Prakaraṇa 58 · SK 2657–2677
तिङन्तनामधातुप्रकरणम्
tiṅantanāmadhātuprakaraṇam · 21 sūtras
SK 2657 · A 3.1.8V
सुप आत्मनः क्यच् ॥ २६५७ ॥
supa ātmanaḥ kyac
supa ātmanaḥ kyac — [Optionally — 'vā' —, in the sense of wishing — 'icchāyām' —, after a word denoting the object (karman) — 'karmaṇaḥ', all three carried forward (anuvṛtti) from dhātoḥ karmaṇaḥ samānakartṛkād icchāyāṃ vā, SK 2608 —] the affix kyac [is added] after a sup[-final word, the object being wished] for oneself (ātmanaḥ).
Rule. The affix kyac comes optionally, in the sense of wishing. It comes after a word ending in a case-ending (sup) that names the object of the wishing. That object must be wished for the wisher himself. Bhaṭṭoji's gloss: "let kyac come optionally, in the sense of wishing, after a sup-final word that is the object of wishing and is connected with the wisher".
Bhaṭṭoji adds one sentence: "Because the case-ending is now part of a dhātu, it undergoes luk." A form ending in kyac is a dhātu by SK 2304, so the case-ending inside it is deleted.
Three words come from SK 2608 by anuvṛtti: karmaṇaḥ "after the object", icchāyām "in the sense of wishing", and vā "optionally". Bhaṭṭoji's commentators give this. They add that "object" means the object of the wishing, since wishing is the nearest action. Ātman means "self", and the self is the wisher.
Example.
putram ātmana icchati, "he wishes for a son for himself":
putra + am (the second case-ending: the son is the object)
→ this rule: kyac; k and c are markers → putra-am-ya
→ the whole is a dhātu (SK 2304), so the case-ending am undergoes luk → putra-ya
→ ī for a before kyac (SK 2658) → putrīya
→ laṭ, the ending tip, the class-sign śap → putrīya + a + ti
→ the two *a*s become one (SK 191) → putrīyati.
Kyac carries no ṅ, so the endings are parasmaipada.
Applies when / blocked by. Why "for oneself" (ātmanaḥ)? One of Bhaṭṭoji's commentators gives the counter-example parasya putram icchati, "he wishes for another's son". There no kyac comes, and only the phrase is used.
The other commentator adds a second limit. Kyac is added to a finished word, so the word must be samartha, connected in sense with nothing else. In mahāntaṃ putram icchati, "he wishes for a big son", putra depends on mahāntam. So no kyac comes after putra.
Watch out. The rule is optional. Putram ātmana icchati stays correct beside putrīyati. In putrīyati the sense of wishing is carried by kyac.
Siddhānta-kaumudī
इषिकर्मण एषितृसंबन्धिनः सुबन्तादिच्छायामर्थे क्यच् प्रत्ययो वा स्यात् । धात्ववयवत्वात्सुब्लुक् ॥
Let the affix kyac be added optionally, in the sense of wishing (icchā), after a sup-final word that [denotes] the object (karman) of the wishing (iṣi) and is connected with the wisher (eṣitṛ) [himself, i.e. is wished for the wisher's own sake] [— 'karmaṇaḥ', 'icchāyām' and 'vā' carried forward (anuvṛtti) from SK 2608]. Because [the sup] is [then] a part (avayava) of a dhātu, the sup undergoes luk.
Tattvabodhinī
NSP p. 454–455सुप आत्मनः क्यच् ॥ ‘धातोः कर्मणः—’ इति पूर्वसूत्रात् कर्मण इच्छायां वेत्यनुवर्तते । ततश्च सन्निधानादिच्छा-कर्मण एव भवतीत्याह—इषिकर्मण इति । परस्य पुत्रमिच्छतीत्यत्रातिप्रसङ्गवारणाय सूत्रे आत्मशब्द उपात्तः । स तु स्वशब्दपर्यायः स्वश्च क इत्याकाङ्क्षायामिच्छायाः सन्निधापितत्वादेषितैव गृह्यते तदाह—एषितृसंबन्धिन इति । सुबन्तस्योक्तविशेषणद्वयमर्थद्वारकं बोध्यम्
Bālamanoramā
सुप आत्मनः क्यच् - अथ नामधातुप्रक्रिया निरूप्यन्ते । सुप आत्मनः । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया सुबन्तादिति लभ्यते । सन्निधानादिच्छां प्रत्येव कर्मत्वं विवक्षितम् । आत्मन्शब्दः स्वपर्यायः । तादर्थ्यस्य शेषत्वविवक्षायां षष्ठी । स्वार्थात्कर्मण इति लभ्यते । स्वश्च इच्छायां सन्निधापितत्वादेषितैव विवक्षितः । तथा च स्वस्मै यदिष्यते कर्मकारकं तद्वृत्तेः सुबन्तादिच्छायां क्यज्वा स्यादिति फलति । तदिदमभिप्रेत्य आह — इषिकर्मण एषितृसम्बन्धिन इत्यादिना । एषित्रर्थादिषिकर्मण इत्यर्थः । एषित्रा स्वार्थं यदिष्यते कर्मकारकं तद्वाचकात्सुबन्तादिति यावत् । धात्ववयवत्वादिति । सुबन्तात्क्यचि कृते तदन्तस्य 'सनाद्यन्ता' इति धातुत्वादिति भावः ।
translator notes
- TB (sk.2657.t1, re-filed from the tail of sk.2656.t1 on 2026-10-05; NSP p. 445): 'karmaṇaḥ', 'icchāyām' and 'vā' are carried forward (anuvartate) from the preceding sūtra 'dhātoḥ karmaṇaḥ…' [SK 2608]. By proximity, the object meant is the object of the wishing; hence 'iṣikarmaṇaḥ'. The word ātman is put in the sūtra to exclude 'parasya putram icchati' ('wishes for another's son'). ātman is a synonym of sva ('self'), and when one asks 'which self?', the wisher is taken, since he is brought to mind by the wishing; hence 'eṣitṛsaṃbandhinaḥ'. Both qualifications apply to the sup-final word through its meaning. Followed: the anuvṛtti brackets and '[himself …]'.
- BM: 'subantāt' is obtained by the paribhāṣā on mentioning an affix (pratyayagrahaṇa). By proximity, objecthood is meant with respect to the wishing. ātman is a synonym of sva; the sixth case (ṣaṣṭhī) expresses purpose (tādarthya) treated as a general relation (śeṣa), giving 'an object for oneself', and the self is the wisher. Net sense: after a sup-final word denoting the object wished for oneself, kyac optionally in the sense of wishing. 'dhātvavayavatvāt': once kyac is added, the whole ending in it is a dhātu by 'sanādyantā dhātavaḥ' [SK 2304]. Followed: 'is connected with the wisher [himself …]' and 'a part of a dhātu'.
- textual Our BM block (sk.2657.b1) lacks the sentence stating the anuvṛtti; Wikisource uttara-2/0154 has it: ''dhātoḥ karmaṇaḥ' iti sūtrāt karmaṇa icchāyā vety anuvartate | karmaṇa iti pañcamī | karmakārakād iti labhyate'. It also opens 'atha nāmadhātuprakriyā nirūpyante' (ours 'namadhātu'). The kaumudī (ours) matches the print (NSP p. 445, scan page-0455, read); the print heads the section 'tiṅante nāmadhātuprakriyā 55'.
SK 2658 · A 7.4.33V
क्यचि च ॥ २६५८ ॥
kyaci ca
kyaci ca — And before kyac, [ī — 'ī' carried forward (anuvṛtti) from ī ghrādhmoḥ, SK 2648 — replaces a — 'asya' carried forward from asya cvau, SK 2118].
Rule. Before kyac, ī replaces the a of the stem. Bhaṭṭoji's gloss: "let ī replace a". One of Bhaṭṭoji's commentators names the sources. "Of a" (asya) comes from SK 2118, asya cvau, and "ī" from SK 2648, ī ghrādhmoḥ.
Example.
putra-ya → this rule: the a of putra becomes ī → putrīya → putrīyati.
A stem in o or au does not take ī. SK 63 gives av and āv before an affix beginning with y:
go + kyac → go-ya → av for o (SK 63) → gav-ya → gavyati, "he wishes for a cow for himself"
nau + kyac → nau-ya → āv for au (SK 63) → nāv-ya → nāvyati, "he wishes for a boat for himself".
Applies when / blocked by. Could SK 67, lopaḥ śākalyasya, now drop the v of gav-ya? No. That rule drops only a v at the end of a pada, and this v is not pada-final.
Someone may object: the stem is a pada through its deleted case-ending. Bhaṭṭoji answers with "For it is as follows", and goes straight on to the next sūtra. One of Bhaṭṭoji's commentators reads the phrase this way: SK 2659 shows how pada-status fails here.
Siddhānta-kaumudī
अस्य ईत्स्यात् । आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति । वान्तो यि प्रत्यये SK 63 । गव्यति । नाव्यति । लोपः शाकल्यस्य SK 67 इति तु न । अपदान्तत्वात् । तथा हि ॥
[Before kyac] ī replaces a [— 'asya' carried forward (anuvṛtti) from SK 2118, and 'ī' from SK 2648]. ātmanaḥ putram icchati ('wishes for a son for himself'): putrīyati. [By] vānto yi pratyaye (SK 63): gavyati, nāvyati. But lopaḥ śākalyasya (SK 67) does not [apply], because [the v] is not at the end of a pada (apadānta). For it is as follows:
Bālamanoramā
क्यचि च - क्यचि च । 'अस्य च्वौ' इत्यतोऽस्येत्यनुवर्तते ।ई घ्राध्मो॑रित्यत ईग्रहणं चेति मत्वा शेषं पूरयति — अस्येति । अकारस्येत्यर्थः । पुत्रीयतीति । क्यचि पुत्र य इति स्थिते ईत्वे पुत्रीयमिच्छतीत्यत्र पुत्रशब्दान्न क्यच् । गव्यतीति । गामात्मन इच्छतीत्यर्थः । नाव्यतीति । नावमात्मन इच्छतीत्यर्थः । अपदान्तत्वादिति ।लोपः शाकल्यस्ये॑त्यस्य पदान्त एव प्रवृत्तेरिति भावः । नन्वन्तर्वर्तिविभक्त्या पदत्वमस्त्येवेत्यत आह — तथा हीति । यथा पदत्वं न भवति तथोच्यते इत्यर्थः ।
translator notes
- BM: 'asya' is carried forward (anuvartate) from 'asya cvau' [SK 2118], and Bhaṭṭoji supplies the remainder taking 'ī' from 'ī ghrādhmoḥ' [SK 2648] as well; 'asya' means 'of a'. putrīyati: with kyac, putra ya stands, and ī replaces the a. gavyati: 'wishes for a cow for himself'; nāvyati: 'wishes for a boat for himself'. 'apadāntatvāt': lopaḥ śākalyasya applies only at the end of a pada. 'tathā hi' answers the objection that pada-status exists through the inner [deleted] case-ending: it introduces how pada-status does not arise. Followed: the anuvṛtti brackets, the glosses, and 'For it is as follows:' as a lead-in to SK 2659.
- TB on 'gavyati … apadāntatvāt', printed under sk.2659.t1 (NSP p. 445): Bhaṭṭoji says 'apadāntatvāt' because one might fear that deletion is unavoidable, the word being a pada through the inner case-ending. He says it for ease of answering (one answer does not spoil another); in fact, by the method already stated [the sannipāta paribhāṣā], the doubt does not arise at all. Others defend a second option based on the v being read into the vārttika (praśleṣa). Recorded; it agrees with BM on the point the English depends on.
- textual Our BM (sk.2658.b1) is garbled at 'putrīyam icchatīty atra putraśabdān na kyac'. Wikisource uttara-2/0154 reads: 'putrīya iti dhātor laḍādir ity arthaḥ | ātmanaḥ kim | rājñaḥ putram icchati | padavidhitvena samarthaparibhāṣāyāḥ pravṛtter mahāntaṃ putram icchatīty atra putraśabdān na kyac'. The kaumudī (ours) matches the print (NSP p. 445, scan page-0455, read).
SK 2659 · A 1.4.15पदसंज्ञा
नः क्ये ॥ २६५९ ॥
naḥ kye
naḥ kye — Before kya [i.e. kyac and kyaṅ], [a sup-final word — 'subantam' and 'padam' carried forward (anuvṛtti) from suptiṅantaṃ padam, SK 29 —] ending in n [only] is a pada.
Rule. Before kyac and kyaṅ, only a sup-final word ending in n is a pada; no other is. Bhaṭṭoji's gloss: "before kyac and kyaṅ, only an n-final is a pada, and no other".
One of Bhaṭṭoji's commentators explains the form of the rule. "Sup-final" and "pada" come by anuvṛtti from SK 29, suptiṅantaṃ padam. A sup-final word is a pada anyway, so this rule is a restriction (niyama). Why does it matter? Before kyac, the stem ends in a deleted case-ending. Without this rule it would be a pada, and the rules for the end of a pada would apply.
Here kya means kyac and kyaṅ only. Bhaṭṭoji's commentators say why kyaṣ is left out: kyaṣ does not come after a consonant-final stem.
Example.
rājānam icchati, "he wishes for a king":
rājan + am + kyac → luk of am → rājan-ya
→ the stem ends in n, so it is a pada (this rule)
→ the n at the end of the pada is deleted → rāja-ya
→ ī for a (SK 2658) → rājīya → rājīyati.
Bhaṭṭoji's commentators add a point. The loss of n is not counted as undone for the ī. SK 353 limits that to four kinds of operation, and this is not one of them.
Stems that do not end in n are not padas. So the end-of-pada rules stay away:
vāc-ya → vācyati: the c does not become k. One of Bhaṭṭoji's commentators adds that vac takes no saṃprasāraṇa by SK 2409 either. That rule works only before an affix taught after a dhātu.samidh-ya → samidhyati: the dh does not become d.adas-ya → adasyati: the s stays s. One of the commentators notes that it does not become ru, since it is not pada-final.
More forms. Bhaṭṭoji works through a series of stems.
- Go again. SK 2631, yasya halaḥ, deletes ya after a consonant before an ārdhadhātuka affix. Will it delete the ya of
gav-ya? No. The v arose because of that y, so it cannot cause the y's loss. This is the sannipāta paribhāṣā: a rule does not destroy the condition that brought it in. So: gavyāṃcakāra, gavyitā; nāvyāṃcakāra, nāvyitā. - Yuṣmad, asmad: SK 1373 gives tva and ma for the part up to m. So
tvadyati, madyati. This holds only for one person. For more than one: yuṣmadyati, asmadyati. - Gir, pur: SK 354, hali ca, lengthens the vowel →
gīryati, pūryati. But only after a dhātu. Div "sky" is not one, so divyati keeps its short i. - Mādhava gave puryati as a counter-example. Bhaṭṭoji calls that open to question (cintya): pur and gir are alike. The long vowel of the older teacher's dīvyati he calls simply a blunder.
- Kartṛ: rīṅ ṛtaḥ (SK 1234) →
kartrīyati. Gārgya: the y of the descendant affix is lost by SK 2119, then ī → gārgīyati. - Kavi: the i is lengthened by SK 2298 →
kavīyati.
Watch out. Here kya means only kyac and kyaṅ; the commentators reject reading kyaṣ into it (see the k of kyaṣ under SK 2669).
Siddhānta-kaumudī
क्यचि क्यङि च नान्तमेव पदं स्यान्नान्यत् । सन्निपातपरिभाषया क्यचो यस्य लोपो न । गव्यांचकार । गव्यिता । नाव्यांचकार । नाव्यिता । नलोपः । राजीयति । प्रत्ययोत्तरपदयोश्च SK 1373 । त्वद्यति । मद्यति । एकार्थयोरित्येव । युष्मद्यति । अस्मद्यति । हलि च SK 354 । गीर्यति । पूर्यति । धातोरित्येव । नेह । दिवमिच्छति । दिव्यति । इह पुरमिच्छति पुर्यतीति माधवेनोक्तं प्रत्युदाहरणं चिन्त्यम् । पूर्गिरोः साम्यात् । दीव्यतीति दीर्घस्तु प्राचः प्रामादिक एव । अदस्यति । रीङृतः SK 1234 । कर्त्रीयति । क्यच्व्योश्च SK 2119 । गार्गीयति । वाच्यति । अकृत्सार्व - SK 2298 इति दीर्घः । कवीयति । समिध्यति ॥
Before kyac and kyaṅ, only [a sup-final word] ending in n is a pada, and no other [— 'subantam' and 'padam' carried forward (anuvṛtti) from SK 29]. By the sannipāta paribhāṣā [a rule does not destroy the condition that brought about its own application], the y of kyac is not deleted [by yasya halaḥ, SK 2631]: gavyāṃcakāra, gavyitā; nāvyāṃcakāra, nāvyitā.
Deletion of n [the word in n being a pada]: rājīyati.
[By] pratyayottarapadayoś ca (SK 1373): tvadyati, madyati. Only when [they denote] a single [referent] ('ekārthayoḥ' holds): yuṣmadyati, asmadyati.
[By] hali ca (SK 354): gīryati, pūryati. Only [after] a dhātu ('dhātoḥ' holds); not here: divam icchati ('wishes for the sky'): divyati. Here the counter-example stated by Mādhava, 'puram icchati: puryati', is open to question (cintya), because pur and gir are alike. As for the long vowel in 'dīvyati' given by the older [grammarian] (prācaḥ), it is simply a blunder.
adasyati. [By] rīṅ ṛtaḥ (SK 1234): kartrīyati. [By] kyacvyoś ca (SK 2119): gārgīyati. vācyati. [By] akṛtsārva- (SK 2298) the long vowel: kavīyati. samidhyati.
Tattvabodhinī
NSP p. 455–456—नः क्ये । ‘लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनं भृशादिष्वितराणि’ इति वक्ष्यमाण-तया हलन्तात्क्यष् दुर्लभ इत्यभिप्रेत्याह—क्यचि क्यङीति । एवं चेह क्यषीत्यपि कैश्चिदुक्तं तदुपेक्ष्यम् ॥ ‘यस्य हलः’ इति लोपमाशङ्क्याह—सन्निपातपरिभाषयेति । यकारे परे वान्तादेशविधानाद्वकारो यलोपस्य निमित्तं न भवतीति भावः ॥—गव्यतीति । अत्रान्तर्वर्तिविभक्त्या पदत्वाल्लोपो दुर्वारः स्यादित्याशङ्क्याह—अपदान्तत्वादिति । इदं च समाधानस्य समाधानान्तरादूषकत्वादिति न्यायेन समाधिसौकर्यादुक्तम् । वस्तुतस्तु उक्तरीत्या शङ्कैव नेति बोध्यम् । अन्ये तु वार्तिक एव प्रश्लेप इति द्वितीयपक्षमाश्रित्येदं सूत्रं वकारप्रश्लेषे लोपासंभवात् न हि कार्याति न्यायात् । न च वलीति निमित्तत्वेनाश्रयणात् तत्रापि लोपो भवत्येव । अन्यथा वलीत्येव कुर्यादिति वाच्यम् । वकारे परतो यकारलोपा-पत्तेश्च निमित्तत्वेनाश्रयणावश्यकलादिति द्वितीयकल्प एव युक्त इत्याहुः ॥—राजीयतीति । ‘क्यचि च’ इत्यवर्णस्य इत्वे कर्तव्ये ‘पूर्वत्रासिद्धम्’ इति नलोपोऽसिद्धो न भवति, ‘नलोपः सुप्स्वर—’ इति नियमात् । यद्यपि नियमसूत्राणां निषेध-मुखेन प्रवृत्तिरिति ‘नलोपः सुप्स्वर’ इति सूत्रं राजीयतीत्यादिषु पठनीयम् । राजभ्यामित्यादौ तु ‘पूर्वत्रासिद्धम्’ इति नलो-पस्यासिद्धत्वेन दीर्घाद्यभावसिद्धेस्तथापि विधिमुखेन प्रवृत्तिरिति पक्षाभ्युपगमेन हलन्तेषु राजभ्यां राजभिरित्यत्रैव पठित-मिति ज्ञेयम् । न च विधिमुखप्रवृत्तिपक्षो निरालम्ब एवेति वाच्यम् । ‘अनुपराभ्यां कृञः’ इति सूत्रस्थभाष्यग्रन्थपर्या-लोचनया तत्पक्षावगमात् । यत्तु ‘नलोपः सुप्स्वर—’ इति सूत्रे मनोरमायामुक्तं ‘नियमसूत्राणां विधिमुखेन प्रवृत्तिः सामान्यशास्त्रतात्पर्यसङ्कोचकता च’ इति पक्षस्य ‘द्युद्भ्यो लुङि’ इति सूत्रे भाष्यकृता ध्वनितलादिति । तच्चिन्त्यम् । तत्पूजस्य भाष्यकारैरस्पृष्टलात् । केचित्तु ‘द्युद्भ्यो लुङि’ इत्यत्र ध्वनितलादिति वक्तव्ये सूत्रग्रहणं बहुब्रीहिलाभार्थम् ‘द्युद्भ्यो लुङि’ इति सूत्रं यस्मिन्प्रकरणे तद् ‘द्युद्भ्यो लुङि’ इति सूत्रम् । परस्मैपदप्रकरणमित्यर्थः । तत्र हि ‘अनुपराभ्याम्’ इति सूत्रं वर्तत इति तत्सूत्रे यद् ध्वनितं तत्तु परस्मैपदप्रकरणे ध्वनितं भवति । यद्वा ‘अनुपराभ्यां कृञः’ इत्यत्र हि भाष्यकृता ‘द्युद्भ्यो लुङि’ इति परामृष्टम् । तथा च ‘द्युद्भ्यो लुङि’ इति सूत्रं यस्मिन्स्तत् द्युच्योलुङीतिसूत्रम् । ‘अनुपराभ्यां कृञः’ इति सूत्रमित्यर्थं इत्येवं कुकविकृतिवत् कथंचित्स्थितस्य गतिः समर्थनीयेत्याहुः ॥—पूर्गिरोः साम्यादिति । गॄ शब्दे । पृ पालनपूर-णयोरित्येताभ्यां क्विपि ‘ऋत इद्धातोः’ ‘उदोष्ट्यपूर्वस्य’ इति प्रवृत्तेरिति भावः ॥—प्रामादिक एवेति । दिवुधातोः क्विपि तु द्यूरिति स्यात् । ततः क्यचि तु द्यूयतीति भवति । क्विपं विहाय विचि कृते तूपधागुणो वलोपश्च स्यात् । ततः क्यचि तु देवयतीति भवति । तथा च ‘हलि च’ इति सूत्रे वृत्तावपि ‘धातोरित्येव नेह । दिवमिच्छति दिव्यति’ इत्येवोक्तमिति भावः ॥ आपत्ययकारस्य लोपं स्मारयति—क्यच्व्योश्चेति । ‘नः क्ये’ इति नियमेन पदत्वाभावात्कुत्वं नेत्याह—वाच्यतीति । एवं समिध्यतीत्यत्र जश्त्वं नेति बोध्यम् ॥ ‘मान्ताव्ययेभ्यः प्रतिषेधः’ इति वार्तिकस्य यथाश्रुतव्याख्याने पुत्रमिच्छतीत्यत्रापि न स्यात् । पुत्रौ पुत्रान् वा इच्छतीत्यादावेव स्यात्, अतो व्याचष्टे—मान्तप्रकृतिकादिति
Bālamanoramā
नः क्ये - नः क्ये । नकारादकार उच्चारणार्थः ।सुप्तिङन्त॑मित्यतः सुबन्तं पदमित्यनुवर्तते । सुबन्तं नकारेण विशेष्यते । तदन्तविधिः । नकारान्तं सुबन्तं पदसंज्ञं स्यादिति लभ्यते । सुबन्तत्वादेव पदत्वे सिद्धे नियमार्थमिदम् । क्यग्रहणेन क्यच्क्यङोग्र्रहणं न तु क्यषः,लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचन॑मिति वक्ष्यमाणतया हलन्तात्क्यषोऽभावात् । तदाह क्यचि क्यङि चेत्यादिना । ननु गव्यांचकारेत्यत्र आम आर्धधातुकावादेशसंपन्नवकारस्य यकारलोपं प्रति निमित्तत्वाऽसंभवादिति भावः । गव्यितेति । इटि अतो लोपः । राजीयतीत्यत्र आह — नलोप इति । राजानमिच्छतीत्यर्थे क्यचि राजन् य तीतिस्थिते 'नः क्ये' इति पदत्वान्नकारस्य लोप इत्यर्थः । कृते नलोपेक्यचि चे॑त्यकारस्य ईत्त्वमिति मत्वाह — राजीयतीति । न च ईत्त्वे कर्तव्ये नलोपस्याऽसिद्धत्वं शङ्क्यं,नलोपः सुप्स्वरे॑ति नियमादित्यलम् । ननु त्वामात्मन इच्छति, मामात्मन इच्छतीत्यत्र युष्मदस्मद्भ्यां क्यचि धात्ववयवत्वात्सुपो लुकि प्रत्ययलक्षणाऽभावात् 'त्वमावेकवचने' इति कथं त्वमौ स्यातां, विभक्तौ परत एव तद्विधानादित्यत आह — प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति । सुपो लुका लुप्तत्वेऽपि क्यचमादाय मपर्यन्तस्य त्वमाविति भावः । ननु युष्मानात्मन इच्छति, अस्मानात्मन इच्छति- युष्मद्यति अस्मद्यतीत्यत्रापि क्यचमादाय त्वमौ स्यातामित्यत आह — एकार्थयोरित्येवेति । प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑त्यत्र 'त्वमावेकवचने' इति सूत्रमनुवृत्तम् । एकवचनशब्दश्च न रूढः, किंतु एकत्वविशिष्टार्थवृत्तित्वमेकवचनशब्देन विवक्षितमिति युष्मदस्मत्प्रक्रियायां प्रपञ्चितं प्राक् । तथा च युष्मदस्मदोरेकत्वविशिष्टार्थवृत्तित्वाऽभावान्न त्वमाविति भावः । गिरमात्मन इच्छति, पुरमात्मन इच्छतीत्यत्र गिर्शब्दात्पुर्शब्दाच्च क्यचि विशेषमाह — हलि चेति । 'उपधादीर्घ' इति शेषः । ननु दिवमिच्छति दिव्यतीत्यत्रापिहलि चे॑ति दीर्घः स्यादित्यत आह — धातोरित्येवेति ।हलि चे॑ति सूत्रेसिपि धातो॑रित्यस्तदनुवृत्तेरिति भावः । दिव्यतीति । दिव्शब्दोऽव्युत्पन्नं प्रातिपदिकमिति भावः । इहेति ।हलि चे॑ति सूत्रे धातोरित्यनुवृत्तेः पुर्यतीत्यत्र न दीर्घ इति माधवग्रन्थश्चिन्त्य इत्यर्थः । कुत इत्यत आह — पुर्गिरोः साम्यादिति । 'गृ शब्दे' 'पृ पालनपूरणयोः' इत्याभ्यां क्विपिऋत इद्धातोटरितिउदोष्ठपूर्वस्ये॑ति च इत्त्वे उत्त्वे च कृते रपरत्वे गिर्शब्दस्य च निष्पत्तेरिति भावः । प्रामादिक एवेति । दिव्शब्दस्याऽव्युत्पन्नप्रातिपदिकत्वान्न धातुत्वम् । दिव्धातोः क्विबन्तादूठि द्यूशब्दाच्च क्यचिद्यूयती॑त्येव उचितम् । विचि तु लघुपधगूणेलोपो व्यो॑रिति लोपे देशब्दात् क्यचि देयतीत्येवोचितमिति भावः । अदस्यतीति । अमुमात्मन इच्छतीत्यर्थे अदस्शब्दात्क्यचि सुपो लुका लुप्तत्वाद्विभक्तिपरकत्वाऽभावान्न त्यदाद्यत्वम् । सान्तत्वान्नोत्त्वमत्त्वे । 'नः क्ये' इति नियमेन पदान्तत्वाऽभावान्न सस्य रूत्वमिति भावः । कर्तृशब्दात्क्यचि विशेषमाह — रीङृत इति । गाग्र्यशब्दात्क्यचि विशेषमाह — क्यच्व्योश्चेति । आपत्यस्य यञो यकारस्य लोप इति भावः । कृते यलोपेक्यचि चे॑त्यकारस्य ईत्त्वं मत्वाह — गार्गीयतीति । वात्सीयतीति । वात्स्यशब्दात्क्यचि पूर्ववत् । कविशब्दात्क्यचि विशेषमाह — अकृत्सार्वेति । वाच्यतीति । वाच्शब्दात्क्यचि 'नः क्ये' इति नियमेन पदत्वाऽभावान्न कुत्वम् ।वचिस्वपी॑ति संप्रसारणं तु न,धातोः कार्यमुच्यमानं धातुविहितप्रत्यये एवे॑ति नियमात् । समिध्यतीति । समिध्शब्दात्क्यचि 'नः क्ये' इति नियमेन पदत्वाऽभावान्न जश्त्वम् । लुटस्तासि इटिसमिध्य इता इति स्थिते 'यस्य हलः' इति नित्ये यलोपे प्राप्ते —
translator notes
- BM: the a after n is for pronunciation. 'subantaṃ padam' is carried forward (anuvartate) from 'suptiṅantam' [SK 29]; the subanta is qualified by n, with tadantavidhi: an n-final subanta is a pada. Since pada-status already follows from being a subanta, the rule is a restriction (niyama). 'kya' takes kyac and kyaṅ, not kyaṣ, because kyaṣ never comes after a consonant-final ('lohitaḍājbhyaḥ kyaṣvacanam', to be stated). Followed: the anuvṛtti bracket, 'only … and no other', and 'kya [i.e. kyac and kyaṅ]'.
