Premabase · Śrīmad Bhāgavatam · Canto 1 · Chapter 10
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
ŚrīdharaJīvaViśvanāthaBaladeva
ŚB 1.10.29-30
← 1.10.281.10.31 →
yā vīrya-śulkena hṛtāḥ svayaṁvare
pramathya caidya-pramukhān hi śuṣmiṇaḥ |
pradyumna-sāmbāmba-sutādayo'parā
yāś cāhṛtā bhauma-vadhe sahasraśaḥ ||
etāḥ paraṁ strītvam apāsta-peśalaṁ
nirasta-śaucaṁ bata sādhu kurvate |
yāsāṁ gṛhāt puṣkara-locanaḥ patir
na jātv apaity āhṛtibhir hṛdi spṛśan ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Śrīdhara Svāmī
bhāvārtha-dīpikā
etat prapañcayati—yā iti dvābhyām |
vīryaṁ prabhāva eva śulkaṁ mūlyaṁ, tena |
śuṣmiṇo baliṣṭān |
pradyumnaś ca sāmbaś ca ambaś ca sutā yāsāṁ rukmiṇī-jāmbavatī-nāgnajitīnāṁ tā ādir yāsāṁ satyabhāmādīnāṁ, tāḥ |
yāś ca aparāḥ |
asya ślokasya uttara-ślokenānvayaḥ ||
etāḥ strītvam eva paraṁ kevalaṁ sādhu śobhanaṁ kurvate |
kiṁ-bhūtam ? apāstaṁ gataṁ peśalaṁ bhadraṁ svātantryaṁ yasmāt tat |
nirastaṁ śaucaṁ śucitvaṁ yasmāt, tathā-bhūtam api |
jātu kadācid api nāpaiti na nirgacchati |
āhṛtibhir vyāhāraiḥ |
yad vā, pārijātādi-priya-vastv-āharaṇaiḥ |
hṛdi spṛśann ānandayan ||
kaivalya-dīpikā : yā iti |
viśuṣmiṇo baliṣṭhān pradyumna-sūtā rukmiṇī |
sāmba-sūtā jāmbavatī |
jāmba-sūtā nāgnajitī |
bhaumo narakāsuraḥ |
sahasraśaḥ sahasraṁ sahasraṁ yāvat ṣoḍaśa ||
etā iti |
etāḥ paraṁ kevalaṁ strītvaṁ sādhu kurvate |
peśalaṁ priyaṁvadatvam |
śaucaṁ śucitvam |
āhṛtibhiḥ pārijātādi-priya-vastūnām āharaṇaiḥ, hṛdi spṛśan utkaṇṭhāṁ janayan |
na ca pura-strīṇāṁ sakāmatve’pi bhagavato nirapekṣatvena parasparānubhāvāt rasābhāsānuvādād rasābhāso’yam iti vācyam |
evaṁ-vidhā vadantīnāṁ sa-giraḥ pura-yoṣitām | nirīkṣaṇenābhinandan sa-smitena yayau hariḥ ||
[bhā.pu. 1.10.31]
ity uttaratra bhagavato’pi svabhāvatvānuvādāt ||
[mu.pha. 11.15-16]
Jīva Gosvāmī
krama-sandarbhaḥ
yā iti yugmakam |
tatra etā iti |
etā eva, nānyā ity arthaḥ |
strītvaṁ strī-jātiḥ |
sā ca śrī-rukmiṇy-ādy-avara-taj-jāti-bhedatvenaivātra gṛhītā |
apāsta-peśalatvādikaṁ hi taj-jāty-antarāśrayaṁ, na tu rukmiṇy-ādy-āśrayam |
tābhis tāsām api sādhutva-karaṇāt |
tataś cānyāṁ tat-tad-doṣa-yuktāṁ strī-jātim api yā nija-kīrty-ādinā śuddhāṁ kurvantīty arthaḥ |
tāsāṁ tat-tad-doṣa-rahita-sarva-guṇālaṅkṛtatve tad-avarāsāṁ sādhutva-vidhāne ca hetum āha—yāsām iti |
svayaṁ tathā-vidho’py āhṛtibhiḥ preyasī-janocita-guṇa-samāhārair yā eva hṛdi spṛśan manasy āsajjan yāsāṁ gṛhād api na jātv apaiti iti |
tasmād atrāpi bībhatsa-saṅgatiḥ pūrvavad vyākhyeyā ||
29-30||
[prīti-sandarbha 199]
Jīva Gosvāmī
locana-rocanī 15.60
etā ity-ādi |
vakrīṇāṁ kuru-puru-strīṇāṁ yadyapi sambhogāsambhavaḥ, tathāpi ruci-mātrāṁśenodāharaṇam |
etāḥ paṭṭa-mahiṣyaḥ strītvaṁ strī-jāti-mātraṁ sādhu kurvate, jāty-ekatvena pavitrīkaroti |
apāsta-peśalam iti anya-sevā-paratvān nirasta-dākṣyam ity arthaḥ |
tathā tvak-śmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddha iti nyāya-saṅgān nirasta-śaucaṁ ca |
āhṛtibhiḥ prema-maya-nānā-samāhāraiḥ ||
(57)
Viśvanātha Cakravartī
sārārtha-darśiṇī
