स्वरप्रकरणम्

—सति शिष्टेति । यो हि यस्मिन् सति शिष्यते स शिष्टः तस्य वाधको भवतीत्यर्थः । एतच्च सति शिष्टस्य वाधकत्वं न्यायसिद्धम् । तथा हि उदात्तस्वरितविधिभिरेकवाक्यतामापन्नयाऽनया शेषनिधातः क्रियते तत्रोत्सर्गस्यापवादस्य वा चरमा या प्राप्तिस्त्वा त्रास्या उपस्थाने पूर्वा प्रवृत्तिर्वाध्यते । तथा औपगवलमित्यत्राण्प्रत्यये लप्रत्यये च ‘आद्युदात्तश्च’ इति प्रवर्तमानं स्वस्यैव प्रथमप्रवृत्तिं वाधते द्वितीयप्रवृत्त्या लक्ष्यं परिनिष्ठापयतीति दिक् । ननु यदि सति शिष्टः स्वरो बलीयस्तर्हि सति शिष्टलाद्विकरणस्वरोऽपि बलीयः स्यात् । तथा च गृणीत इत्यादि मध्योदात्तं पदं स्यादत आह—अन्यत्रेति । सति शिष्टोऽपि विकरणस्वरः प्रत्ययस्वरं न वाधत इत्यर्थः । अत्र च ज्ञापकं तासेः परस्य लसार्वधातुकस्यानुदात्तविधानम् । तथाहि यथापि लावस्थायां तासिर्विधीयते तथापि लकारमात्रापेक्षलादन्तरङ्गेषु परेषु च लादेशेषु कृतेषु पश्चात्तासिरिति तत्स्वरस्य सति शिष्टलात् शेषनिधातेनैव सिद्धेरनर्थकं तत्स्यात् ॥—गृणीत इति । अन्तोदात्तं पदम् । अत्र ‘तास्यनुदात्त—’ इति लसार्वधातुकनिधातो न, अदुपदेशेति तपरकरणात् श्राप्रत्ययस्यादन्तलाभावात् । ‘तिष्ठतिङः’ इति निधातस्तु न भवति ‘यद्वृत्तान्नित्यम्’ इति निषेधात् । स हि व्यवहितेऽपि प्रवर्तते ॥—तस एवेति । तस ‘आद्युदात्तश्च’ इत्याद्युदात्तः स्वरः शिष्यत इत्यर्थः

—अनुदात्तस्य—। देवशब्दोऽच्प्रत्ययान्तलात् ‘चितः’ इत्यन्तोदात्तः पचादिषु देवङिति पाठात् ‘टिङ्गा—’ इति ङीप् तस्य ‘अनुदात्तौ युप्पितौ’ इत्यनुदात्तत्वे ‘यस्येति च’ इत्यकारलोपः । नन्वनुदात्तस्येति व्यर्थं न ह्याद्युदात्ते स्वरिते वा परे उदात्तलोपोऽस्ति । न च प्रसज्यत इति प्रासङ्गः कर्मणि घन् ‘कर्षालतो घनोऽन्त उदात्तः’ इत्यन्तोदात्तम् । ‘उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्’ इत्युपसर्गस्य दीर्घः ‘तं वहति’ इति प्राग्विधात्यत् ‘तित्त्वात्स्वरितः’ तस्मिन् परे ‘यस्य—’ इति लोपः । अत्र स्वरिते परे उदात्तलोपोऽस्त्येवेति वाच्यम् । स्वरिते हि विधीयमाने परिशिष्टम् ‘अनुदात्तं पदमेकवर्जम्’ इत्यनुदात्तं तत्कृत उदात्तलोप इति चेत्सत्यम् । मा हि धुक्षातामित्यत्र दुहेर्लङ्कात्मनेपदमातां ‘शल इगुपधा—’ इति च्लेः क्सः आतामित्यस्य ‘तास्यनुदात्तेन्द्रियदुपदेशात्’ इति लसार्वधातुकमनुदात्तलम् । क्सः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः ‘क्यस्याचि’ इत्यकारलोपः । अत्र ‘कर्षालतो घनोऽन्त उदात्तः’ इत्यत अन्त इत्यधिकारादन्त्यस्योदात्तत्वं स्यात् सति लस्मिन्नादेर्भवति । ननु यत्रोदात्तलोप इत्युच्यमाने कथमन्त्यस्य प्रसङ्गः । न हि तदुदात्तलोपस्य निमित्तमिति चेत्तर्हि आदेरपि न प्राप्नोति । तस्याप्युदात्तलोपं प्रत्यनिमित्तत्वात् । ‘क्सस्याचि’ इत्यजादौ प्रत्यये विधानात् । तस्माद्यत्र प्रत्यय उदात्तलोपस्तस्वनिधनोऽनुदात्तस्योदात्तो भवतीति सूत्रार्थेनान्ताधिकारादन्त्यस्य प्रसङ्गः । यदि तु निमित्तत्वानादरेण यत्रानुदात्ते परत उदात्तलोपस्तस्योदात्तो भवतीति सूत्रार्थस्तदानुदात्तस्येति न वक्तव्यम् । अन्त्यस्य प्रसङ्गाभावात् । न च मा हि धुक्षातामित्यत्र ‘तिङ्कतिङः’ इति निधातः स्यादिति वाच्यम् । ‘हि च’ इति निषेधात्

—उदात्तनिवृत्तीति । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणोदात्तस्याश्चत्यकारस्य ‘अच’ इति लोपे सति ‘अनुदात्तस्य च—’ इति सूत्रेणोदात्तः प्राप्तस्तस्यायमपवाद इत्यर्थः ॥—देवद्रीचीमिति । देव अच् इति स्थिते ‘विष्वग्देवयोः—’ इति देवशब्दस्याद्रि आदेशः । ‘उगितश्च’ इति ङीप् ‘अचः’ इत्यश्चतेरकारलोपः । ‘चौ’ इति दीर्घत्वम् । द्रीतीकार उदात्तः । ततः परस्य ‘उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित’ इति स्वरितत्वम् ॥—अतद्धित इति । चौ यः स्वरः स तद्धिते परतो न भवतीत्यर्थः । अन्यथा देवद्रीचीमित्यादौ यथोदात्तनिवृत्तिस्वरं वाधते तथा दाधीच इत्यादौ प्रत्ययस्वरमपि सति शिष्टस्वरो वाधेत । तस्मादतद्धित इति वक्तव्यम् । अस्मिन्न सति उदात्तनिवृत्तिस्वरस्यायमपवाद इति फलितम् ॥—दाधीच इति । दधि अच् अण् इति स्थितेऽण्स्वर उदात्तत्वे कृते ‘अचः’ इत्यकारलोपः । ततः सति शिष्टत्वात् ‘चौ’ इति स्वरः प्राप्तो निषिध्यते । तथा चाण्प्रत्ययस्वरेणैव व्यवस्था । तदाह—प्रत्ययस्वर एवात्रेति ॥—अग्न इत्यादि । ‘सामन्त्रितम्’ इत्यनेनामन्त्रितत्वम्

—प्रागुक्तपाष्टस्येति । आमन्त्रितस्य चेत्यस्य ॥—इमं म इति । मेशब्दात्परत्वमाश्रित्य गङ्गेप्रभृतीनां त्रयाणामनुदात्तः । स च पदपाठे स्पष्ट एव । संहितायां तु ‘स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम्’ इति वक्ष्यमाणा प्रचयापरपर्याया एकश्रुतिः प्रवर्तते ॥—शुतुद्रीति । षाष्टेन ‘आमन्त्रितस्य च’ इत्यनेनाद्युदात्तः ॥—आमन्त्रितं पूर्वम् ॥—अग्न इन्द्रेति । सर्वाणि षाष्टेनाद्युदात्तानि ॥—निधातो नेति । आष्टमिकेनेति भावः ॥—नामन्त्रिते—अत्रोत्तरसूत्रस्थं सामान्यवचनमत्र संवन्धनीयमिति भाष्यं तद्याचष्टे—विशेष्यमिति । विशेष्यसमर्पकमित्यर्थः । क्वचित् ‘नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम्’ इति पाठः । स वृत्त्यनुरोधेनेति ज्ञेयम् ॥—अग्ने तेजस्विन्नित्यादि । अग्ने इत्यस्य विद्यमानत्वात्तेजस्विन्नित्यस्य त्रातरित्यस्य चाष्टमिकनिधातः ॥—अग्न्ये देवि सरस्वतीति । तैत्तिरीयके ब्राह्मणे सहस्रमतीं प्रकृत्य ‘इडेरन्ते दिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुति एतानि ते अग्निये नामानि’ । वृत्तौ तु इडे काल्ये विहव्ये इति पाठः । स तु शास्त्रान्तरे द्रष्टव्यः । समानाधिकरणग्रहणं पाणिनिमतेऽग्न इन्द्र वरुण इत्यादौ व्यधिकरणनिवृत्त्यर्थम् । भाष्यकृन्मते विस्पष्टार्थं सामान्यवचनापेक्षत्वात्तत्र सामानाधिकरणस्यावश्यं स्थितत्वात्

—सामान्य—वहुवचनमिति पूर्वनिषेधस्यास्य विकल्पस्य च विषयविभागार्थम् ॥—देवीः षडिति । अत्र देवीरित्यामन्त्रितं नाविद्यमानवत् । तेन षडित्यस्य निधातः ॥—शरण्या इति । शरणं रक्षितृत्वं तत्र साधवः शरण्याः । इति यत् ॥—द्वितीयस्येति । षष्टशब्दस्य शरण्यशब्दस्य चेत्यर्थः

—सुवामन्त्रिते—॥—परस्याङ्गवदिति । तस्यैव परस्यामन्त्रितस्याङ्गवदेकदेशवद्भवति । तद्ग्रहणेन गृह्यत इत्यर्थः ॥—षष्ट्यामन्त्रित—। अत्र षष्टीशब्देन षष्ट्यर्था विभक्तिरुच्यते । तेन गोपु स्वामिन्नित्यत्रापि पराङ्गवद्भावः सिध्यति ॥—परशुना वृश्चन्निति । आङ्परयोः ‘स्वन्निशुभ्यां डिब्ब’ इति कुप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः ॥—षष्ट्यन्तमामन्त्रितान्तं मृति यत्कारकमिति ॥— कारकापेक्षा तथापि आमन्त्रिततया धातुवाच्या या क्रिया तस्यास्तदपेक्षास्तीति तत्कारकमित्यर्थः ॥—पितर्मरुतामिति । अत्र मरुतामिति परं पदं पूर्वस्य पितरित्यस्याङ्गवद्भवति । पितरित्यामन्त्रितनिधातेनानुदात्तं ततः परं मरुतामित्येतदप्यनुदात्तमेव भवतीत्यर्थः ॥—अव्ययानां नेति । तेनोच्चैरधीयानेत्यत्र ‘आमन्त्रितस्य च’ इत्याद्युदात्तत्वं न । न च निषेधवैयर्थ्यम् । ‘निपाता आद्युदात्ताः’ इत्याद्युदात्तत्वस्यानिवारणादिति वाच्यम् । स्वरादिष्वन्तोदात्तयोरुच्चैर्नांचैःशब्दयोः पाठात् ॥—अव्ययीभावस्य त्विति । ‘अव्ययीभावश्च’ इति अव्ययीभावस्याव्ययसंज्ञा सूत्रे लङ्घुखस्वरोपचारा इति गणनादन्यत्राव्ययसंज्ञाभावेनाव्ययानां नेति निषेधो न प्रवर्तते इति भावः ॥—उपाश्यधीयानेति । पराङ्गवद्भावेनामन्त्रितस्येत्याद्युदात्तत्वम् ॥—अभ्यभीति । अभिशब्द ‘उपसर्गाश्वाभिवर्जम्’ इत्याद्युदात्तनिषेधात् फिद्खरेणान्तोदात्तः । तस्य ‘नित्यवीप्सयोः’ इति द्वित्वं ‘तस्य परमाम्रेडितम्’ ‘अनुदात्तं च’ इति परस्यानुदात्तत्वं तस्मिन्नेव परे इकारस्योदात्तस्य यणि कृते उदात्तयणः परत्वाद्यकारात्स्वरितः । खल्लपूशब्दः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । तस्य ‘ओः युपि’ इति यण् । स उदात्तयण् । ततः परो डिप्रत्ययः युस्वादनुदात्तः । तस्यानेन स्वरितः । ‘उदात्तयणो हल्पूर्वात्’ इत्युदात्तत्वं तु न । ‘नोड्धात्वोः’ इति निषेधात् । तस्य च स्वरितेकारस्य यणि ततः परस्याशाशब्दाकारस्यानेनैव स्वरितः । आशाशब्दो हि ‘आशाया अदिगाख्या चेत्’ इत्यन्तोदात्तत्वादनुदात्तादिः ॥—अस्येति । आशाशब्दप्रथमाकारस्थानिकस्ये- लयः ॥—शेषेति । आशाशब्दस्य निधातो नेलयः । ननु यणादेशं प्रति स्वरितस्यासिद्धलात्स्थानिन्येव यण् प्रवृत्तः यथा औजढदिलत्र हतशब्दे द्वित्वं प्रवर्तते न तु ढशब्दे । न च स्वरितयणः परस्येलाश्रयणात्सिद्धत्वं शङ्क्यम् । तथा सति ‘उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः’ इत्यनेन यत्र स्वरितः क्रियते तत्रापि ह्यसिद्धत्वं न स्यात् । न चेष्टापत्तिः, लक्ष्यविरोधात् । ‘प्रलमिरुषसामप्रमख्यत्’ इत्यादौ स्वरितादर्शनात् । न च नोदात्तस्वरितोदयमिति निषेधः शङ्क्यः । ‘अनन्तरस्य’ इति न्यायेन ‘उदात्तादनुदात्तस्य’ इति यत्र प्राप्तिस्तन्मात्रस्य निषेधात् । अन्यथा खलब्याशान्या अग्निर्ग्राह्या अस्मानित्यादावपि निषेधापत्तिरिति चेत् । अत्राहुर्भाष्यकाराः । ‘योगविभागः करिष्यते उदात्तयणः परस्यानुदात्तस्य स्वरितो भवति । ततः स्वरितयणः, उदात्तयण इत्यनुवर्तते, उदात्तयण इत्येवं योऽभिनिर्वृत्तः स्वरितस्तद्यणः परस्यानुदात्तस्य स्वरितः स्यादित्यर्थः । एवं चास्यैवाश्रयात्सिद्धत्वं नान्यस्य ॥—एकादेश इति । उदात्तयोरेव स्थानित्वे आन्तरतम्यादेव सिद्धम् । अन्यतरस्यानुदात्तत्वे स्वरितत्वे वा आन्तरतम्यात् स्वरिते प्राप्ते विधिरयमिति ध्वनयनुदाहरणद्वयमाह—कवोऽभ्या इत्यादि । ‘बहुवचनस्य वस्त्रसौ’ इत्यत्र ‘अनुदात्तं सर्वमपादादौ’ इत्यधिकाराद्वस् अनुदात्तः । अशेः क्रनिति व्युत्पादनादश्वशब्द आद्युदात्तः । वसोरुलम् । उलम् । ‘एङः पदान्तादति’ इति पूर्वरूपम् ॥—क्रेति । ‘किमोत्’ ‘क्राति’ इति किमः क्रादेशः ‘तित्स्वरितम्’ । अवरशब्दः ‘स्वाङ्गशिटामदन्तानाम्’ इत्युदात्तः । तयोर्दीर्घं उदात्तः

—स्वरितो—वीजमित्यादि । विशब्दो निपातलादाद्युदात्तः । इदंशब्दः फिट्स्वरेणान्तोदात्तः । तयोरेकादेशः स्वरितः । दिविशब्दे ‘ऊडिदंपदात्’ इति विभक्तिरुदात्ता । इयते ‘इङ् गतौ’ दिवादिः । ‘तिङ्कतिङः’ इति निहतम् । अत्रेकादेश उदात्तः ॥—इकारयोः स्वरित इति । हस्त्वेकारयोरेवेत्यर्थः ॥—दीर्घप्रवेशे त्विति । दिवीयत इत्यत्र ॥—उदात्त इति । एकादेश उदात्त इत्यनेन । इयं च बह्वानां व्यवस्थोक्ता अन्येषामपि तदीयप्रातिशाख्यानुसारेण ह्येया ॥—पूर्वरूपे इति । तेऽवदन्नित्यादौ ते इति तच्छब्दः फिट्स्वरेणान्तोदात्तः । जसः सुस्वात् ‘अनुदात्तौ सुप्पितौ’ इत्यनुदात्तः । तयोरेकादेश उदात्तः ॥—अवदन्निति । वदेर्लङ्कि प्रथमपुरुषबहुवचनम् । तेइत्यतिङन्तात्परस्य तस्य ‘तिङ्कतिङः’ इति निधातः ॥—सोऽयमिति । स इति तच्छब्दस्य प्रथमैकवचनम् । तच्छब्दः फिट्स्वरेणान्तोदात्तः । सुइति सुस्वादनुदात्तः’ तस्य रुत्वे उत्वे गुणे च कृते एकादेशेनौकार उदात्तः । अयमितीदमः प्रथमैकवचनं फिट्स्वरेणान्तोदात्तम् । तयोः ‘एङः पदान्ता’ इति पूर्वरूपे ओकारः स्वरितः ॥—इकारयोश्च प्रश्लेष इति । हस्तयोरिकारयोः सवर्णदीर्घे हस्ययोर्यत्र सवर्णदीर्घः स प्रश्नेषु इत्युच्यते । उदात्तस्वरितस्थाने यो यण् स क्षेत्रः सन्धिः । यत्र 'एकः पदान्तात्' इति स अभिनिहतसन्धिरुच्यते । तेषु स्वरतः स्वीक्रियत इत्यर्थः । 'वीदं ज्योतिः' 'अभ्यभि हि' 'तेऽवदन्' इति क्रमेणोदाहरणानि

—उदात्तादनुदात्तस्य । यत्र 'तयोर्व्यावचि' इत्यतः संहितायामित्यनुवर्तते तेन पदकाले अनुदात्तमेव ॥—अग्निमीळे इति । अग्निशब्दः फिद्रस्वरेण प्रत्ययस्वरेण वान्तोदात्तः अम् सुस्वादनुदात्तः । 'अमि पूर्वः' इति एकादेश उदात्तः । इंळे इति तु 'ईड स्तुतौ' लटि उत्तमपुरुषैकवचनम् । 'द्वयोश्चास्य स्वरयोर्मध्यमेत्य संपद्यते स वक्रात् ळकारः' इति वक्ष्यमाणेन प्रातिशाख्येन डस्य ळः । 'तिङ्कतिङः' इति निहतम् । ईकारस्य स्वरितः । न च मकारेण व्यवधानम् । स्वरविधौ व्यजनमविद्यमानवत्' इति परिभाषणात् । एवं सर्वत्र ज्ञेयम् । ननु 'तित्स्वरितम्' इत्यस्यानन्तरमिदं वक्तव्यम् । एवं च स्वरितप्रहणं न कर्तव्यं भवतीत्याशङ्क्याह—अस्येति । यदि तत्र क्रियेत 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इत्येतत्प्रवर्तेत, इह प्रकरणे न प्रवर्तते स्वरितस्यासिद्धत्वात् । तेन द्वयोरप्युदात्तस्वरितयोः श्रवणं सिद्धम् ॥—तमीशानास इति । तमिति तच्छब्दस्य द्वितीयैकवचनमन्तोदात्तम् । ईशानशब्दाज्जसि 'आज्जसेरसुक्' इत्यसुगागमे कृते रूपम् । 'ईश ऐश्वर्येऽस्माच्छानच् । चित्त्वादन्तोदात्तः । जसः सुस्वादनुदात्तत्वम् । ईकारस्य सकाराकारस्य च स्वरितत्वम्

—नोदात्त—। उदात्तस्वरितौ उदयौ यस्मादिति बहुव्रीहिः । उदयशब्दः परशब्देन समानार्थः प्रातिशाख्येषु प्रसिद्धः । लाघवार्थं परशब्दे प्रयोक्तव्ये मङ्गलार्थमुदयशब्दः प्रयुक्तः । तथा चोक्तं भाष्ये 'मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषाणि भवन्त्यायुष्मत्पुरुषाणि च' । इहादौ वृद्धिशब्दो, मध्ये शिवशब्दः 'शिवशमरिष्टस्य करे' इति, अन्ते चायमुदयशब्द इति पाणिनीये मङ्गलं कृतम् ॥—प्र य आरुरिति । ये इति यच्छब्दस्य प्रथमावहुवचनं फिद्रस्वरेणान्तोदात्तम् ॥ आरुरिति । अतोलिटि प्रथमपुरुषबहुवचनं ज्ञिः । तस्य 'परस्मैपदानाम्'—इत्युप् प्रत्ययस्वरेणोदात्तः । न च 'तिङ्कतिङः' इति निघातः शङ्कः । 'यद्वृत्तान्नित्यम्' इति निषेधात् । आकारस्य 'उदात्तस्वरितपरस्य' इति वक्ष्यमाणेन सन्नतरादेशः ॥—बोश्वाः केति । अत्रापि श्वेत्याकारस्य सन्नतरः ॥—केति । 'किमोत्' 'तित्स्वरितम्'

—एकश्रुति—। संबोधनं संबुद्धिरित्यनेनान्वर्थस्य संबुद्धिशब्दस्य प्रहणं, न 'एकवचनं संबुद्धिः' इति पारिभाषिकस्य । सति तु तस्य प्रहणे आगच्छत देवन्नाह्वाणा इत्यत्र न स्यात्तदाह—दूरात्संबोधने इति । अन्वर्थप्रहणं च दूरादित्यनेन संबन्धाल्लभ्यते । न ह्यामन्त्रितविभक्तेः दूरत्वमदूरत्वं च संभवति । संबोधनस्य तु क्रियारूपत्वादपादानत्वाद्दूरादिति विशेषणसंभवः' दूरत्वं न देशस्वरूपमाश्रीयते अनवस्थितत्वात् किं तर्हि संबोधनक्रियापेक्षया दूरत्वं यावति देशे प्रकृतिप्रयत्नोच्चारितं संबोध्यमानेन न श्रूयते किं लघिकं प्रयत्नमपेक्षते तत्संबुद्धौ दूरं भवति ॥—एकश्रुतिरिति । उदात्तादीनां स्वराणामविभागेनावस्थानमेकश्रुतिः ॥—आगच्छेत्यादि । 'दूराद्धृते च' इति 'वाक्यस्य टेः मुत उदात्तः' प्रत्युदाहरणे त्रैस्वर्यमेव भवति । तत्राङ्कुपसर्गश्चाभिवर्जमित्याद्युदात्तः । गच्छेति तिङन्तस्य निघातः । भोशब्दो 'निपाता आद्युदात्ताः' इत्याद्युदात्तः । शेषस्यामन्त्रितनिघातः ॥—यज्ञ—। त्रैस्वर्येण वेदे मन्त्राः पठ्यन्ते तेषां यज्ञक्रियायामपि नृश्चैव पुण्येने पुण्ये पुण्यान्तर्भिर्भिर्भवे । अग्नेः शब्दस्यामन्त्रितनिघातः । वर्चःशब्दोऽसुन्प्रत्ययान्तः । विपूर्वात् ह्वयतेः ‘ह्वः संप्रसारणं च’ इत्यप्रत्ययः । थाथादिसूत्रेणान्तोदात्तलम् ॥—उच्चैस्तराम् । वषदशब्देनात्र वौषदशब्दो लक्ष्यते समानार्थलात् । द्वावपि हि तौ देवतासंप्रदानकस्य दानस्य द्योतकौ । नन्वेवं प्रतिपत्तिलाघवार्थं वौषदशब्द एव कुतो नोक्त इति चेत् विचित्रा हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः क्वचिदक्षरलाघवमाश्रीयते क्वचित्प्रतिपत्तिलाघवमिति । ननु वषट्कार इत्यत्र कारप्रत्ययो न स्यात् वर्णनिदंशे हि स विहित इति चेत्सत्यम् । एतदेव ज्ञापयति समुदायादपि कारप्रत्ययो भवतीति । तेन एवकार इत्यादि सिद्धम् । उच्चैःशब्दोऽधिकरणप्रधानोऽपि तद्विशिष्टभवनक्रियायां वर्तते तेन क्रियाप्रकर्षादाम्प्रत्यय उदात्ततरो भवतीति फलितोऽर्थः । ‘ब्रूहि प्रेष्य’ इति सूत्रेण वौषदशब्दस्यादेः कुत उदात्तो विहितः तदपेक्षयायमुदात्ततरोऽन्त्यस्य विधीयते । अन्ये तु स्वार्थिकस्तरवित्याहुः ॥—विभाषा—वाग्रहणेऽनुवर्तमाने विभाषाग्रहणं अच्छन्दसीति पदच्छेदेन तन्त्रादिना भाषायामपि विधानार्थम् । अत एव ‘श्वेतो धावति’ अलंबुसानां पातेति व्यर्थं वाक्यमिति पस्पशान्ते भाष्यम् । तत्र श्वेतेति प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तम् । इत इति इदंशब्दात्तसिल् । ‘ऊडिदम्’—इत्यनेन श्वेत इति ‘वर्णानां तण—’ इत्याद्युदात्ते प्राप्ते घृतादित्वादन्तोदात्तम् । अलंशब्दो निपातत्वादाद्युदात्तः । सुसशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः । अलंबुसशब्दः फिट्स्वरेणान्तोदात्तः । तत्र भाषायां यद्येकश्रुतिर्न स्यात्तर्हि स्वरमेदे कथमेकवाक्यं व्यर्थं स्यात् ॥—न सु—सुब्रह्मण्याख्ये निगदे इति । अपादवन्धे गदिर्वर्तते । यथा गद्यमिति निःशब्दः प्रकर्षे । उच्चैरपादवन्धं यजुरात्मकं यन्मन्त्रवाक्यं पठ्यते स निगदः । नितरां गद्यत इति कर्मणि ‘नौ गदनद—’ इत्यप् । तस्य च सुब्रह्मण्यशब्दोपलक्षकलात् सुब्रह्मण्याशब्दोऽपरित्यक्तल्लीलिङ्ग एव निगदविशेषस्य नाम ॥—सुब्रह्मण्योमिति । ‘तत्र साधुः’ इति यत् । ‘तित्स्वरितं’ ‘यतोऽनावः’ इति तु न, तत्र ब्यच इत्यनुवृत्तेः टापा सहैकादेशः । ‘स्थानेऽन्तरतमः’ इति स्वरितः । ततो निपातत्वादाद्युदात्तेन ओम्शब्देन ‘ओमाडोश्च’ इत्युदात्तस्वरितयोरेकादेशः स्वरित एवेति हरदत्तादयः ॥ असाविति प्रथमान्तस्योपलक्षणं तदाह— प्रथमान्तस्येति ॥—गार्ग्य इति । ‘गर्गादिभ्यो यन्’ ॥—अमुष्येति । षष्ठ्यन्तस्योपलक्षणम् ॥—दाक्षेरिति । दक्षशब्दादपत्येऽत इश् । अत्रापि वित्स्वरः प्राप्तः ॥—स्यान्तस्येति । स्येति रूपं विवक्षितं पूर्ववार्तिकारम्भात् । स्यशब्दान्तस्योपोत्तममन्त्यश्वोभयमुदात्तं भवति

—देवब्रह्मणो—। सुब्रह्मण्यायामेव देवा ब्रह्मण इति पठ्यते तत्र पूर्वेण स्वरितस्योदात्ते प्राप्तेऽनेनानुदात्तो विधीयते ॥—देवा ब्रह्मण इति । देवब्रह्मणोर्वैयधिकरण्ये द्वयोरप्याद्युदात्तलम् । ततः परस्यानुदात्तस्य स्वरितः । तस्यानेनानुदात्तः । आमन्त्रितनिघातस्तूतरस्य न । पूर्वामन्त्रिताविद्यमानत्वेन पदात्परत्वाभावात् । यदा तु सामानाधिकरण्यं तदा ‘विभाषितं विशेषवचने’ इति पूर्वस्य पक्षे विद्यमानत्वात् पदात्परत्वाद् ब्रह्मण इत्यस्य निघातोऽपि भवति । अस्मिन् पक्षे देवशब्दे वशब्दस्यैवानेनानुदात्तत्वं विधेयम् । ब्रह्मग्रहणं तु न कर्तुंव्यम्

—स्वरित—॥—अनुदात्तानामिति । जातौ बहुवचनम् । तेनैकस्य द्वयोर्बहूनां च भवति । एकस्य पचति । द्वयोः । अग्निमीळे पुरोहितम् । वहूनां तु मूल एव दर्शितम् ॥—इमं मे इति । इदमशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः । विभक्तिरनुदात्ता । त्यदाद्यत्वे ‘अमि पूर्वः’ एकादेश उदात्तः । मे इत्यनुदात्तम् । ‘अनुदात्तं सर्वमपादादौ’ इत्यधिकारात्तस्य उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः । तस्मात्परेषां गङ्गेप्रभृतीनामुदात्तानामेकश्रुतिः । सर्व एते आमन्त्रितनिघातानुदात्ता । ननु मे इत्यस्य स्वरितस्य उदात्तविधायकं प्रति त्रिपादीस्थलादसिद्धत्वं स्यात् । न च स्वरितादित्याश्रयात्सिद्धम् । ‘क्व वः सुम्ना—’ इत्यादौ चरितार्थलादिति चेन्मैवम् । ‘तस्यादितः—’ इत्यारभ्य नवसूत्र्याः स्वस्थानादुत्कृष्य शास्त्रान्ते भाष्यवार्तिकयो- निवेशात् । ‘न सुब्रह्मण्यायाम्’ इति सूत्रे स्वरितस्य तदात्त इति वदता एव काण्डोत्कर्षस्य ज्ञापित्वाच्च । न च सुब्रह्मण्योमिति सिद्धः स्वरितोऽस्तीति वाच्यम् । तत्र ‘एकादेश उदात्तेन’ इति सूत्रप्रवृत्तेरावश्यकत्वात् । तत्र ह्यनुदात्तस्य ग्रहणं नानुवर्तते

—उदात्त—। सन्नशब्देन नीचैरर्थं उच्यते । तेन त्वनुदात्तत्वं लक्ष्यत इत्याह—अनुदात्ततर इति । प्रकर्षस्तन्यानुदात्तापेक्षः ॥—सरस्वतीत्यादि । अत्र मेशब्दमाश्रित्य सरस्वतीत्यस्यामन्त्रितनिघातः । शुतुद्रिशब्दस्य तु न, पादादित्वात् । ‘आमन्त्रितस्य’ इति षाष्टेन शुतुद्रीत्यस्योदात्तं प्रथममक्षरं तस्मिन्परे पूर्वस्य सरस्वतीकारस्य सन्नतरः ॥ व्यचक्षयत्स्व इति । वीति उपसर्गत्वादाद्युदात्तः । ततः परस्याचक्षयदिति तिङन्तस्य ‘तिङ्कतिङः’ इति निघातः ॥—स्वरिति । न्यङ्खरौ स्वरिताविति स्वरितः । तस्मिन् परे यकारस्य सन्नतरः

—साधारणस्वरा इति । एकस्मिन् पदे पदद्वयेऽपि च वर्तमानत्वात्साधारण्यम् । ‘आयुदात्तश्च’ ‘ञ्नित्यादिनित्यम्’ इत्यादयस्तु एकस्मिन्नेव पदे वर्तमानत्वान्न साधारणाः ॥ प्रकृतिर्द्विधा । धातुः प्रातिपदिकं च । तत्र धातुस्वरानाह—धातोरिति । ‘कर्षात्त्वतः’ इत्यत अन्तउदात्त इत्यनुवर्तते तदाह—अन्त उदात्त इति ॥—गोपायेति । यकाराकारस्योदात्तत्वे तमित्यस्य ‘तात्पन्नुदात्तेन’ इत्यनुदात्तत्वे ‘उदात्तादनुदात्तस्य’ इति स्वरितः । ‘वहुवचनस्य वस्रसौ’ इति नसादेशस्य, ‘स्वरितात्संहितायाम्’ इति प्रचयापरपर्याया एकश्रुतिः ॥—असीति । अस्तेः सिप् ‘तासस्त्योः’ इति सलोपः । अकारस्योदात्तत्वम् । ततः परस्य स्वरितः । सत्यशब्दे सकारस्य ‘उदात्तस्वरितपरस्य’ इत्यनुदात्ततरादेशः