- TB (sk.2659.t1): the reason for 'kyaci kyaṅi' is the same: kyaṣ is hardly found after a consonant-final; some have said 'kyaṣi' here as well, and that is to be disregarded. 'sannipātaparibhāṣayā' answers a feared deletion by 'yasya halaḥ': since the v-final substitute is prescribed when y follows, the v cannot be the condition for deleting the y. Followed: '[by yasya halaḥ, SK 2631]'.
- BM on 'nalopaḥ': for rājānam icchati, with kyac rājan ya ti stands, n is deleted because the word is a pada by 'naḥ kye', and then 'kyaci ca' gives ī for the a. The n-deletion is not asiddha for the ī-substitution, because of the restriction 'nalopaḥ supsvara…' [SK 353]. Followed: '[the word in n being a pada]'. On 'pratyayottarapadayoś ca': though the sup is deleted by luk, tva/ma replace [yuṣmad/asmad] up to the m on account of kyac. On 'ekārthayoḥ': 'tvamāv ekavacane' [SK 389] carries into SK 1373, and 'ekavacana' means denoting a single referent; yuṣmān / asmān ātmana icchati therefore get no tva/ma. Followed.
- BM on 'hali ca': 'upadhādīrghaḥ' is the remainder (śeṣa). 'dhātoḥ' continues into 'hali ca' from 'sipi dhāto ruḥ vā' [SK 2485]; div is an underived prātipadika, hence divyati. Mādhava's 'puryati' is questionable because gir and pur are both formed from gṝ and pṝ with kvip (ṛta id dhātoḥ, udoṣṭhyapūrvasya, raparatva). 'prāmādika': div, being underived, is no dhātu; from the dhātu div with kvip and ūṭh, dyū gives dyūyati, and with vic, guṇa and v-deletion, de gives deyati. Followed: 'Only [after] a dhātu'.
- TB on 'pūrgiroḥ sāmyāt' and 'prāmādika eva' (sk.2659.t1): gir and pur come from gṝ and pṝ with kvip by 'ṛta id dhātoḥ' and 'udoṣṭhyapūrvasya'. From the dhātu div with kvip one would get dyūḥ and then dyūyati; with vic instead, guṇa and v-deletion, and then with kyac 'devayati' (so TB; BM has 'deyati'). The Vṛtti on 'hali ca' likewise says only 'dhātor ity eva; neha: divam icchati divyati'. Recorded; it agrees with BM on the point the English depends on.
- TB on 'rājīyati' (sk.2659.t1): n-deletion is not asiddha for ī by 'nalopaḥ supsvara…'. TB adds a long discussion of whether restriction rules work positively or negatively (vidhimukha / niṣedhamukha) and rejects a claim in the Manoramā [Prauḍhamanoramā] about the Bhāṣya on 'dyudbhyo luṅi'. 'vācyati': no kutva, the word not being a pada by the restriction of 'naḥ kye'; likewise no jaśtva in samidhyati. Recorded.
- BM on the last examples: adasyati: with sup deleted there is no following case-ending, so no tyadādi a-substitution; since the word ends in s, no u/m-substitution; and not being pada-final, no ru for the s. kartrīyati by rīṅ; gārgīyati: y of the apatya-affix yañ deleted by kyacvyoś ca, then ī; vātsīyati likewise; vācyati: no kutva (not a pada) and no saṃprasāraṇa by 'vacisvapi…' [SK 2409], because an operation taught for a dhātu applies only before an affix prescribed after a dhātu; samidhyati: no jaśtva. BM ends with the lead-in to SK 2660 (samidhya itā, nitya y-deletion by 'yasya halaḥ' threatened). Recorded.
- textual The kaumudī (ours) matches the print (NSP p. 445, scan page-0455, read), including the order 'gārgīyati | vācyati | akṛtsārva- iti dīrghaḥ | kavīyati | samidhyati' and 'mādhavenoktaṃ … pūrgiroḥ'. Wikisource uttara-2/0155–0156 reads 'mādhavoktaṃ … purgiroḥ' and the order 'gārgīyati | vātsīyati | akṛtsārva- … kavīyati | vācyati | samidhyati'; BM's lemma 'vātsīyatīti' supports the Wikisource list. The English keeps the transmitted order.
- textual Our BM (sk.2659.b1) is garbled at 'nanu gavyāṃcakārety atra āma ārdhadhātukāvādeśasaṃpannavakārasya…'. Wikisource uttara-2/0155 reads: 'nanu gavyāñcakārety atra āma ārdhadhātukatvāt tasmin pare vakārād dhala uttarasya yakārasya yasya halaḥ iti lopaḥ syād ity ata āha | sannipāteti | yakāranimittakāvādeśasampannavakārasya yakāralopaṃ prati nimittatvāsambhavād iti bhāvaḥ'.
- translator The bracketed statement of the sannipāta paribhāṣā is the translator's, from TB's gloss (the v that arose because of the y cannot condition the deletion of that y). Bhaṭṭoji names neither the paribhāṣā's wording nor the rule for n-deletion.
SK 2660 · A 6.4.50V
क्यस्य विभाषा ॥ २६६० ॥
kyasya vibhāṣā
kyasya vibhāṣā — [After a consonant — 'halaḥ' carried forward (anuvṛtti) from yasya halaḥ, SK 2631 —, before an ārdhadhātuka affix — the adhikāra 'ārdhadhātuke', SK 2307 —] kya [kyac and kyaṅ] is optionally deleted.
Rule. After a consonant, kyac and kyaṅ are optionally deleted before an ārdhadhātuka affix. Bhaṭṭoji's gloss: "let kyac and kyaṅ, after a consonant, be optionally deleted before an ārdhadhātuka". One of Bhaṭṭoji's commentators gives the carried words. "After a consonant" (halaḥ) comes from SK 2631; "before an ārdhadhātuka" is the heading of SK 2307.
Example.
samidh "fuel", luṭ, 3rd sg.: samidh-ya + itā
→ this rule: deletion. By SK 44 it falls on the first sound only, the y → samidh-a-itā
→ the a is deleted before the ārdhadhātuka (SK 2308) → samidh-itā
→ that loss of a counts as if the a were still there (sthānivat). So the light penultimate i takes no guṇa → samidhitā.
Without this rule: samidhyitā.
Vārttika: māntaprakṛtikasubantād avyayāc ca kyac na. "Kyac does not come after a sup-final word whose base ends in m, nor after an indeclinable." Bhaṭṭoji's counter-examples: kim icchati, idam icchati, svar icchati. These stay phrases.
Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain the wording. In the Bhāṣya the statement reads māntāvyayebhyaḥ pratiṣedhaḥ, "prohibition after m-final words and indeclinables". Read literally, it would stop putrīyati, because putram ends in m. Kyac would then come only from putrau or putrān. So Bhaṭṭoji rewords it: the base must end in m.
Watch out. Look at the base, not the inflected word. Putra does not end in m, so putrīyati stands. Kim and idam do, so they take no kyac.
Siddhānta-kaumudī
हलः परयोः क्यच्क्यङोर्लोपो वा स्यादार्धधातुके । आदेः परस्य SK 44 । अतो लोपः SK 2308 । तस्य स्थानिवत्त्वाल्लघूपधगुणो न । समिधिता । समिध्यिता ॥
Let kyac and kyaṅ, when they come after a consonant (hal), be optionally deleted before an ārdhadhātuka [affix] [— 'halaḥ' carried forward (anuvṛtti) from SK 2631; 'ārdhadhātuke' the adhikāra of SK 2307]. [By] ādeḥ parasya (SK 44) [the deletion falls on the initial y only]. [Then the a is deleted by] ato lopaḥ (SK 2308). Because that [deletion of a] is treated as the original (sthānivat), guṇa of the light penultimate (laghūpadha) does not occur: samidhitā; [without the deletion of y,] samidhyitā.
vārttikaमान्तप्रकृतिकसुबन्तादव्ययाच्च क्यच् न
(vārttika) kyac does not [come] after a sup-final [word] whose base (prakṛti) ends in m, nor after an indeclinable (avyaya).
(वार्तिकम्) ॥ किमिच्छति । इदमिच्छति । स्वरिच्छति ॥
kim icchati. idam icchati. svar icchati.
Bālamanoramā
क्यस्य विभाषा - क्यस्य विभाषा । 'यस्य हलः' इत्यतो हल इति पञ्चम्य्नतमनुवर्तते । 'आर्धधातुके' इत्यधिकृतम् । तदाह — हलः परयोः क्यच्क्यङोरिति । क्यष् तु नात्र गृह्रते,लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचन॑मिति वक्ष्यमाणतया हलन्तात्तदभावात् । अन्तलोपमाशङ्क्याह — आदेः परस्येति । तथा च मिध् अ इता इति स्थिते आह — अतो लोप इति । तथा च समिध् इता इति स्थिते लघूपधगुणमाशङ्क्याह — तस्य स्थानिवत्त्वादिति । क्यच्सूत्रेमान्ताव्ययेभ्यः प्रतिषेधः॑ इति वार्तिकम् । मान्तेभ्योऽव्ययेभ्यश्च प्रतिषेध इत्यर्थे पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रीयतीत्यत्र न स्यात्, पुत्राविच्छतीत्यादेव स्यात् । मान्तानि अव्ययानि मान्ताव्ययानि तेभ्य इत्यर्थे स्वरिच्छतीत्यत्र क्यचः प्रतिषेधो न स्यात् । अतस्तद्वार्तिकं विवृण्वन्नाह — मान्तप्रकृतिकेति ।
translator notes
- BM: 'halaḥ', a fifth-case word (pañcamyanta), is carried forward (anuvartate) from 'yasya halaḥ' [SK 2631]; 'ārdhadhātuke' is the adhikāra. kyaṣ is not taken here, since it never comes after a consonant-final. 'ādeḥ parasya' answers a feared deletion of the final; then, with samidh a itā standing, 'ato lopaḥ'; then, with samidh itā standing, guṇa of the light penultimate is feared and answered by sthānivattva. Followed: the anuvṛtti brackets and '[the deletion falls on the initial y only]' and '[Then the a is deleted by]'.
- BM: the vārttika under the kyac sūtra [in the Bhāṣya] is 'māntāvyayebhyaḥ pratiṣedhaḥ'. Taken as 'from m-final words and from indeclinables', it would stop putrīyati from putram and allow kyac only from putrau etc.; taken as 'from indeclinables ending in m', it would fail to stop it in svar icchati. Bhaṭṭoji therefore explains the vārttika as 'māntaprakṛtika…'. Followed: 'whose base (prakṛti) ends in m'.
- TB, printed at the tail of sk.2659.t1 (NSP p. 445–446): on the literal reading of 'māntāvyayebhyaḥ pratiṣedhaḥ', kyac would fail even in putram icchati and occur only with putrau or putrān icchati; hence Bhaṭṭoji explains 'māntaprakṛtikāt'. Followed; agrees with BM.
- textual The '(vārtikam)' tag at the head of our k3 is editorial. The print (NSP p. 446, scan page-0456, read) marks the vārttika 'māntaprakṛtikasubantād avyayāc ca kyac na' (our k2) with its vārttika sign before it, and k3 holds only the counter-examples. Our k1 and k2 match the print (NSP pp. 445–446, scans page-0455 and page-0456, read).
- translator k3 gives counter-examples to the vārttika without comment: kim and idam are m-final bases, svar is an indeclinable, so the analytic phrase stands and no kyac-form is made.
SK 2661 · A 7.4.34V
अशनायोदन्यधनाया बुभुक्षापिपासागर्द्धेषु ॥ २६६१ ॥
aśanāyodanyadhanāyā bubhukṣāpipāsāgarddheṣu
aśanāyodanyadhanāyā bubhukṣāpipāsāgarddheṣu — aśanāya, udanya and dhanāya [are given as irregular kyac-final formations (nipātana)] in the senses of hunger (bubhukṣā), thirst (pipāsā) and greed (gardha) [respectively].
Rule. Aśanāya, udanya and dhanāya are given ready-made as kyac-final forms. A form given ready-made in a sūtra is a nipātana. They are used in the senses of hunger, thirst and greed, respectively. Bhaṭṭoji's gloss: "kyac-final forms given as nipātanas". "Respectively" is one commentator's word.
Example.
aśana + kyac → aśanāya → aśanāyati, "he wants to eat food". The a does not become ī (SK 2658); that is the irregular part. The ā comes by SK 2298 instead. One of Bhaṭṭoji's commentators gives this account.udaka + kyac → udan replaces udaka, and its n is not deleted → udanya → udanyati, "he wants to drink water".dhana + kyac → dhanāya → dhanāyati, "he craves wealth".
Applies when / blocked by. Why "in the senses of hunger and the rest"? Outside them, the regular forms come: aśanīyati, udakīyati, dhanīyati. Bhaṭṭoji's commentators explain the contrast. In the counter-examples one wants food to keep for later, or water for some other use than drinking. One commentator says bathing, the other, watering crops. Or one wants wealth because one is poor, not out of greed.
Watch out. The sense picks the form. One who wants food to eat now says aśanāyati; one who wants food to store says aśanīyati.
Siddhānta-kaumudī
क्यजन्ता निपात्यन्ते । अशनायति । उदन्यति । धनायति । बुभुक्षादौ किम् । अशनीयति । उदकीयति । धनीयति ॥
[These] kyac-final [forms] are given as irregular formations (nipātyante). aśanāyati ['wants to eat food']. udanyati ['wants to drink water']. dhanāyati ['craves wealth']. Why 'in the senses of hunger and the rest'? aśanīyati. udakīyati. dhanīyati.
Tattvabodhinī
NSP p. 456— अशनायोदन्य—क्यजन्ता इति । उदकशब्दस्योदन्भावोऽन्ययोर्दीर्घ इत्यपि ज्ञेयम् । इह यः सद्य एव भोकुमशनमिच्छति, यश्च पातुमुदकं, यश्च धने सत्यपि पुनर्धनं तत्रोदाहरणानि । यस्तु कालान्तरोपयोगार्थमशनमिच्छति, यश्च स्नातुमुदकं, यश्च दरिद्रः सन् धनमिच्छति तत्र प्रत्युदाहरणानि । ननु ‘उदन्या तु पिपासा तृट्’ इति निघण्टौ परस्परसामानाधिकरण्यं न स्याद् उदन्यशब्दस्य उदकेच्छावाचित्वादिति चेत् । अत्राहुः । अशनायतीलादिषु अविवक्षितप्रकृत्यर्थं बुभुक्षापिपासादिकमेवार्थः, तथा च नोक्तदोष इति
Bālamanoramā
अशनायोदन्यधनाया बुभुक्षापिपासागर्द्धेषु - अशनायोदन्य । अशनाय, उदन्य, धनाय इत्येषां द्वन्द्वः । क्यजन्ता इति । एते त्रयः शब्दाः क्रमेण बुभुक्षादिष्वर्थेषु निपात्यन्ते इत्यर्थः । भोक्तुमिच्छा बुभुक्षा । पातुमिच्छा पिपासा । गर्द्धः अभिकाङ्क्षा । अशनायतीति । अश्यते यत्तदशनम् = अन्नं, तद्भोक्तुमिच्छतीत्यर्थः ।क्यचि चे॑ति ईत्त्वाऽभावो निपात्यते ।अकृत्सार्वे॑ति दीर्घः । उदन्यतीति । उदकं पातुमिच्छतीत्यर्थः । उदकशब्दस्य उदन्नादेशो निपात्यते, नलोपाऽबावश्च । धनायतीति । जीवनार्थं सत्यपि धने अधिकं धनं वाञ्छतीत्यर्थः ।क्यचि चे॑ति ईत्त्वाऽभावो निपात्यते । अशनीयतीति । अशनम् = अन्नं, तत्सङ्ग्रहीतुमिच्छति वैश्वदेवाद्यर्थमित्यर्थः । उदकीयतीति । सस्यादिसेचनार्थमुदकमिच्छतीत्यर्थः । धनीयतीति । दरिद्रः सन् जीवनाय धनमिच्छतीत्यर्थः ।
translator notes
- BM: aśanāya, udanya and dhanāya form a dvandva; the three are given as nipātanas in the senses bubhukṣā etc. respectively (krameṇa). bubhukṣā is the wish to eat, pipāsā the wish to drink, gardha is longing. aśanāyati: aśana is food, 'wants to eat it'; the absence of ī by 'kyaci ca' is the nipātana and the long ā is by 'akṛtsārva…'. udanyati: 'wants to drink water'; the substitute udan for udaka and the absence of n-deletion are the nipātana. dhanāyati: 'wants more wealth though he has enough to live on'; no ī. Counter-examples: aśanīyati 'wants to collect food for the vaiśvadeva offering and the like'; udakīyati 'wants water to irrigate crops'; dhanīyati 'being poor, wants wealth to live'. Followed: 'respectively' and the bracketed glosses.
- TB (sk.2661.t1): udan replaces udaka, and the other two have the long vowel. The examples are where one wants food to eat at once, water to drink, or more wealth while already having it; the counter-examples are where one wants food for later use, water to bathe, or wealth as a poor man. Against the objection from the lexicon 'udanyā tu pipāsā tṛṭ', TB says that in aśanāyati etc. the meaning is hunger, thirst and so on themselves, the meaning of the stem not being intended. Followed; agrees with BM.
- textual Our sūtra reads 'bubhukṣāpipāsāgarddheṣu'; the print (NSP p. 446, scan page-0456, read) and Wikisource read '…gardheṣu'. The difference is orthographic (rddh for rdh). The kaumudī (ours) matches the print. This is a mūla reading, for Ajai; source.json has not been edited.
SK 2662 · A 7.1.51V
अश्वक्षीरवृषलवणानामात्मप्रीतौ क्यचि ॥ २६६२ ॥
aśvakṣīravṛṣalavaṇānāmātmaprītau kyaci
aśvakṣīravṛṣalavaṇānām ātmaprītau kyaci — Before kyac, in the sense of [the wisher's] own gratification (ātmaprīti), aśva, kṣīra, vṛṣa and lavaṇa [take the augment asuk — 'asuk' carried forward (anuvṛtti) from āj jaser asuk, SK 3572].
Rule. Before kyac, in the sense of one's own gratification, aśva "horse", kṣīra "milk", vṛṣa "bull" and lavaṇa "salt" take the augment asuk. An augment (āgama) is a sound added to a form, not put in place of anything. Bhaṭṭoji's gloss: "these take the augment asuk before kyac".
Asuk comes by anuvṛtti from āj jaser asuk (SK 3572, taught later). Bhaṭṭoji's commentators say so. One of them adds that its k is a marker and its u is for pronunciation. Being marked with k, it is added at the end of the stem.
Example.
aśvasyati vaḍavā, "the mare desires a stallion":
aśva + kyac → this rule: asuk at the end of the stem → aśva-as-ya
→ a single short a remains where the two met → aśvas-ya
→ the stem now ends in s, not a, so SK 2658 has nothing to change → aśvasyati.
Vārttika: aśvavṛṣayor maithunecchāyām. "For aśva and vṛṣa, in the sense of desire for mating." aśvasyati vaḍavā; vṛṣasyati gauḥ, "the cow desires a bull".
Vārttika: kṣīralavaṇayor lālasāyām. "For kṣīra and lavaṇa, in the sense of craving (lālasā)." kṣīrasyati bālaḥ, "the child craves milk"; lavaṇasyati uṣṭraḥ, "the camel craves salt".
Vārttika: sarvaprātipadikānāṃ kyaci lālasāyāṃ sugasukau. "For all noun stems, before kyac in the sense of craving, the augments suk and asuk." A noun stem is a prātipadika. Bhaṭṭoji's forms:
dadhi + suk + kyac → dadhisyati; dadhi + asuk + kyac → y for i before a vowel → dadhyasyati
madhu + suk → madhusyati; madhu + asuk → v for u → madhvasyati.
One of Bhaṭṭoji's commentators reads this vārttika as giving kyac itself to every stem in the sense of craving, and then the augments. He adds that it does not repeat the kṣīra vārttika. That one is Kātyāyana's; this is "another view", which the Bhāṣya introduces with apara āha, "another says".
Watch out. Both of Bhaṭṭoji's commentators discuss vṛṣasyantī, "desiring", said of a woman. There only the desire for mating is meant. The stem's own meaning, "bull", drops away.
Siddhānta-kaumudī
एषां क्यचि असुगागमः स्यात् ।
These [four] take the augment asuk before kyac [— 'asuk' carried forward (anuvṛtti) from āj jaser asuk, SK 3572].
vārttikaअश्ववृषयोर्मैथुनेच्छायाम्
(vārttika) For aśva and vṛṣa, in the sense of desire for mating (maithuna).
(वार्तिकम्) ॥ अश्वस्यति वडवा । वृषस्यति गौः ॥
aśvasyati vaḍavā ('the mare desires a stallion'). vṛṣasyati gauḥ ('the cow desires a bull').
vārttikaक्षीरलवणयोर्लालसायाम्
(vārttika) For kṣīra and lavaṇa, in the sense of eager craving (lālasā).
(वार्तिकम्) ॥ क्षीरस्यति बालः । लवणस्यति उष्ट्रः ।
kṣīrasyati bālaḥ ('the child craves milk'). lavaṇasyati uṣṭraḥ ('the camel craves salt').
vārttikaसर्वप्रातिपदिकानां क्यचि लालसायां सुगसुकौ
(vārttika) For all prātipadikas, [kyac in the sense of craving, and] before kyac in the sense of craving, [the augments] suk and asuk.
(वार्तिकम्) ॥ दधिस्यति । दध्यस्यति । मधुस्यति । मध्यवस्यति ॥
dadhisyati, dadhyasyati. madhusyati, madhvasyati.
Tattvabodhinī
NSP p. 456—अश्वक्षीर—। ‘आज्जसेः’—इत्यतोऽसुगिति वर्तते ॥— अश्वस्यतीति । मैथुनार्थमश्वमिच्छतीत्यर्थः । एवं मैथुनार्थं वृषमिच्छति वृषस्यति गौः । ननु ‘इति रामो वृषस्यन्तीम्’ इति प्रयोगो मनुष्यविषये कथं संगच्छत इति चेत् । अत्राहुः । अश्ववृषरूपप्रकृत्यर्थपरित्यागेन मैथुनेच्छैवार्थः, अत एव ‘वृषस्यन्ती तु कामुकी’ इति कोशोऽपि स्वरसतः संगच्छते इति ॥—लालसायामिति । उत्कटेच्छायामित्यर्थः
Bālamanoramā
अश्वक्षीरवृषलवणानामात्मप्रीतौ क्यचि - अश्वक्षीर क्यचि ।परे असु॑गिति शेषपूरणम्,आज्जसेरसु॑गित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । असुकि ककार इत्ुकार उच्चारणार्थः । कित्त्वादन्त्यावयवः । अश्ववृषयोरिति - वार्तिकम् । अश्वस्यति वडवेति । मैथुनार्थमश्वमिच्छतीत्यर्थः । वृषस्यति गौरिति । मैथुनार्थं वृषमिच्छतीत्यर्थः ।वृषस्यन्ती तु कामुकी॑ति कोशस्तु अश्ववृषरूपप्रकृत्यर्थपरित्यागेव मैथुनेच्छामात्रे लाक्षणिकः । क्षीरलवणयोरिति - वार्तिकम् । 'असु ' गिति शेषः । लालसा - उत्कटेच्छा । सर्वप्रातिपदिकानामिति । इदमपि वार्तिकम् । लालसायां सर्वेषां प्रातिपदिकानां क्यच् वक्तव्यः । तस्मिन् परे प्रकृतीनां सुगसुकौ च वक्तव्यौ इत्यर्थः । नचानेनैव वार्तिकेन सिद्धेक्षीरलवणयोर्लालसाया॑मिति वार्तिकं व्यर्थमिति शङ्क्यं,क्षीरलवणयो॑रिति वार्तिकं कात्यायनीयं,सर्वप्रातिपदिकाना॑मिति तु मतान्तरमित्यदोषात् । एतच्च भाष्येअपर आहे॑त्यनेन ध्वनितम् ।
translator notes
- BM: 'pare asuk' ('asuk, when [kyac] follows') is supplied as the remainder, because it is carried forward (anuvṛtti) from 'āj jaser asuk'. In asuk the k is an it and the u is for pronunciation; being k-it, it attaches as the final part [of the stem]. Followed: the anuvṛtti bracket.
- TB (sk.2662.t1): 'asuk' continues (vartate) from 'āj jaseḥ…'. Followed; agrees with BM.
- BM: 'aśvavṛṣayoḥ' is a vārttika. aśvasyati vaḍavā: 'wants a stallion for mating'; vṛṣasyati gauḥ: 'wants a bull for mating'. The lexicon's 'vṛṣasyantī tu kāmukī' uses the word figuratively for mere desire for mating, dropping the stem-meaning 'horse' or 'bull'. Followed: the glosses.
- TB (sk.2662.t1): aśvasyati means 'wants a stallion for mating', and likewise vṛṣasyati gauḥ. Asked how 'iti rāmo vṛṣasyantīm' is used of a human woman, TB answers that the meaning is desire for mating alone, the stem-meaning being dropped; so the lexicon 'vṛṣasyantī tu kāmukī' also fits naturally. On 'lālasāyām': 'in intense desire'. Followed: 'eager craving'.
- BM: 'kṣīralavaṇayoḥ' is a vārttika ('asuk' is the remainder); lālasā is intense desire. 'sarvaprātipadikānām' is also a vārttika: in the sense of lālasā, kyac is to be stated for all prātipadikas, and before it the augments suk and asuk for the stems. It is not redundant beside 'kṣīralavaṇayoḥ', because that one is Kātyāyana's while 'sarvaprātipadikānām' is another view, as the Bhāṣya indicates with 'apara āha'. Followed: the bracket '[kyac in the sense of craving, and]' in k6, which keeps BM's two-part reading (kyac itself, then suk/asuk before it) recoverable while the rest keeps the vārttika's own wording.
- textual Our k7 reads 'madhyavasyati'. The print (NSP p. 446, scan page-0456, read) and Wikisource read 'madhvasyati', which is what madhu + asuk gives. The English follows the print. This is a mūla reading, for Ajai; source.json has not been edited.
- textual The '(vārtikam)' tags at the head of our k3, k5 and k7 are editorial. The print (NSP p. 446, scan page-0456, read) marks the three vārttikas (our k2, k4, k6) with its vārttika sign before them; k3, k5 and k7 are Bhaṭṭoji's examples. Our BM block is garbled throughout ('aāa' for 'aśva'); Wikisource uttara-2/0157 has a clean text.
SK 2663 · A 3.1.9V
काम्यच्च ॥ २६६३ ॥
kāmyacca
kāmyac ca — And kāmyac [is added in the same domain as kyac in supa ātmanaḥ kyac, SK 2657: optionally, after a sup-final word denoting the object wished for oneself, in the sense of wishing].
Rule. The affix kāmyac also comes, in the same domain as kyac (SK 2657). Bhaṭṭoji's gloss: "in the domain just stated, let kāmyac come". So it too comes optionally after a sup-final object wished for oneself.
Example.
putram ātmana icchati, "he wishes for a son for himself":
putra + am + kāmyac → luk of am → putra-kāmya
→ no ī: SK 2658 works only before kyac → putrakāmyati.
Its k is heard. Bhaṭṭoji's commentators say it is not a marker; one says this is because it is pronounced, the other because a marker k would serve no purpose.
Applies when / blocked by. SK 2631, yasya halaḥ, deletes ya after a consonant. Does it touch the ya of kāmya, which follows m? Bhaṭṭoji says no, because that y is meaningless. Yasya takes the sequence y + a as a unit, as stated under SK 2631. One of his commentators gives the contrast. In bebhidya-itā the ya is the affix yaṅ, which has a meaning, so it is deleted. In kāmyac the ya is only part of an affix.
More forms:
yaśaskāmyati, "he wishes for fame". One of Bhaṭṭoji's commentators gives s, not visarga, by so 'padādau (SK 152).sarpiṣkāmyati, "he wishes for ghee".kiṃkāmyati, svaḥkāmyati. The bar on m-final bases and indeclinables (the vārttika under SK 2660) does not reach kāmyac. Bhaṭṭoji says it outright: this affix does come after them.
Watch out. Kyac and kāmyac share their domain but not their limits. kim icchati has no kyac-form, yet kiṃkāmyati is correct.