uktam evārthaṁ prapañcayati dvābhyām |
vīryaṁ prabhāva eva śulkaṁ mūlyaṁ, tena |
śuṣmiṇaḥ baliṣṭhān |
pradyumnaḥ sāmbaḥ āmbaś ca sūtā yāsāṁ tā rukmiṇī-jāmbavatī-nāgnajityaḥ tā eva ādayo yāsāṁ satyabhāmādīnāṁ tāḥ ||
apāstaṁ peśalaṁ bhadraṁ svātantryaṁ yasmān nirastaṁ śaucaṁ śucitvaṁ yasmāt tathābhūtam api jātu kadācid api nāpaiti na nirgacchati |
āhṛtibhiḥ pārijātādi-priya-vasv-āharaṇaiḥ hṛdi spṛśan ānandayan ||
Viśvanātha Cakravartī
Sārārtha-darśinī
[ujjvala 15.60] kuru-puru-striyaḥ śrī-kṛṣṇam ālokya tat-patnī-ślāghayā taṁ kāmayante |
etāḥ paṭṭa-mahiṣyaḥ apāsta-peśalaṁ nirasta-svātantryaṁ kāma-vikārādhikyān nirasta-śaucaṁ sādhu śobhanam |
aho strī-jātir eva dhanyā yatra rukmiṇy-ādaya udbhūtā iti satāṁ ślāghayety arthaḥ |
āhṛtibhiḥ pārijātādi-vividha-vastrāharaṇaiḥ |
nanv āsāṁ kuru-pura-nāry-ādīnām anya-bhuktatvāt śrī-kṛṣṇa-sambhogo nāsty eva kutaḥ pūrva-rāgo varṇyate ? satyam |
svāpno mānasaś ca sambhogo vartate dehāntare sākṣāc ca sambhogo bhaviṣyatīti |
ataḥ pūrva-rāgo’yaṁ nānupapanno jñeyaḥ ||
(57)
Baladeva Vidyābhūṣaṇa
vaiṣṇavānandinī
uktārthaṁ dvābhyāṁ sphuṭayanti—vīryaṁ prabhāva eva śulkaṁ mūlyaṁ, tena yā bhagavatā hṛtā ānītāḥ, śuṣmiṇo'tibaliṣṭhān caidya-pramukhān pramathya |
pradyumnaś ca sāmbaś ca āmbaś ca sutā yāsāṁ, rukmiṇī-jāmbavatī-nāgnajitīnāṁ tā ādayo yāsāṁ satyabhāmādīnāṁ, tāḥ |
yāś cāparāḥ sahasraśo bhauma-vadhe āhṛtāḥ, asyottara-padyena sambandhaḥ ||
etāḥ pūrvoditā hari-patnyaḥ param anyat prākṛtaṁ strītvaṁ [strī-svarūpaṁ] sādhu śobhitaṁ kurvate |
tat kīdṛk? apāstaṁ peśalaṁ dakṣatvaṁ svātantryaṁ yasmāt tat |
peśalo rucire dakṣe iti medinī |
nirastaṁ śaucam pāvitryaṁ yasmāt tat |
śobhana-karaṇe hetur yāsām iti—asmaj-jātyā ca pareśo'tiśucir vaśīkṛto'stīti bhāvaḥ |
āhṛtibhiḥ pārijātādi-priya-vastv-āharanair hṛdi spṛśan pramodayan |
na ca strītva-mātram aśocaṁ, gaṅgādīnāṁ strīṇam evātipāvanatvāt |
idam atra bodhyaṁ—parākhya-svarūpa-śakti-viśiṣṭaṁ para-tattvaṁ bhagavān lakṣmīś ca |
narākṛtyā strī-vapuṣā ca nara-lokeṣv āvirbhavan nareṣu ca dhanyatām ādadhāti |
na ca para-tattva-niṣṭhaṁ naratvaṁ strītvaṁ ca tat-samaṁ, viśuddha-kūṭasthatvena śravaṇāt ||
viṣṇudāsaḥ : [ujjvala 15.60] etā iti |
bhārata-yuddhānantaraṁ śrī-kṛṣṇe hastināpurato dvārakāṁ prati gacchati sati kuru-pura-striyas tam atṛpta-locanair nirīkṣamāṇā harṣa-vegataḥ parasparaṁ tat-patnīnām saubhāgyādi-ślāghayā svābhilāṣaṁ prakaṭayanti |
etā rukmiṇy-ādayaḥ paraṁ kevalaṁ strītvaṁ strī-jāti-mātratvaṁ sādhu śobhanaṁ kurvate |
kiṁ-bhūtaṁ ? apāstam apagataṁ peśalaṁ svātantryaṁ yasmāt yasmin vā tat |
tathā nirastaṁ śaucaṁ śucitvaṁ yasmāt tathā-bhūtam api |
bata iti vismaye santoṣe vā |
strītva-sādhu-karaṇe liṅgam āhuḥ—yāsām iti |
puṣkara-locanaḥ kamala-nayanaḥ śrī-kṛṣṇaḥ jātu kadācid api yāsāṁ gṛhāt nāpaiti nāpagacchati |
kiṁ kurvan ? āhṛtibhih parama-sumadhura-vacanaiḥ |
kiṁ vā, pārijātādi-parama-sudurlabhopahārādibhiḥ hṛdi spṛśan pramodayan |
anena tāsu śrī-kṛṣṇasya vaśībhāvatvaṁ dyotitam |
tena ca tāsāṁ tasmin nirupadhi-premātireko dhvanitaḥ ||
← 1.10.281.10.31 →