—स्वपादि—। ‘तात्पन्नुदात्तेन’ इत्यतः लसार्वधातुकमित्यनुवर्तते तदन्यनिटीति संबन्धादिदं सप्तम्यन्तं संपद्यते तदाह—अनिट्यजादावित्यादि ॥—अदाद्यन्तर्गण इति । आ गणान्तादिति भावः ॥—हिंसन्तीति । हिंसि हिंसायां रुधादिः । ‘श्रान्नलोपः’ । ‘श्रसोरलोपः’ ॥—क्षित्येवेष्यत इति । वृत्त्यनुरोधादेतदुक्तम् । भाष्ये तु प्रायेणेदं न दृश्यते । एवं च हिनसानीत्यत्राद्युदात्तत्वमपि पक्षे भवति । यदि तु आयुदात्तत्वं पक्षे नेष्यते तर्हि व्यवस्थितविभाषाश्रयणान्न । केचित्तु स्वपानीत्यत्रैतदभावे धातुस्वरेणायुदात्तत्वमेवेति विशेषाभावादयं विधिर्न प्रवर्तते तत्साहचर्याद्धिनसानीत्यत्राप्ययं न प्रवर्तते इति वृत्तिकारावश्यं कल्पयन्ति ॥—हिनसानीति । अत्र श्रमः ‘तन्मध्यपतितस्तद्वहणेन गृह्यते’ इति न्यायाद् धातुग्रहणे नकाराकारं उदात्तः । ततः परस्य स्वरितत्वम् । अनिटि किम् । स्वपितः । ‘रुधादिभ्यः सार्वधातुके’ इतीद्

—अभ्यस्तानाम्—। ‘आदिः सिचोऽन्यतरस्याम्’ इत्यतः आदिरिति वर्तमाने पुनरादिग्रहणं नित्यार्थम् । अन्यथाऽऽदिग्रहणसंबद्धमन्यतरस्यां ग्रहणमनुवर्तेत । अचि किम् । दद्यात् । अनिटि किम् । जक्षिथ ॥—ये ददतीति । डुदाञ् दाने लटि क्षिः । तस्य ‘अदभ्यस्तात्’ इत्यदादेशः । ‘श्राभ्यस्तयोः’ इत्यालोपः ॥—चित्स्वरमिति । ‘चितः’ इत्यनेन विहितमन्तोदात्तस्वरमित्यर्थः ॥—दधानेति । लटः शानजादेशः

—अनुदात्ते च । न विद्यते उदात्तो यस्मिन्निति वहुव्रीहिस्तदाह—अविद्यमानेत्यादि । अन्यथा हि शास्त्रीयेऽनुदात्ते गृह्यमाणे मा हि स्म दद्यादित्यत्र नित्यत्वादन्तरञ्जलाद्वा इकारलोपे कृते आयुदात्तत्वं न स्यात् । वहुव्रीहौ विज्ञाते तु भवति । हिशब्दो ‘हि च’ इति निघातनिषेधार्थः

—भीही—आयुदात्तस्यापवादोऽयम् । तत्र मदिर्दिवादिः । दरिद्राजाग्रावदादी । अन्ये तु जुहोत्यादयः । उदाहरणानि विभेति जिहेति विभर्ति । ‘भृजामित्’ इत्यभ्यासस्येत्यम् ॥—ममत्विति । मदेलोट् ‘वहुलं छन्दसि’ इति शपः श्रुः । जजनत् दधनं दिति । जन जनने, धन धान्ये । आभ्यां लेट् तिप् ‘इतश्च’ इतीकारलोपः ‘लेटोऽङाटौ’ इत्यट् । दरिद्राति । जागर्ति पिति किम् । दरिद्राति । अत्र परत्वादाकारलोपे कृते इकारस्योदात्तत्वं मा भूत् । ननु पूर्वग्रहणं व्यर्थं प्रत्यये पितीत्येवोक्ते ‘तस्मिन्निति निर्दिष्टे’ इति ॥—अन्यत्र पूर्वस्यान्न अविष्यति । अन्यत्र पितीत्यर्थं पूर्वमेव कार्यमाण्यथा स्यात् पिदन्ते मा भूदित्येवमर्थं तदिति वाच्यम् । कथं पुनः सप्तमीनिर्देशे तदन्तस्य प्रसङ्गः । एतदेव ज्ञापयति सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्या इति । तेन ‘उपोत्तमं रिति’ रित्प्रत्ययान्ते उपोत्तममुदात्तं भवति । चङ्यन्यतरस्यां चङ्न्तस्येत्यर्थो न तु रिति परतश्चङ्कि परत इति । नन्वेनं ‘चतुरः शसि’ इत्यत्रापि शसन्तस्य प्राप्नोति शस्प्रहणसामर्थ्यान्न भविष्यति । यदि हि ‘चतुरः शसि’ इत्यनेन शस उदात्तत्वमिष्टं स्यात्तत ‘ऊडिदंपदात्’ इत्यस्यानन्तरं चतुरश्चेत्येव ब्रूयात् । तत्रासर्वनामस्थानग्रहणावृत्त्या ‘षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादिः’ इति हलादेरुदात्तविधानाच्च शस एव भविष्यति

—लिति । पूर्वसूत्रात्प्रत्ययात्पूर्वमिति वर्तते तदाह—प्रत्ययात्पूर्वमिति । तेन स्वरविधौ सप्तम्यस्तदन्तत्वज्ञापनात् लिदन्तस्य स्वरो न शङ्कनीयः ॥—चिकीर्षक इति । चिकीर्षेति । सन्नन्ताण्णुल् तस्याकादेशः । सनोऽतो लोपः । ककारेकार उदात्तः । नचाल्लोपस्य स्थानिवत्त्वम् । स्वरविधौ तन्निषेधात् । क्वचित्पुस्तके भौरिकिविधम् । ऐषुकारिभक्तमिति दृश्यते । तत्र ‘भौरिक्याचैषुकार्यादिभ्यो विधल्भक्तलौ’ इति ‘विषयो देशे’ इत्यस्मिन्नर्थे यथाक्रमं भौरिकिशब्दादैषुकारिशब्दाच्च विधल्भक्तलौ ज्ञेयौ

—आदिर्णमुलि—॥—अभ्यस्तानामिति । यद्यपि लोल्लयमिति प्रतीकमुपादाय एकाश्च धातुषु लित्स्वरस्यास्य च विशेषाभावादनेकाशुदाहृत इति हरवत्त्वप्रन्थादभ्यस्तेति निवृत्तमिति प्रतीयते तथाप्यार्थिकार्थकथनपरतया नेयम् ॥—णमुलि पर इति । यद्यपि सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्या इति ‘भीही’ इति सूत्रे व्यवस्थापितत्वात् णमुलन्तस्यादिरुदात्तो भवतीति सूत्रार्थेन भाव्यं तथापि फले विशेषाभावादेवमुक्तमिति प्रतिभाति ॥—लोल्लयं लोल्लयमिति । यङन्ताण्णमुल् । ‘नित्यवीप्सयोः’ इति द्वित्वम् । अत्र प्रथमः लोल्लयशब्द आयुदात्तः । ल्ल इति स्वरितः । ततश्चत्वारः प्रचयाः ॥—अचः—। इह कीर्यत इत्यादौ इत्वे रपरत्वे च सति अयं स्वर इष्टस्तन्निर्वाहार्थं ‘तास्यनुदात्तेत्’ इति सूत्रे समासैकदेशोऽप्युपदेशशब्द इहानुवर्तते सप्तम्या च विपरिणम्यते तदाह—उपदेशेऽजन्तानामिति । नन्वेवम् ‘एकं द्वादशधा जज्ञे’ इत्यादाविवान्तर्भूतप्यन्तात्कर्मकर्तृ-विषयात् जनेर्लटि जायते स्वयमेवेत्यत्रैष स्वरो न स्यात् । ‘ये विभाषा’ इत्यात्वे सति उत्तरकालमजन्तत्वेऽपि उपदेशेऽजन्तत्वादिति चेन्मैवम् । ये इति विषयसप्तमीमाश्रित्य प्रत्ययोत्पत्तेः प्रागेवात्प्रवृत्तेरित्याहुः

—कर्तृयकीति । कर्तृवाचिनि सार्वधातुके विहितो यो यक् तस्मिन् परे ॥—ल्लयत इति । आदिमध्यौ पर्यायेणोदात्तौ ‘तस्यानुदात्तेत्’ इति ते इत्यस्यानुदात्तत्वम्

—चङ्यन्यतरस्याम् । ‘उपोत्तमं रिति’ इत्यतः उपोत्तममिति वर्तते तदाह—उपोत्तममिति । त्र्यादीनामन्त्यमुत्तमं तस्य समीपमुपोत्तमम् ॥—मा हि चिकरतामिति । अदुपदेशात्परत्वेन लसार्वधातुकानुदात्तत्वे कृते चङ् एव स्वरे प्राप्ते पक्षे धात्वकार उदात्तः । उपोत्तमग्रहणानुवृत्त्या द्वयोर्न । मा हि दधत् । अत्र ‘विभाषा धेट्श्योः’ इति चङ् ॥ इति धातुस्वराः ॥ कर्षात्त्वतः—। ‘अनित्यादिनित्यम्’ इत्यस्यापवादः । आदस्यास्तीति आत्वान् । ‘तसौ मत्वर्थे’ इति भलाज्ज्वलाभावः । कर्षश्चात्वांश्चेति समाहारद्वन्द्वः । कर्ष इति शबन्तस्यानुकरणं न घनन्तस्य तदाह—शपा निर्देशादिति ॥—पाक इति । पचेर्घञ् । ‘चजोः’ इति कुलम् ॥—कालविशेष इति । कृतद्वापरादौ ॥—भक्षशब्द इति । भक्ष अवने चुरादिः । ‘अनित्यप्यन्ताश्चुरादयः’ इति यदा णिच् नास्ति तदा घञ् प्यन्तात्तु ‘एरच्’ इत्यचि सिद्धम् । एरजप्यन्तानामिति तु नास्तीत्याहुः ॥—उत्तमशश्वत्तमाविति । तमवन्तावेतौ । तेन द्रव्यप्रकर्षविवक्षायामाभावः । द्वित्वानुदात्तत्वे प्राप्ते पाठः

—चतुरः । ‘चतेरुरन्’ नित्वादायुदात्तत्वे प्राप्तेऽन्तोदात्तार्थमिदम् । ननु चतस्रः पश्येत्यत्र चतस्र अस् इति स्थिते परत्वात् ‘अचि र ऋतः’ इति रेफादेशे तकाराकारस्योदात्तत्वं प्राप्नोति अत आह—अचि र इति । —स्थानिवत्त्वादिति । न च स्वरविधौ स्थानिवत्त्वनिषेधः । ‘स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेश एव न स्थानिवत्’ इति नियमात्

—इत्युपोत्तमम् । ‘षट्त्रिचतुर्भ्यों हलादिः’ इत्यस्यापवादः ॥—पञ्चमिरित्यादि । पञ्चनवसप्तदशशब्दाः कनिनन्तः ॥—आषाङ्गिरिति । षष्शब्दः फिट्खरेणान्तोदात्तः । तनोतेर्द्विः त्रिः । अयमपि फिट्खरेण प्रत्ययखरेण वान्तोदात्तः । उभयत्रापि ‘षट्त्रिचतुर्भ्यों हलादिः’ इति विभक्तेरुदात्तत्वम् ॥—नवानामिति । अत्रापि विभक्तिरुदात्ता

—विभाषा—॥—उक्तविषय इति । षट्त्रिचतुर्भ्यः परा या झलादिविभक्तिरुदन्तस्योपोत्तमं भाषायामुदात्तं वा स्यात् । पञ्चभिः सप्तभिः तिस्रभिः चतुर्भिः । पक्षे ‘षट्त्रिचतुर्भ्यों हलादिः’ इत्यन्तोदात्तानि

—सर्वस्य—। सर्वशब्द उच्छादिष्वन्तोदात्तो निपातितः । सर्वस्य विकारः सार्व इत्यत्र ‘अनुदात्तादेरन्’ इत्यनुदात्तलक्षणोऽन् यथा स्यात् । श्रवणं तु सर्वत्रानुदात्तस्यैव प्रत्ययलक्षणेनापि सर्वखरस्येष्यमाणत्वात् ॥—ञ्जित्यादि—। ‘भीही—’ इति सूत्रे पूर्वप्रहणेन सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्या इति ज्ञापितत्वात् तदन्तासप्तमीयमित्याह—ञ्जिदन्तस्येति

—पथिमथोः—। गमेरिनिः । उषः कित् । मन्थः । ‘पतेः स्थ च’ इतीनिप्रत्ययान्तावेतावन्तोदात्तौ । मन्थः कित्त्वादुपधालोपः ॥—पन्था इति । ‘पथिमथ्युभुक्षामात्’ । ‘थो न्थः’ ॥—पथ इति । भस्य टेलोपः ॥—उदात्तनिवृत्तिस्वरेणेति । ‘अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः’ इति विभक्तिरुदात्ता ॥—दातवा उ इति । ददातेः ‘कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः’ इति तवै-प्रत्ययः । ऐकारस्यायादेशः । ‘लोपः शाकल्यस्य’ इति यलोपः । युगपद्बह्वं पर्यायनिवृत्त्यर्थम् । अन्यथा एकवर्जमिति वचनाद्यौगपद्यं न स्यात्

—क्षयो—। निवासेऽभिधेये क्षयशब्द आद्युदात्तः ॥—स्वे क्षये इति । क्षि निवासगत्योः । क्षयन्ति निवसन्ति यस्मिन्नित्यधिकरणे ‘पुंसि संज्ञायाम्—’ इति घः । निवासे किम् । व्याधेः क्षयः । क्षि क्षये ‘एरच्’ । कर्तरि षष्ठी ॥—जयः—॥—जयोऽश्व इति । पुंसीति करणे घः । करणे किम् । जयो त्राह्मणानाम् । भावे एरच्’

—वृषा—दीनाम्—। वृषु सेचने इगुपधलक्षणः कः ॥—वाजेमिरिति । वजेर्धन् । ‘कर्षात्त्वतः—’ इत्यन्तोदात्ते प्राप्ते वृषादेराकृति-गणत्वादाद्युदात्तः

—संज्ञायाम्—॥ चञ्चेति । उपमानशब्दोऽयमुपमेयस्य संज्ञा ॥—कनो लुबिति । ‘इवे प्रतिकृतौ’ इति कनो ‘लुम्मनुष्ये’ इति लुप् ॥ ननु प्रत्ययलक्षणेन नित्त्वात् ‘ञ्जित्यादिर्नित्यम्’ इत्येव सिद्धमत आह—एतदेवेति

—निष्ठा ॥—दत्त इति । ददातेः कः ‘दो दद्धोः’ इति दतादेशः ॥—चिन्तित इति । चिति स्मृत्याम् । चुरादिः ॥—कृतं हतमिति । प्रत्ययखरेणान्तोदात्तावेत्तौ

—असंज्ञार्थमिति । संज्ञायां तु ‘निष्ठा च द्यजनात्—’ इत्येव सिद्धम् ॥—शुष्कमिति । शुषेः कः तस्य ‘शुषः कः’ इति कादेशः

—आशितः—॥—कर्तृवाचीति । आङ्पूर्वा-दश भोजनेऽस्मात्कर्तरि क्तो निपात्यते । अपर आह । कर्तेत्यनेन भूतपूर्वगत्या अणौ कर्ता णौ कर्माभूत एव विवक्षितः । तथा चाशेर्ण्यन्तस्य प्रयोज्यकर्तरि ‘गतिवृद्धिप्रत्यवसामाध्यं ॥ इति ॥ कर्मसंज्ञको निष्ठायामाशित इति ॥ रुपमति

—रिक्त इति । रिचिर् विरेचने ॥—संज्ञायामित्यादि । ‘निष्ठा च ब्रजनात्’ इत्यस्यावकाशः । गुप्तः । अस्य लवकाशः असंज्ञायां रिक्तो घट इति । संज्ञायामुभयप्रसङ्गे पूर्वविप्रतिषेधः । रिक्तो नाम कश्चित्

—जुष्टार्पिते—जुष्टः । अर्पितः इत्येते शब्दरूपे छन्दसि विषये आद्युदात्ते वा स्तः । जुषी प्रीतिसेवनयोः क्तः । ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ इतीण्निषेधः । जुष्टः । अर्तेणिच् । ‘अर्ति—’ इत्यादिना पुक् । अर्पितः

—नित्यं—। जुष्टार्पिते शब्दरूपे मन्त्रविषये नित्यमाद्युदात्ते स्तः ॥—पूर्वेणैव सिद्धेरिति । ननु पक्षेऽन्तोदात्तलमपि प्राप्नोतीत्याशङ्क्याह—छन्दसीत्यादि । न केवलं गतार्थल-मात्रं किं लारभ्यमाणे सूत्रे दोषोऽप्यस्तीत्याह—अर्पिताः षष्टिरित्यादिना

—युष्मदसदोः—। ‘युष्यसिभ्यां मदिक्’ इति मदिक्प्रत्ययान्तावन्तोदात्तौ ॥—ममेति । ‘युष्मदसम्भ्रां ङसोऽश् ‘तवममौ ङसि’ इति मपर्यन्तस्य ममादेशः । शेषे लोपः । ‘अतो गुणे’ इति पररूपलम् । ‘एकादेश उदात्तेनोदात्तः’ इति विभक्तेरुदात्तत्वे प्राप्ते इदमुच्यते

—ङयि च । योगविभागो यथासंख्यनिवृत्त्यर्थः ॥—तुभ्यं मह्यमिति । ‘ङे प्रथमयोरम्’ । ‘तुभ्यमह्यौ ङयि’ ॥—यतः—। ‘तित्सरितम्’ इत्यस्यापवादः । ‘निष्ठा च ब्रजनात्’ इत्यतो ब्रजनुवर्तते तदाह—द्याच इति । अत्र ‘अनावः’ इति निषेधो ज्ञापयति ‘स्वरविधौ व्यजनमविद्यमानवत्’ इति । अन्यथा य आदिर्नकारो नासौ स्वरयोग्यः यश्च स्वरयोग्य आकारो नासावादिरिति प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । अनावः किम् । नावा तार्यं नाव्यम् । ‘नौवयोधर्मं—’ इति यत् । ब्राच् किं, चिचीर्ष्यम् । उभयत्रापि तित्सरः

—ईडवन्द—। ईड स्तुतौ, वदि अभिवादनस्तुत्योः, वृद्धं संभक्तौ, शंसु स्तुतौ, दुह प्रपूरणे । प्यन्तो ब्रानुवन्धकलाद्यद्वहणेन ग्रहणं न प्राप्नोतीति वचनम् ॥—ईड्य इत्यादि । ‘ऋहलोः—’ इति प्यत् ॥—वार्यमिति । नन्वत्र ‘एतिस्तुशासु—’ इत्यादिना विशेषविहितेन क्यपा भाव्यमिति चेत्सत्यम् । क्यव्विधौ वृत्त एव ग्रहणं नास्येति मूल एव स्पष्टम्

—विभाषा—। वेणुशब्दो नित्सरेण नित्यमाद्युदात्तः प्राप्तः । ‘स्थो णु’रित्यनुवर्तमाने ‘जृवृरिभ्यो निच्च’ इति व्युत्पादनात् । इन्धानशब्दो यदि चानशन्तस्तदा चित्त्वादन्तोदात्तः । यदा शानजन्तस्तदा लसा-वैधातुकानुदात्तत्वे कृते उदात्तनिवृत्तिस्वरेण मध्योदात्तः । ‘भ्रसोरल्लोपः’ इति उदात्तस्य भ्रसोऽकारस्य लोपात् सर्वथाप्य-प्राप्तमाद्युदात्तत्वं पक्षे विधीयते

—त्यागराग—। त्यज हानौ । ‘चजोः—’ इति कुलम् । रज्ज रागे ‘घञि च भाव—’ इति नलोपः । हसे हसने एषां पक्षे ‘कर्षात्त्वतो घञोऽन्त उदात्तः’ इति भवति ॥—त्रयः पचाद्यजन्ता इति । कुह विस्मापने, श्वठ असम्यग्भाषणे, चौरादिकावदन्तौ । कथं हिंसायाम् । अत्र प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वं पक्षे भवति । मतोः—॥—मतोः पूर्वं आकार इति । आर्थव्याख्यानमेतत् । सूत्रे तु शब्दस्वरूपापेक्षया नपुंसकनिर्देशः । केचित्तु सूत्रे पूर्वशब्दं पुंलिङ्गमेव पठन्ति ॥—शरावतीति । चातुरर्थिको नद्यां मतुप् ‘मादुपधायाः’ इति वलम् । ‘मतौ बह्वचोऽनजिरादीनां’ ‘शरादीनां च’ इति दीर्घलम् ॥—वेत्रवतीति । मतुप् । वलम् । न चात्र वलस्यासिद्धलादवती-शब्दोऽयं न भवतीति शङ्क्यम् । तस्याश्रयात्सिद्धत्वेनासिद्धलाभावात् । अवत्या इति निर्देशादिह न भवति राजवतीति । स्वरविधौ व्यजनस्याविद्यमानलालायमवतीशब्दः ॥—अहीवतीति । पूर्ववहीर्घः । संज्ञायामिति वलम् ॥ अथ फिद्सूत्राणि

—चितः ॥—सप्रकृतेरिति । नन्विदं कथं लभ्यमिति चेच्छृणु । चितः । अर्शआदेराकृतिगणत्वादच् प्रत्ययः । षष्ठ्यर्थे प्रथमा । तेन चिद्वतः समुदायस्येत्यर्थः । अत्र च लिङ्गमकचश्चित्करणम्, अन्यथा तस्यैकाच्त्वादनर्थकं तत्स्यात् ॥—अन्यके इति । ‘अव्ययसर्वनाम्नाम्’ इत्यकच् ततः परादिरुदात्ता । एवं यके तकदित्यत्रापि यत्तच्छब्दादकच् । वहुच उदाहरणं तु वहुपटव इत्यादि ज्ञेयम् ॥—अत्स्वरवाधनार्थमिति । च्फलश्चकारो ‘ब्रातच्फञोरस्त्रियाम्’ इति विशेषणे चरितार्थः । लकारो वृद्धौ । तत्रासत्यस्मिन् परत्वात् अत्स्वरः स्यात् इति भावः ॥—कौञायना इति । कुञ्जस्यापत्यानि वहूनि । ‘गोत्रे कुञ्जादिभ्यश्चक्ष्य’ ‘ब्रातच्फञोरस्त्रियाम्’ इति अः । ‘आदयस्तद्राजाः’ । तद्राजस्य वहुषु छक् ॥—आग्नेय इति । अग्नेर्वह्ने ॥—तिसृ-। अर्थगतं वहुत्वं शब्द आरोप्य वहुवचननिर्देशः । तिसृभ्यः परस्य जसोऽन्त उदात्तः स्यात् ॥—तिसृ इति । अन्तोदात्तत्रिशब्दस्य स्थाने तिसृदेशः स्थानिवद्भावादन्तोदात्तः । ‘अनुदात्तौ मुपितौ’ इति जसनुदात्तः । अत्र ‘अचि र ऋतः’ इति रेफादेशे कृते ‘उदात्तस्वरितयोर्यणः’ इति जसः स्वरितत्वं प्राप्तमनेन वाच्यते ॥—सप्तमीवहुवचनमिति । न प्रथमैकवचनम् व्याख्यानात् । राज्ञेति । सावित्येतस्मिन् सति एकाचः परा तृतीयादिर्विभक्तिरुदात्ता भवतीत्यर्थो भवति । भवति चायमल्लेपे कृते एकाच् ॥—राज इति । राजशब्द आद्युदात्तः । ‘कनिन्युवृषितक्षिराजिधन्विष्णुप्रतिदिवः’ इति कनिनन्तत्वात्

— अन्तोदात्ता-। एकाच इति वर्तते तृतीयादिर्विभक्तिरिति च नित्यशब्दः स्वर्यते तेन नित्याधिकारागतिर्भवतीत्याहुः ॥— नित्याधिकारेत्यादि । अनित्यसमासे किम् । अग्निचित् । ‘अग्नौ च’ इति क्विप्रत्ययः । उपपदसमासः । ‘गतिकारकोपपदात्कृत्’ इति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण चिच्छब्द उदात्तः । अधिकारग्रहणं किम् । विग्रहाभावमात्रेण यो नित्यसमासस्तत्र पर्युदासो माभूत् । अवाचा ब्राह्मणेन । ‘वहुव्रीहौ नञ्सुभ्याम्’ इत्यन्तोदात्तत्वम् । अत्र विभक्तेर्वैकल्पिक उदात्तो भवत्येव । अन्तोदात्तात्किम् । अवाचा । तत्रासत्यस्याप्याद्युदात्तः । अत्र वहुव्रीहि Garismi नञ्सुभ्याम् इत्यन्तोदात्तत्वं न भवति किं लव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवतीत्यर्थः । उत्तरपदग्रहणं तु एकाच्चेनोत्तरपदं विशेषयितुम् । अन्यथा समासविशेषणं स्यात् । तथा च शुनः ऊर्क्च श्वोर्क् इत्यादावेवायं विधिः स्यात् । एकाच् किम् । राजद्दृष्ट्वा । षष्ठीसमासात् टाप् ॥—दधीच इति । दध्यञ्चतीति ‘ऋत्विग्’ आदिना किन् । ‘अनिदिताम्’ इति नलोपः । ‘अचः’ इत्यकार-लोपः । ‘चौ’ इति दीर्घलम् । अत्र ‘चौ’ इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं प्राप्तम्

—शस्परिग्रहार्थमिति । शसादिग्रहणं तु न कृतं नपुंसके शसि मा भूत् सुटि यथा स्यादिति ॥—ऊडिदं—अत्रैकाच इति वर्तते अन्तोदात्तादिति च । एकाच-न्तोदात्तेभ्यः परा सर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता स्यात् ॥—प्रष्टौह इति । ‘छन्दसि सहः’ । ‘वहश्च’ इति ण्विः । ‘वाह ऊठ्’ । उपपदसमासे प्रष्ठवाहशब्दो ‘गतिकारकोपपदात्कृत्’ इत्यन्तोदात्तः । अत्र प्रष्टौहशब्दस्यानेकाच्चेऽपि ऊठ् शब्दस्यैकाच्चलमेव ॥—ऊठयुपधाग्रहणमिति । उपधाभूत् ऊठ् गृह्यते न लन्त्य इत्यर्थः । पञ्चमीनिर्देशात्परस्यैव प्रहणे प्राप्ते वचनम् । तेनाक्षद्यूरित्यादौ विभक्तेराद्युदात्तत्वं न । अत्र हि अक्षैर्दीव्यतीति किप् । अन्तरजलादूठ् यण उपपदसमासलात् कृत्स्वरेणान्तोदात्तोऽयम्

—अन्वादेशेनेति । अत एव ‘सावेकाचः’ इत्यपि स्वरो न । यदि स्यात्तर्हीहान्तोदात्ताधिकारो व्यर्थः स्यात् ॥—प्र ते वभ्रू इति । भिन्ना ऋक् । अन्वादेशप्रदर्शनार्थं माभ्यामित्यत्रोक्ता ॥—माभ्यामिति । अत्र पूर्वार्धचें वभ्रूशब्देनोक्तयोरिहेदमा परामर्शेप्यन्वादेशोऽस्त्येव । अन्वादेशश्च कथितानुकथित-मात्रं न त्विदमा कथितस्येदमैवानुकथनमिति भाष्योक्तेः ॥—षट्पदादय इति । न तु ततः परे एकाच इत्यनुवृत्तेः

—अष्टनो—दीर्घान्तादष्टनः परा सर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता । ‘झल्युपोत्तमम्’ इत्यस्यापवादः । अष्टनशब्दो घृतादि-लादन्तोदात्तः । तेन उत्तरार्थमनुवर्तमानस्यान्तोदात्तादित्यस्येहापि नान्वनः । दीर्घात्किम् । अष्टभिः । इह ‘झल्युपोत्तमम्’ इति स्वरः । ननु चात्रापि ‘अष्टन आ विभक्तौ’ इत्यनेन भवितव्यं तद्विधौ विकल्पस्याभावादिति चेत्सत्यम् । इदमेव दीर्घग्रहणमष्टन आलविकल्पं ज्ञापयति । नित्ये लात्वे व्यावर्त्याभावादीर्घग्रहणमनर्थकं स्यात् । कृतालस्य षट्संज्ञां च ज्ञापयति । अन्यथा ह्यालपक्षे सावकाशोऽष्टनः स्वरः परलादनालपक्षे षट्स्वरेण वाधिष्यत इति किं दीर्घग्रहणेन ॥—जानतीति । ‘ज्ञाननोर्जा’ इति जादेशः । ‘श्राभ्यस्तयोरातः’ इति श्राकारलोपः । अत्र प्रत्ययस्वरेण शत्रन्तमन्तोदात्तम् ॥—कृण्वत इति । ‘धिन्विकृण्व्योर च’ ॥—तुदन्तीति । तुदादिलाच्छः । ‘आच्छीनद्योः’ इति नुम् ॥ प्रत्युदाहरणे यज्ञविकलतां परिहरति—एकादेशोऽत्रोदात्त इति । तुदन्तीत्यत्र शे कृते तस्मात्परस्य शतुरदुपदेशात्परलात् ‘तास्य-युदात्त’ इति निघाते ‘एकादेश उदात्तेनोदात्तः’ इत्युदात्तलम् । अस्मिन्कर्तव्ये तस्यासिद्धत्वं नास्ति अनुम इति प्रतिषेधा-ज्ज्ञापकात् । न ह्येकादेशस्वरेण विना शत्रन्तं सनुमकमन्तोदात्तं भवति