Siddhānta-kaumudī
उक्तविषये काम्यच् स्यात् । पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति । इह यस्य हलः SK 2631इति लोपो न । अनर्थकत्वात् । यस्येति संघातग्रहणमित्युक्तम् । यशस्काम्यति । सर्पिष्काम्यति । मान्ताव्ययेभ्योऽप्ययं स्यादेव । किंकाम्यति । स्वःकाम्यति ॥
In the domain just stated [in SK 2657], kāmyac is [also] added. putram ātmana icchati ('wishes for a son for himself'): putrakāmyati. Here deletion [of the y] by yasya halaḥ (SK 2631) does not occur, because [that y] is meaningless (anarthaka); it has been stated [under SK 2631] that 'yasya' takes the sequence [y + a] (saṃghāta). yaśaskāmyati. sarpiṣkāmyati. This [affix] does occur even after m-final [bases] and indeclinables: kiṃkāmyati, svaḥkāmyati.
Tattvabodhinī
NSP p. 456— काम्यच्च । उच्चारणसामर्थ्यान्न कस्येत्संज्ञा । ‘मान्ताव्ययेभ्यः प्रतिषेधः’ इत्यस्यानुवृत्त्यभावं सूचयति—अयं स्यादेवेति । आचरतीति । व्यवहरतीत्यर्थः ॥—अधिकरणाच्चेति । सप्तम्यन्तरूपात्सुबन्तादित्यर्थः
Bālamanoramā
काम्यच्च - ॒सुप आत्मनः क्य॑जित्युत्तरमिदं सूत्रम् । तदाह — उक्तविषये इति । पुत्रकाम्यतीति । कस्येत्संज्ञा तु न, फलाऽभावात् । अनर्थकत्वादिति । काम्यच एकदेशस्य यकारस्य अर्थाऽभावादित्यर्थः । ननु बेभिदितेत्यत्राऽपि यकारस्य अनर्थकत्वाल्लोपो न स्यादित्यत आह — यस्येतीति । 'यस्य हलःर' इत्यत्रयस्ये॑त्यनेन यकाराऽकारसङ्घातग्रहणमित्यनुपदमेवोक्तमित्यर्थः । तथा च बेभिद्य इता इति स्थिते यङो यस्य सङ्घातस्याऽर्थवत्त्वाद्यकारलोपो निर्बाधः । प्रकृते तु काम्यजेकदेशस्य यस्याऽनर्थकत्वाल्लोपो नेति भावः । यशस्काम्यतीति । 'सोऽपदादौ' इति सत्वम् । ननु किमात्मन इच्छति किंकाम्यति, स्वःकाम्यतीति कथम् मान्ताव्ययानां ने॑त्यनुवृत्तेरित्यत आह — मान्ताव्ययेभ्योऽप्ययमिति ।
translator notes
- BM: this sūtra comes right after 'supa ātmanaḥ kyac' [SK 2657]; hence 'uktaviṣaye'. In putrakāmyati the k does not become an it, since that would serve no purpose. 'anarthakatvāt': the y, being a mere part of kāmyac, has no meaning. To the objection that then the y in bebhiditā would also escape deletion, Bhaṭṭoji says 'yasyeti…': in 'yasya halaḥ', 'yasya' takes the sequence y + a, as stated just before; in bebhidya itā the 'ya' of yaṅ is meaningful, so the y is deleted, whereas the 'ya' that is a part of kāmyac is meaningless. yaśaskāmyati: s by 'so 'padādau' [SK 152]. Against the objection that kiṃkāmyati and svaḥkāmyati should be barred because 'not after m-final [bases] and indeclinables' continues, he says 'māntāvyayebhyo 'py ayam'. Followed: 'the sequence [y + a]' and '[that y] is meaningless'.
- TB (sk.2663.t1): by the force of its being pronounced, the k [of kāmyac] is not an it. With 'ayaṃ syād eva' Bhaṭṭoji indicates that 'māntāvyayebhyaḥ pratiṣedhaḥ' does not continue [into kāmyac]. Followed.
- textual The kaumudī (ours) matches the print (NSP p. 446, scan page-0456, read). The OCR of that page (page-0456.txt) skips this unit's kaumudī. Our BM is garbled at ''yasya halaḥ' ity atra 'yasya' ity anena yakārākārasaṅghātagrahaṇam ity anuvapadam evoktam'; Wikisource uttara-2/0158 reads '…ity anupadam evoktam'.
SK 2664 · A 3.1.10V
उपमानादाचारे ॥ २६६४ ॥
upamānādācāre
upamānād ācāre — [kyac is added, optionally — 'vā' carried forward (anuvṛtti) from dhātoḥ karmaṇaḥ samānakartṛkād icchāyāṃ vā, SK 2608 —, after a sup-final word — 'supaḥ' and 'kyac' carried forward from supa ātmanaḥ kyac, SK 2657 — denoting an object (karman) — 'karmaṇaḥ' from SK 2608 —] that is the standard of comparison (upamāna), in the sense of behaving [towards something as towards that] (ācāra).
Rule. Kyac comes optionally after a sup-final word naming an object that is the standard of comparison, in the sense of behaving. Bhaṭṭoji's gloss: "let kyac come, in the sense of behaving, after a sup-final word that is an object serving as the standard".
One of Bhaṭṭoji's commentators gives the carried words. "Sup-final" and "kyac" come from SK 2657; "object" and "optionally" from SK 2608. The option shows in Bhaṭṭoji's own analytic phrase, putram iva.
Example.
putram ivācarati chātram, "he treats the pupil like a son":
putra + am (the standard, an object) + kyac → luk → putra-ya
→ ī for a (SK 2658) → putrīya → putrīyati chātram.
Chātram "the pupil" is the one actually so treated.
Likewise viṣṇum ivācarati dvijam → viṣṇūyati dvijam, "he treats the brāhmaṇa like Viṣṇu". The u is lengthened before ya (SK 2298).
Vārttika: adhikaraṇāc ceti vaktavyam. "It should be stated: also after a word for a locus (adhikaraṇa)." One of Bhaṭṭoji's commentators says this means a word in the seventh case. Bhaṭṭoji's forms:
prāsādīyati kuṭyāṃ bhikṣuḥ, "the mendicant lives in his hut as in a palace";kuṭīyati prāsāde, "he lives in a palace as in a hut".
One commentator adds the feeling: happy in the hut in the first, miserable in the palace in the second.
Watch out. putrīyati is now two verbs. With SK 2657 it means "he wishes for a son for himself". With this rule, and an object beside it, it means "he treats [someone] like a son".
Siddhānta-kaumudī
उपमानात्कर्मणः सुबन्तादाचारेऽर्थे क्यच् स्यात् । पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति छात्रम् । विष्णूयति द्विजम् ।
Let kyac be added, in the sense of behaving (ācāra), after a sup-final [word] that [denotes] an object (karman) serving as the standard of comparison (upamāna) [— 'supaḥ' and 'kyac' carried forward (anuvṛtti) from SK 2657, 'karmaṇaḥ' and 'vā' from SK 2608]. putram ivācarati chātram ('treats the pupil like a son'): putrīyati chātram. viṣṇūyati dvijam ('treats the brāhmaṇa like Viṣṇu').
vārttikaअधिकरणाच्चेति वक्तव्यम्
(vārttika) It should be stated: 'and after [a word denoting] a locus (adhikaraṇa) too'.
(वार्तिकम्) ॥ प्रासादीयति कुट्यां भिक्षुः । कुटीयति प्रसादे ॥
prāsādīyati kuṭyāṃ bhikṣuḥ ('the mendicant lives in his hut as in a palace'). kuṭīyati prāsāde ('[one] lives in a palace as in a hut').
Bālamanoramā
उपमानादाचारे - उपमानादाचारे ।सुप आत्मनः क्य॑जित्यतः सुप इत्यनुवर्तते ।धातोः कर्मणः समानक्रतृका॑दित्यतः कर्मण इति । तदाह - उपमानात्कर्मण इत्यादिना । उपमां यत्कर्मकारकं तद्वृत्तेः सुबन्तादित्यर्थः । पुत्रमिवेति । 'धातोः कर्मणः' इत्यतो वेत्यनुवृत्तिरनेन सूचिता । छात्रं पुत्रत्वेन उपचरतीत्यर्थः । विष्णूयतीति । द्विजं विष्णुत्वेन उपचरतीत्यर्थः । अधिकरणाच्चेति । उपमानभूताधिकरणवृत्तेरपि सुबन्तादाचारे क्यजिति वक्तव्यमित्यर्थः । प्रासादीयति कुट्यामिति । प्रासादे इव कुट्यां हृष्टो वर्तते इत्यर्थः । कुटीयति प्रासादे इति । कुट्यामिव प्रासादे क्लिष्टो वर्तते इत्यर्थः ।
translator notes
- BM: 'supaḥ' is carried forward (anuvartate) from 'supa ātmanaḥ kyac' [SK 2657], and 'karmaṇaḥ' from 'dhātoḥ karmaṇaḥ samānakartṛkāt' [SK 2608]; hence 'upamānāt karmaṇaḥ', 'after a sup-final word expressing an object that is a standard of comparison'. The analytic phrase 'putram iva' shows that 'vā' is carried forward from 'dhātoḥ karmaṇaḥ'. putrīyati chātram: 'treats the pupil as a son'; viṣṇūyati dvijam: 'treats the brāhmaṇa as Viṣṇu'. Followed: the anuvṛtti brackets and the glosses.
- BM: 'adhikaraṇāc ca': kyac in the sense of behaving is to be stated after a sup-final word expressing a locus that is a standard of comparison. prāsādīyati kuṭyām: 'he lives in the hut happy, as in a palace'; kuṭīyati prāsāde: 'he lives in the palace miserable, as in a hut'. Followed: the glosses (the English keeps them brief).
- TB, printed at the tail of sk.2663.t1 (NSP p. 446): 'ācarati' means 'conducts oneself' (vyavaharati); 'adhikaraṇāc ca' means 'after a sup-final word in the form of a seventh-case word (saptamyanta)'. Followed: 'lives … as in'.
- textual Our k3 reads 'kuṭīyati prasāde'. The print (NSP p. 446, scan page-0456, read) and Wikisource read 'prāsāde', and BM's lemma is 'kuṭīyati prāsāde'. The English follows the print. The '(vārtikam)' tag at the head of our k3 is editorial: the print marks the vārttika (our k2) with its vārttika sign before it. Our k1 'ācāre 'rthe' matches the print; Wikisource has 'ācārārthe'. Mūla readings, for Ajai; source.json has not been edited.
SK 2665 · A 3.1.11V
कर्तुः क्यङ् सलोपश्च ॥ २६६५ ॥
kartuḥ kyaṅ salopaśca
kartuḥ kyaṅ salopaś ca — [Optionally — 'vā' carried forward (anuvṛtti) from dhātoḥ karmaṇaḥ samānakartṛkād icchāyāṃ vā, SK 2608 —, in the sense of behaving, after a word that is the standard of comparison — 'upamānād ācāre' carried forward from SK 2664 —] kyaṅ [is added] after [a word denoting] the agent (kartṛ); and [of an agent-word] ending in s (sa), there is deletion [of the s].
Rule. The affix kyaṅ comes optionally after a sup-final word naming an agent (kartṛ) that is the standard of comparison, in the sense of behaving. If that agent-word ends in s, its s is deleted. Bhaṭṭoji's gloss: "let kyaṅ come optionally… and of an s-final agent-word let there optionally be deletion".
"The standard" and "in the sense of behaving" come from SK 2664; "optionally" from SK 2608. Bhaṭṭoji's commentators say so.
How to read the sūtra. One of Bhaṭṭoji's commentators reads kartuḥ twice. First as a fifth case: "after the agent, kyaṅ". Then as a sixth case, qualified by sa: "of the agent ending in s, deletion". The two commentators take the word ca "and" in slightly different ways; the sense is the same.
The two options. Bhaṭṭoji explains them. Kyaṅ is optional, so the analytic phrase also stands. The loss of s is taught together with kyaṅ (kyaṅsanniyogaśiṣṭa). It never happens without kyaṅ. And the loss of s has a fixed distribution (vyavasthita), set out by the vārttika below.
Example.
kṛṣṇa ivācarati, "he behaves like Kṛṣṇa":
kṛṣṇa + su (the agent, first case) + kyaṅ → luk of su → kṛṣṇa-ya
→ the a is lengthened before ya (SK 2298) → kṛṣṇāya
→ kyaṅ is marked with ṅ, so the ātmanepada comes → kṛṣṇāya + a + te → kṛṣṇāyate.
One commentator gives these steps (lengthening, ātmanepada from the ṅ) for apsarāyate, after its s is lost; kṛṣṇāyate is built the same way.
Vārttika: ojaso 'psaraso nityam itareṣāṃ vibhāṣayā. "For ojas and apsaras, [the loss of s] is obligatory; for the rest, optional."
- Ojas: inside the derived word it means "one possessing ojas (vigour)".
ojas + kyaṅ → s deleted → oja-ya → ojāya → ojāyate, "he behaves like a vigorous man". apsarāyate, "behaves like an apsaras".- Yaśas:
yaśāyate or yaśasyate, "he behaves like a famous man". - Vidvas:
vidvāyate or vidvasyate, "he behaves like a learned man". One of Bhaṭṭoji's commentators notes that in vidvasyate the s does not become ru. The stem is not a pada (SK 2659).
Yuṣmad, asmad (SK 1373 again): tvadyate, madyate, "he behaves like you / like me". For more than one: yuṣmadyate, asmadyate.
Feminine stems as masculine. By kyaṅmāninoś ca (SK 837), a feminine stem is treated as masculine before kyaṅ (puṃvadbhāva). Bhaṭṭoji's forms:
- kumārīvācarati, "behaves like a maiden" → the feminine ī goes →
kumāra-ya → kumārāyate. - hariṇīvācarati →
haritāyate. Here hariṇī is the feminine of the colour-word harita "tawny". Treated as masculine, it loses both the n of SK 496 and the feminine ī. One of Bhaṭṭoji's commentators explains. - gurvīva, "like a heavy [woman]" →
gurūyate. - yuvatir iva, "like a young woman" →
yuvāyate. One commentator says age is not a class (jāti); the other says age-words take class-treatment only optionally. Either way the masculine treatment is not barred. - paṭvīmṛdvyāv iva, "like the clever one and the gentle one" →
paṭvīmṛdūyate. Only the last member stands before kyaṅ, so only it is treated as masculine. Bhaṭṭoji's commentators point this out.
Sapatnīva, "like a sapatnī", gives three forms: sapatnāyate, sapatīyate, sapatnīyate. Bhaṭṭoji's commentators explain that sapatnī here stands for three different words:
- sapatnī "a female enemy", made with ṅīn (SK 527) from sapatna "enemy". As masculine:
sapatnāyate. - sapatnī "a woman with the same master", made by SK 492 with ṅīp. As masculine:
sapatīyate. - sapatnī "a co-wife". This word is always feminine, so it is not treated as masculine:
sapatnīyate.
Applies when / blocked by. Na kopadhāyāḥ (SK 838) bars the masculine treatment when the penultimate is k. So pācikā gives pācikāyate, not pācakāyate.
Watch out. With kyac (SK 2664), the standard is an object and the verb is parasmaipada: putrīyati. With kyaṅ (this rule), the standard is an agent and the verb is ātmanepada: kṛṣṇāyate. The ṅ is what makes the difference. This unit also carries the kvip vārttikas; they follow in group D.
Siddhānta-kaumudī
उपमानात्कर्तुः सुबन्तादाचारे क्यङ् वा स्यात् । सान्तस्य तु कर्तृवाचकस्य लोपो वा स्यात् । क्यङ् वेत्युक्तेः पक्षे वाक्यम् । सान्तस्य लोपस्तु क्यङ्सन्नियोगशिष्टः । स च व्यवस्थितः ।
Let kyaṅ be added optionally, in the sense of behaving (ācāra), after a sup-final [word] that [denotes] an agent (kartṛ) serving as the standard of comparison (upamāna) [— 'upamānād ācāre' carried forward (anuvṛtti) from SK 2664, 'vā' from SK 2608]; and of such an agent-denoting [word] that ends in s, let there optionally be deletion [of the s]. Because it is said 'kyaṅ, optionally', in the alternative [without kyaṅ] the analytic phrase (vākya) [is used]. The deletion of [the s of] an s-final [word], however, is taught in conjunction with kyaṅ (kyaṅsanniyogaśiṣṭa) [and occurs only together with it]. And that [s-deletion] is fixed in its distribution (vyavasthita):
vārttikaओजसोऽप्सरसो नित्यमितरेषां विभाषया
(vārttika) For ojas and apsaras [the deletion is] obligatory (nitya); for the rest, optional.
(वार्तिकम्) ॥ कृष्ण इवाचरति कृष्णायते । ओजः शब्दो वृत्तिविषये तद्वति । ओजायते । अप्सरायते । यशायते । यशस्यते । विद्वायते । विद्वस्यते । त्वद्यते । मद्यते । अनेकार्थत्वे तु युष्मद्यते । अस्मद्यते । क्यङ् मानिनोश्च SK 837 । कुमारीवाचरति । कुमारायते । हरिणीवाचरति । हरितायते । गुर्वीव गुरूयते । सपत्नीव सपत्नायते । सपतीयते । सपत्नीयते । युवतिरिव युवायते । पट्वीमृद्वाविव पट्वीमृदूयते ॥ न कोपधायाः SK 838 । पाचिकायते ।
kṛṣṇa ivācarati ('behaves like Kṛṣṇa'): kṛṣṇāyate. The word ojas, within the derivative (vṛtti), [means] 'one possessing that [ojas]': ojāyate. apsarāyate. yaśāyate, yaśasyate. vidvāyate, vidvasyate. tvadyate, madyate. But when [they denote] more than one: yuṣmadyate, asmadyate.
[By] kyaṅmāninoś ca (SK 837) [the feminine is treated as masculine (puṃvat) before kyaṅ]: kumārīvācarati ('behaves like a maiden'): kumārāyate. hariṇīvācarati ('behaves like a tawny [woman]', hariṇī being the feminine of the colour-word harita): haritāyate. gurvīva ('like a heavy [woman]'): gurūyate. sapatnīva ('like a sapatnī' [— one analytic phrase for three words: a female enemy, a woman having the same master, a co-wife, respectively]): sapatnāyate, sapatīyate, sapatnīyate. yuvatir iva ('like a young woman'): yuvāyate. paṭvīmṛdvyāv iva ('like the clever one and the gentle one'): paṭvīmṛdūyate.
[But by] na kopadhāyāḥ (SK 838) [not where the penultimate is k]: pācikāyate.
vārttikaआचारेऽवगल्भक्लीबहोडेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः
(vārttika) In the sense of behaving, kvip should optionally be stated after avagalbha, klība and hoḍa.
(वार्तिकम्) ॥ वाग्रहणात्क्यङपि । अवगल्भादयः पचाद्यजन्ताः । क्विप्सन्नियोगेनानुदात्तत्वमनुनानिकत्वं चाच्प्रत्ययस्य प्रतिज्ञायते । तेन तङ् । अगल्भते । क्लीबते । होडते । भूतपूर्वादप्यनेकाच आम् । एतद्वार्तिकारम्भसामर्थ्यात् । न च अगल्भते इत्यादिसिद्धिस्तत्फलम् । केवलानामेवाचारेऽपि वृत्तिसंभवात् । धातूनामनेकार्थत्वात् । अवगल्भांचक्रे । क्लीबांचक्रे । होडांचक्रे । वार्तिकेऽवेत्युपसर्गविशिष्टपाठात्केवलादुपसर्गान्तरविशिष्टाच्च क्यङेवेति माधवादयः । तङ् नेति तूचितम् ।
Because of [the word] 'vā', kyaṅ [is added] as well. avagalbha and the rest end in [the affix] ac [taught by the rule beginning with] paca (pacādi). In conjunction with kvip, the ac affix is stipulated (pratijñāyate) [to have] an anudātta [vowel] and to be nasalized (anunāsika) [so that its a is an anudātta it]. Hence taṅ [ātmanepada endings]: avagalbhate, klībate, hoḍate.
Even after a [dhātu] that was formerly polysyllabic (bhūtapūrvād anekācaḥ) ām [is added in liṭ]; [this is known] from the very fact that this vārttika is undertaken (ārambhasāmarthya). It should not be said that the establishing of avagalbhate and the like is its purpose, because the plain [roots] (kevala) can themselves occur in the sense of behaving, since dhātus have several meanings. avagalbhāṃcakre, klībāṃcakre, hoḍāṃcakre.
Because the vārttika reads [galbha] qualified by the upasarga ava, Mādhava and others [hold] that after the plain [galbha] and after [galbha] qualified by another upasarga only kyaṅ [is added]. But it is [more] proper [to say that there] taṅ does not [arise].
vārttikaसर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः
(vārttika) kvip should optionally be stated after all prātipadikas.
(वार्तिकम्) ॥ पूर्ववार्तिकं तु अनुबन्धासञ्जानार्थं, तत्र क्विबनूद्यते । प्रादिपदिकग्रहणादिह सुप इति न संबध्यते । तेन पदकार्यं न । कृष्ण इवाचरति कृष्णति । अतो गुणे SK 191 इति शपा सह पररूपम् । अ इवाचरति अति । अतः अन्ति । प्रत्ययग्रहणमपनीय अनेकाच इत्युक्तेर्नाम् । औ । अतुः । उः । द्वित्वम् । अतो गुणे SK 191 । अत आदेः SK 2248 इति दीर्घः । णल् औ वृद्धिः । अतुसादिषु तु आतो लोप इटि च SK 2372 इत्यालोपः । मालेवाचरति मालाति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया एकादेशस्य पूर्वान्तत्वाद्वा क्विप् । मालांचकार । लङि । अमालात् । अत्र हल्ङ्यादिलोपो न । ङीसाहचर्यादापोऽपि सोरेव लोपविधानात् । इट्सकौ । अमालासीत् । कविरिव कवयति । आशीर्लिङि कवीयात् । सिचिर्वृद्धिः - SK 2297 इत्यत्र धातौरित्यनुवर्त्य धातुरेव यो धातुरिति व्याख्यानान्नामधातोर्न वृद्धिरिति कैयटादयः । अकवयीत् । विरिव वयति । विवाय । विव्यतुः । अवयीत् । अवायीत् । श्रीरिव । श्रयति । शिश्राय । शिश्रियतुः । पितेव पितरति । आशिषि रिङ् । पित्रियात् । भूरिव भवति । अत्र गातिस्था SK 2223 इति, भुवो वुक् SK 2174 इति, भवतेरः SK 2181 इति च न भवन्ति । अभिव्यक्तत्वेन धातुपाठस्थस्यैव तत्र ग्रहणात् । बुभाव । अभावीत् । द्रुरिव द्रवति । णिश्रि - SK 2312 इति चङ् न । अद्रावीत् ॥
The previous vārttika, however, serves to attach the anubandha (anubandhāsañjana); in it kvip is merely restated (anūdyate). Because 'prātipadika' is mentioned, 'supaḥ' is not connected here; hence no operation [conditioned by] pada [status] (padakārya) applies.
kṛṣṇa ivācarati: kṛṣṇati — [by] ato guṇe (SK 191), pararūpa together with śap.
a ivācarati ('behaves like a [= Viṣṇu]'): ati, ataḥ, anti. Because [the vārttika on kāspratyayāt (SK 2306)] removes the mention of 'pratyaya' and says 'anekācaḥ', there is no ām [in liṭ]: au, atuḥ, uḥ. [Steps:] doubling → ato guṇe (SK 191) → lengthening by ata ādeḥ (SK 2248) → au for ṇal → vṛddhi. But in atus and the rest, deletion of ā by āto lopa iṭi ca (SK 2372).
mālevācarati ('behaves like a garland'): mālāti. kvip [is possible] by the paribhāṣā that [a prātipadika] includes [its form] marked by gender (liṅgaviśiṣṭa), or because the single substitute is [treated as] the end of the preceding [stem] (pūrvānta). mālāṃcakāra. In laṅ: amālāt. Here there is no deletion by hal-ṅy-āb… [SK 252], because, by association (sāhacarya) with ṅī, [that rule] prescribes deletion after āp too only of su. [In luṅ] iṭ and sak: amālāsīt.
kavir ivācarati: kavayati. In āśīrliṅ: kavīyāt. In sici vṛddhiḥ… (SK 2297), 'dhātoḥ' is carried forward and is explained as 'what is a dhātu purely' (dhātur eva yo dhātuḥ); hence there is no vṛddhi for a nāmadhātu — so Kaiyaṭa and others: akavayīt. [Mādhava, however, wants vṛddhi for a nāmadhātu too: akavāyīt.]
vir iva ('like a bird'): vayati, vivāya, vivyatuḥ, avayīt, avāyīt. śrīr iva: śrayati, śiśrāya, śiśriyatuḥ. piteva: pitarati; in the benedictive (āśiṣi) rīṅ: pitriyāt. bhūr iva: bhavati. Here gātisthā… (SK 2223), bhuvo vuk (SK 2174) and bhavater aḥ (SK 2181) do not apply, because by [the maxim of] what is manifest (abhivyakta) only [the root] that stands in the dhātupāṭha is taken in them: bubhāva, abhāvīt. drur iva: dravati. caṅ by ṇiśri… (SK 2312) does not [apply]: adrāvīt.
