māyā-hetukāyāḥ saṁsṛter nāśakatvena māyāto vilakṣaṇāṁ śaktiṁ darśayati—tvam iti |
tvaṁ sākṣāt puruṣo bhagavān |
tathā ya īśvaro’ntaryāmy-ākhyaḥ puruṣaḥ, so’pi tvam eva |
tad evam ubhayasminn api prakāśe prakṛteḥ paras tad-asaṅgī |
nanu kathaṁ kevalānubhavānandasyāpi tad-anubhavitvaṁ, yato bhagavattvam api lakṣyate ? kathaṁ ceśvaratvāt prakṛty-adhiṣṭhātṛtve’pi tad-asaṅgitvam ? tatrāha—māyāṁ vyudasya iti |
avyabhicāriṇyā svarūpa-śaktyā tām ābhāsa-śaktiṁ dūre vidhāya tathaiva svarūpa-śaktyā kaivalye—-
parāvarāṇāṁ parama āste kaivalya-sañjñitaḥ | kevalānubhavānanda-sandoho nirupādhikaḥ ||
[bhā.pu. 11.9.18]
ity ekādaśokta-rītyā kaivalyākhye kevalānubhavānande ātmani sva-svarūpe sthitaḥ anubhūta-svarūpa-sukha ity arthaḥ |
tad uktaṁ ṣaṣṭhe devair api—svayam upalabdha-nija-sukhānubhavo bhavān [bhā.pu. 6.9.33] iti |
sandoha-śabdena caikādaśe vaicitrī darśitā, sā ca śakti-vaicitryād eva bhavatīti |
ata evam asty eva svarūpa-śaktiḥ |
prakṛtir nāmātra māyāyās traiguṇyam |
evam eva śakti-traya-vivṛtiḥ svāmibhir eva darśitā |
tathā hi śrī-devahūti-vākye—
paraṁ pradhānaṁ puruṣaṁ mahāntaṁ kālaṁ kaviṁ tri-vṛtaṁ loka-pālam | ātmānubhūtyānugata-prapañcaṁ svacchanda-śaktiṁ kapilaṁ prapadye ||
[bhā.pu. 3.24.33]
tatra hetuḥ—svacchandāḥ śaktayo yasya |
tā evāha—pradhānaṁ prakṛti-rūpam, puruṣaṁ tad-adhiṣṭhātāram, mahāntaṁ mahat-tattva-svarūpam, kālaṁ teṣāṁ kṣobhakam, trivṛtam ahaṅkāra-bhūtam, lokātmakaṁ tat-pālātmakaṁ ca |
tad evaṁ māyayā pradhānādi-rūpatām uktvā cic-chaktyā niṣprapañcatām āha—ātmānubhūtyā cic-chaktyānugataḥ svasmin līnaḥ prapañco yasya tam |
kaviṁ sarvajñaṁ pradhānādy-āvirbhāva-sākṣiṇam ity arthaḥ iti |
tatra puruṣasyāpi māyāntaḥ-pātitvaṁ tad-adhiṣṭhātṛtayopacaryata eva |
vastutas tasya tu tasyāḥ paratvam |
tathā śrī-kapila-deva-vākye—anādir ātmā puruṣo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ |
pratyag-dhāmā svayaṁ-jyotir viśvaṁ yena samanvitam ||
[bhā.pu. 3.26.3]
tri-śakti-nirūpaṇe viśeṣa-jijñāsā cet śrī-bhagavat-sandarbho dṛśyaḥ |
athavā tvam ādya ity-ādi mūla-padyam evam avatāryam—śrī-vaikuṇṭhe māyaṁ niṣedhann api sākṣāt tām evāha—tvam ādya iti |
kaivalye mokṣākhye śrī-vaikuṇṭha-lakṣaṇe ātmani svāṁśa eva sthitaḥ |
kiṁ kṛtvā ? tatrāti-virājamānayā cic-chaktyā māyāṁ dūre sthitām api tiraskṛtyaiva |
mataṁ caitammāyādikaṁ niṣedhatā śrī-śukadevena |
pravartate yatra rajas tamas tayoḥ sattvaṁ ca miśraṁ na ca kāla-vikramaḥ |
na yatra māyā kim utāpare harer
anuvratā yatra surāsurārcitāḥ ||
[bhā.pu. 2.9.10]
moksaṁ paraṁ padaṁ liṅgam amṛtaṁ viṣṇu-mandiram |
iti pādmottara-khaṇḍe vaikuṇṭha-paryāya-śabdāḥ ||