satyaṁ yathārtha-bhāṣaṇam |
dayā para-duḥkhāsahanam, anena śaraṇāgata-pālakatvaṁ bhakta-suhṛttvaṁ ca |
kṣāntiḥ krodhāpattau citta-saṁyamaḥ |
śamo mano-naiścalyam anena sudṛḍhatvaṁ ca |
damo bāhyendriya-naiścalyam |
tapaḥ kṣatriyatvādi-līlāvatārānurūpaḥ sva-dharmaḥ |
sāmyaṁ śatru-mitrādi-buddhy-abhāvaḥ |
titikṣā svasmin parāparādha-sahanam |
uparatir lābha-prāptāv audāsīnyam |
jñānaṁ pañca-vidham—buddhimattvaṁ kṛtajñatvaṁ deśa-kāla-pātrajñatvaṁ sarvajñatvam ātmajñatvaṁ ca |
viraktir asad-viṣaya-vaitṛṣṇyam |
sa ca prabhāva-vikhyātiḥ |
tac ca duṣkara-kṣipra-kāritvam |
dhṛtir iti pāṭhe kṣobha-kāraṇe prāpte’vyākulatvam |
smṛtiḥ kartavyārthānusandhānam |
svātantryam aparādhīnatā |
kauśalaṁ trividhaṁ—kriyā-nipuṇatā yugapad-bhūri-samādhāna-kāritā-lakṣaṇā cāturī kalā-vilāsa-vidvattā-lakṣaṇā vaidagdhī ca |
eṣā caturvidhā—avayavasya hastādy-aṅgādi-lakṣaṇasya varṇa-rasa-gandha-sparśa-śabdānām |
tatra rasaś cādhāra-caraṇa-spṛṣṭa-vastu-niṣṭho jñeyaḥ |
etayā nārī-gaṇa-manohāritvam api |
mārdavaṁ premārdra-cittatvam |
anena prema-vaśyatvaṁ ca |
prāgalbhyaṁ pratibhātiśayaḥ |
yathā-yukta-sarva-māna-dātṛtvam |
anena sādhu-samāśrayatvaṁ ca |
ojo jñānendriya-pāṭavam |
balaṁ karmendriya-pāṭavam |
bhagas trividhaḥ—bhogāspadatvaṁ sukhitvaṁ sarva-samṛddhimattvaṁ ca |
gāmbhīryaṁ durvibodhāśayatvam |
āstikyaṁ śāstra-cakṣuṣṭvam |
kīrtiḥ sādguṇya-khyātiḥ |
anena rakta-lokatvaṁ ca |
anahaṅkṛtis tathāpi garva-rahitatvam |
sarva-siddhi-niṣevitatvam |
sac-cid-ānanda-ghana-vigrahatvādayo jñeyāḥ |
mahattvam icchadbhiḥ prārthyā iti mahā-guṇā iti ca |
varīyastvam api guṇāntaram |
etena teṣāṁ guṇānām anyatra svalpatvaṁ cañcalatvaṁ ca |
tatraiva pūrṇatvam avinaśvaratvaṁ coktam |
nityaṁ nirīkṣamāṇānāṁ yad api dvārakaukasām | na vitṛpyanti hi dṛśaḥ śriyo dhāmāṅgam acyutam ||
[bhā.pu. 1.11.26]
tathā nityā iti na viyantīti sadā svarūpa-guṇāntaram |
anye ca jīvālabhyā yathā tatrāvirbhāva-mātratve’pi satya-saṅkalpatvam |
āvirbhāva-viśeṣatve’py akhaṇḍa-sattva-guṇasya kevala-svayam-avalambanatvam |
yathā tathā hatāri-svarga-dātṛtvam |
brahma-rudrādi-sevitatvam |
ānantyena nitya-nūtana-saundaryādy-āvirbhāvatvam |
puruṣāvatāratve’pi māyā-niyantṛtvam |
jagat-sṛṣṭy-ādi-kartṛtvam |
ananta-brahmāṇḍāśraya-roma-vivaratvam |
vāsudevatva-nārāyaṇatvādi-lakṣaṇa-bhagavattvāvirbhāve’pi svarūpa-bhūta-paramācintyākhila-mahā-śaktimattvam |
svayaṁ bhagaval-lakṣṇa-kṛṣṇatve tu hatāri-mukti-bhakti-dāyakatvam |
svasyāpi vismāpaka-rūpādi-mādhuryavattvam |
anindriyācetana-paryantāśeṣa-sukha-dātṛ-sva-sānnidhyatvam ity ādayaḥ |
tad etad diṅ-mātra-darśanam, yata āha—guṇātmanas te’pi guṇān vimātuṁ hitāvatīrṇasya ka īśire’sya [bhā.pu. 10.14.7] ity-ādi ||
[prīti-sandarbhaḥ 116-117]