Tattvabodhinī
NSP p. 456–458—कर्तुः क्यङ् सलोपश्च । ‘धातोः कर्मणः’—इति सूत्राद्वेत्यनुवर्तते इत्याह—क्यङ् वा स्यादिति । सेति लुप्तषष्ठीकं कर्तृविशेषणमित्याह—सान्तस्येति । चकारस्तु अन्वाचये बोध्यः ॥—तद्वतीति । तथा च ओजायत इत्यत्र ओजस्वीवाचरतीति विग्रहो बोध्यः ॥—विद्वस्यत इति । नान्तस्यैव पदलात्सस्य रूपं न । पुंवद्भावं स्मारयति—क्यङ्गमानिनोश्चेति ॥—सपत्नीवेति । त्रितयसाधारणं विग्रहवाक्यम् ॥—सपत्नायत इति । शत्रुपर्यायात्सपत्नशब्दाच्छार्ङ्गरवादिङीनन्तात्क्यङि पुंवद्भावे ‘अकृत्सार्व’—इति दीर्घै च रूपमिदम् ॥—सपतीयत इति । समानस्वामिकाभिधायिनो भाषितपुंस्कस्य ‘नित्यं सपत्न्यादिषु’ इति नादेशे नान्तलान् डीप्, ततः क्यङि पुंवद्भावे च दीर्घैः ॥—सपत्नीयत इति । विवाहजन्यसंस्कारविशेषनिमित्तकेन पतिशब्देन समासे सति नित्यस्त्रीत्वान्न पुंवत् ॥—युवायत इति । न च ङ्याप्सूत्रे भाष्ये युवतितरेत्युदाहरणाद् यौवनं जातिरिति ‘जातेश्च’ इति निषेधे युवतीयत इत्युदाहरणमिहोचितमिति वाच्यम् । वयसोऽनित्यत्वेनाजातित्वात् । अन्यथा युवजातिरिति ‘अचः परस्मिन्—’ इति सूत्रस्थभाष्यग्रन्थो विरुध्येत । युवतितरेति भाष्यस्य तु का गतिरिति चेत् । अत्राहुः । ‘तसिलादिषु’—इति पुंवद्भावे प्राप्ते भाष्यनिर्देशादेव न पुंवदिति । युवतीशब्दस्य तु तरपि ‘घरूप’—इति हस्ते युवतितरेति भवत्येव ॥—पट्वीमृदूयत इति । पूर्वपदस्य . क्यङ्गपरलाभावान्न पुंवत् ॥—पाचिकायत इति । पुंवद्भावे सति कात्पूर्वस्येत्वं न श्रूयेतेति भावः । एवं पञ्चमीयते । छौघ्रीयते । सुकेशीयते । ब्राह्मणीयत इत्यादि ॥—आचारेऽवगल्भ—। गल्भ धार्ष्ट्ये । क्लीबृ अधार्ष्ट्ये । होडृ अनादरे ॥— क्यङपीति । अपिशब्दाद्वाक्यम् । तत्तु ‘सर्वप्रातिपदिकेभ्यः’ इत्यत्र वाग्रहणाल्लभ्यते इत्याहुः ॥—क्विप्सन्नियोगेनेत्यादि । तेन क्यङ्सन्नियोगेनानुदात्तलानुनासिकलयोरभावादित्संज्ञालोपौ न स्त इति ‘अकृत्सार्व’ इति दीर्घे सति अवगल्भायते क्लीबायत इत्यादि भवति ॥—तेन तङिति । आत्मनेपदमित्यर्थः । तथा च अवगल्भमानः क्लीवमान इत्यादि सिध्यति ॥—माधवादय इति । केचित्तेषामाशयमाहुः । ‘आचारेऽवगल्भ’ इत्यत्र सुप इत्यनुवर्तते । तथा च केवलादुपसर्गान्तरविशिष्टादवगल्भप्रगल्भादिसुबन्तात्क्यङेव न तु किप् ॥—तङ् नेति तूचितमिति । उत्तरवार्तिकेन प्रातिपदिकमात्रात्किप् विधीयत इति एतेभ्योऽपि त्रिभ्यः किपि सिद्धे तत्सन्नियोगेनानुदात्तलानुनासिकलमात्रमच्प्रत्ययस्य ‘आचारेऽवगल्भ’ इत्यवगल्भादिषु प्रतिज्ञायते । लाघवादन्यत्र तु गल्भप्रगल्भादिप्रातिपदिकेषु किपि परस्मैपदमेव भवति न तु तङ्किति भावः । नन्वेवम् ‘आचारेऽवगल्भ’ इत्यत्र वाग्रहणात् क्यङ्मनुवर्त्य अवगल्भादिप्रातिपदिकेभ्यः क्यङ्विधानेऽप्यन्यत्र सुवन्तादेव क्यङ्किति क्यङो विषय एव नास्ति । तथा च केवलादुपसर्गान्तरविशिष्टाच्च क्यङप्ययुक्त इति चेत् । अत्र वदन्ति । प्रातिपदिकेभ्यः किप् सुबन्तेभ्यः क्यङ्किति विषयभेदेनापि गल्भति गल्भायते प्रगल्भति प्रगल्भायते इत्यादि सिध्यत्येवेति । स्यादेतत् । गल्भ धाष्ट्यं इत्यादीनामनुदात्तलादवगल्भते इत्यादिप्रयोगसिद्धावपि अवगल्भादिषूत्तरवार्तिकेन किपि सत्यवगल्भतीत्याद्यनिष्टप्रयोगः स्यात्तद्वारणार्थमाचारेऽवगल्भ इति वार्तिकारम्भस्यावश्यकतया सामर्थ्यस्योपक्षीणत्वात् ‘भूतपूर्वादप्यनेकाच आम्’ इत्येतदप्ययुक्तमिति चेत् । सत्यम् । अत्र ह्ययमाशयः । ‘सर्वप्रातिपदिकेभ्यः’ इति वार्तिके वाग्रहणेन व्यवस्थितविभाषाश्रीयते । तथा च अवगल्भक्लीवहोडेभ्यः किपोऽभावादनिष्टप्रयोगो न भविष्यतीति स्वीकृते सामर्थ्यं नोपक्षीणमिति दिक् ॥—पदकार्यं नेति । सवर्णदीर्घौ यद्यपि पदमात्रकार्यं न भवति तथापि पदस्य जायमानं कार्यं नेत्यत्र तात्पर्यं बोध्यम् । तनोतीति तत् स इव आचरति ततति । अत्र जश्त्वं न । त्वगिव आचरति त्वचति । अत्र. कुत्वं नेत्याद्यपि बोध्यम् ॥—द्वित्वमिति । अ णल् इति स्थिते ‘द्विर्वचनेचि’ इति निषेधादतो लोपो न भवतीति भावः । ‘अतो गुणे’ इति द्वित्वे कृतेऽप्यतो लोपो न भवति, अन्तरङ्गेणानेन वाधितत्वादिति भावः । यद्यप्यत्र फले विशेषो नास्ति तथापि शास्त्रप्राप्तिक्रममनुरुध्योक्तम् । यद्यप्येवं ‘वार्णादाङ्गं बलीयः’ इति परिभाषयाऽतो लोप एवोचित इति चेत् । मैवम् । तस्याः समानाश्रये कारश्चकारेत्यादौ प्रवृत्तिस्वीकारान्न तु व्याश्रयेऽपि । नच परत्वान्नित्यत्वाच्च ‘अत आदेः’ इत्यनेनैव प्रथमं भाव्यमिति वाच्यम् । तस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वात् । न चापवादत्वात् ‘अत आदेः’ इत्यनेन भाव्यमिति वाच्यम् । अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थस्तार्हि अन्तरङ्गेण वाध्यत इत्युक्तत्वात् । आनर्देत्यादौ तस्य चरितार्थत्वात् । तत्र हलादिशेषात्प्रागेव परत्वात् ‘अत आदेः’ इत्यस्य प्रवृत्तेः । न च नित्यत्वाद्धलादिः शेष एव प्रथमं स्यादिति वाच्यम्, नित्यत्वस्य ‘अत आदेः’ इत्यत्रापि तुल्यत्वात् । एतच्च मनोरमानुसारेणोक्तम् । केचिदत्र वदन्ति । ‘अतो गुणे’ इति पररूपापवादस्य ‘अत आदेः’ इत्यस्य आनर्देत्यादौ चरितार्थत्वादन्तरङ्गमेव भवतीति मनोरमोक्तं चिन्त्यम् । स्वविषयमध्ये एकत्रोदाहरणे चरितार्थस्योदाहरणान्तरेऽपि प्रवृत्त्यभ्युपगमात् । न हि गोद इत्यत्र ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ इति चरितार्थमिति गोप इत्यादौ न प्रवर्तते । तस्मादणं वाधित्वा कप्रत्ययो यथा स्वविषये सर्वत्र प्रवर्तते तथेहापि प्रवर्तते इति । तदपरे न क्षमन्ते । गोदगोपादौ सर्वत्राणः कस्य च प्राप्तिसंभवे विनिगमनाविरहादणं वाधित्वा कप्रत्यय एव भवति । प्रकृते त्वानर्देत्यादौ हलादिःशेषात्प्राक् ‘अतो गुणे’ इत्यस्य प्राप्त्यभावाद्वैषम्यमस्तीति । ननु ‘अत आदेः’ इत्यस्य पररूपापवादत्वमेधामासेत्यत्र यदुक्तं तत्कथं संगच्छते । आनृधतुरित्यादौ ‘आद्भुणः’ इति गुणस्यापि प्राप्तेः । न च यथा सवर्णदीर्घौ यण्गुणयोरपवादस्तथायमप्युभयोरपवाद इति वाच्यम् । एवमप्यानर्देत्यत्रेव हलादिःशेषात्प्रागेवासेत्यत्रापि ‘अत आदेः’ इत्यस्य प्रवृत्तौ किं तेन पररूपापवादत्वकथनेनेति चेत् । अत्र केचिदाहुः । द्वन्द्वापवाद एकशेष इति केषांचित्प्रवादे यथाऽपवादशब्दो बाधकपरः, ‘सरूपाणाम्’ इत्येकशेषानारम्भे हि स्वाद्युत्पत्तौ द्वन्द्वस्य प्रवृत्तेरेकशेषमूत्रारम्भे तु पदान्तराभावेन तदप्रवृत्तेस्तथाऽत्रत्यापवादशब्दोऽपि बाधपरः । ‘अत आदेः’ इत्यनारम्भे हि हलादिःशेषे पररूपप्रवृत्तावेधामासेति स्यादारुधे तु तत्सूत्रे परलादलादिःशेषात्प्रागेव दीर्घप्रवृत्त्या पररूपस्याप्रसक्तेरिति । यद्यप्यासेत्यादौ प्रथमतः ‘अत आदेः’ इति दीर्घाकरणेऽपि हलादिः शेषे पररूपे च कृते तस्य पूर्वान्तवद्भावे सति अभ्यासग्रहणेन ग्रहणात् ‘अत आदेः’ इति दीर्घप्रवृत्त्या समीहितरूपसिद्धिस्तथाप्यानर्देत्यादि न सिध्यत्येव । तत्र हि ‘तस्मान्नुड् द्विहलः’ इति दीर्घीभूतादकारान्नुटि नकारोपर्यकारश्रवणाभावप्रसङ्गादिति दिक् ॥ प्रत्ययान्तत्वेनाप्रातिपदिकलात्किपोऽनुत्पत्तिमाशङ्क्याह—लिङ्गविशिष्टेत्यादि ॥—सिचि वृद्धिरित्यत्रेति । सिचा धातोराक्षेपात् ‘ऋत इद्धातोः’ इत्यतो धातोरित्यनुवर्तनाच्च धातुरेव यो धातुरिति व्याख्या लभ्यत इति ज्ञेयम् ॥—विरिवेति । विः पक्षी
Bālamanoramā
कर्तुः क्यङ् सलोपश्च - कर्तुः क्यङ् ।कर्तु॑रित्यावर्तते ।कर्तुः क्य॑ङित्येकं वाक्यम् । अत्र कर्तुरिति पञ्चम्यन्तम् । उपमानादाचारे इत्यनुवर्तते । 'धातोः कर्मणः' इत्यतो वेति च । तदाह — उपमानादिति । उपमानं यत्कर्तृकारकं तद्वृत्तेः सुबन्तादित्यर्थः ।कर्तुः सलोपश्चे॑ति द्वितीयं वाक्यम् । चकारःतु॑पर्यायो भिन्नक्रमः । 'स' इति लुप्तषष्ठीकं पृथक्पदं ।कर्तु॑रिति षष्ठन्तस्य विशेषणम् । तदन्तविधिः । तदाह — सान्तस्य त्विति । पक्षे इति । क्यङभावपक्षे इत्यर्थः । क्यङभावपक्षे सकारलोप इति भ्रमं वारयति — सान्तस्य लोपस्त्विति । एतच्च महाभाष्ये स्पष्टम् । क्यङि सलोपविकल्पः सर्वत्र स्यादित्यत आह — स च व्यवस्थित इति । सान्तस्य सलोप इत्यर्थः । व्यवस्थामेव दर्शयति — ओजसोऽप्सरस इति । इदं वार्तिकम् । ओजश्शब्द इति । क्यङन्तोऽयम् । 'सनाद्यन्ता' इति धातुत्वाद्वृत्तिः । तत्र ओजश्शब्द ओजस्विनि वर्तत इत्यर्थः । ओजायते इति । अप्सरश्शब्दात्क्यङि सलोपदीर्घौ । क्यङो ङित्त्वादात्मनेपदम् ।इतरेषां विभाषये॑त्यस्योदाहरति — यशायते यशस्यते इति । यशस्वीवाचरतीत्यर्थः । विद्वायते विद्वस्यते इति । विद्वानिवाचरतीत्यर्थः । विद्वच्छब्दात्क्यङि सलोपविकल्पः । त्वद्यते मद्यते इति । त्वमिव अहमिव आचरतीत्यर्थः । युष्मदस्मच्छब्दात्क्यङिप्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति मपर्यन्तस्य त्वमौ । युष्मद्यते अस्मद्यते इति । यूयमिव वयमिव आचरतीत्यर्थः । 'त्वमावेकवचने' इत्यस्मात्प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति सूत्रे 'एकवचने' इत्नुवृत्तेरेकत्वविशिष्टार्थवृत्तित्वे सत्येव युष्मदस्मादोस्त्वमाविति भावः । कुमार्यादिशब्दात्क्यङि पुंवत्त्वं स्मारयति — क्यङ्मानिनोश्चेति । कुमारायते इति । पुंवत्त्वेन ङीषो निवृत्तौ दीर्घः । हरितायते इति । हरिणीशब्दात् क्यङि पुंवत्त्वेनवर्णादनुदात्ता॑दिति नत्वस्य ङीषश्च निवृत्तौ दीर्घः । गुरूयते इति । गुर्वीशब्दात्क्यङि ङीषो निवृत्तौ दीर्घः । सपत्नायते इति । शत्रुपर्यायात् सपत्नशब्दाच्छाङ्र्गरवादित्वेन ङीनन्तात्पुंवत्त्वेन ङीनो निवृत्तौ दीर्घ इति भावः । सपतीयते इति । समानः पतिः स्वामी यस्या इति बहुव्रीहौ सपतिशब्दस्य नत्वे ङीपि च निष्पन्नात्सपत्नीशब्दात्क्यङि पुंवत्त्वेन ङीब्नत्वयोर्निवृत्तौ दीर्घ इति भावः । सपत्नीयते इति । युवायते इति । युवतिशब्दात्क्यङि पुंवत्त्वे तिप्रत्ययस्य निवृत्तौ नलोपे दीर्घ इति भावः । वयोवाचिनां जातिकार्यं वैकल्पिकमितिजातेरस्त्रीविषया॑दित्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । एतेनजातेश्चे॑ति निषेधादिह पुंवत्त्वं दुर्लभमित्यपास्तमिति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । पट्वीमृदूयते इति ।आचारेऽवगल्भक्लीबहोडेभ्यः क्विब्वे॑ति वार्तिकम् । उपमानादित्यनुवर्तते । 'धातोः कर्मणः' इत्यतो वाग्रहणस्याऽस्मिन्प्रकरणे अनुवृत्त्यैव सिद्धे वाग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — वाग्रहणात्क्यङपीति । अन्यथा विशेषविहितत्वात्क्विपा क्यङो बाधः स्यादिति भावः । तथाचाऽत्र वाशब्दो विकल्पार्थक इति फलितम् । अत्र सुप इति नानुवर्तते । प्रातिपदिकात् क्यङोऽप्राप्तौ वाग्रहणात्समुच्चीयते इति केचित् । अवगल्भादयत इति ।गल्भ अवगल्भ इति इवाचरति, क्लीब इवाचरति, होड इवाचरतीत्यर्थे अवगल्भादिशब्देभ्यः क्विप्क्यङाविति स्थितम् । अवगल्भते इत्यात्मनेपदलाभायाह — क्विप्संनियोगेनेति । अन्त्यस्य अकारस्य अनुदात्तत्वमनुनासिकत्वं चाऽत्र प्रतिज्ञायते । ततश्च तस्य इत्संज्ञायां लोपे अनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदं लभ्यते । तदाह — तेन तङिति अवगल्भते इति । क्विपि भकारादकारस्य लोपे हल्नताल्लडादौ तङि शविति भावः । ननु अवगल्भांचक्रे, क्लीबाञ्चक्रे, होडांचक्रे इत्यतर् कथमाम् अन्त्यस्य च इत्संज्ञालोपाभ्यामपहारेण धातूनामेकाच्त्वेनकास्यनेका॑जित्यस्याऽप्रवृत्तेः । न चअवगल्भे॑त्यस्य क्विबन्तस्य धातोरनेकाच्कत्वमस्तीति वाच्यम्,उपसर्गसमानाकारं पूर्वपदं धातुसंज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकीर्षिते पृथक्क्रियते॑ इत्यनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वादित्यत आह — भूतपूर्वादपीति । क्विबुत्पत्तेः प्राक्तनमनेकाच्त्वं भूतपूर्वगत्या आश्रित्येत्यर्थः । भूतपूर्वगत्याश्रयणे प्रमाणमाह — एतद्वार्तिकेति ।सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्वे॑ति वक्ष्यमाणवार्तिकादेव अवगल्भते, अवजगल्भे इत्यादिसिद्धौ पुनरेभ्यः क्विब्विधां तत्संनियोगेन अन्त्यवर्णस्य अनुदात्तत्वानुनासिकत्वप्रतिज्ञानार्थं सद्भूतपूर्वगत्या अनेकाच्त्वाश्रयणं ज्ञापयतीत्यर्थः । नन्वनुदात्तत्वानुनासिकत्वप्रतिज्ञानस्यात्मनपदसिद्धावुपक्षीणत्वात्कथमुक्तज्ञापकतेत्याशङ्क्य निराकरोति — नचेत्यादि । कुत इत्यत आह — केवलानामिति । अच्प्रत्ययरहितानां धातुपाठसिद्धानामनुदात्तेतामेव गल्भादिधातूनामवगल्भ इवाचरतीत्याद्यर्थेषु वृत्तिसंभवात् । तच्च कुत इत्यत आह — धातूनामनेकार्थत्वादिति । एवं चआचारेऽवगल्भे॑ति क्विब्विधानमनुबन्धासञ्जनार्थं सद्भूतपूर्वगत्या अनेकाच्त्वाश्रयणं ज्ञापयतीति सिद्धम् । न चसर्वप्रतापिदकेभ्यः॑ इति क्विपि अवगल्भतीत्यादिवारणाय अनुबन्धासञ्जनमुपक्षीणमिति कथं तस्य उक्तज्ञापकतेति वाच्यं,सर्वप्रातिपदिकेभ्यः॑ इति वार्तिकेन क्विपि तथा प्रयोगे इष्टापत्तेः, भूतपूर्वाश्रयणपरभाष्यप्रामाण्येनसर्वप्रातिपदिकेभ्यः॑ इति वार्तिकस्य अवगल्भादिभ्योऽप्रवृत्तिविज्ञानाद्वेत्यास्तां तावत् । आचारेऽवगल्भे॑त्यत्र अवेत्यस्य प्रयोजनमाह — अवेत्युपसर्गेति । केवलादिति । उपसर्गविहीनाद्गल्भशब्दादित्यर्थः । उपसर्गान्तरेति । प्रगल्भाऽनुगल्बादिशब्दादित्यर्थः । क्यङेवेति । न तु क्विबित्यर्थः । माधवादय इत्यस्वरसोद्भावनम् । तद्बीजमाह — तङ् नेति तूचितमिति । केवलादुपसर्गान्तरविशिष्टाच्च गल्भशब्दात्, प्रगल्भादिशब्दाच्च अनेन क्विबभावेऽपिसर्वप्रातिपदिकेभ्यः॑ इति वार्तिकेन क्विब्निर्बाधः । परन्तु अवपूर्वत्व एवानुबन्धासञ्जनादात्मनेपदमेव तत्र नेति वक्तुमुचितमित्यर्थः । सर्वप्रातिपदिकेभ्यः इति । 'आचारे' इति शेषः । नन्वनेनैव वार्तिकेन सिद्धेआचारेऽवगल्भे॑ति वार्तिकं व्यर्थमित्यत आह — पूर्ववार्तिकं त्विति । अन्त्यवर्णस्य इत्संज्ञासिद्ध्यर्थमित्यर्थः । तर्हि तत्र क्विब्ग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — तत्र क्विबनूद्यते इति । तत्संनियोगेनानुबन्धासङ्गार्थमित्यर्थः । पदकार्यं नेति ।राजानती॑त्यादौ नलोपादिकं नेत्यर्थः । अन्यथा अन्तर्वर्तिविभक्त्या पदत्वान्नलोपादिकं स्यादिति भावः । पररूपमिति । कृष्णशब्दात् क्विबन्ताल्लडादौ शप 'अतो गुणे' इति पररूपमित्यर्थः । कृष्णांचकार । कृष्णिता । कृष्णिष्यति । कृष्णतु । अकृष्णत् । कृष्णेत् । कृष्णायात् । अतो लोपात्परत्वात्अकृत्सार्वे॑ति दीर्घः । पूर्वविप्रतिषेधस्य विहितत्वादतो लोप इत्यन्ये । अ इवेति । अः = विष्णुः । स इवेत्यर्थः । अतीति । शपा पररूपम् । असि अथः अथ । आमि आवः आमः । क्विप्प्रत्ययान्तत्वाल्लिटि 'कास्प्रत्ययात्' इत्याम्प्रत्ययमाशङ्क्य आह — प्रत्ययग्रहणमपनीयेति । औ अतुः उरिति सिद्धरूपप्रदर्शनम् । तत्र प्रक्रियां दर्शयति — द्वित्वमिति । णलिद्विर्वचनेऽची॑ति लोपस्य निषेध इति भावः । अतोगुणे इति । द्वित्वे कृते अ अ अ इति स्थिते अन्तरङ्गत्वादतो लोपं बाधित्वा पररूपमिति भावः । अत आदेरिति । न च परत्वान्नित्यत्वादपवादत्वाच्च 'अतो गुणे' इत्यस्मात्प्राक्अत आदे॑रित्यस्य प्रवृत्तिरिति वाच्यं, तस्य बहिरङ्गत्वात्अत आदे॑रित्स्यापवादत्वेऽपि आनर्देत्यत्र हलादिशेषात्प्रागेव परत्वात्अत आदे॑रित्यस्य चरितार्थत्वेन बाधकत्वाऽसंभवात् ,अपवादोऽपि यद्यन्यत्र चरितार्थस्तह्र्रन्तरङ्गेण बाध्यते॑ इत्युक्तेरित्यन्यत्र विस्तरः । यद्यप्यत्र प्रक्रियाव्युत्क्रमे फलविशेषो नास्तितथापि न्याय्यत्वादेवमुक्तम् । णल औ इति । पररूपे दीर्घे च आ अ इति स्थितेआत औ णलः इत्यौत्वमिति भावः । वृद्धिरिति । आ औ इति स्थितेवृद्धिरेची॑ति वृद्धिरित्यर्थः । तथा च 'औ' इति रूपं परिनिष्ठितम् । अतुसादिष्विति । अ अतुस्, अ उस्, इति स्थिते द्वित्वे पररूपे 'अत आदेः' इति दीर्घे आतो लोप इत्यर्थः । अतुः उरिति प्रत्ययमात्रं शिष्यते । थलि इटि द्वित्वे दीर्घे आल्लोपे, - इथ अथुः अ । औ इव इम । वस्तुतस्तुकास्यनकाज्ग्रहण॑मिति वार्तिकव्याख्यावसरे प्रत्ययग्रहणमपनीयेति भाष्ये नोक्तम् । कासेश्च, प्रत्ययान्ताच्च आमिति लभ्यते । अत एवआचारेऽवगल्भक्लीबहोडेभ्यः॑ इति वार्तिके 'अवगल्भांचक्रे' इत्यादौ अन्त्यवर्णस्यानुबन्धत्वेन एकाच्त्वेऽपिकास्प्रत्यया॑दित्यामित्युक्तं भाष्ये इति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् । इता । इष्यति । अतु- अतात् अतामन्तु अ-अतात् अतमत । आनि आव आम । आत् आतामान् । आः आतमात । आमाव आम । विधिलिङि एत् एताम् एयुः । एः एतम् एत । एयम् एव एम । यात् यास्ताम् यासुः । लुङि 'इट ईटि' इति सिज्लोपेआटश्चे॑ति वृदिंध बाधित्वा परत्वादतो लोपे इटा सह आटो वृद्धौ ऐत् ऐष्टाम् ऐषुरित्यादीति केचित् । आर्धधातुकोपदेशकाले एव परत्वादतो लोपे अङ्गस्याऽभावादाण्नेत्यन्ये । ईत् इष्टामित्यादि । ऐष्यत् । ननु मालाशब्दस्य टाप्प्रत्ययान्तत्वेन प्राप्तिपदिकत्वाऽभावात्ततः कथं क्विबित्यत आह — लिङ्गविशिष्टेति । वस्तुतस्तु आबन्तेभ्य आचारे क्विब्नास्त्येवेति विआपाशब्दनिरूपणे प्रपञ्चितम् । ङीप्साहचर्यादिति । ङ्यन्तादाचारक्विबन्ताद्गौरीशब्दाल्लुङि अगौरयदित्यादौ तिस्योडर्न्तात्परत्वाऽसंभवात्तत्साहचर्यादाबन्तादपि न तयोर्लोप इत्यर्थः । कवयतीति । शपि गुणाऽयादेशौ । कवीयादिति ।अकृत्सार्वे॑ति दीर्घः । लुङि अकवि ईत् स्थिते सिचि वृद्धिमाशङ्क्य आह — सिचि वृद्धिरित्यत्रेति । सिचा धातोराक्षेपतो लाभेऽपिऋत इद्धातो॑रित्यतस्तदनुवृत्तेर्धातुरेव यो धातुरिति लभ्यते इति भावः । कैयटादय इति ।इको गुणवृद्धी॑ति सूत्रे गोशब्दादाचारक्विपि अगवीदित्युपक्रम्य तथोक्तत्वादिति भावः । माधवस्त्विति ।सिचि वृद्धि॑रित्यत्रऋत इद्धातो॑रित्यतो धातुग्रहणानुवृत्तौ मानाऽभावेन धातुरेव यो धातुरित्युक्तार्थाऽलाभादिति तदाशयः । वस्तुतस्तु 'इको गुणवृद्धी'वदव्रजहलन्तस्याऽचःर॑ इत्यादिसूत्रस्थभाष्ये सिचि परत एजन्तं नास्तीत्युक्तत्वादेजन्तेभ्य आचारक्विब्नास्त्येवेति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् । विरिवेति । विः = पक्षी, स इवेत्यर्थः । अभिव्यक्तत्वेनेति ।अभिव्यक्तपदार्था ये॑इति न्यायेनेति भावः । बुभावेति । इह न वुक् । अभ्यासस्य अत्त्वं च न । अभावीदिति । इहगातिस्थे॑ति सिचो न लुक् । चङ् नेति ।णिश्री॑ति सूत्रे द्रुग्रहणेन धातुपठास्थस्यैव ग्रहणादिति भावः ।
translator notes
- BM: 'kartuḥ' is repeated (āvartate). The first sentence is 'kartuḥ kyaṅ', kartuḥ being a fifth-case word (pañcamyanta); 'upamānād ācāre' is carried forward (anuvartate), and 'vā' from 'dhātoḥ karmaṇaḥ' [SK 2608]. The second sentence is 'kartuḥ salopaś ca': ca stands for tu and is out of its natural order (bhinnakrama); 'sa' is a separate word with its sixth-case ending elided, qualifying 'kartuḥ' taken as a sixth-case word (ṣaṣṭhyanta), with tadantavidhi; hence 'sāntasya tu'. 'pakṣe' means where kyaṅ is absent; 'sāntasya lopas tu' wards off the mistaken idea that the s is deleted where kyaṅ is absent (clear in the Mahābhāṣya); 'sa ca vyavasthitaḥ' answers the fear that s-deletion is optional everywhere, and the vārttika shows the fixed distribution. Followed: the two-sentence construal, the anuvṛtti brackets, 'only together with it', and '[s-deletion] is fixed' (BM: 'sa ca vyavasthita iti | sāntasya salopa ity arthaḥ').
- TB (sk.2665.t1): 'vā' is carried forward from the sūtra 'dhātoḥ karmaṇaḥ…'; hence 'kyaṅ vā syāt'. 'sa', with its sixth-case ending elided, qualifies the agent; hence 'sāntasya'. The ca is to be understood in the sense of anvācaya (adding a secondary item). Recorded: TB takes ca as anvācaya, BM as standing for tu; the English renders it neutrally as 'and'.
- BM: 'ojaḥśabdaḥ': this is kyaṅ-final; being a dhātu by 'sanādyantāḥ', it is a derivative (vṛtti), in which ojas stands for ojasvin. ojāyate: 'behaves like a vigorous man'; apsarāyate: s-deletion and lengthening, ātmanepada because kyaṅ is ṅ-it. yaśāyate / yaśasyate: 'behaves like a famous man'; vidvāyate / vidvasyate: 'behaves like a learned man', optional s-deletion. tvadyate / madyate: 'behaves like you / like me', tva and ma for the part up to m by 'pratyayottarapadayoś ca'. yuṣmadyate / asmadyate: 'behaves like you [pl.] / like us', since 'ekavacane' carries into that rule. Followed: 'one possessing that [ojas]' and the singular/plural contrast.
- TB (sk.2665.t1): 'tadvati': so the analysis of ojāyate is 'ojasvīvācarati'. vidvasyate: only an n-final is a pada [by naḥ kye], so the s does not become ru. Followed.
- BM on the puṃvat forms: kumārāyate: ṅīṣ removed by puṃvattva, then lengthening; haritāyate: from hariṇī, puṃvattva removes the n of 'varṇād anudāttāt…' [SK 496] and ṅīṣ; gurūyate: ṅīṣ removed; sapatnāyate: from sapatnī, ṅīn-final by śārṅgaravādi [SK 527] from sapatna 'enemy', ṅīn removed; sapatīyate: from sapatnī formed with n and ṅīp from the bahuvrīhi 'having the same lord'; yuvāyate: from yuvati, ti removed, n deleted, lengthened; age-words take the jāti operation only optionally (Bhāṣya on 'jāter astrīviṣayāt…' [SK 518]), which refutes the claim that 'jāteś ca' [SK 842] blocks puṃvattva here (Śabdenduśekhara). Ours breaks off at 'sapatnīyate iti'; Wikisource uttara-2/0159 continues: sapatnīyate is from sapatnī built on pati in the marriage sense, always feminine, so no puṃvattva; paṭvīmṛdūyate: the first member is not followed by kyaṅ, so no puṃvattva for it; pācikāyate: 'na kopadhāyāḥ' stops puṃvattva, which would give pācakāyate. Followed: the brackets '[the feminine is treated as masculine]' and '[not where the penultimate is k]', and the gloss of hariṇī as the feminine of the colour-word harita (not hariṇī 'doe', the feminine of hariṇa, which would give hariṇāyate).
- TB (sk.2665.t1): 'sapatnīva' is the analytic phrase common to all three forms. sapatnāyate: from sapatnī, ṅīn-final by śārṅgaravādi from sapatna 'enemy', with puṃvadbhāva and the lengthening of 'akṛtsārva…'. sapatīyate: from the word meaning 'having the same master', with n by 'nityaṃ sapatnyādiṣu' [SK 492], ṅīp, then puṃvadbhāva and lengthening. sapatnīyate: compounded with pati in the sense created by the marriage rite, the word is always feminine, so no puṃvat. yuvāyate: age is not a jāti; TB rejects the view that yuvatīyate should be the example. paṭvīmṛdūyate: the first member is not followed by kyaṅ, so no puṃvat. pācikāyate: with puṃvadbhāva the i before k would not be heard; likewise pañcamīyate, sukeśīyate, brāhmaṇīyate. Followed: the gloss 'like a sapatnī' kept neutral, with the three senses in brackets.
