Premabase · Śrīmad Bhāgavatam · Canto 1 · Chapter 16
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
MadhvācāryaŚrīdharaJīvaViśvanāthaBaladeva
ŚB 1.16.27-30
satyaṁ śaucaṁ dayā kṣāntis tyāgaḥ santoṣa ārjavam |
śamo damas tapaḥ sāmyaṁ titikṣoparatiḥ śrutam ||
jñānaṁ viraktir aiśvaryaṁ śauryaṁ tejo balaṁ smṛtiḥ |
svātantryaṁ kauśalaṁ kāntir dhairyaṁ mārdavam eva ca ||
prāgalbhyaṁ praśrayaḥ śīlaṁ saha ojo balaṁ bhagaḥ |
gāmbhīryaṁ sthairyam āstikyaṁ kīrtir māno’nahaṅkṛtiḥ ||
ete cānye ca bhagavan nityā yatra mahā-guṇāḥ |
prārthyā mahattvam icchadbhir na viyanti sma karhicit ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Madhvācārya
bhāgavata-tātparyam
tyāgo mithyābhimāna-varjanam |
mithyābhimāna-viratis tyāga ity abhidhīyate iti nārāyaṇādhyātme |
ekāntataḥ śubha-bhāgitvaṁ saubhāgyam |
śubhaika-bhāgī subhago durbhagas tad-viparyaya iti gītā-kalpe |
śamaḥ priyād buddhy-utsādaḥ kṣamā-krodhādy-anutthitiḥ | mahā-virodha-kartuś ca sahanaṁ tu titikṣaṇam ||
svayaṁ sarvasya kartṛtvāt kutas tasya priyāpriyaḥ ||
priyam eva yataḥ sarvaṁ priyaṁ nāsti kutracit | svayam eva yataḥ kartā śāntoto harir īśvaraḥ ||
mānaḥ pareśām |
guṇaiḥ svarūpa-bhūtais tu guṇy asau harir īśvaraḥ | na viṣṇor na ca muktānāṁ ko’pi bhinned guṇo mataḥ || |
Śrīdhara Svāmī
bhāvārtha-dīpikā
satyaṁ yathārtha-bhāṣaṇam |
śaucaṁ śuddhatvam |
dayā para-duḥkhāsahanam |
kṣāntiḥ krodha-prāptau citta-saṁyamanam |
tyāgo’rthiṣu mukta-hastatā |
santoṣo’laṁ-buddhiḥ |
ārjavam avakratā |
śamo mano-naiścalyam |
damo bāhyendriya-naiścalyam |
tapaḥ svadharmaḥ |
sāmyam ari-mitrādy-abhāvaḥ |
titikṣā parāparādha-sahanam |
uparatir lābha-prāptāv audāsīnyam |
śrutaṁ śāstra-vicāraḥ ||
jñānam ātma-viṣayam |
viraktir vaitṛṣṇyam |
aiśvaryaṁ niyantṛtvam |
śauryaṁ saṅgrāmotsahaḥ |
tejaḥ prabhāvaḥ |
balaṁ dakṣatvam |
smṛtiḥ kartavyākartavyārthānu-sandhānam |
svātantryam aparādhīnatā |
kauśalaṁ kriyā-nipuṇatā |
kāntiḥ saundaryam |
dhairyam avyākulatā |
mārdavaṁ cittākāṭhinyam ||
prāgalbhyaṁ pratibhātiśayaḥ |
praśrayo vinayaḥ |
śīlaṁ sukha-bhāvaḥ |
saha-ojo-balāni manaso jñānedriyāṇāṁ karmendriyāṇāṁ ca pāṭavāni |
bhago bhogāspadatvam |
gambhīryam akṣobhyatvam |
sthairyam acañcalatā |
āstikyaṁ śraddhā |
kīrtir yaśaḥ |
mānaḥ pūjyatvam |
anahaṅkṛtir garvābhāvaḥ ||
ete ekona-catvāriṁśat |
anye ca brahmaṇya-śaraṇyatvādayo mahānto guṇā yasmin nityāḥ sahajā na viyanti na kṣīyante sma ||