—उदात्तयणो—उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितो-ऽनुदात्तस्य’ इति प्राप्ते वचनम् । चोदयित्री नेत्री सवित्रे इति तृजन्ता एते । ‘वितः’ इत्यन्तोदात्तः ॥ हल्पूर्वादिति किम् । वहुतितवा व्राह्मण्या । स्त्रीलिङ्गोपादानं नाभावनिवृत्त्यर्थम् । ‘तनोतेर्डनः सन्वच्च’ इति उः । ‘चालनी तितउः पुमान्’ । ‘वहोर्नवदुत्तरपदभूमि’ इति वहुव्रीहिरन्तोदात्तः । तत्र ‘उदात्तस्वरितयोः’ इति विभक्तेः स्वरितलम् । अस्मिन्पूत्रे नकारग्रहणं च कर्तव्यम् । उदात्तस्थाने यो नकारस्ततोऽपि परस्या नद्या उदात्तत्वं वक्तव्यमित्यर्थः । तेन वाचां पतिः वाक् पत्नीति सिद्धम् । अत्र हि ‘पलावैश्वर्ये’ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरस्य ‘न भूवाक्चिद्दिधिषु’ इति प्रतिषेधात्समासान्तोदात्तत्वे ‘विभाषा सपूर्वस्य’ इति नकारे नान्तलान्डीप् अनेनोदात्तः ॥—नोङ् ॥—शासादय इति । यद्यपि पूर्वसूत्रे नद्यजादीलमुवर्तते तथापि ऊङ्धात्वोर्यणः परा नदी न संभवतीति नानुवर्तिता ॥—ब्रह्मवन्ध्वेति । ऊङ् प्रलयस्वरेणोदात्तः । तेन सह य एकादेशः सोप्युदात्तः । तस्मात्परस्योदात्तत्वे प्रतिषिद्धे ‘उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य इति विभक्तिः स्वरिता ॥—सुभ्वे इति । क्विन्तस्य कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तस्य ‘ओः सुपि’ इति यण् ॥—अव्दिमानिति । आपो दीयन्तेऽस्मिन्निति ‘कर्मण्यधिकरणे च’ इति किः । उदनिशब्दोऽन्युत्पन्नः । अस्य घृतादिलादन्तोदात्तत्वं बोध्यम् । अन्यथा ‘युतान्यण्यन्तानाम्’ इति द्वितीयस्योदात्तत्वं प्रसज्येत । ‘मनुवसोरुः संयुद्धौ छन्दसि’ इति रुः । ‘आतोऽटि निलम्’ इत्यनुनासिकः ॥—अक्षण्वन्त इति । अक्षिशब्दान्मनुप् ‘अस्थिदधिसक्थ्यक्षणामनङुदात्तः’ इति ‘छन्दस्यपि दृश्यते’ इत्यनङ् । ‘अनो नुद्’ इत्यस्यासिद्धलात्पूर्व नलोपः । ततो भूतपूर्वगत्या मनुपो नुद् । ‘मादुपधायाः—’ इति वलम् ॥—इषुरिति । ‘धान्ये नित्’ इत्यधिकारे ‘इषेः किञ्च’ इति उप्रलयान्त आद्युदात्त इषुशब्दः तस्मात्परो मनुवनुदात्त एव । ननु मरुतोऽस्य सन्तीति मरुलान् । अत्र मनुवनुदात्तत्वं प्राप्नोति । ‘मृगोरुतिः’ इत्युतिप्रलये प्रलयस्वरेण मरुच्छब्दस्यान्तोदात्तलात् । नच तकारेण व्यवधानं स्वरविधौ व्यजनस्याविद्यमानलात् अत आह—स्वरविधाविति ॥—नेष्यत इति । ‘समासस्य’ इति सूत्रे मरुलानिलात्र ‘हस्वनुङ्भ्यां मनुप्’ इति स्वरः प्राप्नोतीति दोषमुद्भाव्य हल्स्वरप्राप्ताविति भाष्योक्तेरिति भावः ॥—रेवानिति । रयिरस्यास्तीति मनुप् ‘रयेर्मतौ बहुलम्’ इति संप्रसारणं पूर्वरूपलम् । ‘आहुणः’ ततो हस्वाभाववद्वचनम्

—नामन्य—। हस्वग्रहणमनुवर्तते मनुव्यग्रहणं च । तद्विसप्तम्या विपरिणम्यते तेन हस्वो विशेष्यते तदाह—मनुपि यो हस्व इति ॥—सुमतीनामिति । सुमतिशब्दो बहुत्रीहिः । ‘नञ्सुभ्याम्—’ इत्यन्तोदात्तः । मनुपा हस्वविशेषणं किम् । भूतपूर्वेऽपि हस्वे यथा स्वरः स्यात् अमीनामित्यादौ अन्यथा परलान्नित्यलाञ्च दीर्घत्वे कृते हस्वाभावान्न स्यात् । तिसृणामित्यत्र सांप्रतिके हस्वे स्यात् । सांप्रतिकाभावे हि भूतपूर्वगतिर्भवति न तु सत्यपि तस्मिन् । नन्वेवं तिसृणामित्यत्र न स्यात् । मनुपि तिसृभावस्यैवाभावात् इष्टमेवैतत्संगृहीतम् । अत्र हि ‘षदत्रिचनुभ्यों हलादिः’ इति नित्यमेव विभक्तेरुदात्तलमिष्यते

—षट्त्रि—। अन्तोदात्तादित्येतन्निधृतम् । यद्येतदनुवर्तेत पञ्चानां नवानां चतुर्णामित्यत्र न स्यात् । ‘त्रः संख्यायाः’ इत्याद्युदात्तलात्क तर्हि स्यात् सप्तानामष्टानाम् । सप्ताष्टशब्दौ घृतादिलादन्तोदात्तौ । हलादिः किम् । चतस्रः पश्य । यथैतदिह हलादिग्रहणस्य व्यावस्यं तथा ‘चतुरः शसि’ इत्यत्रैवावोचाम ॥—न गो—। साविति यदि सप्तमीबहुवचनग्रहणं स्यात् तेभ्यः केभ्यः इत्यत्र न स्यात् तत्किंशब्दयोः सप्तमीबहुवचने परतः त्यदाद्यत्वे कृते ‘बहुवचने झल्येत्’ इत्येत्यविधानात् । तेषु केषु इत्यत्रावर्णान्तलाभावात् । ताभिर्याभिरित्यादावेव स्यात् तासु यास्वित्यत्रावर्णान्तलात् । तस्मात्प्रथमैकवचनमित्याह—सौ प्रथमैकवचन इति । अनन्तरप्रतिषेधस्यासंभवात् षाष्टिकस्वरस्य प्रतिषेधो विज्ञायत इत्याह—प्रागुक्तं नेति । एवं च वीरवत्तममित्यत्र ‘हस्वनुङ्भ्यां मनुप्’ इति न भवति । ‘स्फायितञ्चि—’ इत्यादिना रकि अन्तोदात्तो वीरशब्दः ॥—गोभ्यं शब्दस्य मध्ये प्रक्षिप्यते । पदकाले तु शुनःशेपं चिदिति पठ्यते । ‘शेपपुच्छलाङ्गलेषु शुनः’ इत्यलक् । वनस्पत्यादिलादनुभयपदप्रकृतिस्वरः । श्वन्शब्दे तेभ्यः तेषामित्यत्र च ‘सावेकाचः—’ इति प्राप्तं प्रतिषेध्यते । राञिति क्विन्तः । राजा ॥—अङिति । अञ्चतिः क्विन्तः । तस्य सनकारस्य ग्रहणं विषयावधारणार्थम् । यत्र नलोपो नास्ति तत्रैव प्रतिषेधो यथा स्यात् । प्राज्ञा । प्राङ्भ्याम् । ‘नाम्बेः पूजायाम्’ इति प्रतिषेध्यते इत्येषु केषु अन्येषु अन्येषु स्वरसर्ववामस्थानम्’ इति प्राप्तं निषिध्यते । गतौ तु विभक्त्युदात्तः स्यादेव । प्राचा प्राचे । क्रुडिति क्विवन्तः । क्रुब्धा । क्रुब्ध कौटिल्याल्पीभावयोः । ‘ऋत्विक्-’ इत्यादिना क्विन् । तत्रैव सूत्रे क्रुब्धेति निपातनान्नलोपाभावः । कृत् करोतिः क्रुन्ततिर्वा क्विवन्तः । कृता कृते

—दिवो ॥—झलादिरिति । नन्वसति सप्तमीनिर्देशे कथं पुनरत्र तदादिविधिः । केवलश्चालात्मिकाया विभक्तेरभावादेव तदादिविधिः । ननु तर्हि तदन्तविधिरस्तु का पुनर्श्चलन्ता विभक्तिः । शसादिः सकारान्ता इति चेत्सत्यम् । ‘षट्त्रिचतुभ्यों हलादिः’ इत्यतः आदिरिति वर्तते । दिवः परा विभक्तिर्नोदात्ता भवति कीदृशी यस्याज्झलादिरिति ॥—द्युभिरिति । ‘सावेकाचः-’ इति वा ‘ऊडिदम्-’ इति वा प्राप्तः स्वरः प्रतिषिध्यते ॥—दिवे दिवे इति । ‘ऊडिदंपदात्-’ इति विभक्तिरुदात्ता

—तित्स्वरितम् ॥—निगदव्याख्यातमिति । उच्चारणेनैव व्याख्यातमित्यर्थः ॥—क्वेति । ‘किमोत्’ ‘तित्स्वरितम्’ ‘क्वाति’ इति किमः क्वादेशः

—तास्यनु-। तास्यादीनां समाहारद्वन्द्वः । उपदेशप्रहणं संभवव्यभिचाराभ्यां डिदुन्न्यां संवध्यते न तु तास्यनुदात्तन्याम् । डिदिति कर्मधारयः । उपदिश्यत इत्युपदेशः । तस्याकारेण डिता च विशेषणात्तदन्तविधिः । तथा च सूत्रार्थः । तासेरनुदात्तेतो डिददुपदेशादकारान्तोपदेशाच्च परं लसावैधातुकमनुदात्तं स्यात् न्हिडौ वर्जयित्वा ॥—कर्तेत्यादि । ‘लुटः प्रथमस्य डारौरसः’ एकवचने डित्वाद्विलोपः । इतरत्र ‘रि च’ इति सलोपः । आस्त इत्यत्रादादित्वाच्छपो लुक् ॥—डित इति । अस्याप्युपदेशविशेषणान्नेह । शृणुते जरितुर्हवम् । अत्र शुरतिदेशेन इति ॥—चनस्यतमिति । चनोन्नन्तादात्मन इच्छतमित्यर्थः । क्यच् । लोद् यसस्तं शप् स चानुवन्धस्यानेकान्तलाद्रुपदेशः ॥—चित्स्वरोऽपीति । चित्स्वरस्यावकाशः । चलनः चलनशब्दार्थादकर्म-काद्युच् । अस्यावकाश आस्ते इत्यादौ । वर्धमानमित्यत्र त्वयं निघातश्चित्स्वरं वाधते परलादिति भावः ॥—वर्धमान-मिति । दृष्टु दृष्टौ । लटः शानच् । शप् ‘आने मुक्’ इति मुक् । न चात्र मुका व्यवधानम् । यद्यकारस्यागमो मुक् तदाकारोपदेशात् परं लसार्वधातुकमिति सिद्धो निघातः । स्वावयवेन व्यवधानाभावात् । यद्यकारान्तस्याङ्गस्य भक्तो मुक् तदादुपदेशलसार्वधातुकमात्रापेक्षलादन्तरङ्गस्वरं प्रत्यकारान्तविशिष्टाङ्गप्रत्ययापेक्षस्य वहिरङ्गस्य मुकोऽसिद्धलात्सिद्धो निघातः ॥—हत इति । ‘अनुदात्तोपदेश—’ इत्यनुनासिकलोपे कृते सत्यकारान्तात्परं लसार्वधातुकं भवति । तथाप्यु-पदेशप्रहणान्न भवति । न हि हन्तिरदन्त उपदिश्यते ॥—कतीह पचमाना इति । ताच्छीत्यवयोवचनशक्तिषु चानश् । क्वचित्तु कतीह निघाना इति दृश्यते तत्र निघ्नशब्दादाचारकिवन्ताच्छान्दसो मुगभावः । तत्तु तास्यादिभ्यः परलाभावाच्चिन्त्यम् ॥—शिश्य इति । ‘एरनेकाचः—’ इति यणादेशः ‘लिद् च’ इत्यार्धधातुकमेतत् ॥—यदधीत इति । यच्छब्दप्रयोगो ‘निपातैर्यद्यदिहन्त—’ इति निघातप्रतिषेधार्थः । अत्र प्रत्ययाद्युदात्तत्वमेव । विद् विचारणे, इन्धी दीसौ, खिद् दैन्ये, इति त्रयोऽनुदात्तेतः । तेभ्यः परस्य सार्वधातुकस्यानुदात्तत्वे प्राप्ते आह—विन्दीत्यादि । एभ्यः परस्य लसार्वधातुकस्यानुदात्तत्वं नेति वक्तव्यमित्यर्थः ॥—यासिष्टमिति । या प्रापणे । लुङ् थसस्तम् । ‘चिल लुङि’ च्छेः सिञ् ‘यमरमनमाताम्— इतीदसकौ । ‘वहुलं छन्दस्यमाञ्जोगेऽपि’ इत्यडभावः । इदमाद्युदात्तत्वाभावे उदाहरणम् । आद्युदात्तत्वे तूदाहरणान्तरं मृग्यम् ॥—थलि— ‘णमुत्यन्यतरस्याम्’ इत्यतोऽन्यतरस्यामित्यनुवर्तमाने वाग्रहणं कार्यि- विकल्पार्थम् । अन्यतरस्यांग्रहणेन कार्यिविकल्पस्य सिद्धत्वात् । तेनेडादयः पर्यायेण कार्यं प्रतिपद्यन्ते । ननु ‘तवै चान्तश्च युगपत्—’ इत्यादौ युगपद्बह्वणादेवान्यत्र पर्यायः सिद्धः । सत्यम् । आदेरपि प्राप्त्यर्थं वाग्रहणम् । अन्यथा श्रुतयोरिडन्त- योरेव कार्यित्वं विकल्प्येत । सेटीति किम् । यथा थलि स्वरः । नन्विड्महणात्सेडेव थल् प्रहीष्यत इति चेत्सत्यम् । इड्महणं तु यदेडागमः क्रियते तदा तस्योदात्तार्थं स्यात् । यथा ‘कर्तुः क्यङ् सलोपश्च’ इत्यत्र सः । ततश्च यथा लुलवि- शेखादौ चतुर्णां पर्यायेणोदात्तविधाने ययिशेखादौ चतुर्थांभावेऽपि पर्यायेणोदात्तत्रयं भवति एवमिङभावेऽपि स्यादित्यर्थः ॥ —आहवनीय इति । वाहुलकादधिकरणेऽनीयर् । प्रीणानार्थात्कर्मणि वा । ततो गतिसमासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः ॥ इति प्रत्ययस्वराः ॥ समासस्य ॥—यज्ञश्रियमिति । षष्ठीतत्पुरुषः । श्रीशब्दस्योदात्तत्वे कृते आन्तरतम्यादियङ्कुदात्तः ॥—वहुत्रीहौ । इहोदात्तस्वरितप्रहणमनुवर्तमानं तद्वति वर्तते । पूर्वपदसामानाधिकरण्यात्मूत्रे प्रकृत्येतावदुक्तेऽपि स्वरप्रकरणात्प्रतिस्वरेणैव प्रकृतिभावो विज्ञायते । पूर्वपदस्य प्रकृतिभावस्तत्स्थयोरुदात्तस्वरितयोः प्रकृतिभावद्वारेणेत्याशयेनाह— उदात्तस्वरितयोगीति ॥—चित्रेति । श्रूयते इति श्रवः कीर्तिः । चित्रं श्रवो यस्य स चित्रश्रवाः । ततस्तम्प चित्रशब्दः फिद्रस्वरेणान्तोदात्तः । ततः परस्य ‘उदात्तानुदात्तस्य—’ इति स्वरितः । ततः परस्य ‘स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम्’ इति प्रचयः ॥—समपाद इति । ललसमसिमेत्यनुच्चानीति सर्वानुदात्तः समशब्दः । पादशब्दो ‘वृषादीनां च’ इत्याद्युदात्तः । अत्र समासान्तोदात्तलमेव ॥—तुल्यश्वेत इति । ‘नौवयोधर्मविष—’ इति यति ‘यतोऽनावः’ इत्याद्युदात्तस्तुल्यशब्दः । ‘सदक्श्वेतः सदश्वेतः’ इति । ‘समानान्ययोश्च’ इति किञ्चन्तः सदक्शब्दः ‘गतिकारकोपपदात्कृत्’ इति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । एवं सदशब्दः कञन्तो मध्योदात्तः ॥—किरिणेति । ‘कृत्वाकुठिमिदिच्छिदिभ्यश्च’ इत्याणादिक इः स च कित् । ‘भुजेः किञ्च’ इत्यतः किदित्यनुवर्तनात् । तेन किरिगिरिशब्दौ प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तौ ॥—मन्दयत्स्वरमिति । मदि स्तुत्यादिषु । ण्यन्ताल्लटः शत्रादेशः । तस्य ‘छन्दस्युभयश्चा’ इत्यार्थधातुकत्वेन शवभावात्—‘तास्यनुदात्तेन्दिदुपदेशात्—’ इति निघातो न । अतः प्रत्ययाद्युदात्तलमेव । ‘णेरनिटि’ इति णिलोपस्तु न । तं प्रति सार्वधातुकलाश्रयणात् । न च वैपरीत्यमापादनीयम् । छन्दसि दृष्टानुविधानात् । इत्थं मन्दयच्छब्दोऽन्तोदात्तः ॥—शस्त्रीश्यामेति । ‘उपमानानि सामान्यवचनैः’ इति समासः । शस्त्रीशब्दो गौरादिङीषन्तोऽन्तोदात्तः ॥— अव्यये—। निपातलादेव सिद्धे नञ्प्रहणमकरणिरित्यादौ परस्यापि कृत्स्वरस्य वाधनार्थम् । अकरणिरित्यादौ ‘आक्रोशे नञ्यनिः’ इत्यनिः । किंच तिस्र इत्यत्र ‘तिस्रभ्यो जसः’ इति सति शिष्टोऽपि विभक्तिस्वरो नञ्स्वरेण वाध्यते । अपि च चलारः अनङ्गाह इत्यत्र सति शिष्टोऽप्यामस्वरो वाध्यते । अव्ययीत्यत्र ‘जिदृक्षि—’ इत्यादिना धातुना समासं निपात्य इनिः क्रियते । तस्यापि स्वरस्य वाधनार्थं कुप्रहणं चादिषु पाठाभावात् ॥—स्नात्वेति । मयूरव्यंसकादिरयम् । नन्वयं तत्रैवान्तोदात्तो निपात्यतामिति चेन्न । सामिकृतं स्वयंधौतमित्यादिवारणाय परिगणनस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा तत्रापि पूर्वपदप्रकृतिस्वरः स्यात् । इष्यते तु समासस्येत्यन्तोदात्तः । सामिकृतमित्यादौ ‘सामि’ ‘स्वयं केन’ इति समासः ॥— मुहूर्तसुखमिति । ‘कालाध्वनोः—’ इति द्वितीया । ‘अत्यन्तसंयोगे च’ इति समासः । मुहूर्तशब्दः पृषोदरादिरन्तोदात्तः ॥—भोज्योष्णमिति । ‘कृत्यतुल्याख्या—’ इति समासः । भोज्यशब्दो ण्यदन्तः ‘तित्स्वरितम्’ इति स्वरितान्तः

—वर्णो वर्णे—। अत्र एत इति प्रतिषेधादहवचननिर्देशाच्च नच्चयते ॥ गाध-

—अरित्रगाधमिति । अरित्रं नौकाष्ठं तस्य गाधं स्पृश्यमानं तलम् । गाध्यत इति गाधः । गाध् प्रतिष्ठायां कर्मणि घञ् । अर्धचादिलात् क्लीवलम् ॥—गोलवणमिति । पष्ठीसमासः । गोशब्दो ‘गमेर्डोः’ इति डोप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः ॥—इत्रान्त इति । ‘अर्तिल्लधूमूखनसहचर इत्रः’ इति विहितः ॥—मध्योदात्त इति । प्रत्ययखरेण ॥—इयत्ता परिच्छेदमात्रमिति । इयत्तायाः परिच्छित्तिरियत्तापरिच्छेदः । क्रियाशब्दोऽत्र प्रमाणशब्दो गृह्यते न पुनरायाममात्रे रूढ इत्यर्थः

—दायाद्यम्—दातव्यो दायोशः दायमादत्ते दायादः । मूलविभुजादिलात्कः । दायादस्य भावो दायाद्यम् । दायस्य दानं तत्संबन्धो वा । इह तु लक्षणया आदीयमाने दाय एव दायाद्यशब्दो वर्तते दायादशब्दे परे दायाद्यवाचि पूर्वपदं प्रकृतिखरं स्यात् ॥—क्युप्रत्ययान्त इति । ‘कृपृष्टजिमन्दिनिधायः क्युः’ इति विहितः ॥—परमदायाद इति । अत्र समासान्तोदात्तलमेव

—प्रतिवन्धि-। कार्यसिद्धिं प्रतिवध्नातीति प्रतिवन्धि । आवश्यके णिनिः ॥—गमनचिरम् । व्याहरणकृच्छ्रमिति । गमनव्याहरणशब्दौ ल्युडन्तौ । तयोर्लित्खरः । अत्र विशेषण-समासः । ननु सामानाधिकरण्ये सति विशेषणसमासो भवति । न चेह तदस्ति । गमनशब्दस्य गतिवाचिलाचिरशब्दस्य कालवाचिलात् । नैष दोषः । चिरकालवाचिनि गमनेऽत्र चिरशब्दो वर्तते, गमनमत्र विशेष्यं तद्विशेषणे तु चिरकृच्छ्रे तत्र विशेष्यस्य पूर्वनिपातनार्थं मयूरव्यंसकादिलमप्येष्टव्यम् । पूर्वपदस्य प्रतिवन्धिवाचिलमुपपादयति—गमनमित्यादि । कारणवैकल्याद्धि चिरकालभावि गमनं कार्यसिद्धेः प्रतिवन्धि जायते । कृच्छ्रयोगि वा कृच्छ्रं दुःखं तद्योगि वा कार्यसिद्धेः प्रतिवन्धि जायते ॥—मूत्रकृच्छ्रमिति । पष्ठीसमासः

—पदेऽपदेशे—अपदेशो व्याजः । ‘व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च’ इत्यमरात्तदाह—व्याजवाचिनीति ॥—उच्चारपदेनेति । उच्चारः पुरीषक्रिया ॥—विष्णुपदमिति । पष्ठी-समासः

—निवाते—निवातशब्दे परे वातत्राणवाचिनीति । वातत्राणार्थे निवातशब्दे परे इत्यर्थः । वातस्या-भावो निवातमित्यव्ययीभावः । निरुद्धो वातोऽस्मिन्निति बहुव्रीहिर्वा । तत्र कुञ्चादयो वर्तमानाः समानाधिकरणा निवात-शब्देन समस्यन्ते । कुटी एव निवातं कुटीनिवातम् । कुञ्च एव निवातं कुञ्चनिवातम् ॥—ऊ्यगन्त इति । कवते-र्च्यक् डकारस्येत्संज्ञा न भवति । गुणप्रतिषेधार्थात्ककारानुबन्धात् ॥—यगन्त इत्यन्ये इति । ते तु कवतेर्ज्यन्निति सूत्रमधीयते

—शारदे—नूतनार्थ इति । अव्युत्पन्न इत्यर्थः ॥—रज्जोः सद्य उद्धृतमिति । रज्जुबद्धपात्राधारे रज्जुशब्दः । इदानीमेव कूपादुद्धृतं नूतनं जलमित्यर्थः ॥—सृजेरसुम्चेति । ‘स्कन्देः सलोपश्च’ इत्यतः सलोप इति वर्तते ‘भृमृशीङ्’ इत्यतः उरिति ‘धान्ये नित्’ इत्यतो निदिति । सृजेरुः स्यात्स च नित् धातोरसुगागमः सलोपश्चेत्यर्थः । तत्र सृजेरन्त्यादचः परेऽसुमि सलोपयणादेशेऽसुम्सकारस्य जरुवे च रज्जुरिति भवति ॥—आद्युदात्त इति । प्रत्ययस्य नित्वान्नित्खरेण ॥—उत्तमशारदमिति । शरदि ऋतौ भवं शारदम् ॥—अध्व-॥—कठाध्वर्युरिति । अध्वरं यज्ञं यातीत्यध्वर्युः ऋत्विग्विशेषः । कठेन प्रोक्तं छन्दोऽधीते कठः । कठशब्दादण्णन्तात् णिनिप्रत्ययः तस्य लुक् । अध्येत्रणस्तु ‘प्रोक्तालुक्’ इति लुक् । विशेषणसमासोऽयम् ॥—दौवारिककृषाय इति । पष्ठीसमासः ॥—सदृश-। सादृश्य- वाचिति तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृत्या एतयोरुत्तरपदयोः ॥—पितृसदृश इति । पितृमातृशब्दावुणादितृजन्तौ चित्सरेणान्तोदात्तौ । नन्वत्र ‘पूर्वसदृशसमोनार्थं’ इति तृतीयासमासे कृते ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थं’ इत्येव सिद्धम् । न च तुल्यार्थयोगे षष्ठ्या अपि विहितत्वेन षष्ठीसमासार्थमिदमिति वाच्यम् । तत्रानभिधानात्षष्ठीसमासो नेत्यपि सुवचलादिति चेन्मैवम् । अङ्कसमासानुरोधेन षष्ठीसमासस्वीकारस्यावश्यकलात् । तद्यथा । दास्याः सदृशो वृषल्याः सदृश इति । ‘षष्ठ्या आक्रोशे’ इत्यलङ्क् । दासीशब्दो ‘दंसेष्टो न आ च’ इति दंसेष्टः प्रत्ययः नकारस्य चाकारः । प्रत्ययस्वरेण दासशब्द उदात्तः । टित्वान्ङीप् ‘यस्य’ इति लोपः । ‘अनुदात्तस्य च यत्र’ इति ङीप उदात्तलम् । वृषलशब्दाज्जातिलक्षणो ङीष् । उभयत्रापि ‘उदात्तयणो हल्पूर्वात्’ इति विभक्तिरुदात्ता । नन्वेवं तृतीयासमासविधायके ‘पूर्वसदृश’ इति सूत्रे सदृशप्रहणं मास्तु सर्वत्र षष्ठीसमासोऽस्तु इति चेन्मैवम् । यत्र षष्ठ्यर्थो नास्ति तदर्थं सदृशप्रहणम् । विद्यया सदृशो विद्यासदृश इति अन्यो देवदत्तादिरत्र प्रतियोगी

—प्राच्यशब्द आद्युदात्त इति । ‘द्युप्रागपागुदकप्रतीचो यत्’ इति यदन्तलात् ‘यतोऽनावः’ इत्याद्युदात्तः ॥—परमसप्तसममिति । सप्तानां समानां समाहारः सप्तसमं समाहारद्विगुः । पात्रादिलात् ब्रीत्वाभावः

—गन्तव्यपण्यम्—वणिगेव वाणिजः । प्रज्ञादित्वादण् ॥—मद्रवाणिज इति । मद्रेषु गला व्यवहरतीत्यर्थः ॥—गोवाणिज इति । गमेर्जोः । अन्तोदात्तोऽयम् ॥—सप्तमीसमास इति । सप्तमीति योगविभागात् मद्रवाणिजेत्यत्र षष्ठीसमासः ॥—रक्प्रत्ययान्त इति । ‘स्फायितश्चि’ इति विहितो रक् तदन्तादित्यर्थः । प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तोऽयम्

—मात्रो—तथेति । पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं स्यादित्यर्थः । भिक्षाशब्दोऽप्रत्ययान्तोदात्तः । मात्रशब्दस्तु तुल्यपर्यायो वृत्तिविषये तुल्यप्रमाणे वर्तते भिक्षायास्तुल्यप्रमाणमित्यस्वपदविग्रहः षष्ठीतत्पुरुषः । तदाह—भिक्षाया इति । पाणिन्युपह्नमिति । उपज्ञायत इति उपज्ञः । ‘आतश्चोपसर्गे’ कर्मण्यङ् । पाणिनिशब्द इत्यन्तलादाद्युदात्तः । तस्य उपज्ञा इति षष्ठीसमासः । ‘उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम्’ इति नपुंसकता ॥—नन्दोपक्रममिति । षष्ठीसमासः । अत्रापि पूर्ववच्चपुंसकता । उपक्रम्यते इति कर्मणि घञ् ‘नोदात्तोपदेशस्य’ इति वृद्धिप्रतिषेधः ॥—इषुच्छायमिति । इषूणां छायेति तत्पुरुषः । ‘छाया वाहुल्ये’ इति नपुंसकता ॥ ‘इषेः किम्’ इत्युप्रत्ययान्त इषुः तत्र निदधिकारादाद्युदात्तस्तदाह—इषुशब्द इति ॥—गमनसुखमिति । समानाधिकरणसमासो मयूरव्यंसकादिर्वा

—लित्स्वर इति । गमनशब्दो ल्युडन्तः ‘लिति’ इति सूत्रेणाद्युदात्तः

—प्रागुक्तमिति । सुखप्रिययोः परयोस्तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं स्यादित्यर्थः । योगविभागो यथासंख्यनिवृत्त्यर्थः । ननु ‘सुखप्रिययोः’ इत्येतावत्पूर्वसूत्रं कृत्वा ‘हिते च’ इति वक्तव्यं तत्राद्ये सूत्रे सुखप्रिययोः प्रीत्यव्यभिचारादेव प्रीतौ गम्यमानायां भविष्यतीति चेत्सत्यम् । प्रीतिग्रहणं तदतिशयप्रतिपत्त्यर्थम् ॥—ब्राह्मणच्छात्रशब्दाविति । ब्रह्मणोऽपत्यमित्यण् । ‘ब्राह्मो जातौ’ इति जातौ टिलोपाभावेऽन्निति प्रकृतिभावः । छात्रशब्दः ‘छत्रादिभ्यो णः’ इति णप्रत्ययान्तः

—पत्या—ऐक्षर्यार्थे पतिशब्दे परे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं स्यात् तत्पुरुषे । गृहपतिरिति षष्ठीसमासः । ‘गेहे कः’ इति कप्रत्ययान्तो गृहशब्दः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः ॥—जेक् ॥ अवाप्तेनां दिग्गताहरिद्वन्द्वे नपुंसकत्वम् । हस्त्विम् ॥—एतानीति । भूवाक्चिद्दिधिषु एतानीत्यर्थः ॥—न प्रकृत्येति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिध्यते ॥—भूपतिरित्यादि । षष्ठीसमासा एते । तत्र भ्वादयस्त्रयः क्विवन्ताः । दिधिषूशब्दः ‘अन्दूहम्भूकफेल्लकर्कन्धूदिधिषू’ इत्यूप्रत्ययान्तो निपातितः । सर्वेऽप्यन्तो-दात्ताः ॥—वा भु—॥—उक्तविषये इति । ऐश्वर्यवाचिनि पतिशब्दे परे भुवनशब्दः पूर्वपदप्रकृतिस्वरः स्यात् । ‘पत्यावैश्वर्ये’ इति प्राप्ते विकल्पोऽयम् ॥—भुवनपतिरिति । भुवनशब्दः क्युनप्रत्ययान्तो नित्सरेणाद्युदात्तः ॥—आशङ्कावाध—। आशङ्कावाधनेदीयस्पूत्तरपदेषु संभावनवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं स्यात् । शकि शङ्कायाम् । वाधृ लोडने । आङ्पूर्वाभ्यां कर्मणि घन् । अतिशयेनान्तिकं नेदीयः । द्वयोरन्तिकयोर्मध्ये एकस्यातिशयविवक्षायामीयसुनि ‘अन्तिकवाढयोः—’ इति नेदादेशः । गमनाशङ्कादयो विशेषणसमासाः मयूरव्यंसकादयो वा

—अस्तित्वाध्यवसाय इति । अस्तित्वनिश्चयः ॥—गमनाशङ्कमिति । पूर्वपदानि ल्युङन्तानि । तत्र लित्स्वरः ॥—गमनं शङ्क्यत इत्यादि । संभाव्यत इत्यस्य प्रत्येकमन्वयः । गमनमाशङ्क्यते इति संभाव्यते । गमनमावाध्यत इति संभाव्यते । गमनं निकटतरमिति वा संभाव्यते

—पूर्वे भूतपूर्वे । भूतपूर्वार्थे पूर्वशब्दे परे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं स्यात् ॥—आढ्यो भूतपूर्वे इति । यः पूर्वमाढ्य आसीत्स एवमुच्यते ॥—आढ्यपूर्वे इति । अत्र विशेषणसमासो मयूरव्यंसकादिर्वा । आढ्यशब्दः आङ्पूर्वाध्यायतेः ‘घन्यर्थे कविधानम्’ इति कर्मणि कः । आतो लोपः । पृषोदरादिलाद्वस्य ढः यथादि-स्वरेणान्तोदात्तः ॥—परमपूर्वे इति । परमश्वासौ पूर्वश्चेति योयं वाक्यार्थः पूज्यमानतालक्षणस्तस्मिन्निह प्रत्युदाहरणे समासः । परमश्वासौ भूतपूर्वश्चेति विग्रहे तूदाहरणमेव ॥—सविध्र—। सामीप्यार्थेषु सविधादिषूत्तरपदेषु पूर्वपदं प्रकृत्या तत्पुरुषे ॥—मद्रसविध्रमिति । सर्वत्रोदाहरणे षष्ठीसमासः । मद्रः रगन्तेनोदात्तः । गान्धारिः ‘कर्दमादीनां च’ इत्याद्युदात्तो वा । काश्मीरो ‘लघावन्ते—’ इति मध्योदात्तः । सविधादीनां सह विधया इत्येवमादिका व्युत्पत्तिरेव केवलम् । समीपवाचिनस्त्वेते समुदायाः । मद्रादीनां सविधं समीपमित्यर्थः । समर्यादमिति । ‘बोपसर्जनस्य’ इति सहस्य सादेशः । चैत्रसमर्यादमिति षष्ठीसमासः । सविधादिषु किम् । मद्रसमीपम्

