bhakti-sad-bhāva eva nistāra iti nirdhāre’pi yathā kevalayā bhaktyā ātmā sākṣāt śāmyati na tathā bhakti-miśrair yoga-jñānādibhir ity āha |
yamādibhis tathā na śāmyati yadvan mukunda-sevayā addhā sādṣād eva |
atra pureha bhūmann [bhā.pu. 10.14.6] ity-ādinā, naiṣkarmyaṁ [bhā.pu. 1.5.22] ity-ādinā ca yogādīnāṁ bhakti-rāhitye vaiyarthyābhakti-miśrair eva yamādibhir iti labhyate |
atas tair ātmā yadyapi śāmyati tad api yadvan mukunda-sevayā yamādi-vinā-bhūtatvāt kevalayety arthaḥ |
tatra bhavatānudita-prāyaṁ [bhā.pu. 1.5.8] ity-ādinā tathātmāddhā na śāmyatīty antena granthena bhakter eva nistāropāyatvenokte’pi tasyās traividhyaṁ dṛśyate kevalatvaṁ prādhānyaṁ guṇa-bhāvaś ca |
tyaktvā sva-dharmaṁ [bhā.pu. 1.5.17] ity-ādiṣu, ahaṁ purātīta-bhava [bhā.pu. 1.5.23] ity-ādiṣu ca kevalatvam |
kurvāṇā yatra karmāṇi bhagavac-chikṣayāsakṛt |
gṛṇanti guṇa-nāmāni kṛṣṇasyānusmaranti ca ||
[bhā.pu. 1.5.36]
yad atra kriyate karma bhagavat-paritoṣaṇam |
jñānaṁ yat tad-adhīnaṁ hi bhakti-yoga-samanvitam ||
[bhā.pu. 1.5.35]
tatra kevalatve niṣkāmādhikāriṇo bhaktir ananyā śuddhā nirguṇā uttamā akiñcanety ādi nāmnī prema-phalā bhavati |
prādhānye karma-miśrā-jñāna-miśrā-yoga-miśrety-ādi-nāmnī bhaktiḥ śāntādhikāriṇo rati-phalā kasyacin mokṣa-phalāpi bhavati |
dāsyādi-bhāva-vat sādhu-saṅga-vaśāt kasyacit dāsyādy-abhilāṣiṇo bhakter atiprādhānye saty aiśvarya-pradhāna-dāsyādi-bhāva-pradā prema-phalāpi bhavati |
guṇa-bhāve tu svīyaṁ nāma-phalaṁ cāprakāśayantī karma-jñāna-yogādīnāṁ tayā vinā prati sva-phalaṁ samyak sādhayitum asamarthānāṁ tatra sāhāyya-mātraṁ kurvatī svayaṁ taṭastheva bhavati tataś ca bhakti-miśraṁ karma jñānaṁ yogaś ca mokṣaṁ sādhayatīty ato’tra śāstre bhaktir dvividhaiva |
kevalā pradhānībhūtā cety etat sarvaṁ nāradenopadiṣṭo vyāso dvādaśasu skandheṣu prapañcayiṣyatīti jñeyam ||