- BM: 'upamānāt' is carried forward into the vārttika. Since 'vā' would already continue from 'dhātoḥ karmaṇaḥ' through this section, the 'vā' in the vārttika would be pointless; Bhaṭṭoji answers 'vāgrahaṇāt kyaṅ api': otherwise kvip, being specially prescribed, would block kyaṅ; so 'vā' here means alternation [with kyaṅ]. Some say 'supaḥ' does not continue here, and kyaṅ, not otherwise available after a prātipadika, is brought in by 'vā'. Followed: 'Because of [the word] vā, kyaṅ [is added] as well'.
- TB (sk.2665.t1): 'kyaṅ api': by 'api' the analytic phrase too; that is obtained from the 'vā' in 'sarvaprātipadikebhyaḥ'. 'kvipsanniyogena': with kyaṅ there is no anudātta or nasal [a], so no it-saṃjñā and deletion, and with the lengthening of 'akṛtsārva…' one gets avagalbhāyate, klībāyate. 'tena taṅ' means ātmanepada, so avagalbhamānaḥ, klībamānaḥ follow. Recorded; the English keeps 'kyaṅ [is added] as well'.
- BM on avagalbha etc.: [Wikisource uttara-2/0160 is clearer] from galbh 'dhārṣṭye' (with ava), klīb 'adhārṣṭye' and hoḍṛ 'anādare', with pacādi ac, the three words are formed; in the senses 'behaves like one who is bold' etc., kvip or kyaṅ is added. The final a is stipulated anudātta and nasal; it is then an it and is deleted, and ātmanepada follows from anudāttettva; with the a after bh deleted under kvip, śap follows the consonant-final [root] before taṅ in laṭ etc. Followed: '[so that its a is an anudātta it]'.
- BM on 'bhūtapūrvāt': objection — how can ām come in avagalbhāṃcakre etc., when, after the final [a] is removed by it-saṃjñā and deletion, the dhātus are monosyllabic, so that 'kāsy anekāc' does not apply? avagalbh is not polysyllabic either, because 'a first member identical in form with an upasarga is separated' (SK 2667). Answer: polysyllabicity before kvip is relied on by bhūtapūrvagati. Evidence: avagalbhate, avajagalbhe etc. would already follow from the vārttika 'sarvaprātipadikebhyaḥ'; giving kvip again to these three, to stipulate the anudātta and nasal final, indicates (jñāpayati) reliance on former polysyllabicity. 'na ca…' rejects the idea that the stipulation is used up in securing ātmanepada, because the plain anudātta-it roots galbh etc. can bear the sense 'behaves like the bold one', dhātus having several meanings. Followed: '[this is known]' and 'from the very fact that this vārttika is undertaken'.
- BM on 'Mādhavādayaḥ': the phrase voices dissatisfaction (asvarasa); its ground is 'taṅ neti tūcitam'. From plain galbha, from galbha with another upasarga, and from pragalbha etc., kvip is unobstructed by 'sarvaprātipadikebhyaḥ' even if not by this vārttika; but since the anubandha is attached only when ava precedes, the proper statement is that ātmanepada does not occur there. Followed: 'But it is [more] proper [to say that there] taṅ does not [arise]'.
- TB (sk.2665.t1): some give Mādhava's ground: 'supaḥ' continues into 'ācāre 'vagalbha…', so from plain galbha and from pragalbha etc. only kyaṅ, not kvip. On 'taṅ neti tūcitam': the next vārttika gives kvip after any prātipadika, so these three get kvip anyway, and 'ācāre 'vagalbha…' only stipulates the anudātta and nasal ac; for galbha, pragalbha etc. with kvip, only parasmaipada results, not taṅ. TB then defends 'bhūtapūrvād apy anekāca ām': taking the 'vā' of 'sarvaprātipadikebhyaḥ' as a fixed option (vyavasthitavibhāṣā) excludes kvip from avagalbha, klība and hoḍa, so the vārttika's force is not used up. Followed; agrees with BM.
- BM: 'sarvaprātipadikebhyaḥ': 'ācāre' is the remainder. 'pūrvavārtikaṃ tu': [it serves] the it-saṃjñā of the final sound; 'kvib anūdyate': kvip is restated in order to attach the anubandha together with it. 'padakāryaṃ na': no n-deletion etc. in rājānati, which would otherwise follow from pada-status through the inner case-ending. kṛṣṇati: pararūpa with śap; also kṛṣṇāṃcakāra, kṛṣṇitā, kṛṣṇiṣyati, kṛṣṇatu, akṛṣṇat, kṛṣṇet, kṛṣṇāyāt (lengthening by 'akṛtsārva…', which as the later rule prevails over 'ato lopaḥ'; others say 'ato lopaḥ'). Followed: 'no operation [conditioned by] pada [status]'.
- TB (sk.2665.t1) on 'padakāryaṃ na': although lengthening of like vowels (savarṇadīrgha) is not a pada-only operation, what is meant is that no operation that arises for a pada applies: tad iva ācarati gives tatati (no jaśtva), tvag iva ācarati gives tvacati (no kutva). Recorded.
- BM on 'ati': a means Viṣṇu; ati by pararūpa with śap; also asi, athaḥ, atha, āmi, āvaḥ, āmaḥ. 'pratyayagrahaṇam apanīya' answers a feared ām by 'kāspratyayāt' [SK 2306] for a kvip-final. 'au, atuḥ, uḥ' shows the finished forms, and 'dvitvam…' the process: before ṇal, ato-lopa is prohibited by 'dvirvacane 'ci' [SK 2243]; with a a a standing after doubling, pararūpa by 'ato guṇe' sets aside ato-lopa as the antaraṅga rule; then 'ata ādeḥ'. It is not the case that 'ata ādeḥ' should apply before 'ato guṇe' as later, nitya and an exception, because it is bahiraṅga, and, though an exception, it has scope in ānarda before halādiḥ śeṣaḥ, and 'an exception that has scope elsewhere is blocked by the antaraṅga'. Then au for ṇal by 'āta au ṇalaḥ' [SK 2371], and vṛddhi by 'vṛddhir eci'. In atus etc., after doubling, pararūpa and lengthening, ā is deleted, leaving only the endings atuḥ, uḥ. Also iṭ-forms itha, athuḥ, a, au, iva, ima; in fact the Bhāṣya does not say 'pratyayagrahaṇam apanīya', so ām is available after an affix-final (Śabdenduśekhara). Followed: the order of the steps in k7.
- TB (sk.2665.t1) on 'dvitvam': with a ṇal standing, ato-lopa does not occur because of 'dvirvacane 'ci'; after doubling, ato-lopa still does not occur, being blocked by the antaraṅga 'ato guṇe'; the order is given to respect the order in which the rules apply, though the result is the same. 'vārṇād āṅgaṃ balīyaḥ' does not apply, since that paribhāṣā governs operations on the same locus. 'ata ādeḥ' does not come first, as bahiraṅga and so asiddha; nor as an exception, because it has scope in ānarda. TB reports and weighs 'some' who reject this argument of the Manoramā, and 'others' who defend it. Recorded.
- BM on the luṅ of ati: some give ait, aiṣṭām, aiṣuḥ (sic-deletion by 'iṭa īṭi', ato-lopa as later setting aside vṛddhi by 'āṭaś ca', then vṛddhi of āṭ with iṭ); others say ato-lopa applies already when the ārdhadhātuka is taught, so there is no aṅga and no āṭ: īt, iṣṭām. Conditional aiṣyat. Recorded; this is commentary, not kaumudī.
- BM on mālāti: objection — mālā ends in the affix ṭāp, so it is not a prātipadika; how kvip? Answer 'liṅgaviśiṣṭa…'. In fact there is no ācāra-kvip after āp-finals (discussed under viśvapā). 'ṅīsāhacaryāt': from gaurī with ācāra-kvip, in luṅ agaurayat etc., ti and si cannot come after a ṅī-final, and by association they are not deleted after an āp-final either. Followed: 'by association (sāhacarya) with ṅī'.
- BM on kavayati etc.: guṇa and ay with śap; kavīyāt with the lengthening of 'akṛtsārva…'. With akavi īt standing in luṅ, vṛddhi before sic is feared: though 'dhātoḥ' could be implied by sic, it continues from 'ṛta id dhātoḥ', giving 'what is purely a dhātu'. Kaiyaṭa says so under 'iko guṇavṛddhī' [SK 34], beginning with agavīt from go with ācāra-kvip. 'mādhavas tu': his reason is that there is no evidence for continuing 'dhātoḥ' from 'ṛta id dhātoḥ' into 'sici vṛddhiḥ', so the narrower sense is not obtained. In fact there is no ācāra-kvip after ec-finals, since the Bhāṣya on 'iko guṇavṛddhī' and 'vadavrajahalantasyācaḥ' says no ec-final occurs before sic (Śabdenduśekhara). Followed: the supplied Mādhava sentence (BM's lemma 'mādhavas tv iti' presupposes it).
- TB (sk.2665.t1): 'liṅgaviśiṣṭetyādi' answers the feared non-arising of kvip, mālā being affix-final and not a prātipadika. 'sici vṛddhir ity atra': 'dhātoḥ' is implied by sic and also continues from 'ṛta id dhātoḥ', so the explanation 'what is purely a dhātu' is obtained. 'vir iva': vi is a bird. TB on this unit ends there. Followed: 'like a bird'.
- BM: vi is a bird. 'abhivyaktena': by the maxim 'abhivyaktapadārthā ye…'. bubhāva: no vuk here, and no a for the abhyāsa; abhāvīt: no luk of sic by 'gātisthā…'. 'caṅ na': in 'ṇiśri…' the mention of dru takes only the root in the dhātupāṭha. Followed: 'by [the maxim of] what is manifest'.
- textual Our k7 lacks a sentence the print has. After 'kaiyaṭādayaḥ | akavayīt |' the print (NSP p. 448, scan page-0458, read) reads 'mādhavas tu nāmadhātor api vṛddhim icchati | akavāyīt |' before 'vir iva vayati'. Wikisource uttara-2/0162 agrees, and BM's lemma 'mādhavas tv iti' presupposes it. The English supplies the sentence in square brackets. This is a mūla omission, for Ajai; source.json has not been edited.
- textual Our k5 reads 'agalbhate' twice ('tena taṅ | agalbhate' and 'na ca agalbhate ity ādi'). The print (NSP p. 447, scan page-0457, read) and Wikisource read 'avagalbhate' both times. Ours also reads 'anunānikatvam'; the print reads 'anunāsikatvam'. The English follows the print. Mūla readings, for Ajai.
- textual Our k3 reads 'paṭvīmṛdvāv iva'. The print (NSP p. 446, scan page-0456, read) and Wikisource read 'paṭvīmṛdvyāv iva', the dual of the ī-stems. The English follows the print. In k7 ours reads 'anubandhāsañjānārtham', 'prādipadikagrahaṇāt' and 'dhātau r ity anuvartya'; the print (NSP pp. 447–448, scans page-0457 and page-0458, read) reads 'anubandhāsañjanārtham', 'prātipadikagrahaṇāt' and 'dhātor ity anuvartya'. Wikisource has 'anubandhāsaṅgārtham'. Mūla readings, for Ajai; source.json has not been edited.
- textual The '(vārtikam)' tags at the head of our k3, k5 and k7 are editorial. The print (NSP pp. 446–447, scans page-0456 and page-0457, read) marks the three vārttikas (our k2, k4, k6) with its vārttika sign before them; k3, k5 and k7 are Bhaṭṭoji's prose. Elsewhere ours matches the print, including 'iti ca na bhavanti … bubhāva | abhāvīt' (Wikisource: 'na bhavati', 'abhāvīt | bubhāva').
- translator In 'ṇal au vṛddhiḥ' the kaumudī names the steps without the rules for the last two; BM supplies 'āta au ṇalaḥ' and 'vṛddhir eci'. The English keeps Bhaṭṭoji's step list. In 'pratyayagrahaṇam apanīya anekāca ity ukteḥ' the speaker is not named; BM's 'vastutas tu' remark ties it to the vārttika 'kāsyanekājgrahaṇam' and the Bhāṣya on it, so the English supplies '[the vārttika on kāspratyayāt (SK 2306)]'.
SK 2666 · A 6.4.15V
अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति ॥ २६६६ ॥
anunāsikasya kvijhaloḥ kṅiti
anunāsikasya kvijhaloḥ kṅiti — [A long vowel — 'dīrghaḥ' carried forward (anuvṛtti) from ḍhralope pūrvasya dīrgho 'ṇaḥ, SK 174 — replaces the penultimate — 'upadhāyāḥ' carried forward from nopadhāyāḥ, SK 370 — of an aṅga (adhikāra)] ending in a nasal (anunāsika), before kvi and before a jhal[-initial affix] that is k-it or ṅ-it.
Rule. A long vowel replaces the penultimate vowel (upadhā) of a stem ending in a nasal. This happens before kvi, and before an affix that begins with a jhal and is marked with k or ṅ. Jhal is the pratyāhāra of all consonants except nasals and semivowels. Bhaṭṭoji's gloss: "a long vowel replaces the penultimate of a nasal-final stem, before kvi and before a jhal-initial kit or ṅit affix".
"The penultimate" comes from nopadhāyāḥ (SK 370) and "long" from ḍhralope (SK 174). Bhaṭṭoji's commentators give both. One of them adds examples before a jhal: śāntaḥ, dāntaḥ.
Example.
rājeva ācarati, "he behaves like a king":
rājan + kvip → this rule: the penultimate a is lengthened → rājān
→ the stem is not a pada (the vārttika above), so the n stays
→ laṭ with śap → rājān + a + ti → rājānati.
idam ivācarati, "he behaves like this": idam → idām → idāmati.
Bhaṭṭoji adds pathīnati (panthā iva, "like a road"), mathīnati and ṛbhukṣīṇati. For pathīnati, scholars discuss this: one of Bhaṭṭoji's commentators prefers pathenati, by the restriction inhan… (SK 356).
More kvip forms. Bhaṭṭoji continues the series here.
- dyaur iva, "like the sky". Mādhava gives
devati. The commentators explain: the stem is not a pada, so diva ut (SK 337) gives no u. Bhaṭṭoji holds that dyavati is proper, with ūṭh (SK 2561). Bhaṭṭoji's commentators give the steps: ūṭh replaces the v → di-ū → y for i → dyū → with śap, guṇa and av → dyavati. - ka iva, "like Ka" (one commentator: Brahmā):
kati. Its liṭ is cakau, according to Haradatta. Mādhava gives caka instead. He relies on the statement ṇyallopau…: the loss of a sets aside vṛddhi before ṇal. - sva iva, "like one's own":
svati; liṭ sasvau, sasva. Svāmī gives svāṃcakāra, with ām. Bhaṭṭoji calls that without basis in the sources (anākara). Bhaṭṭoji's commentators note that the Bhāṣya never drops the word "affix" from SK 2306. On that reading ām would be available after an affix-final stem; scholars discuss this.
Watch out. The lengthening needs a nasal at the end of the stem. Rājan and idam end in a nasal. Kṛṣṇa does not, so kṛṣṇati keeps its short vowels.
Siddhānta-kaumudī
अनुनासिकान्तस्योपधाया दीर्घः स्यात् क्वौ झलादौ च क्ङिति । इदमिवाचरति इदामति । राजेव राजानति । पन्था इव पथीनति । मथीनति । ऋभुक्षीणति । द्यौरिवदेवतीति माधवः । अत्र ऊठि द्यवतीत्युचितम् । क इव कति । चकाविति हरदत्तः । माधवस्तु ण्यल्लोपाविति वचनात् णलि वृद्धिं बाधित्वाऽतो लोपाच्चक इति रूपमाह । स्व इव स्वति । सस्वौ । सस्व । यत्तु स्वामी स्वांचकरेति तदनाकरमेव ॥
A long vowel replaces the penultimate of [an aṅga] ending in a nasal, before kvi and before a jhal-initial [affix] that is k-it or ṅ-it [— 'upadhāyāḥ' carried forward (anuvṛtti) from SK 370, 'dīrghaḥ' from SK 174].
idam ivācarati ('behaves like this'): idāmati. rājeva ('like a king'): rājānati. panthā iva ('like a road'): pathīnati. mathīnati. ṛbhukṣīṇati.
dyaur iva ('like the sky'): devati — so Mādhava. Here, with ūṭh, dyavati is proper.
ka iva ('like ka'): kati. cakau [in liṭ] — so Haradatta. Mādhava, however, on the strength of the statement 'ṇyallopau…', gives the form caka, the deletion of a setting aside vṛddhi before ṇal.
sva iva ('like one's own'): svati, sasvau, sasva. As for Svāmī's 'svāṃcakāra', that is without basis in the sources (anākara).
Tattvabodhinī
NSP p. 458–459—अनुनासिकस्य—। अङ्गस्येति विशेष्यसन्निधानात्तदन्तलाभः । ‘ढ्रलोपे’—इत्यतो दीर्घग्रहणं, ‘नोपधायाः’ इत्यत उपधाग्रहणं चानुवर्तते तदाह—अनुनासिकान्तस्येत्यादि ॥—झलादाविति । एतच्च ‘यस्मिन्विधिस्तदादावल्पग्रहणे’ इति परिभाषया लभ्यते । झलादौ किति शान्तो दान्त इत्युदाहरणं किति तु यङ्लुकि तसि शंशान्तः दंदान्तः ॥—पथीनतीति । अन्तरङ्गलादीर्घस्ततो न गुण इत्याहुः । ‘इन्हन्’—इत्यनेन शावेवेति नियमाद्दीर्घाभावे गुणे सति पथेनतीत्येव रूपमित्यन्ये । येषामिन्नादीनां शावुपधादीर्घः क्रियते परमदण्डीनीत्यादौ तेषामेव दण्डिन्वृत्रहन्नादीनामिन्हन्निति नियमो न तु पथ्यादीनामेतेषां तु शौ परतः सुपन्थानीत्यादावुपधादीर्घप्रवृत्तावपि ‘इतोऽत्सर्वनामस्थाने’ इत्यत्वे कृते ‘इन्हन्’—इति नियमाप्रवृत्तेः । अन्यथा पन्थानौ पन्थान इति न सिध्येत्तथा च पथीनतीत्याद्येव साध्वित्यपरे ॥—देवतीति माधव इति । अपदान्तलादिव उन्न ॥—अत्रेति । लघूपधगुणं बाधित्वान्तरङ्गत्वादूठि यण् तस्मिन्कर्तव्ये वहिरङ्गस्याप्यूठो नासिद्धत्वं ‘नाजानन्तर्ये’ इति निषेधात् । न च वार्णादाङ्गस्य बलीयस्त्वाद्यणं बाधित्वा लघूपधगुणः स्यादिति वाच्यम् । व्याश्रयलात् । अत एव सिवेरौणादिके नप्रत्यये स्योनशब्दः सिध्यतीति भावः ॥—क इवेति । को ब्रह्मा ॥—चक इतीति । नन्वेवमौ अतुरित्यत्रापि ‘अत आदेः’ इति दीर्घं वाधिला ‘अतो लोप’ एव स्यादिति चेत् । अत्राहुः । ‘ण्यल्लोपौ’—इति वचनेन जायमानो योऽतो लोपः स तु सन्निहितमेव ‘अकृत्सार्व’—इति दीर्घं वाधते ‘अनन्तरस्य’ इति न्यायात्, न तु व्यवहितमपि ‘अत आदेः’ इति दीर्घमिति माधवाशयान्नानेन तद्ग्रन्थस्य विरोध इति ॥—अनाकरमेवेति । अनेकाचलाभावादित्यर्थः । अन्ये तु भाष्ये प्रत्ययग्रहणमपनीयेत्यनुकलात्प्रत्ययान्ततया स्वामासेत्यादि रूपं शुद्धमेवेत्याहुः ॥—भृशादिभ्यो—। भुवीत्येतद्व्याचष्टे—भवत्यर्थ इति । भृश, शीघ्र, मन्द, पण्डित, दुर्मनस्, सुमनस्, उन्मनस्, इत्यादयो भृशादयः । क्व दिवेत्यादि भाष्यकारीयं प्रत्युदाहरणं व्याचष्टे—ये रात्रावित्यादिना ॥—प्रातिपदिकमिति । न लयं धातुः ‘ग्रसेरा च’ इत्यौणादिकेन मन्प्रत्ययान्ततया निष्पादितलात् । एवं च वक्ष्यमाणज्ञापकं संगच्छत इति भावः ॥—अनुबन्ध इति । संग्रामेति मशब्दाकारात् भिन्नोऽकारोऽनुवन्ध इत्यर्थः । तथा च अत्र ‘अतो गुणे’ इति पररूपं ज्ञेयम् । यदि तु मकारादकारोऽनुवन्धः स्यात्तर्हि अससंग्रामतेत्यत्र ‘णौ चडि’—इत्युपधाहस्वः स्यात् । णिच्सन्नियोगेनानुवन्धकरणे तु अनुदात्तेत्त्वलक्षणस्यात्मनेपदस्याप्रवृत्त्या ‘णिचक्ष’ इति कर्तुमामिति किमपि विवाहमेव स्यान्न तु परगामिनीति विवेकः ॥—सामर्थ्यादिति । केवलस्य प्रामशब्दस्य युद्धे प्रयोगाभावादिति भावः । क्रियायोगाभावादुपसर्गो नेलभिप्रेत्याह—समानाकारमिति ॥—पूर्वपदमिति । तच्च समास एव संभवति । तेन आन्दोलयित्वा प्रेङ्कोलयित्वेत्यादौ आप्रेत्यादीनां न पृथक्करणम् । अन्यथा तेषां क्लाप्रत्ययान्तेन समासे सति त्यप् स्यादिति भावः ॥ पृथक्करणस्य फलमाह—तेनेति । सुमिमनायिषति । उन्मिमनायिषतीत्यादौ मनशब्दस्य द्विवचनं पृथक्करणस्य फलमिति बोध्यम् ॥—अवागल्भतेति । ‘आचारेऽवगल्भ’—इति क्रिष्चिधौ अवेत्यस्य पृथक्करणात् गल्भशब्दात्प्रागद् । किं तत्साजात्यमित्यत आह—तेनेति ॥—उस्रामिति । ‘माहेयी सौरमेयी गौरुत्वा माता च शृङ्गिणी’ इत्यमरः ॥—औस्रीयदिति । क्यजन्तादुस्राशब्दाल्लङि अङ्गस्यादि च कृते ‘उस्यपदान्तात्’ इति पररूपं प्राप्तम् । न चानर्थकोऽयमुस् न ग्रहीष्यते इति वाच्यम् । छिन्द्युर्भिन्द्युरित्यादावप्युसोऽनर्थकत्वादागमसहितस्यैवार्थवत्वात् । तथा चायुरायुरित्यादावेव स्यात् । एवं चायमेवाडागमस्य उसि परे प्रतिषेधोऽर्थवद्वहणपरिभाषाया अत्राप्रवृत्तौ ज्ञापक इति स्थितम् । अत एव ‘उस्यपदान्तात्’ इत्यत्राऽपदान्तात् किं कोस्रेति भाष्ये प्रत्युदाहृतम् ॥—औङ्कारीयदिति । ‘ओमाक्षेश्व’ इति पररूपं प्राप्तम् । आडागमस्याङि परे उदाहरणमाह—औढीयदिति । यत्रादेशेनापहतं तत्रापि यदि पृथक्कृतिस्तदा आडः परत्राटा भाव्यमित्याडागमस्याङ्कि परे पररूपनिषेधो व्यर्थः स्यात् । तथा च ज्ञापकस्य विशेषविषयत्वे प्रमाणमयमेव निषेध इति भावः । चशब्दं प्रयुज्जानः सूत्रकारोऽपि ज्ञापकस्य विशेषविषयत्वेऽनुकूल इत्याह—चशब्देनेति ॥—षाष्ठे स्थितमिति । भाष्यकारोऽन्युक्तार्थे प्रमाणभूत इति भावः । स्यादेतत् । अवधीरयतीत्यादाववशब्दस्य पृथक्करणमस्ति वा न वा । आये वोपदेवेनावशब्दात् प्रागाडागमं वकारद्वित्वं च कृत्वा चङि आववधीरदित्युदाहृतं तत्र संगच्छेत् । द्वितीये तु ‘इतीव धारामवधीर्यं मण्डलीक्रियाश्रियामण्डि तुरङ्गमैर्मही’ इति श्रीहर्षप्रयोगो न संगच्छेतेति चेत् । अत्राहुः । नायं धातुश्चुरादौ पठितः किं तु ‘बहुलमेतन्निदर्शनम्’ इति बाहुलकादूहितः । ऊहश्च धीरेत्यस्यापि संभवति अवधीरेत्यस्यापि । प्रयोगद्वयप्रामाण्यान्मुनित्रयविरोधाभावाच्च । यदा त्ववधीरेति विशिष्टस्यैव धातुत्वं तदाऽवधीरयित्वेति साधु । धीरेत्यस्यैव धातुत्वे तु अवधीर्येत्यस्य साधुत्वमिति ॥—तस्येति । आदिशब्दस्येत्यर्थः ॥—तस्यापीति । क्यषः ककारस्येत्यर्थः । एतेन ‘नः क्ये’ ‘क्यस्य विभाषा’ इति सूत्रद्वये क्यषोऽपि प्रहणं वदन्तः परास्ताः ॥—लोहिनीयतीति । क्यङि सति तङेव स्यात् । ‘क्यङ्मानिनोश्च’ इति पुंवद्भावश्चेति भावः
Bālamanoramā
अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति - अनुनासिकस्य । अङ्स्येत्यधिकृतमनुनासिकेन विशेष्यते । तदन्तविधिः ।नोपधायाःट इत्यत उपधाया इति, 'ढ्रलोपे' इत्यतो दीर्घ इति चानुवर्तते । तदाह — अनुनासिकान्तस्येत्यादिना । इदामतीति ।हलन्तेभ्य आचारक्विप् नास्ती॑ति 'ह्रस्वनद्यापः' इति सूत्रभाष्ये स्पष्टमिति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । पथीनतीति । पथिन्शब्दात्क्विपिअनुनासिकस्ये॑ति इकारस्य दीर्घः । इदं तु माधवानुरोधेन । क्विबभ्युपगमेऽपि तिपि पथेनतीत्येव युक्तम्,इन्ह॑न्निति नियमेन दीर्घाऽप्राप्तेः । न च नियमस्य अन्तरङ्गत्वात्अनुनासिकस्येटत्युपधादीर्घापत्तेरित्याहुः । देवतीतीति । दिव्शब्दादाचारक्विबन्ताच्छपि लघूपधगुणः । 'नः क्ये' इति नियमेन अपदान्तत्वात्दिव उ॑दित्युत्त्वं नेति भावः । अत्र ऊठीति । दिव्शब्दात् क्विपिच्छ्वो॑रिति वकारस्य ऊठि कृते लघूपधगुणं बाधित्व परत्वादिकारस्य यणि द्यूशब्दाच्छपि ऊकारस्य गुणे अवादेशे च द्यवतीति रूपमुचितमित्यर्थः । चकाविति । कशब्दात्क्विबन्ताल्लिटि णलि द्वित्वे चुत्वे चक अ इति स्थिते ककारादकारस्य अतो लोपात्परत्वाद्वृद्धौ आकारे 'आत औ णलः' इत्यौत्त्वे वृद्धिरेकादेश इति भावः । माधवस्त्विति । चक अ इति स्थिते पूर्वविप्रतिषेधाद्वृदिंध बादित्वा ककारादकारस्य अतो लोपे कृते णलोऽकारेण सह चक इति रूपमित्यर्थः । नचैवं सति अ इवाचरति अति, औ, अतुरित्यत्रापि लिटिअत आदे॑रिति दीर्घं बाधित्वा अतो लोपः स्यादिति वच्यं,ण्यल्लोपा॑विति पूर्वविप्रतिषेधलभ्योऽतो लोपः संनिहितमेवअकृत्सार्वे॑ति दीर्घं बाधते, ननुअत आदे॑रिति दीर्घमपि,अनन्तरस्ये॑ति न्यायादिति माधवाशय इत्याहुः । तदनाकरमेवेति । अनेकाच्त्वाऽभावादिति भावः । वस्तुतस्तुप्रत्ययग्रहणमपनीये॑त्यस्य भाष्ये अदर्शनात् प्रत्ययान्तत्वादाम्भवत्येवेति युक्तमेवेत्यनुपदमेवोक्तम् ।
translator notes
- BM: the adhikāra 'aṅgasya' is qualified by 'anunāsika', with tadantavidhi; 'upadhāyāḥ' is carried forward (anuvartate) from 'nopadhāyāḥ' [SK 370] and 'dīrghaḥ' from 'ḍhralope' [SK 174]. Followed: the anuvṛtti brackets.
- TB (sk.2666.t1): the tadanta sense comes from the proximity of the qualified 'aṅgasya'; 'dīrgha' is carried forward from 'ḍhralope…' and 'upadhā' from 'nopadhāyāḥ'. 'jhalādau' is obtained by the paribhāṣā 'yasmin vidhis tadādāv algrahaṇe'. Examples before a jhal-initial k-it affix: śāntaḥ, dāntaḥ; before a ṅ-it one, in yaṅluk with tas: śaṃśāntaḥ, daṃdāntaḥ. Followed: 'jhal-initial'.