—विस्पष्टा—। गुणवचनेषु परेषु विस्पष्टादीनि पूर्वपदानि प्रकृत्या स्युः ॥—विस्पष्टकटुकमिति । स्पष्टा वाधनस्पर्शनयोरित्यस्य ण्यन्तस्य निष्ठायां ‘वा दान्तशान्त—’ इति स्पष्टशब्दो निपातितः । तस्य विशब्देन गतिसमासः । विस्पष्टं कटुकमिति विग्रहः । विस्पष्टादीनि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य विशेषणानि न द्रव्यस्य । कटुकादिशब्दैर्गुणवद्रव्यमभिधीयते इति सामानाधिकरण्याभावात्कर्मधारयाभावे सुप्सुपेति समासः ॥—विचित्रेत्यादि । चित्र चित्रीकरणे चुरादिण्यन्ता-देरच् । विशेषेण चित्रं विचित्रं प्रादिसमासः ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थ—’ इत्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तः । चिती संज्ञाने निष्ठा । विगतं चित्रमस्य इति विचित्रः । ‘बहुत्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्’ इत्याद्युदात्तः । अजू व्यक्त्यादिषु । तस्य विपूर्वस्य निष्ठायां गतिस्वरे ‘उदात्तस्वरितयोः—’ इति स्वरितादिः पदेः कर्तरि कः । यथादिस्वरेणान्तोदात्तः । ग-तिस्वरस्तु न कर्मणीति तत्र वर्तते । अयं कर्तरि कः । ‘फलिपाटिनमिमनिजनां कुक्पटिनाकिधतश्च’ इत्युप्रत्ययान्तः पट्टशब्दः । तत्र निदित्यधिकारादाद्युदात्तः । पडि गतौ कः प्रत्ययस्वरः । उणादिवृत्तौ तु पण व्यवहारे स्तुतौ च । अम-न्ताडः । पण्डा बुद्धिः सा संजाताऽस्येति तारकादिलादितच् । एवमुक्तम् । कुशान् लातीति कुशलः । ‘आतोऽनुपसर्गे’ इति कः कृत्स्वरेणान्तोदात्तः । चुप मन्दायां गतौ । अस्मात् ‘चुपेरबोपधायाः’ इति कलप्रत्ययः । तत्र ‘वृषादिभ्य-श्चित्’ इत्यतश्चिदिति वर्तनादन्तोदात्तः । पुण कर्मणि शुभे । ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ । यथादिस्वरेणान्तोदात्तः ॥——धज्या—। धज्यकनमादेशानामुत्तरपदलासंभवात्सामर्थ्यात्तद्वदुत्तरपदं गृह्यत इत्याह—इत्यादेशवतीति । इष्टेयसुनोः पञ्चमी । ‘अपपरिवहिरञ्चवः पञ्चम्या’ इत्यव्ययीभावः ॥—प्रतिपूर्वाह्नमिति । अहः पूर्वा भागः पूर्वाह्नः । ‘अहाह्निः एतेभ्यः’ इत्यहादेशः । ‘अहोऽदन्तात्’ इति णलम् । पूर्वाह्नं प्रति । ‘लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये’ इत्यव्ययीभावः ॥—उपपूर्वाह्नमिति । पूर्वाह्नस्य समीपम् । ‘अव्ययं विभक्ति—इत्यादिना सामीप्येऽव्ययीभावः ॥—उपपूर्वरात्रमिति । रात्रेः पूर्वो भागः पूर्वरात्रः । ‘अहःसर्वैकदेश—इत्यत्र ‘रात्राह्नाहाः—’ इति पुंस्त्वम् । पूर्वरात्रस्य समीपमुपपूर्वरात्रम् ॥—उपसर्गा—आद्युदात्तानि पूर्वपदानि ॥—सिद्धत्वादिति । ‘बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्’ ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीया-सप्तम्युपमानाव्ययद्वितीयाकृत्याः’ इत्यनेन । ननु किं पुनः कारणम् । अपपर्शोरेव वर्ज्यमान उदाहृतो नेतरयोस्त्राह—अपपर्योरिति । तेन त्रिगर्तं वर्जयित्वेत्यर्थं उपत्रिगर्तं प्रतित्रिगर्तमिति न भवति । ननु पूर्वाह्नं पूर्वरात्रं वर्जयित्वेत्यर्थं अपपूर्वाह्नं परिपूर्वाह्नं अपपूर्वरात्रं परिपूर्वरात्रमिति अहोरात्राद्यवयवा अपपर्योः कस्मान्नोदाह्नियन्ते इत्याशङ्क्याह—अहो-रात्रावयवा इति ॥—वर्ज्यमाना इति । वर्ज्यमानग्रहणेनैव सिद्धलाल पृथगुदाहता इत्यर्थः ॥—वर्ज्येति किमिति । वर्ज्यमानाहोरात्रावयवेषु किम् ॥—अग्निं प्रतीति । ‘लक्षणेनाभिप्रती—इत्यव्ययीभावः

—श्वाफल्क-चैत्रका इति । श्वफल्कचैत्रकाभ्यामपत्येऽण् ॥—शिनिराद्युदात्त इति । ‘वहिश्रिश्रुयुद्धग्लाहात्वरिभ्यो नित्’ इति सूत्रेण वाहुलकाच्छीडोऽपि निः तस्य नित्त्वं ह्रस्वत्वं चेति ॥—द्वैप्या इति । ‘द्विपादनुसमुद्रं यज्’ ॥—भैमेरपत्य-मिति । भीमस्यापत्यम् ‘अत इज्’ तदन्ताद्वृद्धाच्छः । ननु च राज्ञोऽपत्ये जातिग्रहणमिति वचनाद्राजन्यशब्दः क्षत्रिय-जातिवचनः । ततश्च द्वैप्यभैमायना इत्ययुक्तं प्रत्युदाहरणं तेषामपि क्षत्रियलादत आह—राजन्यग्रहणमित्यादि । अन्धकवृष्णीनां क्षत्रियलाव्यभिचाराद्राजन्यग्रहणमुक्तविशेषपरिग्रहार्थमिति भावः ॥—एकादशेति । ‘संख्याया अल्पी-यस्याः—’ इत्येकशब्दस्य पूर्वनिपातः । ‘आन्महतः—’ इत्यत्र आदिति योगविभागात्प्रागेकादशभ्य इति निर्देशाद्वा आलम् । ‘इणभीकायाशल्यतिमर्चिभ्यः कन्’ इति नित्त्वादेकशब्द आद्युदात्तः ॥—द्वादशेति । ‘ब्राह्मनः संख्यायाः—’ इत्यालम् ॥—त्रयोदशेति । ‘त्रेस्रयः—’ इति त्रयआदेशः ॥—अन्तोदात्तो निपात्यत इति । इदं काशिकानुरोधेनोक्तम् । वस्तुतस्तु ‘त्रयोदश च मे’ इति लक्ष्यानुरोधादाद्युदात्तो निपात्यत इति बोध्यम्

—आचार्योपसर्जन—आचार्यः उपसर्जनं यस्य आचार्योपसर्जनः ॥—अन्तेवासीति । अन्ते वसतीत्यन्तेवासी ‘शयवासवासिष्वकालात्’ इति सप्तम्या अलक् । सूत्रे पष्ठीबहुवचनस्य स्थाने प्रथमैकवचनं तदाह—आचार्योपसर्जनान्तेवासिनां द्वन्द्वे इति ॥—पाणिनीयरौ-ढीया इति । वृद्धाच्छः । रौढिशब्दात् ‘इजश्च’ इत्यण् ‘न द्यचः प्राच्यभरतेषु’ इति निषेधात् ॥—द्वन्द्वविशेषणार्थ-मिति । न त्वन्तेवासिविशेषणार्थं, तस्य आचार्योपसर्जनलाव्यभिचारात् । किमर्थं पुनर्द्वन्द्वविशेषणं विज्ञायत इत्याह—सकलो द्वन्द्व इत्यादि ॥—छान्दसेति । ‘छन्दोधीते’ इत्यण् । ‘श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते’ इति तु न तत्र वाग्रहणानुवृत्तेः ॥—आपिशलपाणिनीये इति । आपिशलस्यापत्यमापिशलिराचार्यः । तेन प्रोक्तमापिशलम् । ‘इजश्च’ इत्यण् । पाणि-निना प्रोक्तं पाणिनीयम् । वृद्धाच्छः । आपिशलं च पाणिनीयं च आपिशलपाणिनीये

—कार्त—कुर्भूमिः तत्र जाताः कुजाः तान् पातीति कुजपः । कृतकुजपाभ्यामपत्ये श्रुध्यण् । सावर्णिरिजन्तः । माण्डूकेयशब्दो ‘ढक् च मण्डूकात्’ इति ढगन्तः ॥—महाव्रीहिरिति । ‘आन्महतः—’ इत्यालम्

—महेष्वास इति । अत्रैकारः ‘स्वरितो वानुदात्ते पदादौ’ इति खरितो वा । आदिपदेन महाजावालः, महाभारः, महाभारतः, महाहैलिहिलः, महरौरवः । महाप्रवृद्धः । महच्छव्दोन्तोदात्त इति ‘वर्तमाने पृष्ठन्महत्—’ इत्यत्र तथा निपातनात् ॥—सन्महदिति । एतच्च लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया लभ्यते । ननु प्रवृद्धप्रहणमनर्थकं ‘कर्मधारये निष्ठा’ इति वक्ष्यमाणेनैव सिद्धत्वात् । ‘कृद्धहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम्’ इति प्रवृद्धशब्दस्य क्तान्तत्वादिति चेन्न । कर्मधारये निष्ठेत्यत्रापि लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया क्तान्तेन प्रतिपदोक्तो यः समासः श्रेण्यादिस्तस्यैव ग्रहणमित्यर्थः

—श्रुलुक—। श्रुलुकमहच्छब्दौ पूर्वपदे प्रकृतिखरौ स्तः वैश्वदेवशब्दे परे ॥—श्रुलुकेति । ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ । ‘तोर्लिं’ इति परसवर्णः

—उष्ट्रः—। उष्ट्रः पूर्वपदं प्रकृतिखरं स्यात्सादिवाम्योः परतः ॥—उषेः पूनीति । उष दाहे अस्मात् पूनिति वर्तमाने ‘उषिखनिभ्यां कित्’ इति व्युत्पादितत्वात्

—गौः साद—। गोशब्दः पूर्वपदं प्रकृत्या सादादिपूत्तरपदेषु ॥—गोसाद इत्यादि । सदेर्घञ् । तदन्तेन षष्ठीसमासः । अथ वा गां सादयतीति गोसादः । सदेर्ण्यन्तात्कर्मण्यण् तस्मादेव णिनिः । गोसादी । तत्र सादसादिनोः कृत्स्वरस्यापवाद इत्यर्थः । सारथौ समासखरस्य ॥—कुरु—। इह पण्यकम्बलान्ताः सप्त समासाः । तत्रादिनोर्द्वयोः षष्ठ्याः सात्रौ लुक् इतरेषां पञ्चानां षष्ठ्याः स्थाने प्रथमैकवचनं तदाह—एपामिति । दासीभाराणामिति बहुवचननिर्देशादायर्थोऽवगम्यते तदाह—दासीभारादेरिति

—उप्रत्ययान्त इति । ‘कृप्रोरुच्च’ इति व्युत्पादितत्वात्प्रत्ययखरेणान्तोदात्तोऽयम् ॥—आद्युदात्त इति । वृजी वर्जने ‘इगुपधात्कित्’ इतीन्नन्तत्वात् फिषस्तु ‘इगन्तानां च ब्रणम्’ इत्यादिर्द्वितीयो वोदात्तः । एवं कुरुरपि । रिक्तगुर्वादयत्रयः कर्मधारयाः ॥—असूतजरती । अश्लीलदृढरूपेति । असूताश्लीलशब्दौ नञ्समासत्वादाद्युदात्तौ ॥— श्रीर्यस्यास्तीति । श्रीशब्दो लावण्यवचनः ॥—कपिलकादित्वालुत्वमिति । ‘कृपो रो लः’ इत्यत्र कपिलकादीनामुपसंख्यानाल्लत्वम् । लावण्यरहितापि कुब्जलादीनामभावात्संस्थानमात्रेण दृढेत्यर्थः ॥—पारेवडवेति । ‘पारेमध्ये—’ इत्यव्ययीभावस्तु न । तथा सति सूत्रे दीर्घनिर्देशोऽयुक्तः स्याद् वडवायाः पारस्यासंभवाच्च ॥—तिलिनोऽपत्यमिति । तिलाः सन्त्यस्मिन्निति तिली । तिलशब्दान्मत्यर्थीय इनिः टिलोपः । पृषोदरादित्वात्तिशब्दस्य द्वित्वम् । अत्र यदाऽपत्येण तदा ‘नस्तद्धिते’ इति टिलोपः । यदा तु छात्रे तदानीम् ‘इनण्यनपत्ये’ इति प्रकृतिभावे प्राप्ते नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारीत्यनेन टिलोपः ॥—पण्यशब्दे इति । ‘अवयपण्य—’ इति यदन्तो ‘यतोऽनावः’ इत्याद्युदात्तः ॥—संज्ञायामिति । नियतप्रमाणकस्य नियतमूल्यस्य कम्बलस्यैषा संज्ञा ॥—समासान्तोदात्तत्वमेवेति । ननु पण्यशब्दस्य कृत्यप्रत्ययान्तत्वात् ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थं—’इत्यादिना पूर्वपदप्रकृतिखरेण भाव्यमत आह—प्रतिपदोक्ते हीति । ‘कृत्यतुल्याख्या अजात्या’ इति यः कृत्यसमासः प्रतिपदोक्तस्तत्रैव सः । अयं तु ‘विशेषणं विशेष्येण—’ इति सामान्यलक्षणविहितः कम्बलशब्दस्य जातिवचनत्वात् । न च ‘कृत्यतुल्याख्या अजात्या’ इत्यस्य वैयर्थ्यं शङ्क्यम् । तद्धि गुणक्रियावाचिनोरनियमेन पूर्वनिपातप्रसन्ने कृत्यान्तस्य पूर्वनिपातार्थं वचनं ननु जातिनिषेधार्थमजात्येति वचनं न्यायसिद्धार्थानुवाद एवेति स्थितम् ॥—दासीभार इति । ‘दंसेष्टो न आ च’ इति टित्वान्झीप् । उदात्तनिवृत्तिखरेण दासीशब्दोऽन्तोदात्तः ॥—देवद्वृतिरिति । देवः पञ्चाशजन्तः ॥यत्र एकत्वमस्येत्यपि केवलं दासीभारादेरीकृतिपणत्यं शर्शितम्

— चतुर्थी-। तस्मै इदं तदर्थं तच्छब्देन चतुर्थ्यन्तस्यार्थं उच्यते तदाह—चतुर्थ्यन्तार्थाय यदिति ॥—यूपदाविति । निदिति दीर्घश्चेत्यनुवर्तमाने ‘कुयुभ्यां च’ इति पः । नित्वादाद्युदात्तो यूपशब्दः ॥—देवार्थमिति । देवः पचाय-जन्तः ॥—गोहितमिति । ‘चतुर्थी चाशिष्य—’ इत्यादिना चतुर्थी ॥—आद्युदात्त इति । श्रिष् सेवायाम् । ‘वहिश्रियु-दुग्लाहात्परिभ्यो नित्’ इति निप्रत्ययस्य नित्वादाद्युदात्तः ॥—पूगशब्द इति । ‘मुदिग्रोग्गौ’ वाहुलकात्प्लोऽपि गक् ॥—कृताकृतमिति । ‘केन निञ्विशिष्टेनानञ्’ इति समासः । अनिष्टेत्यनुच्यमाने इहैव स्यात् । श्रेण्यादिसमासापेक्षया ‘केन नञ्विशिष्टेन—’ इति समासस्य प्रतिपदोक्तत्वादिति हरदत्तः

—अहीने—। हीनं त्यक्तं न हीनमहीनम् ॥—अहीनवाचि समास इति । पूर्वपदद्वारेण समासस्याहीनवाचित्वम् ॥—कष्टश्रित इति । ‘द्वितीयाश्रिता—’ इति समासः ॥—कष्ट-शब्द इति । कान्तत्वात् ॥—ग्रामशब्द इति । ‘प्रसेरा च’ इति मन्प्रत्ययान्त आद्युदात्तः ॥—अनुपसर्ग इति वक्तव्यमिति । सूत्रेऽहीनग्रहणमपनीयानुपसर्गग्रहणं कर्तव्यं व्यापकत्वादित्यर्थः ॥—थाथेत्यस्यापवाद इति । तथा च प्रत्युदाहरणे थाथादिस्वर इति भावः

—तृतीया ॥—त्वोतास इति । त्वया ऊताः रक्षिताः त्वोतासः । ‘प्रत्ययोत्तर-पदयोश्च’ इति मपर्यन्तस्य त्वादेशे दकारलोपश्छान्दसः । अवतेः कः ‘ज्वरत्वर—’ इत्यूद् । ‘एत्येषत्यूद्’ इति वृद्धिरित्वा-गमस्य चाभावश्छान्दसः । तदन्ताज्जसः ‘आज्जसेरमुक्’ इत्यसुगागमः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरे कृते ‘एकादेश उदात्तेनोदात्तः’ । ततः स्वरितप्रचयः ॥—रगन्त इति । ‘रोदेर्णिल्लक् च’ इति विहितः ॥—महाराजहत इति । ‘राजाहःसखिभ्यष्टव्’ इति ठजन्तो महाराजशब्दोऽन्तोदात्तः ॥—रथेन यात इति । गत्यर्थत्वात्कर्तारे क्तः ॥—पुरोहितमिति । ‘पूर्वाधरावराणामसिपुरधवधैषाम्’ इत्यसिप्रत्ययान्तः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः पुरःशब्दः । अत्र समासान्तोदात्तत्वम् अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरः कृत्स्वरः थाथादिस्वर इत्येतेषु प्राप्तेषु पूर्वपदप्रकृतिस्वरो भवति

—अभ्युद्धृत इति । इह हतशब्दस्योच्छब्देन समासे पुरोहितमित्यत्रेव गतिस्वरेणाद्युदात्त उद्धृतशब्दस्तस्य पुनरभिशब्देन समासः । तस्य ‘कृद्धहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम्’ इति परिभाषया उद्धृतशब्दः कान्त उत्तरपदम् । एवं समासान्तोदात्तत्वे प्राप्ते तद्वाधकाव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे तदपवादे कृत्स्वरे तदपवादस्थाथादिस्वरः प्राप्तस्तमपोह्याभेरयं स्वरः स्यात्सोऽनन्तरग्रहणेन वार्यते । नन्वनन्तरग्रहणेनाप्यसौ दुर्वारः कृद्धहणपरिभाषया उद्धृतशब्दस्य कान्तत्वेऽमेस्तदानन्तर्यसत्त्वादिति चेन्मैवम् । अनन्तरग्रहणसामर्थ्याद्धि धातोरनन्तरा गतिराधीयते । अभिश्च न तथा । नन्वेवं मा भूदमेः स्वर इष्टसिद्धिस्तु कथम् । अभ्युद्धृतशब्दे हि उच्छब्दस्य स्वर इष्यते ‘संसृष्टं धनमुभयं समाकृतम्’ इति मन्त्रे समाकृतशब्दे आङः स्वरदर्शनात् । न चासौ प्रकृतसूत्रेण सिद्ध्यति । प्रथमसमासे तत्प्रवृत्तावपि द्वितीयसमासे थाथादिस्वरस्य प्राप्तेरुक्तत्वात् । न च तं वाधित्वा गतिस्वरः प्रवर्तत इति वाच्यम् । द्वितीयसमासे उदः पूर्वपदलाभावात् । अत्रोच्यते । धातोरनन्तर इति व्याख्यानादेव पूर्वपदत्वं विनापि खरोऽयं प्रवर्तते । न हि क्तप्रकृतिभूतं धातुं प्रति पूर्वपदत्वं गतेः संभवति । तस्मादभ्युद्धृतं समासकृतमिति तावत्सुस्थम् । ननु दूरादागत इत्यादौ कारकपूर्वेऽपि गतिस्वरः स्यात् इष्यते तु थाथादिस्वरः अत आह—कारकपूर्वेति । अयं भावः । अनन्तरशब्दोऽयमनन्तरमपेक्ष्य प्रवर्तते तत्र चानन्तरो गतिरित्युक्ते अनन्तरोऽपि संनिधानाद्गतिरेव प्रतीयते । ततश्चापूर्वपदार्थमप्यनन्तरग्रहणं गतिद्वयसमवधाने एवानन्तरस्य प्रकृतिस्वरत्वं प्रापयतीति दूरादागतादौ न दोष इति । अथ वा ‘कारकादत्तश्रुतयोः’ इति सूत्रे कारकादिति योगो विभज्यते क्तग्रहणं गतिग्रहणं चानुवर्तते । कारकात्परं कान्तं सगतिकसुत्तरपदमन्तोदात्तं स्यादित्यर्थः । तत्र दूरादात् इत्यादौ थाथादिसूत्रेणैव सिद्धत्वात् दूरादागत इत्यादौ ‘गतिरनन्तरः’ इत्यस्य घाधनार्थमेवेदं सूत्रमिति दिक् ॥—दूरादागत इति । ‘स्तोकान्तिक—’ इति समासः । ‘पञ्चाम्याः स्तोकादिभ्यः’ इत्यलङ्क् ॥—प्रभूताविति । किन्नयम्

—प्रजल्पाक इति । ‘जल्पभिक्षुकुट्टलुण्टवृङः षाकन्’ ॥—आगन्तुरिति । ‘सितनिगमिमव्यविधात्रकुशिभ्यस्तुन्’ । ननु कृतीति व्यर्थम् । तथा हि गतेरयं स्वरो विधीयते, गतिसंज्ञा च धातुमाक्षिपति स च प्रत्ययविशिष्ट एव प्रयोगार्हः । धातोश्च द्वये प्रत्ययाः तिङः कृतश्च । तत्र तिङन्ते पूर्वपदत्वासंभवाद् कृदन्त एव भविष्यतीति चेत्सत्यम् । कृद्धहणं कृत्संज्ञाप्रवृत्तिकालोपलक्षणार्थं, तेन कृद्रुपदेशे तादित्वलाभात्प्रलपितेत्यादि सिद्ध्यति । स्वरप्रवृत्तिवेलायां तादित्वाभावेऽपि पूर्वं तत्सत्त्वात् । आदिग्रहणं शक्यमकर्तुं ‘यस्मिन्विधिः—’ इत्येव सिद्धेः

—तवै चा—॥—अन्त उदात्त इति । कथं पुनरन्तरेणोदात्तग्रहणमुदात्तो भवतीत्ययमर्थो लभ्यते । शृणु । प्रकृत्येति वर्तते तत्रैवमभिसंवन्धः क्रियते । तवैप्रत्ययान्तस्य यः प्रकृत्याश्रयः स्वरः प्राप्तः सोऽन्तस्य भवतीति स चोदात्त एवेति युगपद्धहणं पर्यायनिवृत्यर्थम् ॥—अन्वेतवा उ इति । ‘उपसर्गाश्चाभिवर्जम्’ इत्यनुराद्युदात्तः

—अनिगन्तोऽञ्चतौ—॥—पराञ्च इति । ‘ऋत्विक्—’ इत्यादिना किन् स च वकारमात्रं ककारादीनामनुवन्धत्वात् । ‘उगिदचाम्—’ इति शुम् पराशब्द आद्युदात्तः ॥—प्रत्यञ्च इति । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः ॥—परत्वादिति । चुस्वरस्यावकाशः । दधीचा यत्र गतिर्नास्ति । अनिगन्तस्वरस्यावकाशः पराश्वः इत्यादावुभयप्रसङ्गे परत्वादनिगन्तस्वर एव भवति । न चायं युक्तो विप्रतिषेधः । चुस्वरः सति शिष्टः भसंज्ञायामल्लोपे च कृते प्राप्तत्वात् । सत्यम् । नायं विप्रतिषेधः । किं तर्हि इष्टिरेव । चोः ‘अनिगन्तोऽश्वतावप्रत्यये’ इत्येव स्वर इष्यत इति हरदत्तः । इहापि मूले परत्वादित्यस्येष्टत्वादित्यर्थः

—न्यधी च । अत्रापि चुस्वरादयमेव । कृत्स्वरापवादौ योगौ

—ईषदन्य । ईषच्छब्दः पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं वा स्यात् ॥—अन्तोदात्त इति । फिद्रस्वरेण । एतदभावे समासान्तोदात्तत्वम् ॥—ईषद्भेद इति । ‘ईषदुःसुषु कृच्छ्रकृच्छ्रार्थेषु खल्ल’ ॥—कृत्स्वर एव भवतीति । परत्वात् । अथ वा ईषद्गुणवचनेनेति प्रतिपदोक्तसमासप्रहणादुपपदसमासेऽस्याप्रवृत्तिरिति ॥—द्वेषुवर्णे इति । ‘पञ्चकृष्णलक्ष्यो माषस्ते सुवर्णास्तु षोडश । पलं सुवर्णाश्वत्वारः’ इति

—द्विसुवर्णमिति । पक्षे समासस्वरः ॥—वहुश्रीहावपीति । अत्र तत्पुरुषाधिकाराभावात्

—प्रथमो— अचिरोपसंपत्तिरचिरोपसंल्लेषः । अभिनवलमित्यर्थः । तदाह—अभिनवत्व इति ॥—अचीति किमिति । अचिरोपसंपत्ताविति किमर्थमित्यर्थः ॥—प्रथमवैयाकरण इति । वैयाकरणानामाद्यः मुख्यो वा यः प्रथमवैयाकरणशब्दः स नित्यमन्तोदात्त एव ॥—कतर— एतौ पूर्वपदभूतौ कर्मधारये प्रकृतिस्वरौ वा स्यातां कतरकतमौ डतरडतमयोश्चित्त्वादन्तोदात्तौ ॥—इहत्वित्यादि । ‘कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने’ इति प्रतिपदोक्तो यः समासस्तस्यैव ग्रहणम् । स च कर्मधारय एव । तस्मान्नेहार्थः कर्मधारयग्रहणेनेति भावः

—आर्यो ब्राह्मण— ब्राह्मणकुमारयोरुत्तरपदयोर्ण्यः पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं वा स्यात्कर्मधारये ॥—अनन्तस्वरिति इति । तत्स्वरितम् इत्यनेन ॥—ब्राह्मणादीति किमिति । ब्राह्मणकुमारयोरिति किमर्थमित्यर्थः

—राजब्राह्मण इति । राजशब्दो ब्राह्मणे तादृश्यर्द्धतेत इति सामानाधिकरण्यात्कर्मधारयः । राजशब्दः कनिन्प्रत्ययान्तलादाद्युदात्तः ॥—उत्तरार्थ इति । उत्तरो विधिः राजशब्दस्यैव यथा स्यादार्थशब्दस्य मा भूत् । यथासंख्याभावोऽपि पृथग्योगकरणस्य प्रयोजनं ज्ञेयम्

—राजप्रत्येना इति । प्रतिगतमेनः पापं यस्य प्रत्येनाः । राज्ञः प्रत्येनाः ॥—अन्यत्र नेति । राजा चासौ प्रत्येनाश्च राजप्रत्येना इत्यत्र

—द्वितीयासमासोऽयमिति । द्वितीया पुनरत्यन्तसंयोगे । अथवा ‘अकर्मकधातुभिर्योगे देशः कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञक इति वाच्यम्’ ॥—त्यवन्त इति । ‘त्यवन्तेर्ध्रुवे’ इति त्यप् ॥—मुहूर्तप्रहसित इति । थाथादिस्वरः । समासस्वरस्य द्वितीयापूर्वपदप्रकृतिस्वरो वाधकस्तस्य थाथादिस्वरः तस्यापि पाक्षिकोऽपवादोऽयम्

—ग्रामः—। ग्राम इति स्वरूपग्रहणम् । शिल्पिनीत्यर्थग्रहणम् । ग्रामशब्दः पूर्वपदप्रकृतिस्वरं वा स्याच्छिल्पिवाचिन्युत्तरपदे ॥—ग्रामनापित इति । षष्ठीसमासः ॥—आद्युदात्त इति । ‘प्रसेरा च’ इति मनिन् नित्वादाद्युदात्तः

—राजनापित इति । कर्मधारये राजगुणाध्यारोपेणोत्तरपदार्थस्य प्रशंसा । षष्ठीसमासे च राजयोग्यतया तस्य प्रशंसा । स हि कर्मणि प्रवीणलाद्राजानं प्रति योग्यो भवति । राजार्थमित्युक्ते प्रशंसा गम्यते । आदिरुदात्तः । पूर्वपदमित्यस्येहार्थात्षष्ठ्या विपरिणामः । सर्वत्र चात्र प्रकरणे पूर्वपदविषये षष्ठ्यर्थे प्रथमा ॥—सम्मी—। हारीत्यावश्यके णिनिः । जनपदे ग्रामे कुले वा परंपरयायातः सदाचारो धर्मस्तस्मादनपेतं धर्म्यम् । ‘धर्मपध्यर्थ—इति यत् । तेन च प्राप्यमित्यर्थे ‘नौवयोधर्म—’ इत्यादिना यत् । आचारवशादवश्यं कर्तव्यमित्यर्थः । हारिण्युदाहरणान्याह—याज्ञिकाश्वेति । षष्ठीसमासः

—कर्मकरवर्द्धितक इति । वर्द्धितको नाम मूले स्थूलोऽग्रे सूक्ष्म ओदनपिण्डः स कर्मकराय दीयते । अन्यथा कर्म न कुर्यादिति । न त्वयं धर्मः ॥—वाडवहरणमिति । क्वचिदयमाचारः । वीजनिषेकानन्तरं वाडवाय शरीरपुष्पर्थं योग्यमशनादि दातव्यं यदीयते तद्वाडवहरणमित्युच्यते । अत्रास्मिन् स्वरे निषिद्धे कृत्स्वरे प्राप्तेऽनोभावकर्मवचन इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । ननु परलादेवायं स्वरो भविष्यति किं प्रतिषेधेनेत्यत आह—परोऽपीति ॥—युक्तवाचिनीति । युक्तः कर्तव्ये तत्परः तद्वाचिनीत्यर्थः । गोवल्लवः । वल्लवादयः शब्दा गवादीनां पालकवचनाः

—विभाषा—। अध्यक्षशब्दे परे पूर्वपदमाद्युदात्तं वा स्यात् । अध्यक्षशब्दोऽपि समासे युक्तवाच्येवेति पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पः ॥—पापं—। पापमिति स्वरूपग्रहणं शिल्पिनीत्यर्थग्रहणं व्याख्यानात् । शिल्पिवाचिनि परे पापशब्दः पूर्वपदमाद्युदात्तं वा स्यात्

—गोत्रान्तेवासि—। गोत्रवाचिनि अन्तेवासिवाचिनि चोत्तरपदे माणवत्राह्मणयोश्च परतः क्षेपवाचिनि समासे पूर्वपदमाद्युदात्तं स्यात् ॥—भार्यासौश्रुत इति । सुशृणोतीति सुश्रुत तस्यापत्यं सौश्रुतः ॥—भार्याप्रधानतयेति । भार्याप्रधानः सौश्रुत इति शाकपार्थिवादिलादुत्तरपदलोपी समास इति दर्शयति । दक्षेण प्रोक्तं दाक्षं तदधीते दाक्षः ॥—कुमार्यादिलाभकाम इति । तत्प्रोक्ते ग्रन्थे श्रद्धायामसत्यामपि कुमार्यादिलाभकामः संस्तत्र प्रवर्तते तत एवं क्षिप्यते । पूर्ववत्समासः ॥—भयब्राह्मण इति । तृतीयेति योगविभागात्समासः । योऽब्राह्मणः सन् राजदण्डादिभयेन ब्राह्मणाचारं करोति स एवमुच्यते

