tatra tejaḥ-saundaryādy-atiśayena vismitābhyaḥ sakhībhyo’nyāḥ striyaḥ kathayanti |
nātra vismayaḥ kāryaḥ, sākṣād īśvaratvād asyeti |
kila iti prasiddhyā pramāṇa-dyotakam |
ya eka evādvitīyaḥ puruṣa āsīt, sa eva ayaṁ śrī-kṛṣṇaḥ |
kutrāsīt ? pūrva-viśeṣe ātmani niṣprapañce nija-svarūpe |
kadā ? agre guṇebhyo guṇa-kṣobhāt pūrvam |
tasya lakṣaṇam—jagatām ātmani jīve |
nimīlitātmani nimīlitātmann iti lupta-saptamy-antaṁ padam, jātāv eka-vacanam |
īśvare līna-rūpeṣu jīveṣu satsv ity arthaḥ |
nanu jīvānāṁ brahmatvāt kathaṁ layaḥ ? tatrāha—suptāsu śaktiṣu satīṣu, jīvopādhi-bhūta-sattvādi-śakti-laya eva jīva-laya ity arthaḥ ||
kaivalya-dīpikā : śṛṅgāra-raso dvividhaḥ, sambhogo vipralambhaś ca | tatra sambhoga-śṛṅgāre kauravendra-pura-striyaḥ—atha rati-sthāyinam ujjvala-veṣātmakam uktam yuva-prakṛtikaṁ strī-puṁsa-hetukaṁ mālya-ṛtu-śaila-pura-harmya-nadī-candropavana-dīrghikā-jala-krīḍādi-śrūyamānānubhūyamāna-vibhāvaṁ jugupsālasyauṣṭa-varja-sañcāriṇaṁ guṇaṁ dīrghāpāṅga-smitādy-anubhāvaṁ śṛṅgāraṁ sa-prabhedam āha—śṛṅgāra- iti |
strī-puṁsayoḥ sambandhatayā bhogaḥ sambhogaḥ |
sa ca sambandhaś caturdhā |
paraspara-darśana-sparśana-saṁjalpa-samprayoga-bhedāt |
bhedāntarāṇāṁ tatraivāntar-bhāvaḥ |
tathā hi—kusumāvacayo darśane |
cumbanāliṅgana-keśa-grahādayo hi sparśane |
candrodaya-varṇanādayas tu saṁjalpe |
saṁsaktatayāpānaṁ saṁsparśane |
evam akṣa-jala-krīḍādīnāṁ samprayogasya tu sparśa-rūpatve’pi prādhānyāt pārthakyam |
viprakarṣeṇa lambhaḥ prāptir vipralambhaḥ |
sa ca viprakarṣaś caturdheti vakṣyate |
tatrāpi sambhoga-pūrvako vipralambha iti samprayogasya prāg uktiḥ |
sa ca sukhamaya-dhṛti-smṛti-mati-harṣādi sañcārī |
romāñca-sveda-kampāśru-mekhalā-skhalana-śvasita-sādhvasa-keśa-bandhana-vastra-saṁyamana-vastrābharaṇa-mālyādi-samyaṅ-niveśana-vicitrekṣaṇa-guṇa-varṇana-cāṭu-prabhṛti-vācika-kāyika-vyāpārānubhāvāḥ |
tatra nāyaka-prayuktād api sambhogād anurāga-prācūryeṇa nāyikā-prayukta eva prakṛṣyata iti taṁ darśayan darśana-sambhogam avatārayati—tatra iti |
kauravendra-puraṁ hastināpuram ||
kila-śabdas tat-prekṣāyām |
utprekṣā ca durnirūpyatvāt ya eko’dvitīyaḥ puruṣaḥ, so’yaṁ kṛṣṇaḥ purātanaḥ |
ātmany aviśeṣe bheda-hetūpādhi-rahite svarūpe tad api kadā agre guṇebhyaḥ guṇa-svīkārāt pūrvaṁ tathā niśi guṇasyāgād anantaram |
kadā guṇa-tyāgaḥ ?—jagad ity-ādi |
prapañcākāreṇa darśitam ātmānaṁ yadā na darśayati |
tathā supta-śaktiṣu cic-chakty-ādayaḥ śaktayo yadā suptā bhavanti |
ātmann ity atra supāṁ suluk pūrva-savarṇeti saptamy āluk ||