- BM on idāmati: there is no ācāra-kvip after consonant-finals, as is clear in the Bhāṣya on 'hrasvanadyāpo nuṭ' [SK 208] (Śabdenduśekhara). On pathīnati: from pathin with kvip, the i is lengthened by this rule; but this follows Mādhava; even granting kvip, with tip 'pathenati' is right, because by the restriction 'inhan…' [SK 356] the lengthening does not apply [except before śi]. Our sk2666.b1 continues only 'na ca niyamasya antaraṅgatvāt anunāsikasyety upadhādīrghāpatter ity āhuḥ', which has lost words; the fuller text is Wikisource uttara-2/0163: it cannot be argued that the restriction looks only to like cases (applying only when a sup immediately follows), since then in vṛtraghnī too the antaraṅga lengthening of the penultimate by 'anunāsikasya…' would set aside a-deletion. Recorded; the English keeps the kaumudī's pathīnati.
- TB on 'pathīnati' (sk.2666.t1) records three views: some say the lengthening applies first as antaraṅga and then there is no guṇa; others say that by the restriction 'inhan…' (only before śi) there is no lengthening, and with guṇa the form is pathenati; still others say the 'inhan' restriction concerns only words like daṇḍin, vṛtrahan, pūṣan, aryaman, not pathin, so pathīnati is correct. Recorded; TB does not decide, and BM prefers pathenati.
- BM: devati: from div with ācāra-kvip, guṇa of the light penultimate before śap; being not pada-final by the restriction of 'naḥ kye', there is no u by 'diva ut' [SK 337]. 'atra ūṭhi': with kvip, ūṭh replaces the v by 'cchvoḥ…' [SK 2561]; yaṇ of the i, as the later rule, sets aside guṇa of the light penultimate; from dyū with śap, guṇa of ū and av give dyavati. Followed: 'with ūṭh'.
- TB (sk.2666.t1): devati: being not pada-final, div gets no u. On 'atra': ūṭh, as antaraṅga, sets aside guṇa of the light penultimate, then yaṇ; when yaṇ is to be done, the bahiraṅga ūṭh is not asiddha, because of the prohibition 'nājānantarye'. One may not argue that guṇa, an aṅga operation, outweighs yaṇ, a phonological one (vārṇād āṅgaṃ balīyaḥ), because the two have different loci; that is how syona is formed from siv with the uṇādi na. Recorded: TB calls ūṭh antaraṅga, BM calls yaṇ the later (para) rule; both reach dyavati.
- BM on 'cakau': from ka with kvip, in liṭ with ṇal, doubling and palatalization give cak a; since vṛddhi is later (para) than the deletion of a [after k], vṛddhi gives ā, then au by 'āta au ṇalaḥ' and vṛddhi as single substitute. On Mādhava: with cak a standing, by prior-rule precedence (pūrvavipratiṣedha) [of the vārttika 'ṇyallopau…'] the a after k is deleted, setting aside vṛddhi, and with the a of ṇal the form is caka. One should not object that then in ati, au, atuḥ the deletion of a would also set aside the lengthening of 'ata ādeḥ': the a-deletion obtained by pūrvavipratiṣedha sets aside only the adjacent lengthening of 'akṛtsārva…', not 'ata ādeḥ', by the maxim 'anantarasya' — that, they say, is Mādhava's intention. Followed: 'the deletion of a setting aside vṛddhi before ṇal'.
- TB (sk.2666.t1): 'ka iva': ka is Brahmā. On 'caka': to the objection that in au, atuḥ the a-deletion would likewise set aside the lengthening of 'ata ādeḥ', TB answers that the a-deletion arising from the statement 'ṇyallopau…' sets aside only the adjacent 'akṛtsārva…' lengthening, by the maxim 'anantarasya', not the more distant 'ata ādeḥ'; that is Mādhava's intention, so this does not conflict with his account [of ati]. Followed; agrees with BM.
- BM on 'tad anākaram eva': because [sva] is not polysyllabic. But in fact, since 'pratyayagrahaṇam apanīya' is not found in the Bhāṣya, ām does come after an affix-final [stem], so [Svāmī's form] is quite proper, as stated just before. Recorded; BM qualifies Bhaṭṭoji's judgement.
- TB (sk.2666.t1) on 'anākaram eva': because there is no polysyllabicity. Others, since the Bhāṣya does not say 'pratyayagrahaṇam apanīya', hold that as an affix-final [stem] svāmāsa and the like are correct. Recorded; agrees with BM's 'vastutas tu'.
- textual Our k1 reads 'svāṃcakareti'; the print (NSP p. 448, scan page-0458, read) reads 'svāṃcakāreti' ('svāṃcakāra'). The English follows the print. Ours matches the print in 'sva iva svati | sasvau | sasva | yat tu svāmī…' and 'dyaur iva devatīti mādhavaḥ' (ours 'dyaurivadevatīti', without word-space). Wikisource uttara-2/0164 reads 'sva iva sasvau | sasva | yat tu svāmāsa | svāñcakāra iti'. Mūla reading, for Ajai; source.json has not been edited.
- textual Our BM (sk.2666.b1) on pathīnati has a lacuna: it reads 'na ca niyamasya antaraṅgatvāt anunāsikasyety upadhādīrghāpatter ity āhuḥ'. Wikisource uttara-2/0163 reads 'na ca niyamasya sajātīyāpekṣatvāt subānantarye evāyaṃ niyamo nānyatreti vācyam | tathā sati vṛtraghnaḥ strī vṛtraghnīty atrāpi allopaṃ bādhitvā antaraṅgatvāt anunāsikasyety upadhādīrghāpatter ity āhuḥ'. The BM note above follows Wikisource. Commentary layer only; source.json has not been edited.
- translator 'ṇyallopau…' is the vārttika 'ṇyallopāv iyaṅyaṇguṇavṛddhidīrghebhyaḥ pūrvavipratiṣedhena', identified from BM's 'pūrvavipratiṣedha'. 'cakau' is supplied as a liṭ form from the context (BM: 'kaśabdāt kvibantāl liṭi ṇali'). 'svāmī' is rendered as the name Svāmī, whom neither commentator identifies further.
SK 2667 · A 3.1.12V
भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर्लोपश्च हलः ॥ २६६७ ॥
bhṛśādibhyo bhuvyacverlopaśca halaḥ
bhṛśādibhyo bhuvy acver lopaś ca halaḥ — [kyaṅ — carried forward (anuvṛtti) from kartuḥ kyaṅ salopaś ca, SK 2665 —] is added after bhṛśa and the rest, when they do not end in cvi, in the sense of becoming (bhū); and of [those ending in] a consonant (hal) there is deletion [of that consonant].
Rule. Kyaṅ comes after bhṛśa and the rest, in the sense of becoming, when they do not end in cvi. Those of them that end in a consonant lose that consonant. Bhaṭṭoji's gloss: "let kyaṅ come, in the sense of bhavati, after bhṛśa and the rest, when they concern becoming what one was not; and let consonant-final ones among them lose [the consonant]".
Kyaṅ comes by anuvṛtti from SK 2665. One of Bhaṭṭoji's commentators gives this, and the other lists the group: bhṛśa, śīghra, manda, paṇḍita, durmanas, sumanas, unmanas and so on.
"Not ending in cvi." The words acveḥ "not cvi-final" exclude the affix cvi of chapter 42. That exclusion is a paryudāsa: it means "something like a cvi-final, but other than it". By its force the rule is limited to abhūtatadbhāva, "becoming what one was not". Bhaṭṭoji draws this out himself.
Example.
abhṛśo bhṛśo bhavati, "what was not intense becomes intense":
bhṛśa + su + kyaṅ → luk → bhṛśa-ya
→ lengthening before ya (SK 2298) → bhṛśāya
→ kyaṅ is marked with ṅ → ātmanepada → bhṛśāyate.
sumanas, "good-minded" (a bahuvrīhi, says one commentator):
sumanas + kyaṅ → this rule: the final s is lost → sumana-ya → sumanāya → sumanāyate.
Applies when / blocked by. No kyaṅ where nothing new comes to be. The counter-example is kva divā bhṛśā bhavanti (from the Bhāṣya, says one commentator). Bhaṭṭoji explains: "where by day are those that are intense at night, the stars and so on?" One commentator glosses "intense" as "bright". The stars are already bright; they do not become so.
The saṃgrāma principle. Bhaṭṭoji now proves a rule that this chapter will use often.
- The curādi list reads "saṃgrāma, in the sense of fighting" (saṃgrāma yuddhe). There saṃgrāma is a noun stem. Ṇic would come to it anyway by tat karoti, "makes that" (the list-rule under SK 2573). Reading it in the list serves to attach a marker a along with that ṇic.
- The list could have said "grāma, meaning fighting". Saṃgrāma would then be understood, because grāma alone never means fighting. Both commentators make this point.
- So the full reading with sam is a sign (jñāpaka). A jñāpaka is a feature of wording that shows a principle not stated. Here it shows: "a first member that has the form of an upasarga is separated, when an affix that makes a dhātu is about to be added".
So the augment aṭ comes after such a member, before the rest:
sumanāya + laṅ → su is separated → aṭ before manāya → su-a-manāyata → svamanāyata
unmanāyate; laṅ ud-a-manāyata → udamanāyata.
Ava is separated in the same way under the kvip of SK 2665: avāgalbhata, avāgalbhiṣṭa.
Only cases of the same kind. Bhaṭṭoji limits the principle. The sign covers only cases like its own (sajātīyaviṣaya). The member is separated only where the whole upasarga is heard. It is not separated where a substitute has swallowed it.
- ā + ūḍhaḥ gives oḍhaḥ. The ā is lost in the o, so it is not separated.
- So oḍhāya is one undivided root. Its gerund is
oḍhāyitvā, "having behaved like him", with -tvā. - Contrast
unmanāyya and avagalbhya. There ud and ava are separated and compound with the gerund. In a compound the gerund takes lyap (-ya). One of Bhaṭṭoji's commentators names the rules: SK 761 for the compound, SK 3332 for lyap.
Vārttika: usyomāṅkṣv āṭaḥ pratiṣedhaḥ. "Prohibition for āṭ before us, om and āṅ." Bhaṭṭoji: before these, the augment āṭ does not merge by pararūpa. It takes vṛddhi instead. Bhaṭṭoji cites this to prove the limit just stated.
- usrām aicchat, "he wished for a cow":
usrīya + laṅ → āṭ + u → not pararūpa (as SK 2214 would give) → vṛddhi → ausrīyat. auṅkārīyat (from oṅkāra), and auḍhīyat (from oḍha): no pararūpa by SK 80.
Bhaṭṭoji adds that, as laid down in the sixth book, this already follows from the word ca in āṭaś ca (SK 269), which prescribes vṛddhi again.
How does this prove the limit? Bhaṭṭoji's commentators explain. Suppose ā were separated even inside oḍha. Then aṭ would come after the ā, and no pararūpa could ever arise there. The prohibition for āṅ would be pointless. Since it is stated, ā inside oḍha is not separated.
Watch out. The principle needs the upasarga's full form. In svamanāyata the augment sits inside the word. In auḍhīyat it stands at the front, because the ā is no longer heard.
Siddhānta-kaumudī
अभूततद्भावविषयेभ्यो भृशादिभ्यो भवत्यर्थे क्यङ् स्यात् हलन्तानामेषां लोपश्च । अभृशो भृशो भवति भृशायते । अच्वेरिति पर्युदासबलादभूततद्भाव इति लब्धम् । तेनेह न । क्व दिवा भृशा भवन्ति । ये रात्रौ भृशा नक्षत्रादयस्ते दिवा क्व भवन्तीत्यर्थः । सुमनस् । अस्य सलोपः । सुमनायते । चुरादौ संग्राम युद्धे इति पठ्यते तत्र संग्रामेति प्रातिपदिकम् । तस्मात्तत्करोतीति णिच् सिद्धः । तत्सन्नियोगेनानुबन्ध आसज्यते । युद्धे योऽयं ग्रामशब्द इत्युक्तेऽपि सामर्थ्यात्संग्रामशब्दे लब्धे विशिष्टपाठो ज्ञापयति । उपसर्गसमानाकारं पूर्वपदं धातुसंज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकीर्षिते पृथक् क्रियते इति । तेन मनश्शब्दात्प्रागट् । स्वमनायत । उन्मनायते । उदमनायत । एवं चावागल्भत अवागल्भिष्टेत्यादावप्यवेत्यस्य पृथक्करणं बोध्यम् । ज्ञापकं च सजातीयविषयम् । तेन यत्रोपसर्गरूपं सकलं श्रूयते न त्वादेशेनापहृतं तत्रैव पृथक्कृतिः । एवं आ ऊढः ओढः स इवाचर्य ओढायित्वा । अत्र उन्मनाय्य अवगल्भ्येतिवन्न ल्यप् । ज्ञापकस्य विशेषविषयत्वे षाष्ठं वार्तिकं तद्भाष्यं च प्रमाणम् । तथा हि । उस्योमाङ्क्ष्वाटः प्रतिषेधः ॥ उसि ओमाङोश्च परयोराटः पररूपं नेत्यर्थः । उस्रामैच्छत् । औस्रीयत् । औङ्कारीयत् । औढीयत् । आटश्च SK 269 इति चशब्देन पुनर्वृद्धिविधानादिदं सिद्धमिति षाष्टे स्थितम् ॥
Let kyaṅ be added [— carried forward (anuvṛtti) from SK 2665] in the sense of becoming (bhavati) after bhṛśa and the rest when they concern becoming what [one] was not (abhūtatadbhāva); and of those of them that end in a consonant, let there be deletion [of the consonant]. abhṛśo bhṛśo bhavati ('what was not intense becomes intense'): bhṛśāyate. [The restriction to] abhūtatadbhāva is obtained by force of the exclusion (paryudāsa) 'acveḥ' ['not ending in cvi']. Hence not here: kva divā bhṛśā bhavanti — meaning 'where are those that are intense (bhṛśa) at night, the stars and so on, by day?'. sumanas: its s is deleted: sumanāyate.
In the curādi [class] 'saṃgrāma yuddhe' ('saṃgrāma, in [the sense of] fighting') is read. There 'saṃgrāma' is a prātipadika; from it ṇic is [already] established by 'tat karoti…' ['makes that']. Together with that [ṇic] an anubandha [a] is attached. Even if [the list] had said '[the word] grāma that [means] fighting', the word saṃgrāma would have been obtained by implication (sāmarthya); so the reading with the qualifying [sam] (viśiṣṭapāṭha) indicates (jñāpayati): 'A first member that has the same form as an upasarga is separated [from the base] when an affix that brings about the designation dhātu is about to be added.' Hence the augment aṭ [comes] before the word manas: svamanāyata. unmanāyate, udamanāyata. In the same way the separation of ava is to be understood in avāgalbhata, avāgalbhiṣṭa and the like.
And the indication (jñāpaka) has as its scope [cases] of the same kind (sajātīyaviṣaya). Hence separation takes place only where the whole form of the upasarga is heard, not where it has been taken away by a substitute (ādeśa). And so: ā + ūḍhaḥ = oḍhaḥ; [from] 'sa ivācarya' ('having behaved like him'): oḍhāyitvā. Here there is no lyap, unlike unmanāyya and avagalbhya. That the indication has a restricted scope (viśeṣaviṣayatva) is attested by the vārttika in the sixth [adhyāya] and its Bhāṣya. Namely:
(vārttika) For āṭ before us, om and āṅ, prohibition [of pararūpa].
That is: before us, om and āṅ, āṭ does not [undergo] pararūpa. usrām aicchat ('wished for a cow'): ausrīyat. auṅkārīyat. auḍhīyat. That this is [already] established by the re-prescription of vṛddhi through the word ca in āṭaś ca (SK 269) is laid down in the sixth [adhyāya].
Bālamanoramā
भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर्लोपश्च हलः - भृशादिभ्यो । भवनं भूः, भावे क्विप् । तदाह — भवत्यर्थे इति । भवने इत्यर्थः । क्यङ् स्यादिति ।कर्तुः क्यङ् स लोपश्चे॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । हलन्तानामेषामिति । भृशादिषु ये हलन्तास्तेषां लोपः, क्यङ् चेत्यर्थः । ननु 'अभूततद्भावे' इतिकुतो लब्धमित्यत आह — अच्वेरिति पर्युदासबलादिति ।अभूततद्भावग्रहण॑मिति वार्तिकमेतल्लब्धार्थकथनपरमिति भावः । ये रात्रौ भृशा इति । प्रकाशाऽतिशयवन्त इत्यर्थः । भृशादिषु हलन्तमुदाहरति — सुमनसिति । सुमनायते इति । असुमनाःसुमना भवतीत्यर्थः । यद्यपि स्त्रियामित्यधिकारेअप्सुमनस्समासिकतावर्षाणां बहुत्वं चे॑ति लिङ्गानुशासनसूत्रे सुमनश्शब्दस्य नित्यं बहुवचनं विहितं, तथापि तद्देवादिपर्यायरूढविषयम् । सु = शोभनं मनो यस्येति सुमना इति बहुव्रीहिर्यौगिक इति भावः । सुमनायते इति । क्यङि सलोपेअकृत्सार्वे॑ति दीर्घः । ननु लङि मनश्शब्दात्प्रागटिस्वमनायते॑ति वक्ष्यमाणमनुपपन्नम्, अङ्गस्य अड्विधानात्सुमनश्शब्दस्य समस्तस्यैव लङं प्रत्यङ्गत्वात्,प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहण॑मिति न्यायादित्याशङ्क्याह — चुरादौ सङ्ग्राम युद्धे इति पठते इति । ततश्च क्वचित्सोपसर्गपाठबलादन्यस्मात् सोपसर्गादाचारक्विपि उपसर्गस्य न धातुसंज्ञाप्रवेश इति विज्ञायते इत्यर्थः । ननु चुरादौसङ्ग्रामे॑ति समस्तो धातुः, नतु सोपसर्गो ग्रामशब्दः । एवं चास्य प्रातिपदिकत्वाऽभावात्सोपसर्गात्क्विपि उपसर्गस्य न धातुसंज्ञाप्रवेश इत्यत्र कथमिदं गमकमित्यत आह — तत्र सङ्ग्रामेति प्रातिपदिकमिति ।ग्रसेरा॑चे॑त्यौणादिके मन्प्रत्ययेनिष्पन्नस्य ग्रामशब्दस्यकृत्तद्धिते॑ति प्रातिपदिकत्वम् । अव्युत्पत्तिपक्षेअर्थवदधातु॑रिति प्रातिपदिकत्वमित्यर्थः । ननु चुरादावस्य पाठो धात्वधिकारविहितचौरादकणिजर्थः । एवं च प्रातिपदिकत्वेन चुरादौ तस्य पाठो व्यर्थ इत्यत आह — तस्मादिति । तस्मात्सङ्ग्रामेति प्रातिपदिकाच्चौरादिकणिजसंभवेऽपितत्करोती॑त्यर्थे णिच् सिद्ध इत्यर्थः । ननुतत्करोती॑त्यनेनैव सङ्ग्रामशब्दात्प्रातिपदिकाण्णिच्सिद्धे किमर्थमिह चुरादौ तस्य पाठ इत्यत आह — तत्संनियोगेनेति । णिच्संनियोगेन अकारस्य इत्संज्ञकस्य अनुदात्तेत्त्वार्थकस्य आसञ्जनार्थ इत्यर्थः । न च मकारादकारस्य इत्संज्ञकत्वे अल्लोपस्य णिनिमित्तकत्वाऽभावादससङ्ग्रामत्येत्यत्र 'णौ चङ्युपधायाः' इत्युपधाह्रस्वः स्यादिति वाच्यं, सङ्ग्रामेत्ययं हि कथादित्व#आददन्तः । तस्मादकारो भिन्न एव अनुबन्धत्वेनासज्यते इत्यर्थः । एवं च णौ अतो लोपे सति णावग्लोपित्वान्नोपधाह्रस्वः । कथादित्वलक्षणाऽदन्तत्वलाभायैवाऽस्य चुरादौ पाठ इति भावः । ननु चुरादौ सङ्ग्रामशब्दस्यतत्करोती॑ति णिचि परे अस्त्वनुबन्धाऽऽसङ्गः, तथापि आचारक्विपि उपसर्गस्य न धातुसंज्ञाप्रवेश इत्यतर् कथमस्य ज्ञापतेत्यत आह — युद्धे इति । सामर्थ्यादिति । 'ग्राम युद्धे' इत्येतावतैव सङ्ग्रामशब्दो लभ्यते, केवलस्य ग्रामशब्दस्य युद्धे प्रयोगाऽभावादित्यर्थः । विशिष्टपाठ इति । सङ्ग्रामशब्दपाठ इत्यर्थः । ज्ञाप्यमर्थमाह — सामानाकारमिति । सङ्ग्रामशब्दे युद्धवाचिनिस॑मित्यस्य क्रि#आययोगाऽभावात्समानाकारमित्युक्तम् । धातुसंज्ञाप्रयोजके इति ।क्विबादा॑विति शेषः । पृथक्क्रियते इति । तथा च न तस्य धातुसंज्ञाप्रवेश इत्यर्थः । ततः किमित्यत आह — तेनेति ।स॑मित्यस्य धातुसंज्ञाप्रवेशाऽभावेनेत्यर्थः । तथा च सुमनश्शब्दादाचारक्विपि विवक्षिते मनश्शब्दमात्रस्य धातुत्वात्ततो लङि मनश्शब्दस्यैवाङ्गत्वात्तः प्रागेव अट्, न तु सुमनसिति समुदायात्प्रागित्यर्थः । एतेनसङ्ग्रामयतेरेव सोपसर्गान्नाऽन्यास्मा॑दित्यादि भाष्यं 'भृषादिभ्य' इति सूत्रस्थं व्याख्यातमिति बोध्यम् । उन्मनायते इति । भृशादित्वात् क्यङि सलोपः । एवं चेति । एवमुक्तरीत्याआचारेऽवगल्भे॑ति क्विब्विधावपि अवेत्यस्य पृथक्करमाद्गल्भशब्दात्प्रागेव अडित्यर्थः । ननु आ ऊढः ओढः ।कुगती॑ति समासः । अस्माद्भृशादित्वात्क्यङि 'ओढायते' इत्यादि रूपम् । अत्रापि आङो धातुसंज्ञाप्रवेशो न स्यात्, तत्र यद्यपि लङि ऊढशब्दाद्वा आङो वा प्रागाटि न रूपे विशेषः, उभयथापि औढायतेत्येव रूपं सिद्धमेव । तथापि ओढायेति क्यङन्तात्क्वाप्रत्ययेअतो लोपे ओढायित्वेत्येवेष्यते । अत्र क्यङि चिकीर्षिते उक्तरीत्या पृथक्करणे पृथक्कृतस्य आङः 'कुगतिप्रादयः' इति क्त्वाप्रत्ययान्तेन समासे सतिसमासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्य॑बिति ल्यप् स्यादित्यत आह — ज्ञापकं च सजातीयविषयमिति । तदेवोपपादयति — तेनेति । चुरादौसङ्ग्राम युद्धेट इति सङ्ग्रहणस्य उक्तार्थे पृथक्कृतिरिति ज्ञापकस्य सजातीयविषयकत्वाश्रयणेन यत्र उपसर्गस्वरूपमविकृतं श्रूयते नत्वेकादेशेनापह्मतं तत्रैव उपसर्गस्य पृथक्कृतिरिति विज्ञायते इत्यर्थः, सङ्ग्रामे सङ्ग्रहणस्य ज्ञापकस्य एवंविधत्वादिति भावः । ततः किमित्यत आह — एवं चेति । ओढायित्वेति । ओढशब्दाद्भृशादित्वात् क्यङि ओढायेत्यस्मात्क्यङ्नतात्क्वाप्रत्यये अतो लोपे रूपम् । अत्रेति । अत्र न ल्यबित्यन्वयः । क्यङि विवक्षिते आङ एकादेशेनापह्मत्वेन पृथक्करणाऽभावे सति तस्य आङः क्त्वाप्रत्ययान्तेन समासाऽभावान्न ल्यबिति भावः । उन्मनाय्य, अवगल्भ्येतिवदिति व्यतिरेकदृष्टान्तः । उन्मनस्शब्दाद्भृशादित्वादाचारे क्यङि सकारलोपेअकृत्सार्वे॑ति दीर्घे उन्मनायेत्यस्मात्क्त्वोल्यपि, अतो लोपे, उन्मनाय्येति रूपम् । अवगल्भशब्दादाचारेऽवगल्भेति क्विबन्तात्क्वो ल्यपि रूपम् । अत्रउ॑दित्यस्यअवे॑त्यस्य च उपसर्गस्वरूपस्य अनपगृतत्वेन क्यङि क्विपि च विवक्षिते पृथक्कृततया तयोः क्त्वान्तेन समासे सति ल्यबुचितः । इह तु ओढायित्वेत्यत्र न ततेति व्यतिरेकदृष्टान्तोऽयम् । ज्ञापकस्य सजातीयत्वे प्रमाणं दर्शयति — ज्ञापकस्येति । षाष्ठं वार्तिकं दर्शयति — उस्योमाङ्क्ष्विति । उसि, ओम्, आङ् एषां द्वन्द्वः । षष्ठ्स्य प्रथमे पादेओमाङोश्चे॑ति सूत्रे इदं वार्तिकं पठतिम् । तद्व्याचष्टे — उस्योमाङोश्च परयोरिति ।एङि पररूप॑मित्यत#ः पररूपग्रहणानुवृतिंत मत्वा आह — पररूपं नेति । उसि तावदुदाहरति — औस्रीयदिति । उस्रामात्मन ऐच्छदित्यर्थे 'सुप आत्मनः' इति क्यजन्ताल्लङि उस्रीयशब्दादङ्गात्प्रागटि कृतेउस्यपदान्ता॑दिति पररूपं प्राप्तमनेन निषिध्यते । अर्थवद्गर्हणपरिभाषा त्वनित्या, अस्मादेव भाष्योदाहरणात् । अन्यथा भिन्द्युरित्यादौ पररूपं न स्यात्, क्यजन्ताल्लङि अङ्गस्य आटि कृतेओमाङोश्चे॑ति पररूपं प्राप्तमनेन निषिध्यते । आङि उदाहरति — औढीयदिति । आ ऊढः ओढः, तस्मात् क्यजन्ताल्लङि अङ्गस्य ओढशब्दस्य आटि कृतेओमाङोश्चे॑ति पररूपं प्राप्तमनेन निषिध्यते । उदाहरणत्रयमिदं भाष्ये स्थितम् । तत्र यदि उपसर्गस्वरूपस्य एकादेशेनापहारेऽपि पृथक्करणं स्यात्तर्हि क्यचि विवक्षिते आङः पृथक्कृतौ सत्यां धातुबहिर्भावादूढशब्दात् प्रागाङः परत्र आटि सति पररूपस्याऽप्रसक्कतेराङि पररूपप्रतिषेधो व्यर्थः स्यात् । उक्तज्ञापकस्य सजातीयविषयत्वे तु अत्र आङ एकादेशेनापहारात्पृथक्करणाऽभावादोढशब्दात् प्रागाडागमे सति आङि पररूपप्राप्तेस्तन्निषेधोऽर्थवान् भवति । अतो ज्ञापकस्य सजातीयविषयत्वे 'उस्योमाङ्क्षु' इत्याङ्ग्रहणम्, औढीयदिति तदुदाहरणपरभाष्यं च अत्र प्रमाणमिति भावः । ज्ञापकस्य सजातीयविषयत्वे प्रमाणान्तरमाह — आटश्चेति चशब्देनेति ।आटश्चे॑ति सचकारः पुनर्वृद्धिविधानार्थः । तथा च आटोऽचि वृद्धिरेव यता स्यान्नाऽन्यत्पररूपमितिलभ्यते इत्यपि षष्ठाध्यायेओमाङोश्चे॑ति सूत्रे,आटश्चे॑ति सूत्रे च भाष्ये स्थितमित्यर्थः । एवं च एतद्वार्तिकप्रत्याख्यानपरः सौत्रश्चकारस्तद्भाष्यं चाऽत्र ज्ञापकमित्युक्तं भवति ।
translator notes
- BM: bhū is becoming (bhavana), kvip in the bhāva sense; hence 'bhavatyarthe', i.e. 'in becoming'. 'kyaṅ syāt': because it is carried forward (anuvṛtti) from 'kartuḥ kyaṅ salopaś ca' [SK 2665]. 'halantānām eṣām': of those among bhṛśādi that end in a consonant, deletion and kyaṅ. 'abhūtatadbhāva' is obtained from the paryudāsa 'acveḥ', so the vārttika 'abhūtatadbhāvagrahaṇam' only states what is already obtained. 'ye rātrau bhṛśāḥ': 'having excessive brightness'. sumanāyate: 'one who was not sumanas becomes sumanas'; sumanas here is the derivable bahuvrīhi 'having a good mind', not the always-plural word for flowers (gods) of the liṅgānuśāsana. Followed: the anuvṛtti bracket and 'becoming what [one] was not'.