—अङ्गानि—अङ्गमारम्भकम् । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् । मैरेयशब्दे उत्तरपदे तदर्थारम्भकवाचीनि पूर्वपदान्याद्युदात्तानि स्युः ॥—मद्यविशेष इति । सुराव्यतिरिक्तं मद्यं मैरेयमित्यर्थः

—भक्ताख्या—अन्नवाचि पूर्वपदमाद्युदात्तं स्यात्तदर्थेषूत्तरपदेषु । अत्र बहुवचननिर्देशादेव स्वरूपविधिनिरासे सिद्धे आख्याग्रहणं भक्ष्यविशेषवाचिनां भिक्षादीनां ग्रहणार्थम् । अन्यथा पर्यायाणामेवान्नादीनां ग्रहणं स्यात् । भिक्षाकंसादयः षष्ठीसमासाः । तादध्यें चतुर्थीसमासस्तु न भवति प्रकृतिविकार एव तस्येष्टत्वात् ॥—बहुव्रीहिरिति । तत्पुरुषश्चेदन्तोदात्तः

—गोविडाल—उपमानशब्दे प्रत्येकं संवन्धादेकवचनम् । गवादिषूपमानवाचिषूत्तरपदेषु पूर्वपदमाद्युदात्तं स्यात् ॥—धान्यगव इति । अत्रोपमितसमासे ‘गोरतद्धितलुकि’ इति टच् । अत्र पूर्वपदाद्युदात्तविधानसामर्थ्याद्वित्स्वरो बाध्यते । उपमानार्थो यो यत्रोदाहरणे यथा संभवति स तथा योजयितव्यः । तत्र दिब्बात्रं दर्शयति—गवाकृत्येत्यादि । आकृतिः संस्थानम् । संनिवेशितं व्यवस्थापितम् । एवमन्यत्रापि यत्किञ्चित्सादृश्यं योजयितव्यम् ॥—अके—जीविकार्थवाचिनि समासे अकप्रत्ययान्ते उत्तरपदे पूर्वपदमाद्युदात्तं स्यात्

—दन्तलेखक इति । ‘ण्वुल्तृचौ’ इति ण्वुल् ॥—प्राचाम्—प्राचां क्रीडायामिति श्रुतयोरेवान्वयसंभवान्मतेनेत्यध्याहारो न युज्यते इति तत्राह—प्राग्देशवर्तिनां या क्रीडेति । अजीविकार्थमिदम्

—उद्दालकपुष्पभञ्जिकेति । ‘नित्यं क्रीडा’—इति समासः

—अणि नियुक्ते—युजिर् योगे इत्यस्य नियुक्त इति रूपम् । नियुक्तः अधिकृतः स च कस्मिंश्चित्कर्तव्ये तत्परो न भवतीति नियुक्त इत्यनेन सिद्ध्यति । युक्त इति सूत्रे हि युज समाधौ दिवादिरात्मनेपदी गृह्यते । समाधिस्तत्परता । अत्र रौधादिकस्य स्वरितेतो ग्रहणं, योगः संवन्धमात्रम् ॥—छत्रधार इति । कर्मण्यण् ॥—शिदिप—नियुक्ते चेत्येव सिद्धे कृत्वः प्रतिषेधार्थं वचनम् ॥—तन्तुवाय इति । ‘ह्वावामश्व’ इत्यण् । आतो युक्

—संज्ञायाम्—संज्ञायां विषयेऽणन्ते उत्तरपदे पूर्वपदमाद्युदात्तं स्यात् स चेदण् कृत्वो न भवति

—गोतन्ति—गोतन्तियवशब्दा आद्युदात्ताः स्युः पालशब्दे परे ॥—गोपाल इति । गाः पालयतीति विग्रहः ॥—तन्तिपाल इति । तनु विस्तारे क्तिन् । तन्तिर्ज्ञत्स्वरूपं विषये संरक्षणं

—णिनि । णिन्नन्ते उत्तरपदे पूर्वपदमाद्युदात्तम्

—उपमानम्—उष्ट्रको— शीत्यादि । ‘कर्तर्युपमाने’ इति णिनिः ॥—शब्दार्थप्रकृतौ किमिति । सूत्रं किमर्थमित्यर्थः ॥—चृकवश्चीति । कृत्स्वर एव भवति ॥—प्रकृतिरेवेत्यादि । असति प्रकृतिग्रहणे शब्दार्थात्परो णिनिस्तदन्ते उत्तरपदे इत्यर्थो विज्ञायेत । तथा च यत्रापि धातूपसर्गसमुदायाच्छब्दार्थात्परो णिनिस्तत्रापि स्यात् । ‘कृद्धहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम्’ इति परिभाषया णिन्नन्तोत्तरपदलानपायात् । प्रकृतिग्रहणे तु न भवति । योऽत्र धातुर्नासौ शब्दार्थः । यश्च शब्दार्थो धातू-पसर्गसमुदायो न ततो णिनिविहित इति भावः । एवं किंशब्दार्थप्रकृतौ उपमानमेवेत्येव नियमो मा भूत्

—युक्ता-रोह्या-। युक्तारोह्यादयः समासा आद्युदात्ताः स्युः ॥—युक्तारोहीत्यादि । अत्र णिनीत्येव सिद्धे पूर्वोत्तरपदनियमार्थं सूत्रम् । यत्र युक्तादीन्येव पूर्वपदानि आरोह्यादीन्येवोत्तरपदानि तत्रैव यथा स्यादित्यर्थः ॥—क्षीरहोतेति । याजकादि-लात्षष्ठीसमासोऽयम् । समासस्वरापवादे कृत्स्वरे प्राप्ते तदपवादे मन्त्रिक्रिति तदपवादोऽयम् ॥—दीर्घकाश-दीर्घान्तं पूर्वपदं काशादीनि च पूर्वपदानि आद्युदात्तानि स्युर्जे उत्तरपदे ॥—कुटीज इति । ‘सप्तम्यां जनेर्जः’ ॥—उपसरज इति । ल्लीगवादिषु पुंसां गर्भाधानाय प्रथममुपसरणमुपसरः । ‘प्रजने सर्तेः’ इत्यप् तत्र जातः उपसरजः ॥—आमलकीज इति । दीर्घकाशेति वाधिला परलादयं स्वरः

—ग्रामे—। सूत्रे निवसत्यस्मिन्निति निपूर्वाद्वसेः ‘वृव-सिवहिमासिसाधिगडिमण्डिनन्दिभ्यश्च’इति क्षच्—॥ मल्लग्राम इति । षष्ठीसमासः ॥—दाक्षिग्राम इति । दाक्षयो निवसन्त्यस्मिन्स उच्यते

—घोषा—। घोषादिषूत्तरपदेषु पूर्वपदमाद्युदात्तम् । अत्र निवसन्त इति केचिद्गुर्वर्तयन्ति । अपरे नानुवर्तयन्ति । तथा च दाक्षीणां घोषो निवासस्थानमित्यर्थे दाक्षिघोषशब्दे आद्युदात्तत्रं न भवति । मतान्तरे भवति

—छात्र्यादयः—। शालाशब्दे परे छात्र्यादय आद्युदात्ताः स्युः ॥—यदा शालान्त इत्यादि । ‘विभाषा सेनापुरा—’ इत्यादिना शालान्तस्य तत्पुरुषस्य विभाषा नपुंसकमुक्तम् । तत्रास्यावकाशो यो नपुंसकलिङ्गो न भवति । छात्रि-शाला । तत्पुरुषे शालायामित्यस्यावकाशो यश्छात्र्यादिपूर्वो न भवति । प्रभुशालम् । क्षत्रियशालम् । यस्तु छात्र्यादिपूर्व-पदो नपुंसकलिङ्गश्च तत्र एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादयमपि प्राप्नोति तत्पुरुषे शालायामित्यर्थं च । तत्र पूर्वविप्रतिषेधादयमेव भवतीति वामनहरदत्तौ

—प्रस्थे—। मालादीनां चेति वचनादवृद्धमिति च्छेदः । कर्म्यादिप्रतिषेधस्तु नामधेयार्थः स्यात् ‘वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वक्तव्ये’ति ॥—अकेति किमिति । अकर्म्यादीनां किमित्यर्थः

—माला । प्रस्थे परे मालादी-नामादिरुदात्तः स्यात् ॥—शोणप्रस्थ इति । ‘एङ् प्राचां देशे’ इति शोणशब्दस्य वृद्धलम् ॥—अम-। महन्नववर्जितं पूर्वपदमिति । महद्वर्जितं नववर्जितं चेति प्रत्येकं संवन्धः ॥—महानगरमिति । ‘आन्महतः समानाधिकरण—’ इति महत आत्वे कृतेऽवर्णान्तत्वादस्ति प्राप्तिः ॥—नवार्ममिति । नवशब्दः प्रत्यग्रवचनोऽकारान्तः

—संघातविगृ-हीतार्थमिति । मद्रशब्दस्य केवलस्य नद्रादमशब्दस्य संघातस्य च तस्य प्रतिषेधार्थः ॥—मद्रादमार्ममिति । ‘अनो- श्मायः सरसां जातिसंज्ञयोः इति समासान्ते कृते अवर्णान्तमेतत् । तदेवं मद्रामम् । मद्राश्माममिति द्वे एवोदाहरणे । प्रायेण अश्माममिति तृतीयमप्युदाहरणं पठ्यते तद्वृत्त्यनुरोधादुक्तम् । अश्मशब्दस्यानकारान्तलम् । न च नलोपे कृतेऽवर्णान्तलम् । स्वरविधौ नलोपस्यासिद्धत्वात् । अपरे तु मद्राश्मग्रहणं संघातविगृहीतार्थमित्यस्य भाष्येऽदर्शनादसंगतमेतदित्याहुः ॥—दिवोदासायेति । 'दिवसश्च दासे' इति पक्ष्या अलुक्

—अन्तः । अत्रापि प्रकरणे पूर्वपदविषया प्रथमा पक्ष्यर्थे वेदितव्या ॥—सर्वं गुण— गुणकार्त्स्ये वर्तमानः सर्वः अन्तोदात्तः, यत्र गुणान्तरस्याभावस्तत्र गुणकार्त्स्यं भवति ॥—सर्वश्चेत इति । 'पूर्वकालैक—' इत्यादिना कर्मधारयः । अत्र शौक्लेयेन गुणेन सर्वावयवानां व्याप्तिर्गम्यते ॥ आश्रयव्याप्त्येति । नतूज्ज्वलत्वेन ।

—सर्वसौवर्ण इति । विकारविषयमात्रं कार्त्स्यम् ॥—सर्वश्चेत इति । 'गुणात्तरेण तरलोपश्च' इति समासः तरप्रत्ययलोपश्च ॥—कार्त्स्ये किमिति । गुणवाचिन्युत्तरपदे सर्वशब्दस्तत्कार्त्स्येन व्यभिचरतीति प्रश्नः । अयं नियमः कर्मधारये न षष्ठीसमास इत्याह—सर्वेषामिति । गुणिकार्त्स्ये वर्तमानो न गुणकार्त्स्ये । सर्वेषामिति गुणसंबन्धे षष्ठी । पटस्य शौक्लेयमिति वद् गुणवाचिन एव प्रत्ययः । सर्वेषां पटानां द्रव्यान्तराधारश्चेतगुणापेक्षया सातिशयः श्वेतोगुण इत्यर्थः । यदा तु प्रतिपदोक्तत्वात् 'पूर्वकालैक—' इति समासो गृह्यते तदा कार्त्स्यग्रहणं मासु ॥—अञ्जनागिरिरिति । 'वनगिर्योः संज्ञायाम्' इति दीर्घः

—कुमार्याम् । कुमारीशब्दे परे पूर्वपदमन्तोदात्तं स्याद्वयसि द्योत्ये ॥—वृद्धकुमारीति । विशेषणसमासः । 'पुंवत्कर्मधारय—' इति पुंवद्भावः ॥ ननु कुमारीशब्दः प्रथमे वयसि वर्तते तथा 'वयसि प्रथमे' इत्यनेन ङीवत्र विहितः तस्य कथं चरमवयोवाचिना वृद्धेन सामानाधिकरण्यमत आह—कुमारीत्यादि । कुमारीशब्दे द्वयं प्रवृत्तिनिमित्तं प्रथमं वयः पुंसा सहासंप्रयोगश्च, तत्रायमर्थं त्यक्त्वा द्वितीयमात्रे वर्तते तदा वृद्धादिसामानाधिकरण्यं प्रवृत्तिं नाप्यते ॥ पुरशब्दे परे प्राचां देशे पूर्वपदमन्तोदात्तं स्यात्

—अरिष्ट—॥—पूर्वग्रहणं किमिति । अरिष्टगौडयोरिति वक्तव्यमिति प्रश्नः ॥—इहापि यथा स्यादिति । पूर्वग्रहणे हि सति बहुव्रीहिर्लभ्यते । अरिष्टगौडौ पूर्वौ यस्मिन्समास इति तेनारिष्टश्रितपुरं गौडभृत्यपुरमित्यत्रापि पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । असति तु पूर्वग्रहणे श्रितभृत्यशब्दाभ्यां व्यवहितलाच्चारिष्टगौडयोस्तावन्न स्यात् समुदाययोश्च सूत्रेऽनुपात्तलात् ॥—नेहास्ति—। ‘पुरे प्राचाम्’ इति प्राप्तः प्रतिषिध्यते

—मार्देयपुरमिति । ‘ढे लोपोऽकट्याः’ इत्युकारलोपः ॥—दिक्शब्दाः—। दिक्शब्दाः पूर्वपदानि अन्तोदात्तानि स्युर्ग्रामादिषूत्तरपदेषु । चानराटे स्वरूपग्रहणमितरेष्वर्थग्रहणम्

—पूर्वेषुकामशमी । अपरकृष्णमृत्तिकेति । ‘दिक्संख्ये संज्ञायाम्’ इति समासः ॥—पूर्वपञ्चाला इति । समुदायेषु हि प्रवृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्त इति पञ्चालैकदेशे पञ्चालशब्दः । ततः पूर्वशब्देन सामानाधिकरण्यात् ‘पूर्वापरप्रथम—’ इत्यादिना कर्मधारयः ॥—पूर्वयायातमिति । ययातिमधिकृत्य कृतो ग्रन्थ इत्यपि यायातशब्दः सिद्धः ॥—शब्दग्रहणमित्यादि । दिशि दृष्टः शब्द इत्युत्तरपदलोपी समासस्तेन कालवाचिनोऽपि ग्रहणात्पूर्वयायातमित्यादावपि भवति

—आचार्योपसर्जन—। आचार्योपसर्जनग्रहणमन्तेवासिनो विशेषणं सप्तम्यर्थे प्रथमा तदाह—आचार्योपसर्जनान्तेवासिनीति । आचार्य उपसर्जनं यस्य स आचार्योपसर्जनः स चासावन्तेवासी च तद्वाचिनि ॥—पूर्वपाणिनीया इति । ‘पूर्वापरप्रथम—’ इति समासः । पाणिनेश्छात्राः पाणिनीयाः । अत्रान्तेवासिनः प्रधानमाचार्यस्तूपसर्जनम् ।—पूर्वपाणिनीयं शास्त्रमिति । पूर्वं चिरंतनमित्यर्थः

—उत्तरपदवृद्धौ—। अत्र वृद्धावित्येतावतैव वृद्धिमदुत्तरपदपरिग्रहे सिद्धे उत्तरपदग्रहणात्तदधिकारो लक्ष्यते । उत्तरपदशब्दस्य स्वरितलादिहाधिकारप्रतिपत्तिरित्याशयेनाह—उत्तरस्य पदस्येत्यादि ॥—सर्वपाञ्चालक इत्यादि । ‘सुसर्वार्धदिक्शब्दस्य’ इति तदन्तविधौ ‘अवृद्धादपि बहुवचनविषयात्’ इति दुष्ट्वा । सुसर्वार्धाज्जनपदस्य ‘दिशोऽमद्राणाम्’ इत्युत्तरपदवृद्धिः ॥ वृद्धिशब्देन या वृद्धिर्विहिता तद्वत्युत्तरपद इत्युच्यमानेऽपि न निर्वाह इत्याह— सर्वकारक इति

—बहुव्रीहौ—। संज्ञायामिति बहुव्रीहेर्विशेषणं न विश्वशब्दस्येति । विशेः क्व नित्वादाद्युदात्तो विश्वशब्दः ॥—उदरा—। एषूत्तरपदेषु बहुव्रीहौ संज्ञायां पूर्वपदमन्तोदात्तं स्यात् । अयमपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरस्यापवादः । वृकशब्दः ‘प्राणिनां कुपूर्वाणाम्’ इत्याद्युदात्तः । वृक्त्येवोदरमस्य वृकोदरः ॥—हर्यश्च इति । हरतेः ‘सर्वधातुभ्यः—’ इति इन् । आद्युदात्तो हरिशब्दः । हरिरश्वोऽस्य हर्यश्वः । यणि कृते ‘उदात्तस्वरितयोः—’ इति स्वरितः ॥—महेषुरिति । महच्छब्दोऽन्तोदात्तः । ‘वर्तमाने पृषन्महत्—’ इत्यत्र तथा निपातनात् । तथा च पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणैव सिद्धे सति लन्यार्थ आरम्भोऽपवादलादनेनैवान्तोदात्तलम् । उदाहरणं तु सुवर्णपुङ्गेषुरिति ज्ञेयम् । सुष्ठु वर्णो येषां ते सुवर्णाः । ‘नष्टुःसुभ्याम्—’ इत्यन्तोदात्तलम् । सुवर्णाः पुङ्गा येषां ते । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण मध्योदात्तत्वं पुनरिषुशब्देन बहुव्रीहौ पूर्वपदमन्तोदात्तम् । एकादेशस्तु ‘स्वरितो वानुदात्ते पदादौ’ इति पक्षे स्वरितः ॥—घटोदर इति । घटशब्दः पचायजन्तः । कटुशब्दात्संज्ञायां कन् । ‘चरिचलिपतिवदीनां वा द्विलमव्याक्चाभ्यासस्य’ इति पचायजन्तो चलाचलशब्दः ॥— अनुदर इत्यादि । अस्यावकाशः । घटोदरः । ‘नञ्सुभ्याम्’— इत्यस्यावकाशः । अयशः । सुयशः । एवं स्थिते विप्रतिषेधः ॥—नदी— वन्धुनीति शब्दस्वरूपापेक्षया नपुंसकनिर्देशः । ‘गर्गादिभ्यो यञ्’ इति यञ्न्ताद्गर्गशब्दात् ‘यञ्च’ इति डीप् ॥—गर्गां— चित्सरेणाद्युदात्तः ॥—ब्रह्मबन्धुरिति । ‘वृहेनोच्च’ इति नकारस्याकारादेशो मनिन्प्रत्ययश्चेति मनिनन्तो ब्रह्मशब्दो नित्सरेणाद्युदात्तः । तदाह—ब्रह्मेत्यादि ॥—गर्गीप्रिय इति । अत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव

—निष्ठोपसर्ग— उपसर्गपूर्वं निष्ठान्तं पूर्वपदमन्तोदात्तम् ॥—प्रधौतपाद इति । धातु गतिशुद्धोः कः ‘च्छ्वोः शूद्र— इत्यूद् ‘एत्येधत्यूद्धु’ इति वृद्धिः । प्रधौतशब्दो गतिस्वरेणाद्युदात्तः ॥—प्रसेवकमुख इति । ण्वुलन्तः प्रसेवकशब्दः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण लित्वान्मध्योदात्तः ॥—शुष्कमुख इति । ‘शुष्कधृष्टौ’ इति शुष्कशब्द आद्युदात्तः

—उत्तरपदादिः । उत्तरपदेति पृथक्पदं लुप्तपृथक्

—कर्णो—आद्युदात्त इति । सिद्धार्थकथनमेतत् । उत्तरपदस्य कर्णशब्दस्यादिरुदात्त इत्यक्षरार्थः । एवं चास्मिन्प्रकरणे कर्ण इत्यादौ पृथ्व्यर्थे प्रथमेति ज्ञेयम् ॥— शङ्ककर्ण इति । शङ्कः कर्णे यस्येति विग्रहः । ‘सप्तमीविशेषणे—’ इति सप्तम्यन्तस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते ‘गङ्गादेः परा सप्तमी’ इति परनिपातः । ‘कर्णे लक्षणस्य—’ इति दीर्घः । पशूनां विभागज्ञानार्थं शङ्कप्रतिरूपकं कर्णादिषु यच्चिह्नं क्रियते तदिह लक्षणं गृह्यते पृथग्वर्णग्रहणात् । अन्यथा वर्णेनापि लक्ष्यमाणलादनर्थकं तत्स्यात् ॥—श्वेतपाद इति । श्विता वर्णे पचायच् ॥—शोभनकर्ण इति । शुभ शोभार्थे ‘अनुदात्तेतथ हलादेः’ इति युच् । प्रत्युदाहरणे सर्वत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति

—संज्ञौपम्य— संज्ञायामौपम्ये च यो बहुव्रीहिस्तत्र कर्णशब्द उत्तरपदमाद्युदात्तं स्यात्

—कण्ठपृष्ठ— कण्ठादीनां समाहारद्वन्द्वे नपुंसकहस्त्वलम् । कण्ठादीन्युत्तरपदानि संज्ञौपम्ययोराद्युदात्तानि स्युर्वहुव्रीहौ । कण्ठपृष्ठौ ‘स्वाङ्गशिटाम्’— इत्याद्युदात्तौ । ग्रीवाजङ्घयोः स्वाङ्गत्वेऽप्यदन्तलाभावादन्तोदात्तलम् । सुग्रीव इत्यत्र परलात् ‘नञ्सुभ्याम्’ इत्यन्तोदात्तत्वेन भाव्यम् । अस्य तु दशग्रीवादिरवकाशः । यदि तु नेष्यते तर्हि चकारोऽस्यैव विधेः समुच्चयार्थं इति व्याख्येयम् ॥—नाडीजङ्घ इति । नाड्याकारे जङ्घे यस्य स नाडीजङ्घः

—नञो जर— ‘नञ्सुभ्याम्’ इत्यस्यापवादः । जरणं जरः ‘ऋदोरप्’ । मरणं मरः । अमरम् । अस्मादेव निपातनादप् । विमिदा ज्ञेहने ‘अमिविमिदिशस्मिभ्यः कः’ । मृडो नपुंसके भावे कः । सूत्रे तु शब्दपरलात्पुंस्त्वम् ॥—जेति किमिति । जरमरमित्रमृतग्रहणं किमर्थंमित्यर्थः ॥—अशत्रुरिति । ‘नञ्सुभ्याम्’ इत्युत्तरपदान्तोदात्तलम् ।—सोमेन— मन् च अस् च मनसी

— सुकर्माण इत्यादि । यथापि आद्युदात्तं ‘द्यचद्छन्दसि’ इत्यनेन सिद्धमिदं तथापि सुप्रथिमेत्यादि बहुजर्थमन्छन्दोर्थं च सूत्रमिति वोध्यम् । सुप्रथिमेत्यत्र पृथोर्भाव इति पृथ्वादिभ्य इमनिच् । ‘र ऋतो हलादेर्लघोः’ इति रादेशः ॥ —सुराजेति । राजा कृत्य ad कति युवर्षि ection इति कानि प्रत्यर्थान्तः । ‘लुनीति मनिन् लोम’ । उष दाहे । ‘मिथुनेऽसि’ रिति वर्तमाने उषः कित् । उषः ॥—कपि त्विति । अस्यावकाशः सुकर्मा । कपि पूर्वमित्यस्यावकाशः अप्रवकः । एवं स्थिते विप्रतिषेधः ॥—आद्युदात्तम् । ‘नञ्भ्याम्’ इत्यस्यापवादः । ‘अश्मुषिलटिकणिखटि’—इति क्वन्तोऽश्वशब्दः । ‘हनिकुशिनिरमिकाशिभ्यः क्थन्’ इति क्थन्नन्तो रथशब्दस्तमाह—नित्स्वरेणेति ॥—सुवाहुरिति । ‘अर्जिदृशिकम्यमिपशिवाध’—इति कुप्रत्ययान्तो वाहुशब्दः प्रत्ययसंरेणान्तोदात्तः ॥—सुहिरण्य इति । ‘हर्यंतेः कन्यन् हिर च’ इति कन्यन्नन्तो हिरण्यशब्द आद्युदात्तक्थन्

—वीरवीर्यो—वीर विक्रान्तौ चुरादिस्तत्र पचायचि वीरः । ‘अचो यत्’ वीरेषु साधुरिति प्राग्दीव्यतीयो वा यत् । वीर्यः ॥—तत्रेत्यादि । कथं पुनरेतज्ज्ञापकमित्याह—तत्र हि सतीति

—कूलतीर इति—एतान्युत्तरपदान्याद्युदात्तानि स्युत्व्ययीभावे । सुषममित्यादौ ‘सुविनिर्दुभ्यः सुपिसूतिसमाः’ इति षलम् । तस्यासिद्धलात्समशब्द एवायम् ॥—तिष्ठद्वप्रभृतिष्वेत इति । तेनाव्ययीभावसंज्ञा

—कंसमन्थ—एतान्युत्तरपदानि द्विगावाद्युदात्तानि स्युः ॥—द्विकंस इति । द्वाभ्यां कंसाभ्यां कीत इति तद्धितार्थे समासः । ‘कंसाद्विठन्’ इति टिठन् तस्य ‘अध्यर्धपूर्व’—इति लुक् ॥—द्विमन्था इति । ‘आहार्दगोपुच्छ’—इत्यादिना ठक् । शेषं पूर्ववत् ॥—द्विशूर्प इति । ‘शूर्पादञ्चतरस्याम्’ ॥—द्विपाय्यमिति । ‘पाय्यसान्नाय्य’—इत्यादिना पाय्यशब्दः परिमाणवाची निपातितः । तत्र ‘प्राग्वहतेष्ठक्’ । द्विकाण्डमिति । द्वे काण्डे प्रमाणमस्य ‘प्रमाणे द्वयसच्’—इति मात्रच् ‘प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यम्’ इति लुक्

—ब्राह्मणशालमिति । ‘विभाषा सेनासुराच्छाया’—इति नपुंसकता ॥—दृढशालमिति । वहुत्रीहिरयं तत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति पूर्वपदं च निष्ठान्तलादन्तोदात्तम् । ननु चात्र लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषयैव न भविष्यति । सत्यम् । उत्तरार्थमावश्यकं तत्पुरुषग्रहणमिहैव क्रियते परिभाषा नाश्रयणाय

—सौशमिकन्थमिति । शोभनः शमोऽस्य सुशमस्तस्यापत्यं सौशमिस्तस्य कन्था सौशमिकन्थम् । ‘संज्ञायां कन्थोशीनरेषु’ इति नपुंसकत्वम् ॥—आह्वरकन्थमिति । आङ्पूर्वात् ह्वयतेः ‘आतश्चोपसर्गे’ इति कः

—आदिश्चिह्नणादीनाम् । चिनोतेः क्रिप् । चित् । हन्तेः पचायच् हनः । चिह्नण इति निपातनात्तलोपो णत्वं च । मल मल्ल धारणे आभ्यां रः । निपातनाल्लस्य दत्वं । मन्दरः आदिरिति वर्तमान इति पूर्वत्र ह्यादिग्रहणमुत्तरपदाभिसंवद्धम् । इह तु चिह्नणादीनां पूर्वपदानामाद्युदात्त-लमिष्यते तदर्थं पुनरादिग्रहणं कर्तव्यम्

—पुत्रचेलमिति । चेलं वल्लं तद्वत्पुच्छमित्यर्थः ॥—नगरखेटमिति । खेटमिति तृणनाम तद्वद्वुवलः ॥—दधिकटुकमिति । कटु गतस्वादु तद्वत् गतस्वादु ॥—प्रजाकाण्डमिति । काण्डमिति शरनामा । स यथा सत्वरपीडाकरः एवंभूतम् । व्याघ्रादिभिरिति समासः ॥—चीर—उपमानवाचिचीरशब्द उत्तरपदमाद्युदात्तं स्यात्तत्पुरुषे

—वस्त्रचीरमिति । पूर्ववच्चाघ्रादिसमासः

—पललसूप— पललादीन्युत्तरपदान्याद्युदात्तानि स्युर्मिथे तत्पुरुषे ॥—घृतपललमित्यादि । घृतेन मिथं पललमिति विग्रहः । पललं मांसम् । ‘पललं कव्यमामिषम्’ इत्यमरः

—कूलसूद— एतान्युत्तरपदान्याद्युत्तानि स्युः संज्ञायाम् ॥—दाण्डायनस्थलीति । ‘प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गंविशिष्टस्यापि ग्रहणम्’ इति स्थलीशब्दो गृह्यते । ‘जानपदकुण्ड—’ इत्यनेन डीप् ॥—चेलराज्यादिस्वरादिति । आदिशब्देन वर्गादिस्वरपरिग्रहः । चेलराज्यादिस्वरस्यावकाशो भार्याचेलं ब्राह्मणराज्यम् । ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थ—’ इत्यादिना विहितस्याव्ययस्वरस्यावकाशो निष्कौशाम्बिः । कुचेलं कुराज्यमित्यत्रोभयप्रसङ्गे पूर्वविप्रतिषेधः

—वर्ग्या— वर्ग्यादीन्युत्तरपदान्याद्युदात्तानि स्युः । कर्मधारये तत्पुरुषे ये दिगादिषु वर्गादयः पत्र्यन्ते त एवेह यत्प्रत्ययान्ता वर्ग्यादयो गृह्यन्ते वर्गादिपाठाभावात्तदाह—वर्गादिर्दिगाद्यन्तर्गण इति । कौनटिमातुल इति । कुनटस्यापत्यं कौनटिः तस्य मातुलः ॥—आख्याग्रहणादिति । आख्याग्रहणमाचार्यादिभिः प्रत्येकं संबध्यते ॥—होतुः पुत्र इति । ‘ऋतो विद्यायोनिसंबन्धेभ्यः’ इति षष्ठ्या अलुक् ॥—भ्रातुष्पुत्र इति । कस्कादिपाठात्षलम् ॥—वर्णेति । वर्णं चूर्णं संकोचे पचाद्यच्

—षट् च— अप्राणिभ्यः परा या षष्ठी तदन्तात्पराणि षट् काण्डादीन्याद्युदात्तानि स्युः । चेल खेट कटुक काण्डमिति काण्डशब्दादारभ्य कूल सूद स्थल कर्षाः संज्ञायामिति कूलान्तानि, काण्ड चीर पलल सूप शाक कूल एतानि काण्डादीनि, तत्र काण्डं गर्हायामित्युक्तमगर्हायामपि भवतीति । ‘चीरसुपमानम्’ इत्युक्तमजुपमानेऽपि भवति ‘पललसूपशाकं मिश्रे’ इत्युक्तममिश्रेऽपि भवति कूलं संज्ञायामित्युक्तमसंज्ञायामपि भवति ॥—अप्रेति किमिति । अप्राणिषण्या इति किमर्थमित्यर्थः

—मृत्कुण्डमिति । मृद्भाजनविशेष इत्यर्थः

—प्रकृत्या—भगालमित्यर्थप्रहणं तदाह—भगालवाचीति । अत्र व्याख्यानमेव शरणम् ॥—मध्योदात्ता एते इति । ‘लघावन्ते द्वयोश्च—’ इति सूत्रात् ॥—शितेः—। शितेः परं नित्यावह्न्युक्तं भसतशब्दवर्जितं वहुव्रीहौ प्रकृतिखरं स्यात् ॥—अंसशब्द इति । अमेः सन् अंसः