Jīva Gosvāmī
krama-sandarbhaḥ
tatra satyam ity-ādi |
satyaṁ yathārtha-bhāṣaṇam |
śaucaṁ śuddhatvam |
dayā para-duḥkhāsahanam, anena śaraṇāgata-pālakatvaṁ bhakta-suhṛttvaṁ ca |
kṣāntiḥ krodhāpattau citta-saṁyamaḥ |
tyāgo vadānyatā |
santoṣaḥ svatas tṛptiḥ |
ārjavam avakratā |
śamo mano-naiścalyam anena sudṛḍhatvaṁ ca |
damo bāhyendriya-naiścalyam |
tapaḥ kṣatriyatvādi-līlāvatārānurūpaḥ sva-dharmaḥ |
sāmyaṁ śatru-mitrādi-buddhy-abhāvaḥ |
titikṣā svasmin parāparādha-sahanam |
uparatir lābha-prāptāv audāsīnyam |
śrutaṁ śāstra-vicāraḥ |
jñānaṁ pañca-vidham—buddhimattvaṁ kṛtajñatvaṁ deśa-kāla-pātrajñatvaṁ sarvajñatvam ātmajñatvaṁ ca |
viraktir asad-viṣaya-vaitṛṣṇyam |
aiśvaryaṁ niyantṛtvam |
śauryaṁ saṅgrāmotsāhaḥ |
tejaḥ prabhāvaḥ |
anena pratāpaś ca |
sa ca prabhāva-vikhyātiḥ |
balaṁ dakṣatvam |
tac ca duṣkara-kṣipra-kāritvam |
dhṛtir iti pāṭhe kṣobha-kāraṇe prāpte’vyākulatvam |
smṛtiḥ kartavyārthānusandhānam |
svātantryam aparādhīnatā |
kauśalaṁ trividhaṁ—kriyā-nipuṇatā yugapad-bhūri-samādhāna-kāritā-lakṣaṇā cāturī kalā-vilāsa-vidvattā-lakṣaṇā vaidagdhī ca |
kāntiḥ kamanīyatā |
eṣā caturvidhā—avayavasya hastādy-aṅgādi-lakṣaṇasya varṇa-rasa-gandha-sparśa-śabdānām |
tatra rasaś cādhāra-caraṇa-spṛṣṭa-vastu-niṣṭho jñeyaḥ |
vayasaś ceti |
etayā nārī-gaṇa-manohāritvam api |
dhairyam avyākulatā |
mārdavaṁ premārdra-cittatvam |
anena prema-vaśyatvaṁ ca |
prāgalbhyaṁ pratibhātiśayaḥ |
anena vāvadūkatvaṁ ca |
praśrayo vinayaḥ |
anena hrīmattvam |
yathā-yukta-sarva-māna-dātṛtvam |
priyaṁvadatvaṁ ca |
śīlaṁ su-svabhāvaḥ |
anena sādhu-samāśrayatvaṁ ca |
saho manaḥ-pāṭavam |
ojo jñānendriya-pāṭavam |
balaṁ karmendriya-pāṭavam |
bhagas trividhaḥ—bhogāspadatvaṁ sukhitvaṁ sarva-samṛddhimattvaṁ ca |
gāmbhīryaṁ durvibodhāśayatvam |
sthairyam acañcalatā |
āstikyaṁ śāstra-cakṣuṣṭvam |
kīrtiḥ sādguṇya-khyātiḥ |
anena rakta-lokatvaṁ ca |
mānaḥ pūjyatvam |
anahaṅkṛtis tathāpi garva-rahitatvam |
ca-kārād brahmaṇyatvam |
sarva-siddhi-niṣevitatvam |
sac-cid-ānanda-ghana-vigrahatvādayo jñeyāḥ |
mahattvam icchadbhiḥ prārthyā iti mahā-guṇā iti ca |
varīyastvam api guṇāntaram |
etena teṣāṁ guṇānām anyatra svalpatvaṁ cañcalatvaṁ ca |
tatraiva pūrṇatvam avinaśvaratvaṁ coktam |
ata eva śrī-sūta-vākyam—
nityaṁ nirīkṣamāṇānāṁ yad api dvārakaukasām | na vitṛpyanti hi dṛśaḥ śriyo dhāmāṅgam acyutam ||