- TB, printed under sk.2666.t1 (NSP p. 448): 'bhavatyarthe' explains 'bhuvi'. bhṛśa, śīghra, manda, paṇḍita, durmanas, sumanas, unmanas and so on are the bhṛśādi. With 'ye rātrau…' Bhaṭṭoji explains the counter-example of the Bhāṣyakāra, 'kva divā…'. Followed.
- BM on 'curādau…': objection — aṭ before manas in 'svamanāyata' is impossible, since aṭ is prescribed for the aṅga and the whole sumanas is the aṅga for laṅ ('pratyayagrahaṇe yasmāt sa vihitas tadādes tadantasya grahaṇam'). Bhaṭṭoji answers from saṃgrāma: from its being read with an upasarga in one place it is known that, with ācāra-kvip after another upasarga-word, the upasarga does not enter the dhātu-saṃjñā. 'prātipadikam': grāma is formed with the uṇādi man by 'graser ā ca', a prātipadika by 'kṛttaddhita…' [SK 179], or by 'arthavad…' [SK 178] if underived. 'tasmāt': from it ṇic in the sense 'tat karoti' is available anyway. 'tatsanniyogena': its curādi reading serves to attach, together with ṇic, an a that is an it and gives anudāttettva; this a is distinct from the a of saṃgrāma (an a-final kathādi word), so with a-deletion before ṇi, ṇi is aglopin and there is no shortening of the penultimate [by 'ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ', SK 2314]. 'sāmarthyāt': grāma alone is never used for fighting. 'samānākāram': sam in saṃgrāma 'fighting' has no connection with an action, so it is only 'like' an upasarga. 'dhātusaṃjñāprayojake': kvip etc. 'pṛthak kriyate': it does not enter the dhātu-saṃjñā; so with ācāra-kvip from sumanas only manas is the dhātu and aṭ comes before manas. Followed: '[already]', 'an anubandha [a]', 'by implication', '[from the base]'.
- TB, printed under sk.2666.t1 (NSP pp. 448–449): 'prātipadikam': it is not a dhātu, being formed with man by the uṇādi 'graser ā ca'; so the jñāpaka to be stated fits. 'anubandhaḥ': the anubandha is an a distinct from the a of ma, so pararūpa by 'ato guṇe' is to be understood; were the a of ma the anubandha, asasaṃgrāmata would get shortening by 'ṇau caṅi…'. 'sāmarthyāt': grāma alone is not used of fighting. 'samānākāram': not an upasarga, for lack of connection with an action. 'pūrvapadam': possible only in a compound, so in āndolayitvā, preṅkholayitvā, ā and pra are not separated (otherwise lyap would follow). The result of separation: in sumimanāyiṣati, unmimanāyiṣati, mana is doubled. 'avāgalbhata': in the kvip of 'ācāre 'vagalbha…', ava is separated, so aṭ comes before galbha. Followed: 'an anubandha [a]' and the separation of ava.
- BM on 'jñāpakaṃ ca sajātīyaviṣayam': objection — oḍha (ā + ūḍha, compound by 'kugati…' [SK 761]) is in bhṛśādi and gives oḍhāyate; if āṅ did not enter the dhātu here, then although in laṅ the result is the same (auḍhāyata) whether aṭ precedes ūḍha or āṅ, from the kyaṅ-final oḍhāya with ktvā, the separated āṅ would compound with the ktvā-final by 'kugatiprādayaḥ', and 'samāse 'nañpūrve ktvo lyap' [SK 3332] would give lyap, whereas oḍhāyitvā is wanted. Answer: the jñāpaka (the 'sam' in saṃgrāma) covers only cases like itself, where the upasarga's form is heard unaltered, not taken away by a single substitute. unmanāyya and avagalbhya are contrasting examples where the upasarga is intact and lyap is right. Followed: 'of the same kind' and 'unlike unmanāyya and avagalbhya'.
- BM on the vārttika: usi, om and āṅ form a dvandva; the vārttika is read in the Bhāṣya under 'omāṅoś ca' [SK 80] in the first pāda of the sixth [adhyāya]; 'pararūpa' is carried forward from 'eṅi pararūpam' [SK 78]. ausrīyat: 'wanted a cow (usrā) for himself' — kyac by 'supa ātmanaḥ', laṅ, aṭ before the aṅga usrīya; 'usy apadāntāt' [SK 2214] would give pararūpa, and this prohibits it. The paribhāṣā on meaningful forms (arthavadgrahaṇa) is not binding (anitya), as this very Bhāṣya example shows; otherwise pararūpa would fail in bhindyuḥ. auṅkārīyat and auḍhīyat: pararūpa by 'omāṅoś ca' prohibited. If the upasarga were separated even when taken away by a single substitute, āṅ would be separated, aṭ would come after it, pararūpa could not arise, and the prohibition for āṅ would be pointless; on the restricted-scope view, the prohibition is meaningful. 'āṭaś ca' with ca re-prescribes vṛddhi, so that before a vowel āṭ gets only vṛddhi and no pararūpa; this is stated in the Bhāṣya on 'omāṅoś ca' and 'āṭaś ca' in the sixth adhyāya; so the sūtra's ca, which makes the vārttika unnecessary (pratyākhyāna), and its Bhāṣya are the jñāpaka. Followed: the vārttika's construal and 'is laid down in the sixth [adhyāya]'.
- TB, printed under sk.2666.t1 (NSP p. 449): 'usrām' (Amarakośa: usrā is a cow). 'ausrīyat': with aṭ for the kyac-final usrīya in laṅ, pararūpa by 'usy apadāntāt' is due; one cannot say this meaningless us is not taken, since in chindyuḥ, bhindyuḥ the us is meaningful only with its augment; so this prohibition of āṭ before us indicates that the paribhāṣā on meaningful forms does not apply here, and the Bhāṣya on 'usy apadāntāt' gives 'kim? kosrā' (ka + usrā, pada-final, so no pararūpa; our OCR 'kim koleti', the print 'kiṃ kosreti', NSP p. 449, scan page-0459). 'auṅkārīyat': pararūpa by 'omāṅoś ca' is due. 'auḍhīyat' exemplifies āṭ before āṅ; if separation applied where [the upasarga] is taken away by a substitute, aṭ would follow āṅ and the prohibition of pararūpa for āṭ before āṅ would be pointless; this very prohibition proves the restricted scope. 'cāśabdena': by using ca the sūtrakāra also favours the restricted scope. 'ṣāṣṭhe sthitam': the Bhāṣyakāra too is authority for the stated sense. Followed: 'in the sixth [adhyāya]'.
- TB (sk.2666.t1) then asks whether ava is separated in avadhīrayati: Vopadeva gives āvavadhīrat with aṭ before ava and doubling of v, which presupposes no separation, while Śrīharṣa's 'avadhīrya' presupposes it. Answer: this root is not read in the curādi list but is added by 'bahulam etan nidarśanam', and both dhīra and avadhīra can be posited; given the two usages, avadhīrayitvā is correct when avadhīra is the dhātu and avadhīrya when dhīra is. Recorded; this goes beyond the kaumudī.
- textual Our k1 runs the vārttika 'usyomāṅkṣv āṭaḥ pratiṣedhaḥ' inline with no vārttika block. The print (NSP p. 449, scan page-0459, read) marks it with its vārttika sign ('tathā hi || ❀ usyomāṅkṣvāṭaḥ pratiṣedhaḥ || usi…'). The English labels it '(vārttika)' on its own line within k1. Ours also lacks the ca of the print's 'evaṃ ca ā ūḍhaḥ'; the English follows the print ('And so'). Mūla readings, for Ajai; source.json has not been edited.
- textual Ours and the print (NSP p. 449, scan page-0459, read) end '…siddham iti ṣāṣṭe sthitam'. The same unit has 'ṣāṣṭhaṃ vārtikam', and TB's lemma on this page is 'ṣāṣṭhe sthitam iti', so ṣāṣṭhe ('in the sixth') is meant; the English renders that sense. Ours matches the print in 'yatropasargarūpaṃ sakalaṃ śrūyate' (Wikisource: 'upasargasvarūpam'). Wikisource uttara-2/0165 lacks the end of this unit.
- translator 'tat karoti…' is the gaṇasūtra giving ṇic in the sense 'makes that'; the kaumudī quotes only its opening. The English construes 'sa ivācarya oḍhāyitvā' as giving the analytic phrase (with its gerund) for the form oḍhāyitvā, as BM's gloss 'oḍhāyety asmāt … ktvāpratyaye' implies.
SK 2668 · A 3.1.13V
लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् ॥ २६६८ ॥
lohitādiḍājbhyaḥ kyaṣ
lohitādiḍājbhyaḥ kyaṣ — After lohita and the rest, and after [a stem] ending in ḍāc, [in the sense of 'becoming' — 'bhuvi' carried forward (anuvṛtti) from bhṛśādibhyo bhuvy acver lopaś ca halaḥ, SK 2667 — and, for lohita only, not in the sense of cvi — 'acveḥ', likewise carried forward from SK 2667, as SK 2669 states —] the affix kyaṣ occurs.
Rule. The affix kyaṣ comes after lohita "red" and the rest, and after a stem ending in ḍāc, in the sense of becoming. Bhaṭṭoji's gloss: "let kyaṣ come, in the sense of bhavati, after lohita and the rest and after a ḍāc-final". "In the sense of becoming" (bhuvi) comes from SK 2667, one of Bhaṭṭoji's commentators says.
"Not cvi-final" also comes from SK 2667. But it qualifies lohita alone. Bhaṭṭoji says this under the next sūtra, where he gives the forms.
Example.
lohita + kyaṣ → lohita-ya → lengthening before ya (SK 2298) → lohitāya
→ SK 2669 then gives lohitāyati or lohitāyate.
Watch out. Kyaṣ has no ṅ. So, unlike kyaṅ, it does not by itself give the ātmanepada. The next sūtra settles its endings.
Siddhānta-kaumudī
लोहितादिभ्यो डाजन्ताच्च भवत्यर्थे क्यष् स्यात् ॥
Let kyaṣ occur, in the sense of bhavati ('becomes') [— 'bhuvi' carried forward (anuvṛtti) from bhṛśādibhyo bhuvi…, SK 2667], after lohita and the rest, and after [a stem] ending in ḍāc.
Bālamanoramā
लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् - लोहितादि । भवत्यर्थे इति ।भृशादिभ्यो भुवी॑त्यतो भुवीत्यनुवृत्तेरिति भावः ।
translator notes
- BM: 'in the sense of bhavati' because 'bhuvi' is carried forward (anuvṛtti) from 'bhṛśādibhyo bhuvi…' [SK 2667]. Followed: the anuvṛtti bracket in sutra_en and k1.
- textual There is no TB on SK 2668, in ours or in the print. On NSP p. 449 (scan page-0459, read), TB goes from its lemmas on SK 2667 (bhṛśādibhyo…) straight to its lemmas on SK 2669 ('tasyeti', 'tasyāpīti', 'lohinīyatīti'). Both runs are printed under sk.2666.t1. Ours matches the print here (NSP p. 449, scan page-0459). Wikisource uttara-2 lacks the page carrying this unit: 0165 breaks off in SK 2667 and 0166 resumes inside SK 2669.
- translator The anuvṛtti of 'acveḥ', and its restriction to lohita, is not stated here. Bhaṭṭoji states it in the next unit (SK 2669 k1). sutra_en carries it in brackets marked as coming from there; k1 does not, because k1 does not say it.
SK 2669 · A 1.3.90V
वा क्यषः ॥ २६६९ ॥
vā kyaṣaḥ
vā kyaṣaḥ — After [a stem ending in] kyaṣ, parasmaipada [— carried forward (anuvṛtti) from śeṣāt kartari parasmaipadam, SK 2159 —] occurs optionally.
Rule. After a stem ending in kyaṣ, the parasmaipada is optional. "Parasmaipada" comes from śeṣāt kartari parasmaipadam (SK 2159), one of Bhaṭṭoji's commentators says. In the other option the ātmanepada comes.
Example.
lohitāya → parasmaipada → lohitāyati; ātmanepada → lohitāyate. One of Bhaṭṭoji's commentators glosses: "what was not red becomes red".
What "not cvi-final" covers. Bhaṭṭoji explains the anuvṛtti of acveḥ into SK 2668. It gives the restriction to becoming what was not. That restriction qualifies the word lohita alone.
- It cannot qualify a ḍāc-stem; there it is impossible. One of Bhaṭṭoji's commentators explains why. Ḍāc imitates an inarticulate sound. One cannot say "what was not the sound paṭat becomes the sound paṭat".
- Nor does it qualify the words that "and the rest" would bring in. The Bhāṣya rejects the word "and the rest" (ādi). The vārttika says so.
Vārttika: lohitaḍājbhyaḥ kyaṣvacanaṃ bhṛśādiṣv itarāṇi. "Kyaṣ is to be prescribed for lohita and for ḍāc-stems; the others [belong] among bhṛśa and the rest."
The k of kyaṣ. Bhaṭṭoji adds: one might think the k of kyaṣ is heard, like the k of kāmyac, since it is pronounced. No: the Bhāṣya rejects that k too. One of his commentators draws the result: SK 2659 and SK 2660 do not take in kyaṣ.
ḍāc-stems. paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyate. Here ḍāc comes without kṛ, bhū or as, though SK 2128 asks for them. Bhaṭṭoji's reason: kyaṣ is prescribed after ḍāc-stems, and that prescription would be idle otherwise. One of his commentators gives the steps:
paṭat doubled for ḍāc → paṭat paṭat
→ the t and the following p give a single p (pararūpa) → paṭapaṭat
→ ḍāc is marked with ḍ, so the ṭi at is lost → paṭapaṭ-ā → paṭapaṭā
→ kyaṣ → paṭapaṭāya → paṭapaṭāyati / paṭapaṭāyate.
Applies when / blocked by. Some read a list here: lohita, śyāma, duḥkha, harṣa, garva, sukha and others. On that basis they give kyaṣ forms in both padas from śyāma and the rest. Bhaṭṭoji rejects this: it conflicts with the Bhāṣya and the vārttika. Those words take only the kyaṅ of SK 2667: śyāmāyate, "becomes dark". Inside the derived word, duḥkha and the like mean "one possessing that quality".
By the liṅgaviśiṣṭa paribhāṣā, kyaṣ also comes after the feminine lohinī: lohinīyati, lohinīyate. One of Bhaṭṭoji's commentators contrasts kyaṅ: it would give only the ātmanepada, with the stem treated as masculine.
Watch out. Only lohita and ḍāc-stems have both padas. lohitāyati is right; śyāmāyati is not.
Siddhānta-kaumudī
क्यषन्तात्परस्मैपदं वा स्यात् । लोहितायति लोहितायते । अत्राच्वेरित्यनुवृत्त्याऽभूततद्भावविषयत्वं लब्धम् । तच्च लोहितशब्दस्यैव विशेषणं न तु डाचोऽसंभवात् । नाप्यादिशब्दग्राह्याणाम् । तस्य प्रत्याख्यानात् । तथा च वार्तिकम् ।
After [a stem] ending in kyaṣ, parasmaipada [— carried forward (anuvṛtti) from SK 2159 —] occurs optionally: lohitāyati, lohitāyate ('becomes red').
Here [in lohitādiḍājbhyaḥ kyaṣ, SK 2668], the anuvṛtti of 'acveḥ' ('not in the sense of cvi') yields the restriction to the domain of becoming what was not so before (abhūtatadbhāva). That [restriction] qualifies the word lohita alone. It does not qualify [the stem in] ḍāc, because there it is impossible. Nor does it qualify the [words] that would be included through the word 'ādi' ('and the rest'), because that [word 'ādi'] is rejected (pratyākhyāna). The vārttika accordingly says:
vārttikaलोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनं भृशादिष्वितराणीति
(vārttika) kyaṣ is to be prescribed for lohita and for [stems in] ḍāc; the others [are to be read] among bhṛśādi.
(वार्तिकम्) ॥ न चैवं काम्यच इव क्यषोऽपि ककारः श्रूयेत उच्चारणसामर्थ्यादिति वाच्यम् । तस्यापि भाष्ये प्रत्याख्यानात् । पटपटायति । पटपटायते । कृभ्वस्तियोगं विनापीह डाच् । डाजन्तात् क्यषो विधानसामर्थ्यात् । यत्तुलोहितश्यामदुःखानि हर्षगर्वसुखानि च । मूर्च्छानिद्राकृपाधूमाः करुणा नित्यचर्मणी ॥ 1 ॥ इति पठित्वा श्यामादिभ्योऽपि क्यषि पदद्वयमुदाहरन्ति तद्भाष्यवार्तिकविरुद्धम् । तस्मात्तेभ्यः क्यङेव । श्यामायते । दुःखादयो वृत्तिविषये तद्वति वर्तन्ते । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया लोहिनीशब्दादपि क्यष् । लोहिनीयति । लोहिनीयते ॥
It should not be objected that, this being so, the k of kyaṣ would also be heard, as the k of kāmyac is, by force of its having been pronounced. That [k] too is rejected in the Bhāṣya.
paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyate. Here ḍāc comes even without a connection with kṛ, bhū or as. This is by force of the fact that kyaṣ is prescribed after [a stem] ending in ḍāc.
Some read [the list as] 'lohita, śyāma, duḥkha, harṣa, garva and sukha; mūrcchā, nidrā, kṛpā, dhūma, karuṇā, nitya and carman' (1), and on that basis give forms in both padas with kyaṣ from śyāma and the rest as well. That conflicts with the Bhāṣya and the vārttika. Therefore only kyaṅ comes after those words: śyāmāyate. Within the derivative (vṛtti), duḥkha and the rest denote what possesses that [quality].
By the paribhāṣā that the gender-marked [form] is included (liṅgaviśiṣṭaparibhāṣā), kyaṣ also comes after the word lohinī: lohinīyati, lohinīyate.
Bālamanoramā
वा क्यषः - वा क्यषः । परस्मैपदमिति ।शेषात्कर्तरी॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । लोहितायतीति । अलोहितो लोहितो भवतीत्यर्थः । अत्रेति ।लोहितादी॑ति सूत्रे इत्यर्थः । तच्चेति । अभूततद्भावविषयत्वमित्यर्थः । असंभवादिति । अव्यक्तानुकरणड्डाचो विहितत्वेन तस्य अभूततद्भावविषयत्वे अनुकरणत्वस्य भङ्गापत्तेरिति भावः । नाप्यादिशब्दग्राह्याणामिति ।श्यामादिशब्दाना॑मिति शेषः । तस्येति । आदिग्रहणस्येत्यर्थः । आदिग्रहणप्रत्याख्याने प्रमाणं दर्शयति — तथा चेति । आदिग्रहणमपनीय लोहितशब्दाड्डाजन्तेभ्यश्च क्यष्वचनं कर्तव्यम् । इतराणि = लोहितादिगणपठितानि श्यामादीनि प्रातिपदिकानि भृशादिष्वेव पठनीयानीत्यर्थः । एवं च श्यामादिशब्देभ्यः क्यङि आत्मनेपदमेवेति फलितम् । तस्यापीति । आदिग्रहणस्येव क्यषः ककारस्यापि विवक्षिते सतिडाचि विवक्षिते द्वे बहुल॑मिति द्वित्वे नित्यमाम्रेडितेडाची॑ति पूर्वखण्डान्तस्य तकारस्य , उत्तरखण्डादेः पकारस्यच पररूपे एकस्मिन् पकारे, डित्त्वाट्टिलोपे, पटपटाशब्दाड्डाजन्तात् क्यषि तदन्ताल्लडादीति भावः । 'अभूततद्भावे' इति तु नात्र संबध्यते इत्युक्तम् । न ह्यपटच्छब्दः पटच्छब्दो भवतीति युज्यते । ननु कृभ्वस्तियोगाऽभावादिह कथं डाजित्यत आह — कृभ्वस्तियोगं विनापीति । भवत्यर्थसत्तामात्रेणेत्यर्थः । कुत इत्यत आह — डाजन्तादिति । तद्भाष्येति ।भृशादिष्वितराणी॑त्युक्तवार्तिकतद्भाष्यविरुद्धमित्यर्थः । तस्मादिति । उक्तवार्तिकभाष्यविरोधात्तेभ्यः श्यामादिभ्यो भृशादित्वलक्षणः क्यङेव नतु क्यषित्यर्थः । ततश्च 'वा क्यषः' इत्यस्याऽप्रवृत्तेर्ङित्त्वादात्मनेपदमेवेति मत्वाऽऽह — श्यामायते इति । श्यामो भवतीत्यर्थः । ननु देवदत्तः सुखायते इति कथम्, देवदत्तस्य सुखत्वाऽभावादित्यत आह — सुखादय इति । श्यामादिषु ये सुखदुःखादिशब्दा गुणवचनास्ते सुखादिगुणवति वर्तन्ते इत्यर्थः । एवंच 'सुखायते' इत्यस्य सुखवान् भवतीत्यर्थः । एवं 'दुःखायते' इत्यादावपि । ननु लोहितशब्दाद्विहितः क्यष् कथं लोहिनीशब्दात्स्यादित्यत आह - लिङ्गविशिष्टेति ।
translator notes
- BM: 'parasmaipadam' because it is carried forward (anuvṛtti) from 'śeṣāt kartari…' [SK 2159]. lohitāyati means 'what was not red becomes red'. 'atra' means in the sūtra 'lohitādi…' [SK 2668], and 'tac ca' means the restriction to abhūtatadbhāva. Followed: the anuvṛtti bracket and '[in SK 2668]'.
- BM on 'asaṃbhavāt': ḍāc is prescribed for imitations of inarticulate sound (avyaktānukaraṇa). If it were restricted to abhūtatadbhāva, it would cease to be an imitation; one cannot say that 'what is not the sound paṭat becomes the sound paṭat'. Hence, BM says, 'abhūtatadbhāve' is not connected with paṭapaṭāyati. 'ādiśabdagrāhyāṇām' supplies 'of śyāma and the rest'. 'tasya' means 'of the word ādi'. The vārttika means that ādi is dropped, that kyaṣ is prescribed for lohita and for ḍāc-final stems, and that the other members of the lohitādi list (śyāma etc.) are to be read among bhṛśādi only. Followed: '[word ādi]' and the rendering of the vārttika.
- TB, printed under sk.2666.t1: 'tasyeti' means of the word ādi; 'tasyāpīti' means of the k of kyaṣ. This refutes those who hold that kyaṣ too is taken up in the two sūtras 'naḥ kye' [SK 2659] and 'kyasya vibhāṣā' [SK 2660]. Followed: 'that [k] too'.
- BM on 'tasyāpi': the k of kyaṣ, like the word ādi [is rejected]. Without a break it gives the derivation of paṭapaṭāyati. With ḍāc intended, [paṭat] is doubled by '[ḍāci vivakṣite] dve bahulam'. The final t of the first part and the initial p of the second take a single pararūpa by 'nityam āmreḍite ḍāci', leaving one p. The ṭi is deleted because ḍāc is ḍit. kyaṣ comes after the ḍāc-final paṭapaṭā, and laṭ etc. come after that. Recorded. This is commentary; the kaumudī gives only the forms. In ours the BM seems to lose words at the join ('…kakārasyāpi vivakṣite sati ḍāci vivakṣite…').
- BM on 'kṛbhvastiyogaṃ vināpi': ḍāc comes merely because the sense of bhavati is present. 'tadbhāṣya…' means [the reading conflicts with] the vārttika 'bhṛśādiṣv itarāṇi' and its Bhāṣya. 'tasmāt' means that śyāma etc. take only the bhṛśādi kyaṅ, not kyaṣ. 'vā kyaṣaḥ' therefore does not apply, and because kyaṅ is ṅit only ātmanepada results. śyāmāyate means 'becomes dark'. On 'sukhādayaḥ': the quality-words among śyāma etc. (sukha, duḥkha…) denote what possesses the quality, so that sukhāyate means 'becomes possessed of happiness'. Followed: 'forms in both padas' and 'what possesses that [quality]'.
- TB, printed under sk.2666.t1, on lohinīyati: with kyaṅ there would be only taṅ (ātmanepada), and in addition treatment as masculine (puṃvadbhāva) by 'kyaṅmāninoś ca' [SK 837]. Recorded.
- textual In the list, ours reads 'karuṇā nityacarmaṇī'. NSP p. 449 (scan page-0459, read) clearly does not have ca there: it has a closed-loop akṣara, either dha or gha, giving 'nityadharmaṇī' or 'nityagharmaṇī'. Wikisource lacks this page. The English keeps the transmitted 'carman'. This is a mūla reading, for Ajai; source.json has not been edited.
- textual The '(vārtikam)' tag at the head of our k3 is editorial. The print (NSP p. 449, scan page-0459, read) marks only 'lohitaḍājbhyaḥ kyaṣvacanaṃ bhṛśādiṣv itarāṇīti' (our k2) with its vārttika sign. Bhaṭṭoji's prose in k3 is left unlabelled. Apart from 'nityacarmaṇī', ours matches the print, including 'lohinīyate' at the head of NSP p. 449 col. 2. The OCR (page-0459.txt) drops that word.
- translator 'yat tu … udāharanti' has an unnamed subject, rendered 'some'. 'padadvayam' is taken as forms in both padas (parasmaipada and ātmanepada), as BM's comment on 'tasmāt' requires.
SK 2670 · A 3.1.14V
कष्टाय क्रमणे ॥ २६७० ॥
kaṣṭāya kramaṇe
kaṣṭāya kramaṇe — [The affix kyaṅ — carried forward (anuvṛtti) from kartuḥ kyaṅ salopaś ca, SK 2665, being svarita; not kyaṣ —] occurs after kaṣṭa as a fourth-case word (caturthyanta), in the sense of kramaṇa (setting about, zeal).
Rule. Kyaṅ comes after the word kaṣṭa "hard" in the fourth case, in the sense of zeal (utsāha). Bhaṭṭoji's gloss: "let kyaṅ come after the word kaṣṭa, ending in the fourth case, in the sense of zeal".
Why kyaṅ and not kyaṣ, the nearer affix? Bhaṭṭoji's commentators answer: kyaṅ in SK 2665 is marked svarita, the sign that a word is to be carried forward; kyaṣ is not.
Example.
kaṣṭāya kramate, "he sets about what is hard":
kaṣṭa + ṅe (the fourth case-ending) + kyaṅ → luk → kaṣṭa-ya
→ lengthening (SK 2298) → kaṣṭāya → ātmanepada → kaṣṭāyate.
Bhaṭṭoji gives the meaning: "he is eager to commit sin".
One of Bhaṭṭoji's commentators explains the gloss. No one is eager for pain itself, so sin, the means to it, is meant. The other gives the rules behind the phrase. The fourth case comes by SK 581, and kramate takes the ātmanepada by vṛttisargatāyaneṣu kramaḥ (SK 2711, taught later).
Vārttika: satrakakṣakaṣṭakṛcchragahanebhyaḥ kaṇvacikīrṣāyām iti vaktavyam. "It should be stated: after satra, kakṣa, kaṣṭa, kṛcchra and gahana, in the sense of wishing to do kaṇva." Bhaṭṭoji explains:
- kaṇva means sin;
- inside the derived word, satra and the rest mean sin;
- kyaṅ comes after them as second-case words, in the sense of wishing to do;
- the phrase pāpaṃ cikīrṣati, "he wishes to commit sin", is an analysis that does not use the derived word's own stem (asvapadavigraha).
Forms: satrāyate, kakṣāyate, and so on.
Watch out. The sūtra needs the fourth case (kaṣṭāya). The vārttika takes the second case (kaṣṭam and the rest). One of Bhaṭṭoji's commentators adds that only kaṣṭa has an analysis in its own words, kaṣṭāya kramate.
Siddhānta-kaumudī
चतुर्थ्यन्तात्कष्टशब्दादुत्साहेऽर्थे क्यङ् स्यात् । कष्टाय क्रमते कष्टायते । पापं कर्तुमुत्सहत इत्यर्थः ।
Let kyaṅ [— carried forward (anuvṛtti) from SK 2665 —] occur after the word kaṣṭa as a fourth-case word (caturthyanta), in the sense of zeal (utsāha). kaṣṭāya kramate ('he sets about what is hard'): kaṣṭāyate. The meaning is: he is eager to commit sin.
vārttikaसत्रकक्षकष्टकृच्छ्रगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षायामिति वक्तव्यम्
(vārttika) It should be stated: after satra, kakṣa, kaṣṭa, kṛcchra and gahana, in the sense of wishing to do kaṇva.
(वार्तिकम्) ॥ कण्वं पापम् । सत्रादयो वृत्तिविषये पापार्थाः । तेभ्यो द्वितीयान्तेभ्यश्चिकीर्षायां क्यङ् । पापं चिकीर्षतीत्यस्वपदविग्रहः । सत्रायते । कक्षायते इत्यादि ॥
kaṇva is sin. Within the derivative (vṛtti), satra and the rest mean sin. After them, as second-case words (dvitīyānta), kyaṅ comes in the sense of wishing to do. 'pāpaṃ cikīrṣati' ('he wishes to commit sin') is an analysis not in the derivative's own words (asvapadavigraha). satrāyate, kakṣāyate, and so on.