—दर्शनीयपाद इति । ‘वहुव्रीहौ प्रकृत्या—’ इति पूर्वपदभक्तिखरः । दर्शनीयशब्दोऽनीयप्रत्ययान्तः । ‘उपोत्तमं रिति’ इत्युपोत्तमोदात्तः ॥—शितिराद्युदात्त इति । ‘वर्णानां तणतिनितान्तानाम्’ इति सूत्रेण ॥—गतिका—‘शितेर्नित्यावह्वच्—’ इत्यतो वहुत्रीहिग्रहणं नानुवर्ततेऽसरितलात् किं तु ‘तत्पुरुषे शालायाम्’ इत्यतो व्यवहितमपि तत्पुरुषग्रहणमनुवर्तते तदाह—तत्पुरुषे इति ॥—प्रकारक इति । ‘कुगति—’ इति समासः । लित्सरेण पूर्वप्रत्ययाद्युदात्तम् ॥—नृवाहसेति । नृन्वहतीति विग्रहः । ‘वसेर्णित्’ इत्यतो णिदित्यनुवृत्तेरपुनो णित्वादु-पथावृद्धिः । नित्सरेणोत्तरपदमाद्युदात्तम् ॥—इध्मप्रब्रह्म इति । प्रब्रह्म्यते येनेति करणे ल्युद्र । कर्मषष्ट्यन्तेन इध्म-शब्देन समासः । अत्र गतिप्रयुक्ते कृत्सरे कृते कारकप्रयुक्तः कृत्सरः

—उच्चैःकारमिति । ‘अब्यये यथाभिप्रेतं’ इति णमुल् । तत्र हि उच्चैरित्युपपदम् ॥—ईपत्कर इति । ‘ईषहुःसुषु कृच्छ्रा—’ इति खल् । उभयथापि लित्सरः ॥—शेषलक्षणा षष्ठीति । न कर्मलक्षणा । तथा सति कारकमेव देवदत्तः स्यात् । ‘तृजकाभ्यां कर्तरि’ इति समास-प्रतिषेधश्च स्यात् । अत्र कृद्बहणं किमर्थम् । निर्गतः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बिरित्यत्र मा भूत् । नैतदस्ति । यत्क्रिया-युक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्गसंज्ञा भवन्ति । नच कौशाम्बीशब्दं प्रति क्रियायोगः कारकं च क्रियायमेव संभवति । उपपदमपि धालधिकारे सप्तमीनिर्दिष्टं प्रत्ययनिमित्तमुच्यते । तदेवं गत्यादिभिरपि क्रियावाच्युत्तरपदमाक्षिप्यते धातोश्च क्रियावाचित्वं तस्माच्च द्वये प्रत्ययाः कृतस्तिष्ठश्च । तत्र तिङन्तेन समासाभावात्कृदन्तमेव संभवति । अनुव्यच-लदित्यत्र तु न गतित्वनिवन्धनः समासः किं तर्हि सुवन्तेन योगविभागात्समासः तस्मान्नार्थः कृद्बहणेनेत्यत आह—कृद्बहणं स्पष्टार्थमिति । य एवं प्रतिवक्तुमसमर्थस्तं प्रति विस्पष्टार्थं क्रियत इत्यर्थः । ननु विस्पष्टार्थमपि क्रियमाणे कृद्बहणे आमन्ते न प्राप्नोति । प्रपचतितरामिति । ततश्च समासस्वरं वाधित्वाऽव्ययस्वर एव स्यादत आह—प्रपचति-तरामित्यादि । इत्येक इत्यस्य कृद्बहणं विस्पष्टार्थमित्यादिना कृत्स्नेन संवन्धः । तदयमर्थः । कृद्बहणं विस्पष्टार्थम् । आमन्ते च दोषाभाव इति केचिदाचार्या व्याचक्षते इति ॥—प्रपचतिदेश्यार्थं त्विति । आदिशब्देन प्रपचति-कल्पं प्रपचतिदेशीयः प्रपचतिरूपमित्येतेषां त्रयाणां ग्रहणम् । प्रपचतिदेश्यादौ । अर्थः प्रयोजनं यस्य तत्तथोक्तम् । अयमभिप्रायः । न विस्पष्टार्थं कृद्बहणम्, अपि तु प्रपचतिदेश्यादौ यत्र सति शिष्टं स्वरान्तरं नास्ति तत्रापि स्वरो मा भूतदव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वर एव यथा स्यादित्येवं सप्रयोजनमाहुः । अत्र हरदत्तः । इदं तु वक्तव्यम् । प्रपचतितरामित्यादौ तरवन्तेन समासे पश्चादाम् भवन्प्रत्ययग्रहणपरिभाषया पचतितरस्यैव धान्तलात्तत एव स्यात् । तत्र को दोषः । सोपसर्गस्य धान्तस्यैकपदाभावादाम् । प्रपचतितरां देवदत्तेत्यादावाम एकान्तरमामञ्जितमनन्तिक इत्येष विधिर्न स्यात् शेषनिधातश्च प्रशब्दस्य न स्याद्भिन्नपदत्वात् । तस्मात्प्रशब्दस्यामन्तेन समासोऽङ्गीकर्तव्यो न तरवन्तेन । तत्र समासत्वात्समुदायस्य प्रातिपदिकत्वे विभक्तावैकपद्यं भवति स्वरे तु दोषप्रसङ्गात्कृद्बहणमपि वक्तव्यमिति भाष्ये स्थितम् । प्रपचतिदेश्यादौ का गतिरिति न विद्मः ॥—उभे—वनस्पतिमिति । वनशब्दो ‘नवविषयस्यानिसन्तस्य’ इत्याद्यु-दात्तः । पतिशब्दोऽपि ‘पातेर्जैतिः’ इति उतिप्रत्ययान्तः प्रत्ययस्वरेण । पारस्करादित्वात्सुद् ॥—वृहस्पतिमिति । ‘वर्तमाने पृष्ठन्महत्—’ इति अतिप्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तोऽप्यत्राद्युदात्तो निपात्यते ‘तद्बृहतोः करपलोः—’ इति सुदतलोपौ

—शार्ङ्गरवादित्वादाद्युदात्त इति । शार्ङ्गरवादित्वात् इति कृते नित्वादाद्युदात्तत्वमित्यर्थः ॥—शचीपतिरिति । एते षष्ठीसमासाः ॥—तनूनपादिति । ‘कृषिचमितनिधनिसर्जिखर्जिभ्य ऊः’ इति ऊप्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तोऽपि तनू-शब्दोऽत्राद्युदात्तो निपात्यते । न पातयतीति नपात् । ‘नभ्राण्णपान्नवेदा—’ इति सूत्रे आद्युदात्तो नपाच्छब्दो निपात्यते । तन्वाः नपादिति विग्रहः ॥—नराशंसमिति । नरा एनं शंसन्तीत्यर्थः । नृ नये ‘ऋदोरप्’ शंसेः कर्मणि घन् द्वावप्या-द्युदात्तौ । ‘अन्येषामपि—’ इति दीर्घः ॥—शुनःशेषमिति । शुन इव शेषोऽस्येति वहुत्रीहिः । ‘शेषपुच्छलाङ्गलेषु शुनः संज्ञायाम्’ इत्यलुक् षष्ठ्याः । श्वनशब्दः प्रातिपदिकस्वरेण शेषशब्दः ‘स्वाङ्गशिटामदन्तानाम्’ इत्याद्युदात्तौ ॥—इन्द्रावरुणाविति । इन्द्रशब्दः ‘ऋज्जेन्द्राग्र—’ इति रगन्तः, वरुणशब्दः ‘कृद्दारिभ्य उनन्’ इत्युननन्तः उभौ आद्युदात्तौ । ‘देवताद्वन्द्वे च’ इति पूर्वपदस्यान् ॥—इन्द्रावृहस्पती इति । वृहस्पतिशब्दो वाचस्पत्यादित्वात् द्वावाद्यु-दात्तौ तेनेन्द्रावृहस्पती इत्यत्र त्रय आद्युदात्ताः

—अग्निष्टोम इति । ‘अमेः स्तुत्सोमसोमाः’ इति षत्तम् ॥— मा भूदित्येवमर्थमेवकारग्रहणमित्यर्थः ॥—देवखातेति । ‘तृतीया कर्मणि’ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः

—इत्थम्—इत्थंभूतेन कृतमित्येतस्मिन्नर्थे इति । इत्थं प्रकारमापन्न इत्थंभूतस्तेन कृतमित्यर्थे ॥—सुप्तप्रलपितमित्यादि । कथमेतान्युदाहरणानि यावता कृतमित्युच्यते । न च प्रलपितानीति कृतानि अभूतप्रादुर्भाव एव हि करोतिर्वर्तते ततश्च सुप्तकृतं सुप्तभावितम् उन्मत्तभावितमित्यादिक्रमेणैवोदाहर्तव्यमित्यत आह—कृतमितीति । कृतिसामान्ये करोतिर्वर्तते इति । ततश्च यथा क्रियावचनो धातुः क्रियायां क्रियार्थायामित्यादौ विशेषाणामपि ग्रहणं भवति तद्वदत्रापि । ननु सुप्तप्रलपितमित्यादौ कारकादिति योगविभागेनैव सिद्धमित्याशङ्क्याह—तृतीयेति । तस्य तु योगविभागो न वाधकः तस्य निर्विषयत्वं स्यात् अभूतप्रादुर्भावो निष्पादनमभूतप्रादुर्भाव इति ॥—अनो— ‘गतिकारकोपपदात्कृत्’ इत्यस्यापवादः ॥—पयःपानमिति । ‘कर्मणि च येन—’ इति कर्मण्युपपदे भावे ल्युद । उपपदसमासः

—राजभोजना इति । ‘कृत्यल्युदो वहुलम्’ इति कर्मणि ल्युद कर्तरि षष्ठीसमासः ॥—मनुकिन्— कृत्स्वरापवादः । क्रीते तु तृतीयाकर्मणीत्यस्य

—रथवर्त्मेति । वृत्तेरधिकरणे मनिन् कर्तरि षष्ठ्याः समासः ॥—पाणिनिकृतिरिति । कर्मणि किन् । पूर्ववत्समासः ॥—छन्दोव्याख्यानमिति । व्याख्यानमिति करणे ल्युद । शयनासनस्थानेष्वधिकरणे ल्युद ॥—ब्राह्मणयाजक इति । ‘याजकादिभिश्च’ इति सूत्रे षष्ठीसमासार्थं ये याजकादयस्त एव गृह्यन्ते ॥—प्रभूतौ संगतिमिति । ‘तादौ च नितिकृत्यतौ’ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वर एवात्र भवति

—सप्तम्या— सप्तम्यन्तात्परं पुण्यमित्येतदुत्तरपदमन्तोदात्तं स्यात्तत्पुरुषे ॥—अध्ययनपुण्यमिति । अध्ययने पुण्यमिति विग्रहः । सप्तमीति योगविभागात्समासः

—ऊनार्थ— तृतीयान्तात्पराणि ऊनार्थानि कलहश्च एतान्युत्तरपदान्यन्तोदात्तानि स्युः । उदाहरणेषु ‘पूर्वसदृश—’ इत्यादिना तृतीयासमासः ॥—केचित्त्वित्यादि । नन्वेवमूनशब्दस्यापि स्वरूपस्य ग्रहणं प्रसज्येत । ततश्च तदर्थानामन्येषां ग्रहणं न स्यादत आह—ऊनशब्देन त्विति । अर्थनिर्देशार्थत्वं तु व्याख्यानादवसेयम्

—मिश्रं च— तृतीयान्तात्परमनुपसर्गं मिश्रमन्तोदात्तं स्यादसन्धौ । अयमपि ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थ—’ इत्यस्यापवादः ॥—पणवन्धेनैकार्थ्यमिति । पणवन्धः परिभाषणम् । यदि मे भवानिदं कुर्यादहमपि भवतः करिष्यामीत्येवंरूपम् ॥—तिलमिश्रा इति । ‘पूर्वसदृशसमोनार्थ—’ इति समासः ॥—गुडधाना इति । ‘भक्ष्येण मिश्री—’ इति समासः ॥—तिलसंमिश्रा इति । कथं पुनर्मिश्रशब्दस्य विधीयमानं सोपसर्गेण लभ्यतेऽत आह—मिश्रग्रहणेत्यादि । तेन मिश्रश्छद्गैरिति विधीमानः समासः सोपसर्गेणापि सिद्धः ॥—ब्राह्मणमिश्र इति । यदि मे भवन्तः कार्यं कुर्युस्तदाहं भवतामुपकारं करिष्यामीत्येवंरूपेण पणवन्धेन कृत्वा ब्राह्मणैः सह मिलित इत्यर्थः । अपरे तु स्वरूपमेदग्रहणं सन्धिः । ब्राह्मणमिश्र इत्यत्र ब्राह्मणेनैकीभावेऽपि राजा स्वरूपेण गृह्यते । गुडमिश्र इत्यत्र गुडेनैकीभूतस्य स्वरूपमेदो न गृह्यत इत्याहुः

— नञो गुण-॥—कार्णवेष्टकिकमिति । ‘संपादिनि’ इति प्राग्वतेष्टन् ॥—छेदिक इति । ‘छेदादिभ्यो नित्यम्’ इति ठक् ॥—वत्सीय इति । ‘तस्मै हितम्’ इति छः ॥—सान्तापिक इति । ‘तस्मै प्रभवति सन्तापादिभ्यः’ इति ठन् ॥—नञः किमिति । प्रतिषेधे प्रायेण नञ एव वृत्तिदर्शनात्प्रश्नः ॥—विगार्दभरथिक इति । अव्ययपूर्वपद-प्रकृतिस्वर एवात्र भवति ॥—गार्दभरथिकादन्य इति । उदाहरणादस्य विशेषं दर्शयितुं गुणप्रतिषेध इति सूत्रावयवं व्याचष्टे—गुण इति ॥—तद्धितार्थं प्रवृत्तिनिमित्तमिति । तद्धितार्थः संपाद्यादि तस्य यत् प्रवृत्तिनिमित्तम् ॥—संपादित्वादिति । आदिशब्देन तदर्हलादेर्प्रहणं स गुण इत्युच्यते । उक्तं हि—‘संसर्गमेदकं यद्यत्सव्यापारं प्रतीयते ॥ गुणत्वं परतन्त्रलात्तस्य शास्त्रे उदाहृतम्’ इति ॥—वोढेति । ‘अर्हें कृत्यतृचक्ष’ इति तृच् । धलढलष्टुलढलोपेषु ‘सहिवहो-रोदवर्णस्य’ इत्योलम् ॥—पाश्येति । समूहे ‘पाशादिभ्यो यः’ ॥—अदन्त्यमिति । ‘शरीरावयवाच्च’ इति यत् ॥—अपाद्यमिति । ‘पादार्धाभ्यां च’ इति यत् ॥—अदेवमिति । इदान् दाने अर्हार्थे अचो यत् । ‘ईद्यति’ इतीत्वे-गुणः

—अवामदेव्यमिति । वामदेवेन दृष्टमित्यर्थे ‘वामदेवात् ज्यङ्ग्यौ’ इति ज्यः ॥—अपच इति । पचाद्यच्—अविलिख इति । ‘इगुपध-’ इति कः । ‘कृत्योकेष्णुच्चार्वादयश्च’ इति वक्ष्यमाणैः कृत्योकेष्णुभिः साहचर्यादच्च कयोः कृतोरिह ग्रहणं तेन कृद्धहणपरिभाषया विलिखशब्दस्य कान्तलम्

—अपचो दीक्षित इति । दीक्षितः शास्त्र-विरोधान्न पचति न लशक्तत्वेन

—अपचो जाल्म इति । पक्तुं शक्तोऽपि पक्तुमयं न शक्नोतीत्यनेन प्रकारेण क्षिप्यते तदाह—पक्तुमित्यादि

—अदेवदत्त इति । देवदत्तः सन्यस्तत्कर्म न करोति स एवमाक्षिप्यते

—अनागामुक इति । ‘लवपतपद-’ इत्युक्त् ॥—अनलङ्करिष्णुरिति । ‘अलंकृञ्-’ इतीष्णुच् ॥—इकारादेर्विधानसामर्थ्यादिति । भवतेरुदात्तलात्ततः परस्य खिष्णुच इटैवेकारादित्वे सिद्धे इकारादेर्विधानमिह सामान्यग्रहणार्थमेवेति भावः ॥ अनाढ्यंभविष्णुरिति । ‘भुवः खिष्णुच्छ्रक्रञ्चौ’ इति खिष्णुच् ॥—अचारुरिति । ‘हसति-’ इति चरेरुण् ॥—असाधु-रिति । साध्रोतेः ‘कृवापाजि-’ इत्युण् ॥—राजाह्वोः । चार्वाद्यन्तर्गणसूत्रम् । नञः परयोरेतयोश्छन्दसि अन्तोदात्तलम् ॥—अराजेति । ‘नञस्तत्पुरुषात्’ इति समासान्तनिषेधः

—विभाषा तृन्—नञ उत्तरपदान्येतान्यन्तोदात्तानि स्युस्तत्पुरुषे ॥—वहुत्रीहाविदम्—॥—एभ्य इत्यादि । इदमेतत्तत्र्यः अनयोः प्रथमपरणयोः

—इदं प्रथमं यस्येति । निग-मनं भोजनं वा ॥—अनेन प्रथम इदप्रथम इति । तृतीयापूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति ॥—यत्प्रथम इति । यत्प्रथमं गमनं यस्य स यत्प्रथमः ॥—इदं प्रधाना इत्यर्थ इति । अनेन प्रधानवचनः प्रथमशब्दो न त्वेकसंख्यावचन इति । दर्शितम् । तेनात्र गणनाभाव उक्तः ॥—उत्तरपदस्येत्यादि । इह समासस्येति प्रकृतम् । उत्तरपदादिरित्यतः प्रवृति उत्तरपदस्येति च तन्त्रम् । इहोत्तरपदं कार्यित्वेनाश्रीयते तेन यदा क्रुत्पद्यते तदा कपि परतो यत्पूर्वं प्रथमेति तदन्तो-दात्तं भवति न तु कवन्तम् । कप्रत्ययो हि समासस्यैवान्तो नोत्तरपदस्य । ‘उत्तरपदावयवाः समासान्ताः’ इति पक्षेऽपि प्रथमपूरणयोरिति विशिष्टरूपग्रहणात् । कपस्तत्रानन्तर्भावादुपात्तयोरेव स्वरः

—संख्यायाः—। संख्यायाः परः स्तनशब्दोऽन्तोदात्तः स्यात् ॥—दर्शनीयस्तनेति । पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । दर्शनीयशब्दोऽनीयर्प्रत्ययान्तः रित्स्वरः

—विभाषा—। पूर्वसूत्रोक्तं छन्दसि वा स्यात् ॥—द्विस्तनीमिति । अन्तोदात्तलम् । ‘स्वाङ्गाम्बोपसर्जनात्’— इति क्षीण् ॥—चतुःस्तनेति । पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण ‘चतेरुरन्’ इति चतुर्शब्दस्य नित्वादाद्युदात्तलम् । अत्रान्तोदात्तलाभावात् ‘स्वाङ्गात्’— इति क्षीण् न

—संज्ञायां मित्रा—। एतयोरुत्तरपदयोरन्त उदात्तः स्याद् बहुत्रीहौ संज्ञायाम् ॥—विश्वामित्र इति । ‘मित्रे चणै’ इति दीर्घः । अत्र ‘बहुत्रीहौ विश्वं संज्ञायाम्’ इति वाधित्वा परलादनेनान्तो-दात्तत्वं प्राप्तं प्रतिषिध्यते । अतो ‘बहुत्रीहौ विश्वं संज्ञायाम्’ इत्यन्तोदात्तत्वं भवति

—व्यवायि—। उदाहरणे व्यवधानवाचिनोऽन्तरशब्दात् ‘तत्करोति’— इति णिचि पचाद्यच् । प्रत्युदाहरणे लन्यवाच्यन्तरशब्दः

—मुखं—स्वाङ्गं मुखमुत्तरपदमन्तोदात्तं बहुत्रीहौ ॥—दीर्घमुखा शालेति । मुखशब्देनात्र द्वारप्रदेशः शालाया उच्यते । स्वाङ्गमद्रववाचिलक्षणमिह गृह्यते न तु स्वमङ्गं स्वाङ्गमिति व्युत्पत्तिलभ्यम् । अन्यथात्रापि स्यादिति भावः

—नाऽव्यय—। एभ्यः परो मुखशब्दोऽन्तोदात्तो न स्यात् ॥—पूर्वपदप्रकृतिस्वरोऽत्रेति । एषूदाहरणेषु ‘बहुत्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्’ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तं पूर्वपदम् । तथाहि ‘उदि चेङ्गैसिः’ । उच्चैः । ‘अनिगन्तोऽब्रताव-प्रत्यये’ इति प्रशब्द उदात्तः । तत एकादेशस्वरेण प्राङ्शब्द उदात्तः । ‘गमेङ्गैसिः’ । गौः । ‘वर्तमाने पृषत्’— इत्यादिना महच्छब्दः उदात्तो निपातितः । स्थूलशब्दः ‘ऋज्जेन्द्र’— इत्यादावन्तोदात्तो निपातितः । मुषेः किञ्च मुष्टिः । ‘प्रथिप्रदिभ्रस्ञां संप्रसारणं सलोपश्च’ इति कुः । पृथुः । ‘कृतृवदि’— इत्यादिना सः । वत्सः ॥—उपमानलक्षणो विकल्प इति । निष्ठोपमानादिति प्राप्तः ॥—वाध्यत इति । अस्य प्रतिषेधस्यावकाशो यत्र गवाद्युपमानं न भवति । गौर्मुखमिव यस्य सः । वत्सो मुखमिव यस्येति । सर्वत्रात्र गवाद्युपमेयं नोपमानम् । उत्तरस्य विकल्पस्यावकाशः यत्र गवादिपूर्वपदं न भवति । सिंहमुखः । गवादावुपमाने उभयप्रसङ्गेऽयमेव भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ॥—सिंहमुख इति । पक्षे पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । हिंसेः पचाद्यचि सिंहः । पृषोदरादिलादाद्यन्तविपर्ययः

—जातिकाल—। जात्यादिभ्यः परं कान्तमन्तोदात्तं स्याद् बहुत्रीहौ कृतादीन्वर्जयित्वा आच्छादनवाचकात्परं चेन्न ॥—सारङ्गजग्ध इति । सारङ्गः पक्षिविशेषः स जग्धो भक्षितो येनेति विग्रहः । प्रत्युदाहरणे सर्वत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । तत्र पुत्रशब्दोऽन्तोदात्तः । वसेः पून् । वल्लभशब्द आद्युदात्तः । कुण्डशब्दो ‘ननुविषयस्यानिसन्तस्य’ इत्याद्युदात्तः । ननुदाहरणेषु प्रत्युदाहरणेषु च ‘निष्ठा’ इति निष्ठा- न्तस्य पूर्वनिपातः प्राप्नोति । तत्रास्माज्ज्ञापकादिति । इदमेव मनसि विभाव्योक्तं ‘जातिकालमुखादिभ्यः परा निष्ठा वाच्या’ इति ॥—दन्तजात इति । पक्षे पूर्वपदप्रकृतिखरः । दन्तशब्दः ‘खाङ्गशिटामदन्तानाम्’ इत्याद्युदात्तः । मासशब्दो ‘प्रामादीनां च’ इत्याद्युदात्तः

—नञ्चसु— नञ्चसुभ्यां परमुत्तरपदमन्तोदात्तं स्यात् । समासान्ता उत्तरपदावयवाः । तेनानुच इत्यत्र ‘ऋक्पूर्—’ इत्यप्यकारस्योदात्तत्वं भवति । समासावयवाः समासान्ता इति पक्षे तु अस्मिन् सूत्रे समासस्यैव कार्यित्वमाश्रीयते नोत्तरपदस्य ‘कपि पूर्व’मिति ज्ञापकात् । यद्यनेनोत्तरपदस्यान्तोदात्तः स्यात् ततोऽङ्कमारीक इत्यादावन्नैव सिद्धत्वात्कपिपूर्वमित्यवाच्यं स्यात् । कपि पूर्वं पूर्वेण कप एवोदात्तत्वे प्राप्ते ततः पूर्वस्योदात्तत्वं विधीयते ‘हस्वान्तेन्त्यात्पूर्वम्’ इति वचनादिह वीर्धान्ता एवोदाहृताः । उदाहरणे ‘नवृत्तश्च’ इति कप् ॥—हस्वान्ते । हस्वः अन्तो यस्य तदिदं हस्वान्तमिति बहुबीहेरन्यपदार्थमुत्तरपदं समासो वा गृह्यत इत्याशयेनाह—उत्तरपदे समासे वेति । अत्र कपि पर इति सामान्यवाचनात्तद्वितिमुत्तरपदं समासो वा गृह्यते । ननु पूर्वग्रहणमनर्थकं कपि पूर्वमित्यनुवृत्तेरत आह—पूर्वमित्यनुवर्तमान इति । प्रवृत्तिमेदेन वाक्यमेदेन तत्रैकेन वाक्येन हस्वान्तेन्त्यात्पूर्वस्योदात्तत्वं विधीयते । द्वितीयेन तु नियम्यते । हस्वान्तेऽन्त्यादेव पूर्वमुदात्तं भवति

—न कपि पूर्वमिति । तेन किं सिद्धमत आह—कवन्तस्यैवान्तोदात्तत्वमिति । नास्ति ज्ञा यस्य अज्ञकः । अत्र यद्येष नियमो न स्यात्तर्हि एतस्याभावे कपि पूर्वमित्ययमेव खरः स्यात् । अस्मिन्नु नियमे सति न भवति । ‘नञ्छुभ्याम्’ इति कवन्तस्यैव भवति ॥—वहोर्नञ् । नञ् इव नञ्वत् । अस्मादेव निपातनात्पञ्चमीसमर्थाद्वतिः । वहूनां भावो भूमा ‘वहोर्लोपो भू च वहोः’ उत्तरपदशब्देन तदर्थो गृह्यते स्वरूपेणोत्तरपदस्य बहुलासंभवात् । तदाह—उत्तरपदार्थवहुत्वेति ॥—वहुत्रीहिक इत्यादि । ‘ह्रस्वान्तेऽन्यात्पूर्वम्’ इति स्वरः ॥—वहुमान इति । पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । वहुशब्दस्तु ‘लघियंहोर्नलोपश्च’ इति कुप्रलयान्तोऽन्तोदात्तः

—न गुणा—अवयववा चिनो वहोः परे इति । अवयवाचिन इति गुणादीनां विशेषणम् ॥—उपस—स्वाङ्गं प्रति क्रियायोगाभावादुपसर्गग्रहणं प्राद्युपलक्षणम् । प्रादेरुत्तरं ध्रुवं स्वाङ्गवाचि पश्चैवर्जितमन्तोदात्तं स्यात् । वहुत्रीहौ प्रत्युदाहरणे पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । दर्शनीयशब्दोऽनीयरूपलयान्तः रित्स्वरः ॥—उद्वाहुरिति । कोशतीति शेषः । अत्र कोशनसमय एवोद्वाहुत्वं न सर्वदैवेल्यध्रुवम्

—चनं समासे । वहुत्रीहाविल्यस्य निवृत्त्यर्थं समासग्रहणम् ॥—प्रवण इति । वहुत्रीहौ तत्पुरुषे चपूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते । ‘प्रनिरन्तः—’ इति णलम्

—अन्तः । अन्तःशब्दात्पञ्चम्याद्ग्रहणान्दसो लुक् तदाह—अस्मात्परमिति । अन्तःशब्दात्परमिल्यर्थः ॥—अन्तर्वेण इति । अत्रापि तेनैव णलम् ॥—अनुपसर्गार्थमिति । उपसर्गे तु पूर्वेनैव सिद्धम्

—न निविभ्याम् । निविभ्यामुत्तरोऽन्तःशब्दो नान्तोदात्तः स्यात् ॥—पूर्वपदप्रकृतिस्वर इति । वहुत्रीहिसमासे ‘वहुत्रीहौ प्रकृत्या’ इति तत्पुरुषे ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थ—’ इत्यनेन

—परेरभितः—परेरुत्तरोऽभिशब्दो भाववाची मण्डलं चान्तोदात्तं स्यात् । अभिताभावीत्यस्यार्थमाह—अभितो भावोऽस्यास्तीति । अथवा अभितः उभयतो भवति नद्यादौ कूलादिकमित्यभितोभावि । ‘सुप्यजातौ’- इति णिनिः ॥—परिकूलमिति । बहुव्रीहिः प्रादिसमासोऽव्ययीभावो वा । तत्र बहुव्रीहौ तत्पुरुषे च पूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते, अव्ययीभावे तु ‘परिप्रत्युपापा’- इति, ‘कूलतीर’- इति च प्राप्ते परितः कूलमस्य, परिगतं कूलमिति वा कूलात्कूलं वर्जयित्वेत्यर्थं इति । उदकस्याभाव इव विप्रहः ॥—प्राद्-। प्रादुत्तरमस्वाङ्गवाचि संज्ञायामन्तोदात्तं स्यात् ॥—प्रगृहमिति । प्रादिसमासः, बहुव्रीहिर्वा ॥—प्रपदमिति । पूर्वपदप्रकृतिस्वरः ॥—निरुदकमित्यादि । निर्गतमुदकं यस्मादिति बहुव्रीहिः । निर्गतमुदकमिति प्रादिसमासो वा । उदकस्याभाव इत्यव्ययीभावे तु समासान्तोदात्तत्वेनैव सिद्धम् ॥—अभे-। अभेरुत्तरपदं मुखमन्तोदात्तं स्यात् ॥—उपसर्गात्स्वाङ्गमितीति । मुखं स्वाङ्गमिति तु न भवति ‘नाव्ययदिक्शब्द’- इति निषेधात्

—अपाच्च । अपादुत्तरं मुखमन्तोदात्तं स्यात्समासे ॥—अपमुखमिति । प्रादिसमासे बहुव्रीहौ च पूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते मुखं वर्जयित्वेत्यव्ययीभावेऽपि ‘परिप्रत्युपापावर्ज्यमानाहोरात्रावयवेषु’ इति प्राप्तेऽयमारम्भः ॥—उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र अपादित्यस्यैवानुवृत्तिर्यथा स्यात् अभेर्मा भूत्

—स्फिगपूत-। नामग्रहणं सीरेणैव संबध्यते न स्फिगादिभिः । स्फिगपूतकुक्षीणां पृथग्ग्रहणादिति हरदत्तः । तेन स्फिगपूतकुक्षयः पर्याया इति निश्चीयते ॥—उपसर्गादध्वन इत्य- स्याभाव इति । ‘उपसर्गादध्वनः’ इदं समासान्ताच्प्रत्ययविधायकं तदभावे । तस्मिन् सति अच्प्रत्ययस्य चित्त्वादेव सिद्धम् । ननु ‘उपसर्गादध्वनः’ इत्यनेन नित्योऽज् विधीयते तत्कथमुक्तमित्यस्याभाव इतीत्यत आह—एतदेव च ज्ञापकमिति । यदि हि नित्यः समासान्तः स्यात् अध्वग्रहणमिहानर्थकं स्यात्, अच्प्रत्ययस्य चित्त्वादन्तोदात्तस्य सिद्धत्वात् । कृतं तु अध्वग्रहणं ज्ञापयति समासान्ता अनित्या इति ॥—स्फिगपूतकुक्षिग्रहणमिति । यदा हेतानि स्वाङ्गवाचीनि ध्रुवाणि च भवन्ति बहुत्रीहिश्च समासस्तदा ‘उपसर्गात्स्वाङ्गम्’ इत्येव सिद्धम् ॥—अधेः—। अधेरुत्तरमुपरिस्थवाचि अन्तोदात्तं स्यात् । उपरि तिष्ठतीत्युपरिस्थम् । ‘मुपि स्थः’ इति कः । तदेतदर्शयति—दन्तस्योपरीति ।—अधिकरणमिति । अधिक्रियतेऽस्मिन्नित्यधिकरणं नैतदुपरिस्थवाचि किं त्वधःस्थवाचि । अत्र कृदुत्तरपदग्रकृतिस्वरेणाकार उदात्तः ॥—अनुज्येष्ठ इति । उत्तरपदार्थस्याप्राधान्यं दर्शयति—पूर्वपदार्थग्रधानः प्रादिसमासोऽयमिति ॥—ग्रधानार्थं च कनीयोग्रहणमिति । अन्यत्राप्रधानग्रहणेनैव सिद्धत्वात् । अनुगतो ज्येष्ठ इति विग्रहविशेषेण ग्रधानवाचित्वं ज्येष्ठशब्दस्य दर्शयति—पुरुष—।—अन्वादिष्ट इति । अनु पश्चादादिष्टः कथितः । कस्मिंश्चित्कथिते योऽन्यः कथ्यते स अन्वादिष्ट इत्यर्थः