[bhā.pu. 1.11.26]
tathā nityā iti na viyantīti sadā svarūpa-guṇāntaram |
anye ca jīvālabhyā yathā tatrāvirbhāva-mātratve’pi satya-saṅkalpatvam |
vaśīkṛtācintyamāyatvam |
āvirbhāva-viśeṣatve’py akhaṇḍa-sattva-guṇasya kevala-svayam-avalambanatvam |
jagat-pālakatvam |
yathā tathā hatāri-svarga-dātṛtvam |
ātmārāma-gaṇākarṣitvam |
brahma-rudrādi-sevitatvam |
paramācintya-śaktitvam |
ānantyena nitya-nūtana-saundaryādy-āvirbhāvatvam |
puruṣāvatāratve’pi māyā-niyantṛtvam |
jagat-sṛṣṭy-ādi-kartṛtvam |
guṇāvatārādi-bījatvam |
ananta-brahmāṇḍāśraya-roma-vivaratvam |
vāsudevatva-nārāyaṇatvādi-lakṣaṇa-bhagavattvāvirbhāve’pi svarūpa-bhūta-paramācintyākhila-mahā-śaktimattvam |
svayaṁ bhagaval-lakṣṇa-kṛṣṇatve tu hatāri-mukti-bhakti-dāyakatvam |
svasyāpi vismāpaka-rūpādi-mādhuryavattvam |
anindriyācetana-paryantāśeṣa-sukha-dātṛ-sva-sānnidhyatvam ity ādayaḥ |
tad etad diṅ-mātra-darśanam, yata āha—guṇātmanas te’pi guṇān vimātuṁ hitāvatīrṇasya ka īśire’sya [bhā.pu. 10.14.7] ity-ādi ||
27-31||
[prīti-sandarbhaḥ 116-117]
Viśvanātha Cakravartī
sārārtha-darśiṇī
satyaṁ yathārtha-bhāṣaṇam |
śaucaṁ śuddhatvam |
dayā para-duḥkhāsahanam |
anena śaraṇāgata-pālakatvaṁ bhakta-suhṛttvaṁ ca |
kṣāntiḥ krodhotpattau citta-saṁyamaḥ |
tyāgo vadānyatā |
santoṣaḥ svatas tṛptiḥ |
ārjavam avakratā |
śamo mano-naiścalyam, anena sudṛḍha-vratatvam api |
damo bāhyendriya-naiścalyam |
tapaḥ kṣatriyatvādi-līlā-rūpaḥ sva-dharmaḥ |
sāmyaṁ śatru-mitrādi-buddhy-abhāvaḥ |
titikṣā svasmin parāparādhasya sahanam |
uparatir bhoga-prāptāv audāsīnyam |
śrutaṁ śāstra-vicāraḥ ||
jñānaṁ sarvajñatvaṁ kṛtajñatvādikaṁ ca |
viraktir vaitṛṣṇyam |
aiśvaryaṁ niyantṛtvam |
śauryaṁ saṅgrāmotsāhaḥ |
tejaḥ prabhāvaḥ |
balaṁ dakṣatvam |
smṛtiḥ kartavyārthānusandhāna-rūpā |
svātantryam aparādhīnatā |
kauśalaṁ kalā-vilāsādi-vaidagdhī |
kāntiḥ kamanīyatā |
dhairyam avyākulatvam |
mārdavaṁ sukumāratvaṁ premārdratvaṁ ca ||
prāgalbhyaṁ pratibhātiśayaḥ |
praśrayo vinayaḥ |
sahastejobalāni manaso jñānendriyāṇāṁ karmendriyāṇāṁ ca pāṭavāni |
bhago bhogāspadatvam |
gāmbhīryam akṣobhyatvam |
sthairyam acañcalatā |
āstikyaṁ śraddhā |
kīrtir yaśaḥ |
mānaḥ pūjyatvam |
anahaṅkṛtir garvābhāvaḥ |
ime ca anye ca satyasaṅkalpatvabrahmaṇyatvabhaktavātsalyādayo nityāḥ sarva-kālavartino mahāguṇāḥ |
