तिङन्तपरस्मैपदप्रकरणम्

—परेर्भूषः । स्वरितलात्पदद्वये प्राप्तेऽयमारम्भः ॥—परिमर्षतीति । ‘आ धृषाद्वा’ इति वैकल्पिकलाणिजभावः

—उपाच्च । व्याङ्पर्युपेभ्य इति नोक्तम् । उत्तरसूत्रे उपेत्यस्यैवानुवृत्तिर्यथा स्यादिति

—निगरणचलनार्थेभ्यश्च । निगरणं भक्षणम् । शुद्धवृणां चलनार्थानाम- नेनात्मनेपदे सिद्धेऽप्यचलनार्थानां तत्सिद्धये पूर्वसूत्रे ग्रहणम् । अत एव तत्र निवृत्तं प्रापयतीत्यर्थं इत्यादिना । कथं तर्हि ‘इमां किमाचामयसे न चक्षुषी’ इति श्रीहर्षः । आङ्पूर्वाच्चमेरनेन परस्मैपदौचित्यादिति चेत् । अत्राहुः । आचामयेति पृथक्पदम् । ई लक्ष्मीस्तया सहिता सेस्तयाः संबोधने हे से इति । केचित्तु सा लम् इने चक्षुषी इनचक्षुषी श्रेष्ठचक्षुषी आचामय किमिति व्याचक्षते ॥ अणाचकर्मकात्- । क्रियाफलस्य कर्तृगामिलविवक्षायामात्मनेपदे प्राप्ते परस्मैपदार्थ-मिदम् । अणाविति किम् । हेतुमण्यन्तादकर्मकात्परस्मैपदनियमो माभूत् । आरोह्यमाणं प्रयुङ्क्ते आरोहयते । न्यग्म-वन्तं प्रेरयतीत्यर्थः । ‘णेरणौ—’ इति सूत्रे उदाहरणत्वेन य आरोहयतिरकर्मको निर्णीतस्तस्माद्वितीये णिचि प्रत्युदाहरण-मिदम् । केचित्तु अणाविति किम् । चुरादिण्यन्तात्परस्मैपदनियमो माभूत् । तद्यथा पुट्ट चुट्ट अल्पीभावे । पुट्टयति । चुट्टयति । अल्पीभवतीत्यर्थः । अकर्मकाविमौ । ततो हेतुमण्णिचि । पुट्टयते । चुट्टयते । इति प्रत्युदाहरन्ति । तद्भाष्यादिविरुद्धम् । तथाहि । बुधादिसूत्रादिह णेरिति वर्तते बुधादिभ्यश्च हेतुमणिगरेव संभवतीति तदन्तादेवायं विधिः । अणाविति प्रतिषेधोऽपि प्रत्यासत्तेस्तस्यैव न्याय्यः । तेन चुरादिण्यन्ताद्धेतुमण्णौ परस्मैपदं भवत्येवेति भाष्यादौ स्थितम् । तथा च हेतुमण्णेः प्राक् योऽकर्मको हेतुमण्यन्तभिन्नस्तस्माद्धेतुमण्णावात्मनेपदं नेति फलितोऽर्थः । अकर्मकात्किम् । कटं यः करोति तं प्रयुङ्क्ते कटं कारयति । चित्तवत्कर्तृकादिति किम् । शुष्यन्ति ब्रीहयस्ताञ्शोषयते ॥—न पाद ॥—चित्तवत्कर्तृकाऽकर्मका इति । दिवादौ दमिः सकर्मक इत्युक्तम्, इह लकर्मक इति पूर्वोत्तरविरोधो यद्यप्यस्ति तथापि कर्मणः कर्तृलविवक्षायां दमिरत्राकर्मक इत्याहुः ॥—पाययत इति । ‘शाच्छासा—’ इति युक् ॥ आयामयत इति । ‘यमोऽपरिवेषणे’ इति मित्तवनिषेधः ॥—वासयत इति । वस निवास इत्यस्य ग्रहणं, वस आच्छादने इत्यस्य तु न निषेधः । सकर्मकत्वेन तस्य प्राप्त्यभावात् । कर्मकर्तृलविवक्षायामकर्मकत्वेऽपि लुग्विकरणपरिभाषाया नात्र ग्रहणमित्याहुः ॥—समीची इति । प्रथमाद्विवचनम् । ‘वा छन्दसि’ इति पूर्वसवर्णदीर्घः ॥—परस्मैपदं स्यादेवेति । अनन्तरस्य—’ इति न्यायेन योग-द्वयेन प्राप्तस्यैव परस्मैपदस्य प्रतिषेध इति भावः ॥ ॥ इति पदव्यवस्था समाप्ता ॥ इति परस्मैपदप्रक्रिया ॥ भावलापत्त्या तद्वाचकवाशब्दाल्लिद् स्यादेवेति केषांचिद्याख्यानं परास्तम् । भावनावाचकादेव भावे लिटः स्वीकारात् । विकल्पस्य तु भावनाभिन्नलात् । अन्यथा क्रियावाचिन इति विशेषणे दत्तेऽपि तद्दोषतादवस्थ्यात् । विकल्पवाचकाल्लिङभावेऽपि लङादयः स्युरिति तु न शङ्कनीयमेव । वर्तमानक्रियादिवृत्तेरेव लङादीनां विधानात् । किमर्थं तर्हि क्रियावाचिनो भ्वादय इति सर्वैरेव तत्र व्याख्यातम् । याः पश्यसीलत्रापि लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया याशब्दस्य धातुलासंभवात् ‘आतो धातोः’ इति तत्राल्लोपाग्रसक्तिरिति चेत् । अत्राहुः । ‘कार्यकालं संज्ञापरिभाषम्’ इति पक्षे ‘आतो धातोः’ इति कार्यप्रदेशे भ्वादयो धातव इत्युदतिष्ठते भ्वादिषु याशब्दमात्रपठनाद्द्रव्यवाचकोऽपि याशब्दस्तत्रोपतिष्ठते । वर्णग्रहणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाया अग्रवृत्तेः । ‘आतो धातोः’ इत्यत्र लात इति वर्णग्रहणात् । तस्माद्द्रव्यवाचकस्य याशब्दस्य धातुसंज्ञा माभूदिति क्रियावाचिन इति विशेषणमवश्यं वक्तव्यमेवेति । उत्पादना क्रियेत्यनेन तु क्रियावाची धातुर्धात्वर्थः क्रियेत्यन्योन्याश्रयोऽत्र दुष्परिहर इति केषांचिदाक्षेपो निरस्तः । उत्पत्त्यनुकूलव्यापारस्य क्रियालात् । तदुक्तम्—‘व्यापारो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया’ इति ॥ धातुत्वेनेति । सकलधातुषु धातुत्वं जातिरखण्डोपाधिवेत्यन्यदेतत् । तच्च वाचकतावच्छेदकम् । क्रियात्वं तु वाच्यतावच्छेदकमिति भावः ॥—धातुवाच्येति । नन्वेवं पचतीत्यादावेककर्तृका वर्तमाना पचिक्रियेति क्रियाविशेष्यको बोधो न स्यात् । प्रत्ययार्थं प्रति प्रकृत्यर्थस्य विशेषणताया औपगवादौ कृतस्त्वात् । तथा च भावना तिङ्प्रत्ययवाच्येति मीमांसकमतमेव रमणीयमिति चेत् । अत्राहुः । प्रत्ययार्थः प्रधानमिति उत्सर्गः स चेह त्यज्यते ‘क्रियाप्रधानमाख्यातम्’ इति स्मरणात् । टावाद्यर्थत्वेन मीमांसकैरभ्युपगतस्य स्त्रीत्यस्य पाचिकादौ विशेषणत्वाभ्युपगमात्प्रत्ययार्थः प्रधानमिति नियमस्य प्रत्युक्तत्वाच्च । किं च भोक्तव्यमित्यादौ तिङं विनापि भावना प्रतीयते कारकापेक्षा च दृश्यते अस्ति च करोतिसामानाधिकरण्यम् । किं कर्तव्यं भोक्तव्यम्, किं कृतवान् भुक्तवान् इति न च कृतमपि तव्यदादीनां भावनावाचकत्वमस्त्विति शङ्क्यम् । नामार्थयोरभेदान्वयानुरोधेन ‘कर्तरि कृत्’ इति तव्यदादयः कर्मादाविति परैरप्यभ्युपगमात् । अन्यथा पाचको देवदत्तः पक्तव्य ओदन इत्यत्रामेदवोधो न स्यात् तथा च धातुवाच्यत्वं भावनाया इत्येव मतं रमणीयतरमिति । लकारस्य सामानाधिकरण्यं कर्तृकर्माभिधायिन एव संभवति न भावाभिधायिन इत्याशयेन व्याचष्टे—सामानाधिकरण्याभावादिति । न चैवं युष्मदसद्भिशोपपदे समानाधिकरणे देवदत्तः पचतीत्यादाविव प्रथमपुरुषेण भाव्यमिति प्रथमपुरुषोऽप्यत्र न स्यादिति वाच्यम् । ‘शेषे प्रथमः’ इत्यत्र मध्यमोत्तमयोरविषये प्रथमः स्यादिति व्याख्यानात् ॥