—अतेरकृत्पदे । अकृच्च पदं च अकृत्पदे तदाह—अकृदन्तं पदशब्दश्चेति ॥—अत्यङ्कुश इति । अङ्कुशमतिक्रान्त इति विग्रहः ॥—अतिकारक इति । शोभनः कारकः । पूजार्थोऽयमतिः ॥—अतेर्धातुलोप इति । अत्यङ्कुशादौ वृत्तिविषयेऽतिशब्दोऽतिक्रान्तार्थवृत्तिरिति क्रमेरप्रयोग एव धातुलोपः ॥—अतिगार्य इति । यथान्यासे त्वत्रापि प्राप्नोति गार्यशब्दस्याकृदन्तत्वात् । तस्मादव्याप्यतिव्याप्तिपरिहारार्थमकृत्पदे इत्येतदपनीय धातुलोप इति वक्तव्यमित्यर्थः

—नेरनि—नीशब्दादुत्तरपदमन्तोदात्तं स्यादनिधानेऽर्थं ॥—निमूलमिति । निर्गतं मूलमस्य निर्गतं वा मूलं निर्मूलम् ॥—निदण्ड इति । निशब्दो निधानार्थं वर्तते कथं पुनर्निशब्दस्यायमर्थं इति चेच्छृणु । प्रादयो हि वृत्तिविषये सक्रियं साधनमाहुः ॥—समासान्तस्यानित्यत्वादिति । इह राजनशब्दस्य पाठ एव ज्ञापयति समासान्ता अनित्या इति । अन्यथा ‘राजाहःसखिभ्यष्टच्’ इति टचश्चित्त्वादेव सिद्धं स्यात्

—सोरव—सोरुत्तरपदं निन्दायामन्तोदात्तं स्यात्तत्पुरुषे ॥—सुप्रत्यवसित इति । ‘सुः पूजायाम्’ इति कर्मप्रवचनीयस्य सोः ‘स्वती पूजायाम्’ इति समासः । तेन सुप्रत्यवसिते थाथादिविधिर्न शङ्कनीयः । ननु यदि सुशब्दोऽत्र पूजायां वर्तते कथं तर्हि क्षेपो गम्यत इत्याह—वाक्यार्थस्त्विति । कथमित्याह—असूययेति । यः स्त्वनर्थे उपस्थिते सुखायमान आस्ते तं प्रत्येवमुक्ते क्षेपो गम्यते

—विभाषोत्—उच्छब्दात्परः पुच्छशब्दः अन्तोदात्तो वा स्यात्तत्पुरुषे ॥—सेयमुभयत्र विभाषेति । आवायां तु व्युत्पत्तौ अव्ययपूर्वपदप्रकृतिखरेण वाधितत्वात्समासस्यान्तोदात्तत्वमप्राप्तम् । द्वितीयायां तु व्युत्पत्तौ थाथादिखरेण नित्यमन्तोदात्तत्वं प्राप्तमिति कृत्वोभयत्र विभाषा

—द्वित्रिभ्याम्—पादिति कृताकारलोपो गृह्यते ददिति कृतददादेशो दन्तशब्दः ॥—आभ्यामिति । द्वित्रिभ्याम् ॥—द्विपादिति । द्वौ पादौ यस्येति द्विपात् । ‘संख्यासुपूर्वस्’ इति पादशब्दस्याकारलोपः ॥—द्विदन्ति । ‘वयसि दन्तस्य दत्’ ॥—मूर्धन्नित्यकृतसमासान्त एव मूर्धन्शब्द इति । एतच्च मूर्धन्निति निर्देशादेवावसीयते । अन्यथा मूर्धन्निति निर्देशं स्यात् । किमर्थं पुनरकृतसमासान्त एव निर्दिष्ट इत्यत आह—तस्येति । यद्यकृतसमासान्तस्योपादानं तर्हि यदा समासान्तः क्रियते तदा न प्राप्नोति तस्याशब्दान्तरलादित्यत आह—यदापीति । इह हि बहुव्रीहिः कार्यित्वेनोपात्तो न मूर्धन्शब्दः ॥—तदेकदेशत्वाच्चेति । तस्य बहुव्रीहेरेकदेशः समासान्तस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादिति स एवार्थः । तदेकदेशिलादिति पाठे तु स बहुव्रीहिरेकदेशी अवयवी यस्य स तदेकदेशी समासान्तस्तद्भावस्तत्त्वं तस्मादिति स एवार्थः । तदेवं बहुव्रीहेः कार्यलात्तदेकदेशलाच्च समासान्तस्येति । यदा समासान्तः क्रियते तदाप्ययं विधिर्भवत्येव ॥—द्विमूर्ध इति । ‘द्वित्रिभ्यां षमूर्धः’ इति षः ॥—कल्याणमूर्धेति । पूर्वपदप्रकृतिस्वर एवात्र भवति । कल्याणशब्दो ‘लघावन्ते’ इत्यादिना मध्योदात्तः ॥—सकथं च । ‘बहुव्रीहौ सकथ्यक्षणोः’ इति यजन्तः सकथशब्दः उत्तरपदमन्तोदात्तं वा स्यात् स चेत् क्रशब्दान्तात्परो न भवति । चित्त्वान्नित्यमन्तोदात्तत्वे प्राप्तेऽयं विकल्पः ॥—गौरसकथ इति । पक्षे पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । ‘शुक्लगौरयोरादिः’ इति गौरस्याबन्तावुदात्तौ । तेनात्र त्रैस्वर्यम् ॥—ऋक्षणसकथ इति । ‘कृत्यशूभ्यां क्लः’ ‘छिषेरच्चोपधायाः’ इति ऋक्षणशब्दोऽन्तोदात्तः ॥—षच्चश्चित्त्वादिति । एतेन चित्स्वरस्यापवादः । प्राप्तविभाषेयमिति दर्शयति—परादिश्छन्दसि—। परशब्देनात्र सकथशब्द एव । तस्यैव पूर्वमुने सन्निहितलात्तदाह—परस्य सकथशब्दस्येति । ननु तर्हि परश्रद्धणमनयक् प्रकृतो हि सकथशब्दोऽनुवर्तते । नेतदस्ति । बहुव्रीहेरपि प्रकृतलात्तस्याद्युदात्तत्वं शङ्क्येत । ‘विभाषोत्पुच्छ’—इत्यतो विभाषेति वर्तमाने बहुलग्रहणं बह्वर्थप्रदर्शनार्थम् । बहुलग्रहणस्यार्थं श्लोकेन दर्शयति —परादिश्चेति । उरुक्षयेति । उरुणां क्षयो निवास इति विग्रहः । ‘क्षयो निवासे’ इति क्षयशब्द आद्युदात्तः । ‘समासस्य’ इत्यन्तोदात्तं बाधित्वा क्रुदुत्तरपदग्रकृतिस्वरेणोत्तरपदाद्युदात्तत्वं प्राप्तं तत्थाथादिस्वरेण बाधितम् । अतो बाहुल-केनोत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । एतच्च ‘क्षि निवासगत्योः’ इति धातोर्बाहुलकादधिकरणे ‘एरच्’ इति माधवेनोक्तम् । बस्तुतस्तु धप्रत्ययान्तः क्षयशब्द इति हरदत्तोक्तरीत्या थाथादिस्वरस्येहाप्राप्त्या क्रुदुत्तरपदग्रकृतिस्वरेणैव सिद्धम् । ‘परादिश्च’ इत्यस्यो-दाहरणं तु ‘चोदयित्रीं सूत्रतानाम्’ इति बोध्यम् । ऊन परिहाणे । चुरादिष्वदन्तः णिच् क्विप् सुतरामूनयत्यप्रियमिति सूत्र तद्दतं च सूत्रतम् । ‘अयस्मयादीनि’—इति भलानलोपो न ॥—मुष्टिहत्ययेति । मुष्ट्या हननं मुष्टिहत्या ‘हनस्त च’ इति सुवन्ते उपपदे क्यप् । क्रुदुत्तरपदग्रकृतिस्वरोऽत्र प्राप्तः ॥—त्रिचक्र इति । बहुत्रीहिलात्पूर्वपदग्रकृतिस्वरः प्राप्तः ॥—विश्वायुरिति । विश्वमायुर्यस्मिन्निति बहुत्रीहिः । विश्वशब्दः कन्प्रत्ययान्तः पूर्वपदग्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तः प्राप्तः ॥ इति स्वरसुबोधिन्यां समासस्वरप्रकरणम् ॥ तिङो—॥पचति गोत्रमिति । गोत्रं स्वकुलं पीडयतीत्यर्थः । एवं हि कुत्सा भवति । आमीक्ष्ये उदाहरणमाह—पचतिपचति गोत्रमिति । अनेकार्थलात्पत्रिः करोत्यर्थे वर्तते । विवाहादौ गोत्रं पुनः पुनः सुखीकरोतित्यर्थः । ‘नित्यवीप्सयोः’ इति द्वित्वम् । ननु किं कुत्सनामीक्ष्णग्रहणं गोत्रादीनां पाठविशेषणम्, एतयोरर्थयोगोत्रादीनि भवन्ति । तानि च तिङः पराण्यनुदात्तानि भवन्ति, आहोस्विदनुदात्तविशेषणं तिङः पराणि गोत्रादीन्यनुदात्तानि भवन्त्येतयोरर्थयो-रिति । अस्मिन्विचारे निर्णयमाह—कुत्सनामीक्ष्णग्रहणमिति । अयं चार्थो योगविभागाल्लभ्यते । तिङो गोत्रादीनी-त्येको योगोऽनुदात्तविधानार्थः । कुत्सनामीक्ष्णयोरिति द्वितीयो-योगः गोत्रादीनीत्येव । परिभाषेयम् । इह शास्त्रे गोत्रादीनि कुत्सनामीक्ष्णविषयाण्येव ग्राह्याणि । तेन किं सिद्धं भवतीत्यत आह—तेनेति ॥—अन्यत्रापीति । ‘चनचिदिवगोत्रा-दितदिताम्रेडितेष्वगतेः’ इत्यत्र ॥—पचति पापमिति । पापमिति क्रियाविशेषणम् ॥—खनति गोत्रं समेत्य कूपमिति । गोत्रं कुलं समुदितं भूत्वा कूपं खनतीत्यर्थः ॥—तिङः—। अनुदात्तं सर्वमिति वर्तते तदाह—निहन्यत इति । सर्वानुदात्तो निधातं इति वैयाकरणानां व्यवहारः । अतिङ इति किम् । पचति भवति । एककर्तृका पचिक्रिया भवतीत्यर्थः । नन्वतिङ्ग्रहणं व्यर्थं ‘समानवाक्ये निधातयुष्मदस्मदादेशाः’ इत्युक्त्वात् । एकस्मिन्न वाक्ये तिङन्तद्वया-भावादिति चेत्सत्यम् । सूत्रकारेण समानवाक्याधिकारो न कृत इत्यतिङ्ग्रहणमकारि । भाष्ये तु अतिङ्ग्रहणं प्रत्याख्या-तम्

—न लुट् । इत आरभ्य निषेधसूत्राणि ॥—श्वःकर्ता । श्वःकर्ताराबिति । तासेः परस्य लसार्वधातुकस्यानु-दात्तत्वे कृते तासिरुदात्तः । एकवचने टिलोपे कृते उदात्तनिवृत्तिस्वरेण डा उदात्तः ॥—निपातैः—। यदित्यादीनां यत्रेत्यन्तानां द्वन्द्वे तृतीयायाः सौत्रो लुक्, न तु युक्तशब्देन समासः । निपातैरिति विशेषणस्यानन्वयापत्तेस्तदाह—एतैर्निपातैरिति । यद् यदि हन्त कुवित् नेत् चेत् चण् कचित् यत्र एतैरित्यर्थः । ‘यद्यदार्थे च हेतौ च विचारे यदि चेचणः । हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारभविषादयोः । कचित्प्रश्ने नेत् निषेधे प्रशंसायां कुवित्स्मृतम् । यत्रेत्याधारे तत्र मूले कुविदुदाहतः’ । अन्येप्यूह्याः । तत्रप्रहणं साक्षात्संबन्धप्रतिपादनार्थम् ॥—यद्ग्रे स्यामिति । अस्तेर्लिङि अम् ॥—चक्रमा कचिदिति । चक्रमेति लिट् । प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तम् । कचिदयं निपातसमुदायः । पदकाले कत् चिदिति विच्छिन्न पाठात् । निपातैः किम् । यत्कूजति शकटम् । एतीति यत् । इणः शतरि रूपम् ‘इणो यण्’ इति यण् । ननु प्रतिपदोक्त्वात् यदादिभिः साहचर्याच्च निपातस्यैव यच्छब्दस्य ग्रहणं स्यादिति चेत्सत्यम् । एतदेव ज्ञापयति अस्मिन्प्रक-रणे नेदमुभयं व्यवस्थापकमिति । तेन ‘यावद्यथाभ्याम्’ इत्यत्र ‘यत्तदेतेभ्यः परिमाणे बनुप्’ इति व्युत्पादितस्यापि लाक्ष८३ णिकसंनिपातस्यापि ग्रहणं भवति । ‘यावत् स्तोतृभ्योऽरदो गृणानाः’ इति । अत्रारद इत्यदस्वरेणाद्युदात्तम् । युक्तग्रहणं किम् । अन्यान्विते मा भूत् । ‘यत्र क्व च ते मनो दक्षं दधत उत्तरम्’ इह यत्रेत्यस्योत्तरमित्यनेन साक्षात्संवन्धः । दध धारणे । अनुदात्तेत्

—नह प्रत्या— नहशब्दो निपातसमुदायो निषेधे वर्तते ॥—नह भोक्ष्यस इति । अदुपदेशात्परलात्स इत्यस्य निघातः । स्यप्रत्ययस्वरेण मध्योदात्तं पदम् । पूर्वं भुङ्क्ष्वेत्युक्ते पुनः क्रोधेनापहासेन वा पुनः पुनः प्रतिषेध उक्ते पृच्छति भोजनं करिष्यति स एवमुच्यते ॥—नह वैतस्मिन्निन्नि— तस्मिन्शब्दः फिद्भवरेणाद्युदात्तः । लोकशब्दः पचायजन्तलादन्तोदात्तः । दक्षिणशब्दः ‘स्वाङ्गशिटामदन्तानाम्’ पाठ शिद्लादाद्युदात्तः

—सत्यं भोक्ष्यस इति । इदं मध्योदात्तम्

—अङ्गा—। प्रातिलोभ्यं प्रतिकूलकारित्वं ततोऽन्यदभिमतकारित्वमप्रातिलोभ्यम् । एवं चानुलोभ्य इति वक्तव्यम् । अङ्गशब्द उदाहरणेऽनुज्ञायां प्रत्युदाहरणे त्वमर्षे ॥—अङ्ग कुर्विति । करोतेलोण्मध्यमपुरुषैकवचनं सिप् तस्य ‘सेह्यंपिच्च’ इति हिरादेशः । ‘तनादिकृन्भ्यः सार्वधानुके’ इति करोतेर्गुणः । ‘अत उत्सार्वधानुके’ ‘उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात्’ इति हेर्लुक् । कुर्वित्युप्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तम्

—हि च । अत्राप्यप्रातिलोभ्य इति संवध्यते ॥—आ हि प्मेति । सशब्दो निपातोऽपि चादिलादनुदात्ते । दीर्घत्वं च छान्दसम् । प्रातिलोभ्ये तु हि कूज वृषल । उदाहरणे हिशब्दोऽवधारणे हेतौ वा । स च प्रत्युदाहरणे त्वमर्षे

—छन्दस्य—॥—अनेकमपीति । अपिशब्दादेकम् । तत्रानेकमुदाहरति—अनृतं हीति । हिर्यंत इत्यर्थे । यस्मादयं मत्तोऽनृतं वदति ततः पाप्मा । पापमेनं पुनाति अनृतवदनदोषेण युज्यत इति तात्पर्यार्थः । एकस्योदाहरणम् । अग्निर्हि पूर्वमुदजयत् मिन्द्रोनुदजयत् । अत्र एकमजयदित्याद्युदात्तम् । परं निहतम् । अत्र हेतुहेतुमङ्गावस्य द्योतको हिरित्यनेकमपि तिङ्न्तं हियुक्तं भवति । अत्र पूर्वेण सर्वस्य निघातप्रतिषेधे प्राप्ते क्वचिदनेकस्य क्वचिदेकस्य यथा स्यादिति वचनम् । तत्र छन्दसि दृष्टानुविधानाद्यथाप्रयोगं व्यवस्था

—यावद्यथा— इयं तृतीया न पञ्चमीत्याह—आभ्यां युक्तमिति । तेन परभूतयोरपि भवति । देवदत्तः पचति यावदिति यावच्छब्दो निपातश्चानिपातश्च गृह्यते ‘निपातैर्यदादि’ इत्यत्र ज्ञापितलात् । आद्यसाकल्ये, द्वितीयः परिमाणोपाधिको वनुप्रत्ययान्तः । यथाशब्दो योग्यतादिषु ॥—आवतमिति । अवतेलोण्मध्यमपुरुषद्विवचनम् । यावच्छब्दोदाहरणं तु यावद् भुङ्क्ते देवदत्तः । पचति यावदिति । ‘यावत्स्तोतृभ्योऽरदो गृणानाः’ इति रद विलेखने लङ्कि सिपि अद अदस्वरेणाद्युदात्तः

—पूजायां—॥—नानुदात्तमिति । अनुदात्त एव भवतीत्यर्थः ॥ यावद्देवदत्त इति । पूर्वेणात्र निघातप्रतिषेधो व्यवाये यदि भवति उपसर्गेणेवेति नियमादत्रातिप्रसङ्गाभावेऽनन्तरग्रहणं शक्यमकर्तुम्

—उपसर्ग—। यावद्यथाभ्यां युक्तमनन्तरमुपसर्गेण व्यवहितम् । तिङ्न्तं पूजायां विषये नानुदात्तं स्यात् ॥—अनन्तरमित्येवेति । तच्चानन्तर्यं सोपसर्गस्य न तिङन्तमात्रस्य ॥—प्रपचतीति । प्रशब्द आद्युदात्तः ॥—तुपदय—। तुप्रभृतीनि पूजाविषयाणि । उदाहरणानि तु माणवको भुङ्क्ते पश्य माणवको भुङ्क्ते । माणवकस्तु भुङ्क्त इति आश्चर्ये तुशब्द इति भोजनस्य पूजा गम्यते । एवमन्यत्रापि । पूजायां किम् । पश्य मृगो धावति । तत्त्वकथनमेतत् । ननु ‘पूजायां नानन्तरम्’ इत्यतः पूजायामिति वर्तमाने पूजाग्रहणं व्यर्थमिति चेन्मैवम् । पूजाग्रहणं निघातप्रतिषेधार्थम् । तद्वि पूजाग्रहणं प्रतिषेधस्य प्रतिषेधेन संवद्धम् । ततश्च तदनुवृत्ताविहापि न लुङिलादिके विषये प्रतिषेधस्य प्रतिषेधः स्यात्, मा भूदेवं निघातस्यैव यथा स्यादित्येतदर्थं पूजाग्रहणम् । किं चानन्तरमित्येवं तदभूत् इह लविशेषेणेष्यते

—अहो च ॥ अहो देवदत्तः पचति शोभनमित्युदाहरणम् । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् । उत्तरो अहोयोग एव यथा स्यात्तुप्रगृहितिभिर्योगे मा भूदिति

—शेषे—पूर्वं पूजायामित्युक्तलात्ततोऽन्यः शेष इत्याह—पूजायामिति ॥—अहो कटं करिष्यतीति । पक्षेऽस्य प्रत्ययस्वरः । अनाश्चर्यभूतमेव वस्तु असूयया आश्चर्यवत्प्रतिपाद्यते न पूजा । शेषग्रहणं स्पष्टार्थम् । योगविभागसामर्थ्यादिति । तत्र ‘यावत्पुरा—’ इति भविष्यति लट् । विद्योतनादावध्ययनं धर्मशास्त्रप्रतिषिद्धम् । अतस्तदुपन्यासेन लरितमधीष्वेति गम्यते । पक्षे द्योतत इति धातुस्वरेणाद्युदात्तम् । ‘तास्यनुदात्त—’ इति लसार्वधातुकनिघातः

—न तेनस्म पुराधीयत इति । ‘लट् स्मे’ इति भूते लट् । अत्र भूतस्याध्ययनस्य चिरकालप्रवृत्तत्वं गम्यते न लरा

—नन्वि—किञ्चित्कर्तुं स्वयमेवोद्यतस्य एवं क्रियतामित्यभ्युपगमोऽनुज्ञा । तस्याः एषणा प्रार्थनाऽनुज्ञैषणा । अनुज्ञाप्रार्थनेत्यर्थः । तदाह—अनुज्ञाप्रार्थनायामिति । उदाहरणे वर्तमानसामीप्ये लट् । प्रत्युदाहरणे ‘ननौ पृष्टप्रतिवचने’ इति भूते लट् ॥—अन्विति किमिति । अनुज्ञैषणायामिति किमित्यर्थः । ‘अज्ञाऽप्रातिलोम्ये’ इत्यादिवदितिकरणं विनापि सिद्धे एकनिपातोऽयमिति प्रदर्शनार्थमितिशब्दः । अन्यथा द्वयोर्निपातयोर्ग्रहणं संभाव्येत

— किंक्रिया—॥—अप्रतिषिद्धमिति । अप्रतिषिद्धार्थमित्यर्थः ॥—किं द्विजः पचति आहोस्विद्रच्छतीति । आहोस्विदेको निपात आद्युदात्तः । अत्र केचित् पूर्वं किंयुक्तं तन्न निहन्यते उत्तरं तु न किंयुक्तमिति निहन्यत एवेति । अन्ये तु यद्यप्येकस्याख्यादात्तः । अत्र केचित् पूर्वं किंयुक्तं तन्न निहन्यते उत्तरं तु न किंयुक्तमिति निहन्यत एवेति । अन्ये तु यद्यप्येकस्याख्यादात्तः । अत्र केचित् पूर्वं किंयुक्तमिति ते मन्यन्ते । अस्तु द्वयोः संशयविषयत्वं किंशब्देन तु श्रुतक्रियाविषय एव प्रश्नो द्योत्यते । क्रियान्तरविषयस्तु प्रश्नः, आहोस्विदित्यनेन क्रियाप्रश्न इति चोच्यते । तस्मात्तस्यैव निघातप्रतिषेध इति । प्रश्ने किम् । किं देवदत्तः पठति । क्षेपे किंशब्दः । क्वचित्पुस्तके किमधीयत इति प्रत्युदाहरणं दृश्यते तन्नादर्तव्यं सोपसृष्टलात्

—लोपे । ‘किंक्रियाप्रश्न—’ इति सूत्रमनुवर्तते । तथा चायमर्थः । क्रियाप्रश्ने यः किंशब्दः तस्य लोपे तदर्थेन युक्तमनुपसर्गमप्रतिषिद्धं च तिङन्तं वानुदात्तं स्यात् । सूत्रेण किमो लोपस्याविधानार्थप्रकरणादिना गम्यमानार्थलादप्रयोग एव लोपो विवक्षितः ॥—देवदत्तः पचति आहोस्वित्पठतीति । अत्र पक्षे निघातः । पक्षे धातुस्वरेणाद्युदात्तता । किंशब्दाप्रयोगादप्राप्तविभाषेयम् । यद्वा तस्याप्रयोगेऽपि अर्थेन योगात्प्राप्तविभाषा पूर्वसूत्रस्थाने प्रत्युदाहरणानि किंशब्दं त्यक्त्वात्र योजनीयानि ॥—एहि—॥—एहिमन्य इत्यनेन युक्तमिति । समुदायाभिप्रायमेकवचनम् । अन्यथा आख्याते द्वे आङ् चापर इति वहुवचनप्रसङ्गः

—एहि मन्ये भक्तं भोक्ष्यस इति । मन्यसे भोक्ष्ये इत्यर्थे ‘प्रहासे च मन्योपपदे—’ इत्यादिना मन्ये भोक्ष्यस इति पुरुषव्यत्ययः । इदं च वृत्तिकारमतरीत्या प्रत्युदाहरणम् । तन्मते उत्तमोपादानं स्यात्तत्रलात् । भाष्ये तु एहि मन्ये रथेन यास्यसीति प्रत्युदाहृतम् । तत्रायमर्थः । त्वं रथेन यास्यसीत्यहं मन्य एहीति ॥—गत्यर्थलोटा एहीत्यनेनैव सिद्ध इति । आङ्पूर्वादिणो लोट् सिपो हिः । अत्र एहीत्यस्य गत्यर्थलाद् गत्यर्थलोटेति सिद्धमित्यर्थः । एहीत्यत्र आङः परलादिहीत्यत्र निघातः ॥—मन्य इति । मन ज्ञाने अनुदात्तेत् । श्यन्नन्तलादाद्युदात्तलम् ‘तास्यनुदात्तेत्—’ इति अदुपदेशात्परलादिडनुदात्तः

—जात्व—। अपूर्वमित्येतज्ञानुशब्दस्यैव विशेषणं न तिङ्कन्तस्य । ‘आहो उताहो’ इति सूत्रे अनन्तरग्रहणाज्झापकात् । अन्यथा तत्राप्यपूर्वमिल्यनुवृत्तेरेव केवलतिङ्कन्तस्यानन्तर्यं लभ्यते इति किं तेन । ननु शेषे विभाषा बध्यति । तत्र शेषग्रहस्यर्थं तत्स्यात् शेषे विभाषा कश्च शेषः सान्तरं शेष इति अन्तरेणाप्यनन्तरग्रहणं ग्रहृत्तः शेषः कथम् । अपूर्वमिति प्रकृतं सपूर्वः शेषः इति तदेतत्सकलमभिप्रेलाह—अविद्यमानपूर्वं यज्ञात्विति ॥ —जातु भोक्ष्यस इति । अदुपदेशात्परलात्से इत्यस्य निघातः । मध्योदात्तं पदम् । जातुशब्दो निपातलादाद्युदात्तः । कटं जातु करिष्यसीति कटशब्दः फिट्लादन्तोदात्तः

—किञ्चृत्तम्—वृत्तमित्यधिकरणे क्तः । किमो वृत्तं किञ्चृत्तम् । ‘अधिकरणवाचिनश्च’ इति कर्तारे षष्ठी । ‘अधिकरणवाचिना च’ इति समासनिषेधे प्राप्तेऽस्मादेव निपातनात्समासः । इह ‘जालपूर्वम्’ इत्यतोऽपूर्वमिति वर्तते तब्घाचष्टे—अविद्यमानपूर्वमिति । यदि अत्र किञ्चृत्तं वर्तते तत्सर्वं गृह्यते तर्हि किमो यः किंतरामिलादेरपि प्रसङ्गः स्यादिति मला परिसंचष्टे—विभक्त्यन्तमित्यादि

—शेषे वि-। अनन्तरापेक्षं शेषलमिलाह—व्यवहितमिति ॥—पञ्चतीति । पक्षे धातुखरेणाद्युदात्तम्

—गत्यर्थः—गतिरर्थो येषामिति विग्रहः । गत्यर्थलोटा युक्तमिति योगः पुनरर्थद्वारको निमित्तनिमित्तीभावः । लोडन्तवाच्यं हि निमित्तं लङ्घन्तवाच्यस्य न चेत्कारकम् । सर्वान्यदित्यस्य व्याख्यानमाह—यत्रैव कारके लोडित्यादि । कर्तारे कर्मणि वा ॥—आगच्छ देवदत्त ग्रामं द्रश्यस्येनमिति । आङ्पसर्गः । गच्छदेवदत्तशब्दयोः पदात्परलाभिघातः । ग्रामशब्दो ‘असेरा च’ इति मन्त्रन्त आद्युदात्तः ॥ —द्रश्यसीति । प्रत्ययखरेण मध्योदात्तम् ॥—उह्यन्तां देवदत्तेन शालयो रामेण भोक्ष्यन्त इति । बहेः प्रापणार्थत्वेऽपि गतिर्गम्यत इति गत्यर्थलम् । उह्यन्तामित्यत्र देवदत्तरामयोः कर्त्रोर्भेदेऽपि लकारवाच्यस्य शालेः कर्मणः अभेदात् ॥—आगच्छेरिति । लिङ्यं न लोट् ॥—द्रश्यसीति । वर्तमानसामीप्ये लट् ॥—आगच्छ देव ग्रामं पित्रा ते ओदनं भोक्ष्यत इति । कारकशब्दो न सूत्रे कारकव्यक्तिरेवाधीयते तेन कर्तृलाभेदेऽपि व्यक्तिभेदात्कारकभेदः ॥— त्वं चाहं च द्रश्याव एनमिति । अक्रियमाणे सर्वग्रहणे यत्र वाच्यं न भिद्यते तत्रैव भवितव्यमिह च भिद्यते वाच्यम् । एकत्रैकमन्यत्र द्वयमिति निघातप्रतिषेधो न स्यात्, क्रियमाणे तु सर्वग्रहणे लोड्वाच्यकारकापेक्षया लङ्घ्वाच्यकारकाधिक्येऽपि निघातप्रतिषेधः सिद्धः

—लोट् च । लृढप्रहणं बिहाय ‘गत्यर्थलोटा’-इति संपूर्ण सूत्रमनुवर्तते तदाह— गत्यर्थैत्यादि ॥—आगच्छेति । गत्यर्थलोटा युक्तं पश्येति तु निहतमेव ॥—योगविभाग उत्तरार्थ इति । उत्तरो विकृत्यो लोट एव यथा स्यात्, लटो मा भूद् इति ॥—विभाषितम्-। पूर्वसूत्रं सर्वमनुवर्तते । प्राप्तविभाषा चैयम् । गत्यर्थलोटा युक्तं लोडन्तं सोपसर्गमुत्तमभिन्नं विभाषा नानुदात्तं स्यात् न चेत्कारकं सर्वान्यत् ॥—सोपसर्गमिति । उपसर्गेण सह । उपसर्गे विद्यमान इत्यर्थः । सहशब्दो विद्यमानार्थो न तुल्ययोगेन ह्युपसर्गस्य यदान्तोदात्तं तदा ‘तिङि चोदात्तवति—’ इति गतेर्निधातः ॥ पश्य । प्रविशानीति । उभयत्रापि पूर्वेण नित्यमेव निधातः । प्रत्युदाहरणानि पूर्वसूत्रोक्तान्येव प्रशब्दपूर्वाणि योज्यानि

—हन्त च । पूर्वसूत्रमनुवर्तते लोद्भहणं च तदाह—हन्ते-त्यनेनेत्यादि । प्राप्तविभाषेयम् । ‘निपातैर्यद्यदि—’ इति निधातनिषेधस्य सिद्धत्वात् ॥—प्रभुञ्जावहा इति । भुजेर्लोट् ‘भुजोऽनवने’ इत्यात्मनेपदं च हिः टेरेत्वं श्रम् । ‘आडुत्तमस्य पिच्च’ ‘एत ऐ’ अनुदात्तेत्त्वाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् । विकरणस्वरः ॥—आमः । अन्तरयतीत्यन्तरं व्यवधायकम् । एकमन्तरं यस्य तदेकान्तरम् । उदाहरणे निधाते प्रतिषिद्धे षाष्टमाद्युदात्तत्वम् ॥—अनन्तिक इति किमिति । अत्र केचिदनन्तिकं दूरं तस्यैव सामर्थ्यादेकश्रुतेर्निधातस्य च प्रतिषेधः । यदि निधातमात्रनिषेधोऽयं तदा निधातस्यैकश्रुत्या वाधितत्वादिदं सूत्रं व्यर्थं स्यादिति सामर्थ्यादेव चैतन्निषेधं प्रति एकश्रुतेरसिद्धत्वाभावः । भुतोदात्तस्तु न प्रतिषिध्यत इत्याहुः । अपरे तु अनन्तिक इत्यनेन यत्र दूरं न च संनिकृष्टं तदुच्यते न दूरमेव । अन्यथा दूरमित्येव वदेत् । तेनास्मिन्नेकश्रुतेः प्राप्तिरेव नास्ति अदूरत्वात्भुतोदात्तोऽपि नोदाहर्तव्य इति ॥—यद्भितु—॥—उदसृज इति । तुदादेः सृजेर्लङ्कि सिध्यद् ॥—उशन्ति हीति । वश कान्तौ । अदादिः । लटि ‘झोन्तः’ । प्रह्लादित्वात्संप्रसारणम् ॥—नान्यैरिति । यदिहन्तेत्यादिभिरित्यर्थः