māṁ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṁ nirapekṣakam iti bhagavad-uktyā guṇātītasyāpi tasya guṇavattvān mahā-guṇāḥ aprākṛtāś cin-mayāḥ svarūpa-bhūtā ity arthaḥ |
karhicin mahā-pralaye’pi na viyanti na vigatā bhavanti |
tathā hi satyaṁ yathārtha-bhāṣaṇam |
tad-ādīnāṁ guṇānāṁ tadaiva nityatvaṁ syāt yadi te mahā-pralayam abhivyāpya nairantaryeṇa tatra śrī-kṛṣṇe tiṣṭhanti |
teṣāṁ nityatve sati yān prati bhāṣaṇādikaṁ teṣāṁ tad-vāsa-sthānānām api nityatvam upapannam ato līlānāṁ līlā-parikarāṇāṁ pārṣadānāṁ dhāmnāṁ ca tadīyānāṁ sarveṣāṁ nityatvaṁ siddham ||
27-30||
Baladeva Vidyābhūṣaṇa
vaiṣṇavānandinī
satyaṁ yathārtha-bhāṣaṇaṁ, śaucaṁ śuddhatvaṁ pāvanatvaṁ vā, dravya-tāratamyānādareṇa bhakti-mātra-prasannatva-rūpā bhāva-śuddhir vā |
dayā nirnimitta-para-duḥkha-parijihīrṣā, tayā śaraṇyatvaṁ suhṛtvaṁ ca . kṣāntiḥ krodha-prāptau citta-saṁyamaḥ, tyāgo yācakeṣu mukta-hastatā, santoṣaḥ svānanda-pūrṇatā, ārjavaṁ mano-vāk-kāyaika-rūpyaṁ, śamo mano-naiścalyaṁ tena sudṛḍhavratatvañ ca, damo bāhyendriya-naiścalyaṁ, tapaḥ kṣatriyatvādi-līlānuguṇa-svadharmācāraḥ, sāmyaṁ jāti- guṇādi-vaiṣamya-bhājāṁ śaraṇyatāyām avaiśiṣṭyaṁ śatru-mitrādi-buddhi-viraho vā |
titikṣā parāparādha-sahatā, uparatir lābhemṣv audāsīnyaṁ, śrutaṁ śāstra-vicāraḥ ||
jñānaṁ sarva-sākṣātkāra-rūpaṁ sārvajñyaṁ kṛtajñatvaṁ ca |
viraktir vitṛṣṇatā, aiśvaryaṁ niyantṛtvaṁ śauryaṁ yuddhotsāhaḥ, tejaḥ parābhibhava-sāmarthyaṁ balaṁ sarva-dhāraṇa-śaktiḥ, smṛtiḥ kartavyānusandhiḥ, svātantryam aparādhīnatvaṁ, kauśalaṁ kriyā-naipuṇyaṁ, kāntir yathocitāṅga-san-niveśa-lakṣaṇaṁ saundaryaṁ, dhairyam abhagna pratijñatvaṁ, mārdavaṁ saukumāryaṁ, bhakta-vicchedāsahatvaṁ vā ||
prāgalbhyaṁ pratibhātiśayaḥ, praśrayo vinayitvaṁ, śīlaṁ śobhana-svabhāvatvaṁ mahato mantarair apy abhimukhaiḥ saha nīrandhra-praṇayaḥ, saha ojo balāni kramān-manojñānendriya-karmendriya-pāṭavāni, bhago bhogāspadatā, gāmbhīryaṁ bhaktāparādhais tat-pradarśakaiś cākṣobhyatvaṁ, sthairyaṁ sadaikarasyam acāpalyaṁ vā |
āstikyaṁ śāstra-tad athānuṣṭhāśraddhā, kīrtiḥ sād-guṇyakhyātiḥ, mānaḥ sarva-pūjyatvam, anahaṅkṛtir agarvatvam ||
guṇānām eṣāṁ nityatām āha—ime coktāḥ anye cānuktāḥ satya-saṅkalpatva-brahmaṇyatvādayaḥ |
yasmin-nityāḥ sārva-kālikāḥ mahā-guṇāḥ pratyekaṁ pūrṇāḥ |
mahattvam icchadbhiḥ prārthyāḥ stutyāḥ yān stuvanto mahattāṁ labhante ity arthaḥ |
karhicin-mahā-pralaye'pi na viyanti svāśrayād vigatā na bhavanti, svānubandhitvād-raverivauṣṇyādayaḥ ||