—तिङ्वाच्येति । घनादिवाच्यायास्तु सत्त्वरूपत्वमिष्टमेवेति पाकं पाकेनेत्यादौ यथायथं द्वितीयादयः प्रवर्तन्ते । अत एव भाष्यकृतोक्तं ‘कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशते’ इति । द्रव्यधर्माल्लिङ्गसंख्याकारकादीन् गृह्णातीत्यर्थः ॥—एकवचनमेवेति । प्रायोवादोऽयम् । अन्यथा ‘उष्ट्रासिका आस्यन्ते हतशायिकाः शय्यन्ते’ इति माष्ये धात्वर्थनिर्देशे ण्युलि कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशत इत्यासिकाः शायिकाः इत्यत्र वहुवचनसिद्धावपि आस्यन्ते शय्यन्ते इत्यत्र तन्न सिध्येत् । न च कर्मण्येवात्र लकारोऽस्त्विति शङ्क्यम् । धातुद्वयस्याप्यकर्मकत्वेन तदसंभवात् अर्थासङ्गतेश्च । तत्र ह्युष्ट्राणां यादृशान्यासनानि हतानां यादृशानि शयनानि तादृशानि देवदत्तादिकर्तृकान्यासनादीनीत्यर्थः । सादृश्यावगमादिह आख्यातवाच्यस्यापि भावस्य मेदावभासाद्वहुवचनम् । न चैवं संख्यान्वयित्वे असत्वरूपता न स्यादिति वाच्यम् । लिङ्गक्रियानाधारकारकयोगाभावमात्रेणासत्वरूपत्वमुपपद्यत इति कारकेषूक्तत्वात् । केचिदिह उष्ट्रासिकाहतशायिकाशब्दयोस्तत्सदृशे लक्षणां स्त्रीकृत्य आस्यन्त इत्यादिना अभेदान्वयमाहुः । मनोरमायां तु आसिकाः शायिका इति च द्वितीयावहुवचनं क्रियाविशेषणत्वेन कर्मत्वात् । न चैवं ल्लीवत्यमेकवचनान्तत्वं च स्यादिति वाच्यम् । ‘स्त्रियां क्तिन्’ इत्यधिकारात्स्त्रीत्यावधारणेन ‘सामन्ये नपुंसकम्’ इत्यस्यानवधारणेनैकवचनाप्रवृत्तेश्चेत्युक्तम् ॥—स्यसिच्रसीयुद्धतासिषु—यद्यप्यजादयो द्वन्द्वेन निर्दिष्टास्तथाप्युपदेश इत्यत्र एव विशेषणं न हनादीनामव्यभिचारात्तदाह—उपदेशो योऽजिति । उपदेशे अजन्तानामिति न व्याख्यातम् । तथाहि सति णिजन्तस्य न स्यात्तस्योपदेशाभावात् । उपदेशो हि साक्षादुच्चारणम् । न च ण्यन्तस्य तदस्ति ॥ चिण्वदिति सप्तम्यन्ताद्वतिः, ‘स्यसिच्रसीयुद्धतासिषु’ इति प्रतियोगिनि सप्तमीनिदेशादतो व्याचष्टे—चिणीवेति । ननु चिणि दृष्टमात्रस्य वृद्ध्यादिकार्यस्यातिदेशे घानिष्यते आयिष्यते अध्यायिष्यते इत्यत्र हनो वधादेशः इणो गादेशः इङो गाङ्गादेशोऽपि स्यादिति चेत् । मैवम् । अङ्गाधिकारवलेन आङ्गस्यैव कार्यस्यातिदेशात् । न चैते हनिणिङ्गादेशा आङ्गास्तदेतदाह—अङ्गकार्यं वा स्यादिति ॥—सीयुद्ध इति । तथा च सीयुद्धशब्देन तद्विशिष्टं लक्ष्यत इति भावः । आर्धधातुक इत्यनेन व्यावर्त्यस्तु विधिलिङ् । तेन भूयेतेत्यत्र न भवति । न चात्र ‘लिङः सलोपः—इति सलोपाद्वलादित्वं नास्तीति वाच्यम् । तस्येहानपेक्षणात् । यदाहुः । ‘चिण्वद् वृद्धिर्युक् च हन्तेश्च धत्वं दीर्घश्चोक्तो यो मितां वा चिणीति । इद् चासिद्धस्तेन मे लुप्यते णिनित्यश्चायं वल्निमित्तो विधाती ॥’