—जाये स्वारोहावैहीति । रुहेर्लोट् । वस् शप् । ‘आडुत्तमस्य पिच्च’ ‘लोटो लङ्कृत्’ इति लङ्क्वद्भावात् ‘नित्यं ङितः’ इति सलोपः । अङ्पूर्वादिणो लोट् । सिपो हिः । एहि । तेन परभूतेन युक्तस्य रोहावेत्यस्य ‘लोट् च’ इति प्राप्तो निधातप्रतिषेधो नियमान्निवर्त्यते । तेन स्वशब्दाश्रयो निधातो बोध्यः । स्वाशब्दे ‘रो रि’ इति लोपः । ‘दूलोपे—’ इति दीर्घः । स्वो रोहावेति पाठे तु छान्द-सत्वादुत्तमम् ॥—चनचि ॥—एष्विति । चन चिदिव गोत्रादि तद्धित आम्नेडित एष्वित्यर्थः । यद्यपि गोत्रादयः कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोरेव गृह्यन्त इति तिङो गोत्रादीत्यत्रैवोक्तम्

—पचतिकल्पमिति । अत्रानुदात्त एव तद्धितो प्राह्यः । अन्यत्र तद्धितस्वरेण तिङन्तस्वरो वाध्यते । अयं पचतिदेश्यः

—चादिषु च । ‘न चवाहाहैवयुक्ते’ इति सूत्रे निर्दिष्टा-श्वादयोऽत्र गृह्यन्ते संनिकृष्टत्वात् न तु ‘चादयोऽसत्त्वे’ इति सूत्रनिर्दिष्टाः विप्रकृष्टत्वात् । तदेतदाह—चवाहाहैवेषु परेष्विति ॥—पचति च स्वादति चेति । उभयत्र स्वादतीत्यस्य निधातप्रसङ्ग एव नास्ति नानावाक्यत्वात् । चवा-योगो हि समुच्चये विकल्पे वा सति भवति स चानेकस्य धर्म इति कृत्वोदाहतम् ॥—चवा—प्रथमेति । ब्रीलिङ्गस्य निर्वाहमाह—प्रथमातिङ्किभक्तिरिति । प्रथममुच्चारिता तिङ्किभक्तिरित्यर्थः । अगतेरिति प्रथमसूत्रे चानुकृष्टत्वादिह नानुवर्तते ॥—उत्तरवाक्ययोरिति । ‘दिवो वा पार्थिवादधि’ । ‘इन्द्रं महो वा रजसः’ इत्येतयोरित्यर्थः । ननु श्रुत-स्यैव तिङन्तस्योत्तरत्रानुपङ्गः तत्कथं प्राथम्यमिति चेत्, अनुषक्तस्याप्यौपाधिकं भेदं पुरस्कृत्य प्राथम्याश्रयणेन निधातनि-षेधस्य छन्दसि बहुशो दृष्टत्वात् । एतन्नेहैव मन्त्रे नियमेन मुष्टिहत्ययेति च मन्त्रे वेदभाष्ये स्पष्टम् ॥—हेति—॥ स्वयं ह रथेन यातीति । उपाध्याये पदातौ गच्छति सति शिष्यस्य रथेन गमनं प्रतिषिद्धमित्याचारभेदः

—अहेति । अनेकस्मिन्प्रयोजने प्रेषणं विनियोगस्तदाह—नानाप्रयोजने नियोगे इति । अनेकप्रयोजनो नियोगः प्रेषणम् । उदाहरणे पूर्वत्र प्रैषे कुत उत्तरत्र क्षियायाम्

—चाहलोप— अवधारणार्थैवशब्दप्रयोगे सति प्रथमं तिङन्तं नानुदात्तम् । सूत्रेण चाहलोपस्याविधानाद् अर्थप्रकरणादिना गम्यमानार्थलादप्रयोग एव लोपो विवक्षितः । चशब्दः समुच्चयार्थः । अहशब्दः केवलार्थः । समानकर्तृके चलोपः । नानाकर्तृकेऽहलोपः । उदाहरणे चलोपं दर्शयति—प्राममरण्यं चेति ॥—केव भोक्ष्यस इति । अनवक्तृसावयमेवशब्दः । ‘एवे चानियोगे’ इति पररूपम् ॥—चादि—॥—वाजेष्विति । अवेति तिङन्तस्येह निघातः । निघाताभावस्य तदाहरणान्तरं मृग्यम् । ननु पूर्वसूत्रे समानकर्तृके चलोप इत्युक्तम् । इह तु कर्तृमेदात् कथं चलोप इति चेत् । अवधारणार्थे एवशब्दप्रयोगे समानकर्तृके चलोप इति नियमो न तु सर्वत्रेत्यस्त्र चलोपः

—व्रीहिभिर्यजेतेति । पक्षे आद्युदात्तम् । द्वितीयं तु निहतमेव । एवं शेषेष्वपि यथादर्शनमुदाहरणम्

—वैवाव— आभ्यां युक्तं प्रथमं तिङन्तमनुदात्तं वा स्यात् छन्दसि । वै स्फुटार्थे क्षमार्थे च । वाव प्रसिद्धौ स्फुटार्थे च

—एकान्या— समौ तुल्यावर्थौ ययोस्तौ समर्थौ । शकन्ध्वादिलात्पररूपम् ॥—जिन्वतीति । जिविः प्रीणनार्थः । इदित्वान्नुम् । लद् तिप् शप् ॥—अजामेकां रक्षतीति । अन्यां प्रीणयति अन्यां रक्षतीत्यर्थः ॥—एक इति संख्यापरमिति । एकशब्दस्यानेकार्थलात् । तथा चोक्तम् । ‘एकोऽन्यार्थे प्रधाने च प्रथमे केवले तथा । साधारणे समानेऽल्पे संख्यायां च प्रयुज्यते’ इति । ननु साहचर्यादन्यार्थक एवैकशब्दो ग्रहीष्यत इति चेत्सत्यम् । न साहचर्यमत्र प्रकरणे व्यवस्थापकमिति ‘निपातैर्यद्यदिहन्ते’त्यत्रैवावोचाम

—यद्वृ—॥—यद्व्यङ्किति । यद् अब्धतीति किन् । ‘विष्वग्देवयोश्च—’ इति टेरय्यादेशः ॥ कथं पुनः पञ्चमीनिर्देशे सति यद्व्यङ् वायुर्वाति इत्यादौ व्यवधाने भवत्यत आह—अत्र व्यवहिते कार्यमिष्यत इति । अत्र च ज्ञापकमुत्तरसूत्रे मूल एव स्फुटीभविष्यति ॥—पूजनात्— ‘काष्ठादिभ्यः—’ इति वार्तिकं दृष्टं तदनुरोधेन पूजनादिति बहुवचनस्थान एकवचनमिति व्याचष्टे—पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्य इति । उत्तरसूत्रे तिङ्ग्रहणादिदं सुवन्तविषयकम्

—काष्ठाध्यापक इति । काष्ठादयोऽद्भुतपर्यायाः सन्तः पूजनवचना भवन्ति । समासविषयकं सूत्रमिदम् । उदाहरणे मयूरव्यंसकादिलात्समासः ॥—मलोपश्च वक्तव्य इति ॥—दारुणमध्यापक इति । समासे कृते विभक्तेर्छुकि स्वाभाविकी मकारनिवृत्तिरित्यनेन वचनेनान्वाख्यायते इति वृत्तिन्यासकारयोमेतं तदेतदाह—इति वृत्तिमतमिति । भाष्यवार्तिककैयटासु असमास एव क्रियाविशेषणीभूतानां दारुणमित्यादीनामसमास एवास्य सूत्रस्य प्रवृत्तिमिच्छन्ति । मयूरव्यंसकादित्वे नास्ति प्रमाणम् । हरदत्तोऽप्याह । यदि समासे एवेदमभिमतमभविष्यत्तदा समास इत्येवावक्ष्यत् । युक्तं चैतत् न ह्यत्र समासाधिकारोऽस्ति येन समासः स्यात् । अस्मिन् पक्षे मलोपवचने च सार्थकम् ॥—पूजनादित्येव पूजितपरिग्रहणे सिद्ध इति । पूजनस्य पूजितापेक्षलादिति भावः ॥—अनन्तरपूजितलाभार्थमिति । ‘पूजनात्पूजितम्’ इति सूत्रे सामान्यगतमानन्तर्यविशेषणं विज्ञायत इति भावः । कथं पुनः पञ्चमीनिर्देशे व्यवहितस्य प्रसङ्ग इत्याह—एतदेवेति । ज्ञापक- फलं तु ‘यद्वृत्तान्नित्यम्’ इत्युक्तम्

—सगति—यत्काष्ठां पचतीति । ये मलोपश्चेत्यनेन वाक्ये मलोपमाहुस्तेऽपि तिङन्ते परतो नैव लोपमिच्छन्ति ॥—सगतिग्रहणाद्गतिरपि निहन्यत इति । तुल्ययोगे अत्र सहशब्दः । यत्र तुल्ययोगे सहशब्दस्तत्र द्वयोरपि कार्ययोगो भवति । तथा सपुत्रो भोज्यतामित्युक्ते पुत्रोऽपि भोज्यते । अपिग्रहणं यत्र गतिर्न युज्यते तत्र केवलस्यापि तिङन्तस्य यथा स्यात् गतिप्रयोगे तु द्वयोः सहैव भवति तिङ्ग्रहणं पूर्वयोगस्यातिङ्ग्रिषयलङ्गापनार्थम्

—कुत्सने—पदादिति निवृत्तम् ॥—पचति क्लिश्नातीति । कथमत्र समानवाक्यत्यस्य सामर्थ्यस्य वा भावादेवाप्राप्तेः । सुपीति स्पष्टार्थम् । कर्तुः कुत्सने मा भूत् ॥—पचति पूतिर्देवदत्त इति । कर्तृत्वमात्रं कुत्स्यते अस्येदमयुक्तमिति । क्रिया तु शोभनैव पूतिश्चानुवन्ध इत्यर्थः । तिवन्तपूतिशब्द आद्युदात्तः । वशेस्तिविति तिप् वाहुलकात्पूर्वो भवति तस्मादेव गुणाभावः । तस्य निघातनिमित्तस्यान्तोदात्तत्वं यथा स्यादिति चित्त्वमुपसंख्यायते ॥—वा बह्वर्थमिति । वहुवचनान्तं तिङन्तं वानुदात्तं स्यात् । यदा तिङन्तस्य निघातस्तदा पूतिरन्तोदात्तः । अन्यदा लाद्युदात्तः ॥—आमन्द्रैरिति । अत्र याहीत्येतत्प्रति क्रियायोगादाङ्क्त्येष गतिः

—तिङि—उदात्तवति तिङन्ते परे गतिर्निहन्यते । ‘निपाता आद्युदात्ताः’ इत्यस्यापवादः ॥—यत्प्रपचतीति । ‘निपातैर्यथादि—’ इति निघातप्रतिषेधात्तिङन्तमुदात्तवत् । ननु तिङ्ग्रहणं व्यर्थम् । न च तिङन्ते यथा स्यात् मन्द्रशब्दे मा भूत् ‘आमन्द्रैरिन्द्र हरिभिर्याहि’ इति मन्द्रशब्दो रक्प्रत्ययान्तोन्तोदात्त इति वाच्यम् । ‘यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्गसंज्ञाः’ इति वचनात् स्वसंबन्धिनमाक्षिपतीति क्रियावाचिन्येवोदात्तवति भविष्यति । न च कृदन्तेऽतिप्रसङ्गः । तत्र कृत्स्वरथादिस्वरगतिस्वरेषु कृतेषु शेषनिघातेन गतिर्निहन्यत एव । तस्मान्नार्थस्तिङ्ग्रहणेनेत्याशङ्क्याह—तिङ्ग्रहणमिति । परिमाणमियत्ता । परिमाणार्थत्वमेव स्पष्टयति—अन्यथाहीति । अक्रियमाणे तिङ्ग्रहणे धातुरेव क्रियावाचित्वाद्गतिसंज्ञानिमित्तमिति तत्रैवोदात्तवति निघातः स्यात् न प्रत्यये, तिङ्ग्रहणे कृते तु यं धातुं प्रति गतित्वं तद्धटके तिङन्ते उदात्तवति परे इत्यर्थो जायते, तेन यत्प्रकरोतीत्यादौ धातोः शेषनिघातेनानुदात्तत्वेऽपि तिङन्तस्य उप्रत्ययस्वरेण मध्योदात्तत्वाद्गतेर्निघातः सिद्ध इत्याहुः ॥—प्रपचतीति । ‘तिङ्गतिङः’ इति निघातः ॥ इति सुबोधिन्यां स्वरप्रक्रिया ॥ ‘यज्याच्च—’ इति यजेनंड् विभक्तेः सुप्लादसुदात्तत्वे स्वरितलमिति ॥—स्यरितत्वमिति । स्वरितो वासुदात्त इत्यनेन ऋत्विगिति । कृतासुपपदे यजेः किन् कृत्विगित्यनेन ‘वचित्यपि—’ इति संप्रसारणम् ॥—नध्विषयस्येति । इमन्त-वर्जितस्य नित्यनपुंसकस्यादिरुदात्त इति सूत्रार्थः ॥ इति स्वरसंचारः

—फिषोऽन्त उदात्तः । फिडिति पूर्वाचार्यप्रसिद्ध्या प्रातिपदिकमुच्यते तदाह—प्रातिपदिकं फिडिति । ननु कथमपाणिनीयानि सूत्राण्युपन्यस्यन्ते पाणिनीयसूत्रैर्यः खर आयाति स एव प्रमाणं, तथा च ‘शताच्च ठन्यतावशते’ इति सूत्रे कैयटः । ‘नियतकालाश्च स्मृतयो व्यवस्थाहेतवः’ इति मुनित्रयमतेनाद्यत्वे ‘साध्वसाधुप्रविभागः’ इति । नैतत् । अपाणिनीयान्यपि फिद्सूत्राणि पाणिनीयैराश्रीयन्ते भाष्यात् ज्ञापकात् । तथाच ‘आद्युदात्तश्च’ इति सूत्रे भाष्यं ‘प्रातिपदिकस्य चान्त इति प्रकृतेरन्तोदात्तत्वं शास्ति’ इति । तथा तस्मिन्नेव सूत्रे प्रत्ययाद्युदात्तलस्यावकाशः । यत्रानुदात्ता प्रकृतिः समत्वं सिमलमिति । नहि फिषोऽन्त उदात्तः त्वत्लसमसिमेत्यादिफिद्सूत्राश्रयणं विना प्रकृतेरन्तोदात्तत्वं सर्वानुदात्तत्वं च संभवतीति दिक् ॥—पाट—। पाटलेत्यादय ओषधिविशेषस्य वाचकाः ॥—लघावन्त इति प्राप्त इति । इदं पूर्वेण परेण च संवध्यते ॥—पर्याया इति । वृक्षविशेषस्य वाचकाः । सागरसमुद्रयोः ‘लघावन्ते’ इति प्राप्ते ॥—गेहा—। गेहार्थानामन्त उदात्तः स्यात्क्रियां न ॥—गुद—। अगेहार्थमिदम्

— ध्यपूर्व—॥—धकारेति । नित्यल्लीलिङ्गस्येति शेषः ॥—प्राप्ते इति । आद्युदात्तत्वे प्राप्ते इत्यर्थः ॥—यञ्नन्तत्वादिति । ‘वहिषष्टिलोपो यच्च’ इति वचनात् ॥—यतो नाव इति । इभमर्हतीति दण्डादित्याद्यत्

—यान्तस्यान्त्यादिति । ‘क्षत्राद् घः’ इति प्रत्ययस्वरेणापीति वा वोध्यम् ॥—खान्तस्या—। श् च म् च श्मौ तौ आदी यस्य स श्मादिर्न श्मादिरश्मादिः । तस्य शकारमकारादिभिन्नस्य खशब्दस्यान्तोदात्तः स्यात् ॥—शीङः खो निच्चस्वश्चेत्यादि । ननु वहुपूणादिपुस्तकेषु शीङो हस्वश्चेत्येव पठ्यते । ‘मुहेः खो मूर्च’ इत्यतः खोऽनुवर्तते हस्वविधानसामर्थ्याद्भुणाभाव इति स्वयमप्युणादिष्वेवमेवोक्तम् । तस्मात्पूर्वापरविरुद्धोऽयं ग्रन्थ इत्यस्वरसादाह—अन्तरङ्गत्वादित्यादि

—हिष्ट—॥— एपामिति । हिष्ट वत्सर ति शत् थ एतदन्तानामित्यर्थः ॥—बंहिष्ट इति । वहुलशब्दात् ‘अतिशायने तमविष्टनौ’ इतीष्टन् । ‘प्रियस्थिरस्फिर—’ इत्यनेन वहुलस्य बंहिरादेशः ॥—परिवत्सर इति । क्वचित्तु संवत्सर इति पाठस्तत्र ‘वसेश्व संपूर्वाच्चित्’ इति सरप्रत्ययस्य चित्त्वादपि सिद्धेः ॥—सप्ततिरित्यादि । ‘पङ्क्तिर्विशतित्रिंशत्—’ इत्यत्र व्युत्पादिता एते ॥—प्राग्वदिति । ‘लघावन्ते’ इति प्राप्त इत्यर्थः

—दक्षिणस्य—। अस्यान्त उदात्तः स्यात्प्रावीण्येऽर्थे । वीणायां दक्षिणः । प्रवीण इत्यर्थः ॥—च्रन्दसि । दक्षिणस्याद्यन्तैः प्रवीण्येणोदात्तैः ॥—स्यात् । प्रवीण इत्यर्थः

—कृष्णस्य—। अस्यान्त उदात्तश्छन्दसि न तु मृगाख्यायाम् ॥—एके इति । तन्मतेऽस्मिन्सूत्रे नामधेयस्येत्युवतीते वचनविपरिणामेनान्वयः नामधेययोः । शुक्लगौरयोरादिरुदात्त इत्यर्थः । तेन ‘सरो गौरो यथा पिव’ इत्यत्रान्तोदात्तलमेव नामधेयलाभावात्

—अङ्गुष्ठो— एषामन्तोदात्तश्छन्दसि ॥—अङ्गुष्ठस्येति । उपलक्षणमिदम् । वक्रशब्देऽपि प्राणिनां कुपूर्वमित्याद्युदात्ते प्राप्ते इति वोध्यम्

—वा भाषायाम्—पृष्ठमिति । पक्षे ‘स्वाङ्गशिटाम्—’ इत्याद्युदात्तलम्

— अर्जुनस्य—। अन्त उदात्तस्तृणाख्यायाम् । तृणाख्यायां किम् । अर्जुनो वृक्षः । ‘उनर्वन्नन्तानाम्—’ इत्याद्युदात्तः

— अर्यस्य—। अन्त उदात्तः स्वाम्याख्यायाम् । ‘अर्यः स्वामिवैश्ययोः’ इति निपातितोऽयमर्यशब्दः

—आशाया— अदिगाख्यायामाशाशब्द आद्युदात्तः स्यात् ॥—ज्येष्ठेत्यादि । ‘प्रशस्यस्य श्रः’ ‘ज्य च’ इति प्रशस्यशब्दादिष्ठनि धनवती । ज्यादेशः । श्रवणं श्रवः सोऽस्त्यस्याः सा श्रववती । धनं विद्यते अस्याः सा धनवती । अतिशयिता श्रववती श्रविष्ठा । धनिष्ठा । इष्टनि ‘विन्मतोर्लुक्’ इति मतुपो लुक् ॥—आद्युदात्ते प्राप्त इति । ‘ठिन्लादिः—’ इत्यनेन ॥—कृत्तिकेति । ‘लघावन्ते—’ इति आद्युदात्तलम् ॥—घृतमिति । नवविषयस्येति प्राप्ते ॥—ज्येष्ठ इति । उदाहरणे वृद्धशब्दस्य ‘वृद्धस्य च’ इतीष्टनि ज्यादेशः । ‘युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम्’ इति ‘युवनशब्दस्य कनादेशः । प्रत्युदाहरणे ‘प्रशस्यस्य श्रः’ ‘ज्य च’ इति प्रशस्यशब्दस्य ज्यादेशः । अल्पस्य कन् ॥—नित्वादिति । तथा च नित्स्वरापवादोऽयं योगः ॥—पक्षे उदात्त इति । उदात्त इत्यनुवृत्तेः ॥ इति प्रथमः पादः ॥ नब्विषयस्य । इसन्तवर्जितस्य नित्यनपुंसकस्यादिरुदात्तः स्यात् ॥—सर्पिरिति । ‘अर्चिशुचि—’ इत्यादिना इतिः ॥ —तृण—। तृणवाचिनां धान्यवाचिनां च द्याचामादिरुदात्तः स्यात् ॥ अषिति अचः प्राचां संज्ञा तदाह—द्याचामित्यर्थ इति ॥—गोधूमा इति । ‘लघावन्ते—’ इति मध्योदात्तता ॥—ब्रः संख्या—। नकाररेफान्तायाः संख्याया आदिरुदात्तः ॥—चतुष्कपाल इति । चत्वार इत्यत्रामस्वरेण भाव्यम् । चतुर इत्यत्र ‘चतुरः शसि’ इति चतुर्भिरित्यत्र ‘इत्युपोत्तमम्’ इति चतुर्णामित्यत्र ‘षद्त्रिचतुर्भ्यः’ इत्यनेनेति समास उदाहृतः । ‘इगन्तकालकपालभगाल—’ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तोऽयम्

—स्वाङ्गशिटाम्—। स्वाङ्गवाचिनामदन्तानां सर्वनाम्नामादिरुदात्तः स्यात् ॥—उदकमिति । छन्दसि ‘अङ्गुष्ठोदकवकवशानाम्’ इत्यन्तोदात्तः । भाषायां तु कर्दमादिलादादिर्द्वितीयं चोदात्तम्

—उनर्वन्— उन ऋ वन् एतदन्तानामादिरुदात्तः स्यात् ॥—हस्यान्तस्य—। अनृत्किम् । नृशंसः

—अक्षस्य—। अदेवनस्याक्षस्यादिरुदात्तः

—अर्धस्य—। असमद्योतनेऽर्धशब्दस्यादिरुदात्तः

—प्रामादीनां च । आदिरुदात्तः

—लुवन्तस्य। उपमेयवाचिनो लुवन्तस्यादिरुदात्तः ॥—चञ्चेवेति । 'इवे प्रतिकृतौ' इति विहितस्य 'लुम्मनुष्ये' इति कनो लुप्। लुवन्तस्य किम् । अभिर्माणवकः

—न वृक्ष—। पूर्वेण प्राप्तमा द्युदा तत्त्वं निषिध्यते । अत्र वृक्षपर्वतविशेषग्रहणात् वृक्ष इवायं वृक्षः पर्वतः । अत्र पूर्वेणाद्युदात्तत्वं भवत्येव

—राजविशेषस्य—। लुवन्तस्योपमेयनामधेयस्य राजविशेषस्याद्युदात्तः यमन्वा चेन्नामधेयं भवति । पूर्वेणैव सिद्धे नियमार्थमिदम् । राजविशेषस्य चेद्बुद्धस्यैवेत्याहुः । फिद्वृत्तौ तु वृद्धस्य चेद्राजविशेषस्यैवेति नियमो दर्शितः ॥—आङ्ग इति । आङ्ग इवायमाङ्गः

—लघावन्ते—। इह आदिरिति न संवध्यते तेन नादेरपि गुरोरुदात्तः । अत एव वृषाकपिशब्दस्य गुरुरुदात्त इति 'वृषाकप्यभि' इति सूत्रे वृत्त्यादिग्रन्थेषु विभावितम् । न च गुरूणां मध्ये य आदिरित्यर्थोऽस्त्विति वाच्यम् । 'अन्यतो डीष्' इति सूत्रे सारङ्गकल्माषशब्दौ 'लघावन्ते' इत्यादिना मध्योदात्ताविति हरदत्तग्रन्थविरोधादित्याहुः ॥—कल्याण इति । पर्यायेणादिमध्याद्युदात्तौ ॥—शकुनीनाम् । पक्षिवाचिनाम् ॥—पूर्वमिति । अन्त्यात्पूर्वमित्यर्थः । अत्राप्यादिरिति न संवध्यते पूर्वग्रहणात् ॥—कुक्कुटेत्यादि । मध्योदात्तावेतौ

—नर्तु—। ऋतुवाचिनां प्राणिवाचिनां च यथालक्षणप्राप्तमुदात्तत्वं न ॥—धान्यानाम्—। धान्यवाचिनां वृद्धकशब्दान्तानां षशब्दान्तानां चादिरुदात्तः ॥—इयामाकाः । माषा इति । अत्रोशीनरेत्यनेन तृणधान्यानामित्यनेन चाद्युदात्तत्वस्य सिद्धत्वात् नैषादका राजमाषा इत्युदाहर्तव्यम् । फिद्वृत्तौ तु सूत्रे चशब्दो न पठितः । वृत्तौ गुरुरुदात्त इति व्याख्यातं न त्वादिरुदात्त इति नैषादकाः कालाक्षा इत्युदाहर्तं च । यत्तु धान्यानामिति किं इयामाका इत्युदाहर्तं तत्र । इयामाके धान्यत्वाभावश्चिन्त्यः ॥—जनपदा—। जनपदवाचिनामजन्तानामादिरुदात्तः स्यात् ॥—केकय इति । अत्र परत्वाद्यान्तस्यान्त्यात्पूर्वमिति स्वरेण भाव्यमत अङ्गा वङ्गा इत्युदाहर्तव्यमिति वदन्ति ॥—हयादीनाम् । हयादीनामसंयोगपूर्वो यो लशब्दस्तदन्तानामादिरुदात्तः । अन्त्यात्पूर्वं वा । केचित्तु अत्र जनपदानामित्यनुवर्तयन्ति । पञ्चालाः कोशला इत्युदाहृत्य पलालमिति प्रत्युदाहरन्ति च ।—इग—। अत्रापि जनपदानामित्यलात् ॥ इति द्वितीयः पादः ॥ कपोल इति । 'लघावन्ते' इति मध्योदात्तम् ॥—रसना वदनमिति । 'स्वाङ्गशिठाम्' इत्याद्युदात्तत्वम् ॥—मादी ॥—मलयः मकर इति । अनयोर्मकरवरूढेति यान्तस्यान्त्यात्पूर्वमिति विशिष्यस्वरविधानान्महेन्द्र इत्युदाहर्तव्यम्

—शादीनां शा—। शकारादीनां शाकवाचिनां श्यामां द्वितीयमुद्धात्तं स्यात् ॥ अत्र केचित्तु सादीनामिति पठित्वा सर्वपा इत्युदाहरन्ति

—पान्तानाम्— पशब्दान्तानां गुर्वादीनां त्र्यचां द्वितीयमुदात्तं स्यात् । अनूपे अनोरप्रधानकनीयसीत्यनेनोदात्तत्वं नीपे नेरनिधाने इत्यनेनेत्याहुः

—युता— युत अनि अणि एतदन्तानां त्र्यचां द्वितीयमुदात्तं स्यात् ॥—इत्यादीति । आदिशब्देन पारावत वितस्ता इष्टु आजिं द्राक्षा कला उमा काष्ठा पेष्टा । काशीनानामिति वक्तव्ये नुडभाव आर्षः

—छन्दसि— छन्दसि मकारादीनामन्येषां चादिर्द्वितीयं वोदात्तम् । काश्यपः । कर्दमः । कुलटा उदकं गान्धारिः

—सुगन्धि— ॥—आदिरिति । सुगन्धितेजनशब्दस्य

—नपः फलान्तानाम्— नप् नपुंसकम् । नपः किम् । दासीफलो वृक्षः

—यान्तस्य— यशब्दान्तस्यान्त्यात्पूर्वमुदात्तं स्यात् ॥—थान्तस्य— केचित्तु, ‘आन्तस्य च नालधुनी’ इति पठित्वा आकारान्तस्य नाशब्दस्य च लधुनी अन्त्यात्पूर्वं उदात्ते स्त इति व्याख्याय नाना दिवा मुधा इत्युदाजहुः

—शिशुमारो— शिशुमार इति पाठान्तरम् ॥—उष्ट्रार— उष्ट्रार इति पाठान्तरम्

— सांकाश्य— सांकाश्यकाम्पित्यशब्दौ ‘बुञ्छण्’— इति ण्यान्तौ । दार्वाधादशब्दो ‘दारावाहनोऽणन्तस्य च टः संज्ञायाम्’ इत्यण्प्रत्ययान्तः

—ईषान्तस्य— ईषान्तस्य हलादेरादिरुदात्तो वा स्यात्

—उशीर— अत्र श्यामाकप्रहणं चिन्त्यम् । ‘धान्यानां च वृद्धक्षान्तानाम्’ इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । इदमेव ज्ञापयितुं मूले धान्यानामित्यत्र श्यामाक इत्युदाहतम् । देवरप्रहणमपि चिन्त्यम् । ‘लघावन्त—’ इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । हृदयप्रहणं ‘खाङ्गानामकुर्वादीनाम्’ इति द्वितीयस्योदात्तत्वं वाधितुमन्येषां ‘लघावन्ते—’ इति प्राप्ते वचनम्

—महिष्य— एतयोरादिरुदात्तः स्यात् यथासंख्यं जायाख्यायामिष्टकाख्यायां च ॥ इति तृतीयः पादः ॥ शब्दं वर्जयित्वा उपसर्गा आद्युदात्ताः स्युः

—यथेति । यथाशब्दः पादान्तेऽनुदात्तः स्यात्

—प्रकारादि‘प्रकारे गुणवचनस्य’ इत्यादिद्वित्वे पदस्यान्तोदात्तः स्यात् ॥—पट्टपटुरिति । ननु ‘कर्मधारयवदुत्तरेषु’ इति कर्मधारयवद्भावादेव ‘समासस्य’ इत्यन्तोदात्तत्वे सिद्धे व्यर्थमिदमिति वाच्यम् । तस्य पाणिनीयात्पूर्वप्रवृत्तत्वेनादोषात् ॥ शेषं प्रकारादिद्वित्वादन्यस्मिन्द्वित्वे परं सर्वमनुदात्तं स्यात् ॥ इति चतुर्थः पादः ॥ अग्निरिति । ‘अङ्गेर्नलोपश्च’ इति निप्रत्ययः ॥—कर्तव्यमिति । तव्यप्रत्ययः । तव्यतस्तु तित्त्वात्स्वरितो वक्ष्यते । नच तव्यस्याप्याद्युदात्तत्वे ‘उदात्तादनुदात्तस्य’ इति स्वरितो भवत्येवेति चेत्सत्यम् । किं त्वयमसिद्धः तित्स्वरस्तु सिद्ध इति प्रवृत्त्यप्रवृत्तिभ्यां महान् विशेषः । तव्यतस्तित्त्वमेव शेषनिधातपरिभाषाया यथोदेशप्रवृत्तौ ज्ञापकमिति ध्येयम् ॥— युच्छतीति । युच्छ प्रमादे । ‘धातोः’ इत्यन्तोदात्तः । ततः परः शप् ‘उदात्तादनुदात्तस्य’ इति स्वरितः । ‘स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम्’ इति तिपः प्रचयः