इति । अस्यार्थः । चिण्वदित्यतिदेशस्य वृद्ध्यादिकं प्रयोजनम् । तथा हि । भाविता भाविष्यते इत्यादौ वृद्धिः । दायिता दायिपीष्टेत्यादौ युक् । घानिता घानिष्यते इत्यादौ घलम् । हेतुमण्यन्तात्कर्मणि लकारे शामिता शामिता शामिष्यते शामिष्यते इत्यादौ चिण्णमुलोरिति मितामुपधाया वा दीर्घः । अत्रैव शामितेत्यादौ ‘स्यसिच्सीयुट्—इत्यनेन कृत इङ् आभीयत्वेनासिद्धस्तेनानिटीति निषेधो न प्रवर्तत इति णेलोपो भवति । भाविष्यते इत्यादौ भू स्य इति स्थिते परमपि वलादिलक्षणमिटं वाधित्वा चिण्वदिडेव भवति । यतोऽयं नित्यः । वल्निमित्तो विधाती लनित्यः । साप्तमिके तस्मिन्कृतेऽयं चिण्वदिट् भवति । अस्मिन्कृते तु स न भवति । वलादिनिमित्तस्य विहितत्वात् । एवं च नित्यत्वात् सेङ्भ्योऽप्ययमेवेट् भवति । एतदभावपक्षे तु सेङ्भ्यो वलादिलक्षण इद् भवतीति बोध्यम् ॥ चिण् भावकर्मणोः । ‘च्लेः सिच्’ इत्यतः च्लेरिति ‘चिण् ते पदः’ इत्यतस्ते इति चानुवर्तते । तत्रत्यं तु चिण्प्रहृणं ‘न रुधः’ इति निषेधेन तिरोहितमिति पुनरत्र चिण्प्रहृणं कृतम् । तशब्दे किम् । अभाविषाताम् ॥—चिण्वदिट् इति । ण्यन्तस्य धातोरुपदेशाभावेऽप्युपदेशे योऽजिति व्याख्यानाचिण्वदिडिह प्रवर्तत एवेति भावः—परत्वादिति । चिण्वदिडपेक्षया ॥—नित्यत्वादिति । न च कृते चिण्वदिटि वृद्धिप्रवृत्त्या गुणस्य नित्यत्वं नेति शङ्काम् । ‘अचोञ्णिति’ इति वृद्धिं वाधित्वा परत्वाद् गुणे रपरत्वे च पश्चात् ‘अत उपधायाः’ इति वृद्धिप्रवृत्त्या गुणस्य नित्यत्वानपायात् ॥—उपदेशप्रहृणादिति । तत्सामर्थ्यादुपदेशे योऽच् तदन्तत्वम् । ऋधातोर्व्यपदेशिवद्भावेन यत्स्थितं तदादाय ण्यन्तादप्यारितेत्यादौ चिण्वदिट् प्रवर्तत इति भावः । न चैवं स्मारितेत्यादि न सिध्येत्, स्मृ इत्यस्य उपदेशे योऽच् तदन्तत्वाभावात् । उपदेशेऽजन्तानामिति व्याख्याने तु ण्यन्तस्य न स्यादित्युक्तत्वादिति चेत् । सत्यम् । अत एवापरितोषान्मनोरमायामुक्तमस्तु वा उपदेशे यदजन्तं तस्येति व्याख्यानम् । अङ्गस्येति व्यधिकरणषष्ठी । अङ्गावयवस्याजन्तस्येत्यर्थं इति । एवं च णिजन्तेऽपि शामितेत्यादौ चिण्वदिट् सिध्यति व्यपदेशिवद्भावेन णिजेव णिजन्तस्तदवयवकं शामीत्यङ्गमित्याश्रयणात् । आरिता स्मारितेत्यादपि सिध्यति । ऋधातुः स्मृधातुश्चोपदेशेऽजन्तस्तदवयवकं भवत्यार् स्मारित्यङ्गमिति दिक् ॥—नित्यग्रहणानुवृत्तेरिति । ‘नित्यं छन्दसि’ इति सूत्रात् । काशिकायां तु मुटो वहिरङ्गलक्षणस्यासिद्धत्वादभक्ताद्वा संयोगादित्वमङ्गस्य नास्तीति गुणोऽत्र न प्रवर्तत इत्युक्तम् । ‘मुट् कात्पूर्व’ इति विधीयमानः कभक्तो न लङ्गभक्तस्तेनासंयोगाद्येव अङ्गमित्यभक्तत्वादित्यस्याशयः