Tattvabodhinī
NSP p. 459–460—कष्टाय क्रमणे । क्यङेवानुवर्तते स्वरितत्वात् न तु क्यष् । कष्टायेति निर्देशादेव चतुर्थ्यन्तं लभ्यते । क्रमणमुत्साहः । ‘वृत्तिसर्गतायनेषु’—इति क्रमेरात्मनेपदविधायकसूत्रे सर्ग उत्साह इति सर्वैर्व्याख्यातत्वात् । कष्टं कृच्छ्रम् । ‘कृच्छ्रगहनयोः कषः’ इति इडभावः । न च दुःखं कर्तुमुत्साहः संभवतीति तत्साधनं पापमिह गृह्यते इत्याह—पापं कर्तुमिति ॥—द्वितीयान्तेभ्य इति । चिकीर्षायां द्वितीयान्तस्यैवान्वययोग्यत्वादेवमुक्तम्
Bālamanoramā
कष्टाय क्रमणे - कष्टाय क्रमणे ।क्रमण॑शब्दं विवृणोति उत्साहे इति । अस्वरितत्वात् क्यषिति नानुवर्तते इति भावः ।क्रियार्थोपपदस्ये॑ति चतुर्थीति मत्वा आह — पापं कर्तुमिति । क्रमते इत्यत्रवृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः॑ इति तङ् ।कण्वचिकीर्षाया॑मित्यत्र कण्वपदं व्याचष्टे — कण्वं पापमिति । सत्रादिशब्दान्विवृणोति — सत्रादय इति । द्वितीयान्तेभ्य इति । चिकीर्षायां द्वितीयान्तस्यैवाऽन्वययोग्यत्वादिति भावः । कण्वशब्दस्तु सत्रादिशब्दानां कण्वपरत्वे तात्पर्यग्राहकः । केचित्तुकण्वे॑त्यविभक्तिकम् । कण्ववर्तिभ्यः इति व्याचक्षते । अस्वपदविग्रह इति । वृत्तावेव सत्रादिशब्दानां पापवाचित्वादिति भावः । इदं कष्टशब्दादन्यत्रैव । 'कष्टाय क्रमते' इति तु स्वपदविग्रहोऽस्त्येव । भाष्ये एवं विग्रहं प्रदर्श्य सत्रादिषु विग्रहाऽप्रदर्शनादित्याहुः ।
translator notes
- TB (sk.2670.t1): only kyaṅ is carried forward, because it is svarita; kyaṣ is not. The fourth case follows from the wording 'kaṣṭāya' itself. kramaṇa is utsāha, since everyone explains 'sarga' in 'vṛttisargatāyaneṣu' [SK 2711], the rule giving krami ātmanepada, as utsāha. kaṣṭa is kṛcchra ('hard'), with no iṭ by 'kṛcchragahanayoḥ kaṣaḥ'. One cannot be eager to do pain, so sin, its means, is meant here: hence 'pāpaṃ kartum'. Followed: the anuvṛtti bracket and 'zeal'.
- BM: 'utsāhe' explains 'kramaṇa'. kyaṣ is not carried forward, because it is not svarita. The fourth case is taken by 'kriyārthopapadasya…' [SK 581], hence the gloss 'pāpaṃ kartum'. kramate takes taṅ by 'vṛttisargatāyaneṣu kramaḥ' [SK 2711]. Followed; agrees with TB.
- TB (sk.2670.t1) on 'dvitīyāntebhyaḥ': this is said because only a second-case word can construe with cikīrṣā ('wish to do'). Followed: 'as second-case words'.
- BM: 'kaṇva' in the vārttika shows that satra etc. are meant in the sense of kaṇva. Some take 'kaṇva' as uninflected (avibhaktika), meaning 'from [words] denoting kaṇva'. The dvitīyānta gloss agrees with TB. On 'asvapadavigraha': only within the vṛtti do satra etc. mean sin. This holds for all but kaṣṭa, for which 'kaṣṭāya kramate' is an analysis in its own words, because the Bhāṣya shows that analysis and gives none for satra etc. (ours 'kaṣṭaṃ śabdād anyatraiva'; Wikisource uttara-2/0166 'kaṇvaśabdād anyatraiva'). Recorded.
- textual The '(vārtikam)' tag at the head of our k3 is editorial. The print (NSP p. 449, scan page-0459, read) marks 'satrakakṣakaṣṭakṛcchragahanebhyaḥ kaṇvacikīrṣāyām iti vaktavyam' (our k2) with its vārttika sign. Ours matches the print here. Wikisource uttara-2/0166 numbers the vārttika 1761.
SK 2671 · A 3.1.15V
कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः ॥ २६७१ ॥
karmaṇo romanthatapobhyāṃ varticaroḥ
karmaṇo romanthatapobhyāṃ varticaroḥ — After romantha and tapas, each as object (karman), [the affix kyaṅ occurs] in the senses of varti (turning over) and car (practising) respectively.
Rule. Kyaṅ comes after romantha "cud" and tapas "austerity", as objects, in the senses of turning over and practising, respectively. Bhaṭṭoji's gloss: "let kyaṅ come after romantha and tapas as objects, in the senses of turning over and practising, respectively".
Example.
romanthaṃ vartayati, "it turns over the cud":
romantha + am + kyaṅ → luk → romantha-ya → romanthāya → romanthāyate.
Vārttika: hanucalana iti vaktavyam. "It should be stated: when the jaw moves." Bhaṭṭoji: "that is, in chewing again what has been chewed, after drawing it up". So not here: kīṭo romanthaṃ vartayati, "the insect rolls its romantha". There romantha is matter that has come out of the anal region. Kaiyaṭa takes the meaning as "it eats that". The author of the Nyāsa and Haradatta take it as "it makes it round".
Vārttika: tapasaḥ parasmaipadaṃ ca. "And after tapas, the parasmaipada." tapaś carati, "he practises austerity" → tapasyati.
One of Bhaṭṭoji's commentators explains. Tapas takes kyaṅ from the sūtra. The vārttika then gives the parasmaipada, setting aside the ātmanepada that the ṅ would bring. He adds that the s does not become ru: the stem does not end in n, so it is not a pada (SK 2659).
tapas + kyaṅ → tapas-ya (no pada, s stays) → parasmaipada by the vārttika → tapasyati.
Watch out. tapasyati has a kyaṅ in it, yet parasmaipada endings. The vārttika overrides the ṅ.
Siddhānta-kaumudī
रोमन्थतपोभ्यां कर्मभ्यां क्रमेण वर्तनीयां चरणे चार्थे क्यङ् स्यात् । रोमन्थं वर्तयति रोमन्थायते ।
Let kyaṅ occur after romantha and tapas as objects (karman), in the senses of turning over (vartanā) and practising (caraṇa) respectively. romanthaṃ vartayati ('it turns over the cud'): romanthāyate.
vārttikaहनुचलन इति वक्तव्यम्
(vārttika) It should be stated: when there is movement of the jaw (hanucalana).
(वार्तिकम्) ॥ चर्वितस्याकृष्यपुनश्चर्वण इत्यर्थः । नेह कीटो रोमन्थं वर्तयति । अपानप्रदेशान्निःसृतं द्रव्यमिह रोमन्थः । तदश्नातीत्यर्थं इति कैयटः । वर्तुलं करोतीत्यर्थं इति न्यासकारहरदत्तौ ।
The meaning is: in chewing again what has been chewed, after drawing it up. Not here: kīṭo romanthaṃ vartayati ('the insect rolls its romantha'). Here romantha is matter that has come out of the anal region. According to Kaiyaṭa the meaning is 'it eats that'; according to the author of the Nyāsa and Haradatta it is 'it makes it round'.
vārttikaतपसः परस्मैपदं च
(vārttika) And after tapas, parasmaipada [as well, besides kyaṅ].
(वार्तिकम्) ॥ तपश्चरति तपस्यति ॥
tapaś carati ('he practises austerity'): tapasyati.
Tattvabodhinī
NSP p. 460—कर्मणो— रोमन्थतपोभ्यामित्यनेन सामानाधिकरण्यात्कर्मण इति पञ्चमी । प्रत्येकं संवन्धादेकवचनमित्याह—कर्मभ्यामिति ॥—वर्तनायां चरण इति । सूत्रे वर्तीति ण्यन्तात् वृत्तेः ‘ण्यासश्रन्थ—’ इति युचं वाधित्वा अस्मादेव निपातनात् क्तिन् । चरेस्तु संपदादित्वात् भावे क्विबिति भावः । केचित्तु वर्तिशब्दो वर्तयतेः ‘इक्श्तिपौ’ इति इकि रूपम् । लक्षणया चार्थलाभ इत्याहुः
Bālamanoramā
कर्मणः रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः - कर्मणो रोमन्थ । वृतुधातोर्ण्यन्तात्धात्वर्थनिर्देशे इग्वक्तव्यः॑ इति इकि वर्तिशब्दः । आवर्तनमर्थः । चरेः संपदादित्वाद्भावे क्विप् । वर्ति चर अनयोर्द्वन्द्वात्सप्तमी । आवर्तने चरणे चेति लभ्यते । कर्मशब्देन कर्मकारकं विवक्षितम् । तपोभ्यामिति । रोमन्थमिति । उद्गीर्णस्य निगीर्णस्य वा मन्थो रोमन्थ इति भाष्यम् । उद्गीर्णस्य = उदरादुपरि कण्ठद्वारा निर्गतस्य, निगीर्णस्य = अपानद्वारा निर्गतस्य च मन्थः = चर्वणं रोमन्थ इत्यर्थः । वर्तयतीति । आवर्तयतीत्यर्थः । हनुचलन इति । हनु = तालु, तच्चलने सत्येव अयं विधिरित्यर्थः । तथा च उदरगतं भक्षितं द्रव्यं तृणादिकं पुनःपुनराकृष्य तालुचलनेन चूर्णितस्य पुनः पुनः प्राशने रोमन्थशब्दात्क्यङिति फलितम् । तदाह — चर्वितस्येति । हनुचलनेन भक्षितस्य उदरं प्रविष्टस्य पुनः पुनराकृष्य हनुचलनेन भक्षणे गम्ये इति फलितमित्यर्थः । कीट इति । इह हनुचलनाऽभावान्न क्यङिति भावः । तदेवोपपादयति — अपानेति । तपसः परस्मैपदं चेति — वार्तिकम् । तपश्शब्दः कर्मकारकवृत्तिः पूर्वसूत्राच्चरणे क्यङं लभते, ङित्त्वप्रयुक्तमात्मनेपदं बाधित्वा परस्मैपदमेव च लभते इत्यर्थः । तपस्यतीति । प्रातिपदिकादेवास्य क्यङुत्पत्तेरन्तर्वर्तिविभक्त्यभावात् 'नः क्ये' इति नियमाच्च पदत्वाऽभावान्न रुत्वमिति भावः ।
translator notes
- TB (sk.2671.t1): 'karmaṇaḥ' is in the fifth case, by agreement with 'romanthatapobhyām'. It is singular because it relates to each of the two; hence Bhaṭṭoji's 'karmabhyām'. Followed: 'each as object'.
- TB (sk.2671.t1) on 'vartanāyāṃ caraṇe': in the sūtra, 'varti' is from causative vṛt. By this very nipātana, ktin replaces the yuc that 'ṇyāsaśrantha…' would give (the OCR has 'kin'). 'car' takes kvip in the sense of the action (bhāve), as one of the saṃpadādi. Some say instead that 'varti' is vartayati with ik by 'iktipau', and that the sense is obtained by implication (lakṣaṇā). Recorded.
- BM: 'varti' is causative vṛt with ik by 'dhātvarthanirdeśe ik vaktavyaḥ', meaning āvartana ('turning over'). 'car' takes kvip in bhāva as a saṃpadādi. 'varti' and 'car' form a dvandva in the seventh case, giving 'in turning over and in practising'. 'karman' means the object kāraka. BM thus agrees with TB's 'some' on varti and differs from TB's own nipātana view. Recorded; the English 'varti (turning over)' stays neutral.
- BM: by the Bhāṣya, romantha is the chewing (mantha) of what has been brought up or swallowed: brought up from the belly through the throat, or come out through the anus. vartayati means āvartayati. BM glosses hanu as tālu ('palate'): the rule applies only when it moves. Fodder that has been eaten is drawn up again and again and ground by the jaw. For the kīṭa there is no jaw movement, so no kyaṅ, and 'apāna…' explains why. Followed: 'movement of the jaw'.
- BM: tapas, denoting the object kāraka, takes kyaṅ in the sense of caraṇa from the sūtra. By the vārttika it takes parasmaipada, setting aside the ātmanepada that ṅ would give. tapasyati has no ru because kyaṅ arises from the prātipadika itself, so there is no inner vibhakti, and by the restriction in 'naḥ kye' [SK 2659] the stem is not a pada. Followed: '[as well, besides kyaṅ]' in k4, for the ca of 'parasmaipadaṃ ca' (kyaṅ, and parasmaipada setting aside the ātmanepada).
- textual Ours reads 'vartanīyāṃ'. NSP p. 450 (scan page-0460, read) reads 'vartanāyāṃ', and so do Wikisource uttara-2/0167 and TB's lemma 'vartanāyāṃ caraṇa iti'. The English follows the print. This is a mūla reading, for Ajai; source.json has not been edited.
- textual Ours twice reads 'ity arthaṃ iti' ('tad aśnātīty arthaṃ iti', 'vartulaṃ karotīty arthaṃ iti'), which is ungrammatical. In the print (NSP p. 450, scan page-0460) it cannot be told whether the reph carries an anusvāra. Wikisource uttara-2/0167 reads 'ity artha iti'. The English renders 'ity arthaḥ'. Ours also runs 'carvitasyākṛṣyapunaścarvaṇa' together; the print separates 'ākṛṣya punaś'.
- textual The '(vārtikam)' tags at the head of our k3 and k5 are editorial. The print (NSP p. 450, scan page-0460, read) marks 'hanucalana iti vaktavyam' and 'tapasaḥ parasmaipadaṃ ca' (our k2 and k4) with its vārttika sign. The English labels those two and leaves Bhaṭṭoji's prose unlabelled.
SK 2672 · A 3.1.16V
बाष्पोष्मभ्यामुद्वमने ॥ २६७२ ॥
bāṣpoṣmabhyāmudvamane
bāṣpoṣmabhyām udvamane — After bāṣpa and ūṣman [as object — 'karmaṇaḥ' carried forward (anuvṛtti) from karmaṇo romanthatapobhyāṃ varticaroḥ, SK 2671], [the affix kyaṅ occurs] in the sense of emitting (udvamana).
Rule. Kyaṅ comes after bāṣpa "vapour" and ūṣman, as objects, in the sense of emitting (udvamana). Bhaṭṭoji's gloss: "let kyaṅ come after these two as objects". One of his commentators explains "as objects": karmaṇaḥ comes forward from SK 2671.
Example.
bāṣpam udvamati, "it gives off vapour":
bāṣpa + am + kyaṅ → luk → bāṣpa-ya → bāṣpāya → bāṣpāyate.
ūṣman ends in n, so before kyaṅ it is a pada (SK 2659) and loses the n:
ūṣman-ya → ūṣma-ya → ūṣmāya → ūṣmāyate.
Vārttika: phenāc ceti vācyam. "It should be stated: also after phena." phenāyate, "it gives off foam", in the gloss of one of Bhaṭṭoji's commentators.
Siddhānta-kaumudī
आभ्यां कर्मभ्यां क्यङ् स्यात् । बाष्पमुद्वमति बाष्पायते । ऊष्मायते ।
Let kyaṅ occur after these two as objects (karman) [— 'karmaṇaḥ' carried forward (anuvṛtti) from SK 2671]. bāṣpam udvamati ('it emits vapour'): bāṣpāyate. ūṣmāyate.
vārttikaफेनाच्चेति वाच्यम्
(vārttika) It should be stated: and after phena.
Bālamanoramā
बाष्पोष्माभ्यां उद्वमने - बाष्पोष्मभ्यामुद्वमने । आभ्यां कर्मभ्यामिति ।कर्मणो रोमन्थे॑त्यतः कर्मकारकवृत्तिभ्यामित्यर्थः । फेनायते इति । फेनमुद्वमतीत्यर्थः ।
translator notes
- BM: 'ābhyāṃ karmabhyām' because 'karmaṇaḥ' comes from 'karmaṇo romantha…' [SK 2671]. It means 'from these two when they denote the object kāraka'. phenāyate means phenam udvamati ('it emits foam'). Followed: the anuvṛtti bracket.
- textual There is no TB on SK 2672, in ours or in the print. On NSP p. 450 (scan page-0460, read), TB goes from its lemmas on SK 2671 straight to 'śabdavaira' (SK 2673).
- textual The '(vārtikam)' tag at the head of our k3 is editorial. The print (NSP p. 450, scan page-0460, read) marks 'phenāc ceti vācyam' (our k2) with its vārttika sign. Otherwise ours matches the print; the print has v for b in bāṣpa, which is the usual b/v alternation. Wikisource uttara-2/0167 numbers the vārttika 1764.
SK 2673 · A 3.1.17V
शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे ॥ २६७३ ॥
śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe
śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe — After śabda, vaira, kalaha, abhra, kaṇva and megha [as object — 'karmaṇaḥ' carried forward (anuvṛtti) from karmaṇo romanthatapobhyāṃ varticaroḥ, SK 2671], [the affix kyaṅ occurs] in the sense of karaṇa (doing, making).
Rule. Kyaṅ comes after śabda "sound", vaira, kalaha, abhra, kaṇva "sin" and megha, as objects, in the sense of karoti "makes". Bhaṭṭoji's gloss: "let kyaṅ come after these as objects, in the sense of karoti". One of Bhaṭṭoji's commentators gives the anuvṛtti of "as objects" from SK 2671.
Example.
śabdaṃ karoti, "he makes a sound":
śabda + am + kyaṅ → luk → śabda-ya → śabdāya → śabdāyate.
Applies when / blocked by. One of Bhaṭṭoji's commentators calls this kyaṅ an exception (apavāda) to the ṇic of tat karoti (the list-rule under SK 2573). Bhaṭṭoji reports that the Nyāsa also allows that ṇic sometimes: śabdayati. The same commentator reads this report as a reservation, since the Bhāṣya does not give it; scholars discuss this.
Vārttika: sudinadurdinanīhārebhyaś ca. "And after sudina, durdina and nīhāra." One of Bhaṭṭoji's commentators supplies "kyaṅ, in the sense of karoti". Bhaṭṭoji's form: sudināyate.
Watch out. With these six words, kyaṅ is the regular affix for "makes". The ṇic form śabdayati rests only on the Nyāsa.
Siddhānta-kaumudī
एभ्यः कर्मभ्यः करोत्यर्थे क्यङ् स्यात् । शब्दं करोति शब्दायते । पक्षे तत्करोतीति णिजपीष्यत इति न्यासः । शब्दयति ॥
Let kyaṅ occur after these as objects (karman) [— 'karmaṇaḥ' carried forward (anuvṛtti) from SK 2671], in the sense of karoti ('does, makes'). śabdaṃ karoti ('he makes a sound'): śabdāyate. According to the Nyāsa, ṇic by 'tat karoti' is also accepted as an alternative (pakṣe): śabdayati.
vārttikaसुदिनदुर्दिननीहारेभ्यश्च
(vārttika) And after sudina, durdina and nīhāra [— kyaṅ in the sense of karoti —].
(वार्तिकम्) ॥ सुदिनायते ॥
Tattvabodhinī
NSP p. 460—शब्दवैर—। कर्मण इत्यनुवर्तत इत्याह—एभ्यः कर्मभ्य इति
Bālamanoramā
शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे - शब्दवैर । करणं - क्रिया । तदाह — करोत्यर्थे इति ।तत्करोती॑ति णिचोऽपवादः । पक्षे इति । कदाचिदित्यर्थः । न्यास इति । भाष्याऽनारूढत्वमत्र अरुचिबीजम् । सुदिनदुर्दिन इति- वार्तिकम् ।करोत्यर्थे क्यङि॑ति शेषः ।
translator notes
- TB (sk.2673.t1): 'karmaṇaḥ' is carried forward (anuvartate), and so Bhaṭṭoji says 'ebhyaḥ karmabhyaḥ'. Followed: the anuvṛtti bracket in sutra_en and k1.
- BM: karaṇa means action (kriyā), hence 'in the sense of karoti'. This kyaṅ is an exception (apavāda) to the ṇic of 'tat karoti'. 'pakṣe' means 'sometimes'. Ascribing the view to the Nyāsa signals dissatisfaction (aruci), because it is not found in the Bhāṣya. Followed: 'in the sense of karoti'. The aruci is recorded, not written into the English.
- BM: 'sudinadurdina…' is a vārttika; 'karotyarthe kyaṅ' is to be supplied (śeṣa). Followed: the bracket in k2.
- textual The '(vārtikam)' tag at the head of our k3 is editorial. The print (NSP p. 450, scan page-0460, read) marks 'sudinadurdinanīhārebhyaś ca' (our k2) with its vārttika sign. Ours otherwise matches the print. Wikisource uttara-2/0167 numbers the vārttika 1736–37.
SK 2674 · A 3.1.18V
सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम् ॥ २६७४ ॥
sukhādibhyaḥ kartṛvedanāyām
sukhādibhyaḥ kartṛvedanāyām — After sukha and the rest [as object — 'karmaṇaḥ' carried forward (anuvṛtti) from karmaṇo romanthatapobhyāṃ varticaroḥ, SK 2671], [the affix kyaṅ occurs] in the sense of awareness (vedanā), [when they belong] to the agent (kartṛ) [of that awareness].
Rule. Kyaṅ comes after sukha "happiness" and the rest, as objects, in the sense of awareness (vedanā). The condition: the happiness and the rest belong to the agent of the awareness himself. Bhaṭṭoji's gloss: "let kyaṅ come… provided that sukha and the rest belong to the agent of the awareness himself".
Both commentators say vedanā means knowing. One adds that kartṛ "agent" is a separate word whose sixth-case ending has been dropped. One commentator lists the group: sukha, duḥkha, tṛpra, kṛcchra and others.
Example. Bhaṭṭoji gives the phrase that the derived verb replaces: sukhaṃ vedayate, "he is aware of [his] happiness". Vedayate is the curādi vid "to know", one of his commentators says. Bhaṭṭoji gives no derived form here.
Applies when / blocked by. Why the word "agent"? Bhaṭṭoji's counter-example: parasya sukhaṃ vedayate, "he is aware of another's happiness". One of his commentators explains. The knower is not the one in whom the happiness lies, so only the phrase is used.
Watch out. The happiness must be the knower's own. Awareness of someone else's happiness gives no verb.
Siddhānta-kaumudī
सुखादिभ्यः कर्मभ्यो वेदनायामर्थे क्यङ् स्याद्वेदनाकर्तुरेवचेत्सुखादीनि स्युः । सुखं वेदयते । कर्तृग्रहणं किम् । परस्य सुखं वेदयते ॥
Let kyaṅ occur after sukha and the rest as objects (karman) [— 'karmaṇaḥ' carried forward (anuvṛtti) from SK 2671], in the sense of awareness (vedanā), provided that sukha and the rest belong to the agent of the awareness himself. sukhaṃ vedayate ('he is aware of [his] happiness'). Why the word 'kartṛ' ('agent')? parasya sukhaṃ vedayate ('he is aware of another's happiness') [— here only the phrase is used].
Tattvabodhinī
NSP p. 460—सुखादिभ्यः—। कर्तृ इति पृथक्पदं लुप्तषष्ठीकम् । विद चेतनाख्याननिवासेष्विति चौरादिकाद्युचि वेदनाशब्दो ज्ञानवाची तदपेक्षमेव कर्तृत्वम् । कर्ता च सुखादिभिरन्वेति । तदेतदाह—वेदनाकर्तुरेवेति ॥—परस्य सुखमिति । इह यन्निष्ठं सुखं तद्भिन्नो वेदनाकर्तेति वाक्यमेव । सुखादयः सुखदुःखतृप्रकृच्छ्रादयः
Bālamanoramā
सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम् - सुखादिभ्यः ।कर्मणो रोमन्थे॑त्यतः कर्मग्रहणाऽनुवृत्तिं मत्वा आह — एभ्यः कर्मभ्य इति । वेदनायामिति । ज्ञाने इत्यर्थः । कर्तृत्वं च वेदनां प्रत्येव विवक्षितम्, उपस्थितत्वात् । वेदनाकर्तृवृत्तिवाचिभ्यः सुखादिशब्देभ्य इति लभ्यते । फलितमाह — वेदनाकर्तुरेव चेदिति । सुखं वेदयते इति । जानातीत्यर्थः ।विद चेतनाया॑मिति चुरादौ ।
translator notes
- BM: Bhaṭṭoji says 'ebhyaḥ karmabhyaḥ' because he takes 'karman' as carried forward (anuvṛtti) from 'karmaṇo romantha…' [SK 2671]. vedanā means knowing (jñāna). Agency is meant with respect to the vedanā, since that is what is present. The sense is 'from sukha etc. that denote [something] residing in the agent of the vedanā'. vedayate is 'vida cetanāyām' of curādi and means 'knows'. Followed: the anuvṛtti bracket and 'awareness'.
- TB (sk.2674.t1): 'kartṛ' is a separate word whose sixth-case ending has been elided (luptaṣaṣṭhīka). vedanā, from curādi vid ('cetanākhyānanivāseṣu') with yuc, denotes knowing, and agency is with reference to it. The agent construes with sukha etc., which is what 'vedanākartur eva' says. On 'parasya sukham': here the knower is different from the one in whom the happiness resides, so only the phrase (vākya) is used. sukhādi = sukha, duḥkha, tṛpra, kṛcchra etc. Followed: '[when they belong] to the agent' and '[— here only the phrase is used]'.
- textual Ours gives no derived form after 'sukhaṃ vedayate', and neither does the print (NSP p. 450, scan page-0460, read). Wikisource uttara-2/0168 adds 'sukhāyate'. The English does not supply it. Ours otherwise matches the print.
SK 2675 · A 3.1.19V
नमोवरिवश्चित्रङः क्यच् ॥ २६७५ ॥
namovarivaścitraṅaḥ kyac
namovarivaścitraṅaḥ kyac — After namas, varivas and citra (given with the marker ṅ, as citraṅ), [in the sense of a particular action — 'karaṇe' carried forward (anuvṛtti) from śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe, SK 2673,] the affix kyac occurs.
Rule. Kyac comes after namas, varivas and citra, in particular actions: worship, service and wonder. Bhaṭṭoji's gloss: "because karaṇe is carried forward, [it comes] in particular actions: in worship, service and wonder".
Citra is cited with the marker ṅ (citraṅ). Bhaṭṭoji's commentators say the ṅ is for the ātmanepada. One of them asks why this is kyac and not kyaṅ. His answer: so that ī comes by SK 2658.
Example.
namasyati devān, "he worships the gods":
namas + kyac → namas-ya (the stem does not end in n, so it is no pada, and the s stays) → namasyati.
varivasyati gurūn, "he serves the teachers".
citra + kyac → ī for a (SK 2658) → citrīya → the ṅ of citraṅ gives the ātmanepada → citrīyate, "he is amazed". Others take it as "he causes amazement".
Applies when / blocked by. Why the second case in devān? One of Bhaṭṭoji's commentators answers: a case-ending that expresses a kāraka role is stronger than the fourth case that the word namas would otherwise call for. A kāraka is a participant in the action, such as the object.
Watch out. Citra has kyac, not kyaṅ, and yet its verb is ātmanepada. The ṅ sits on the stem citraṅ, not on the affix.
Siddhānta-kaumudī
करणे इत्यनुवृत्तेः क्रियाविशेषे पूजायां परिचर्यायामाश्चर्ये च । नमस्यति देवान् । पूजयतीत्यर्थः । वरिवस्यति गुरून् । शुश्रूषत इत्यर्थः । चित्रीयते । विस्मयत इत्यर्थः । विस्मापयत इत्यन्ये ॥
Because 'karaṇe' is carried forward (anuvṛtti) [from SK 2673], [kyac occurs] in [the sense of] particular actions: in worship (pūjā), service (paricaryā) and wonder (āścarya). namasyati devān: the meaning is 'he worships (pūjayati) the gods'. varivasyati gurūn: the meaning is 'he serves (śuśrūṣate) the teachers'. citrīyate: the meaning is 'he is amazed (vismayate)'. According to others, it is 'he causes amazement (vismāpayate)'.
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 460—नमोवरिवः—। चित्रङः क्यज्विधानमीत्वार्थं ङित्करणं तु तङर्थम् ॥—विस्मापयत इत्यन्य इति । तथा च भट्टिः—‘ततश्चित्रीयमाणोऽसौ’ इति । असौ मायामृगश्चित्रीयमाणो विस्मयमुत्पादयन्नित्यर्थः
Bālamanoramā
नमोवरिवश्चित्रङः क्यच् - नमोवरिवस् । नमस्, वरिवस्, चित्रङ् एषां समाहारद्वन्द्वात्पञ्चमी । आत्मनेपदार्थं चित्रशब्दो ङिन्निर्दिष्टः ।शब्दवैरे॑त्यतः करणे इत्यनुवर्तते । करणं - क्रिया । सा च पूजापरिचर्याऽऽश्चर्यात्मिका विवक्षिता,नमसः पूजायां॑वरिवसः कारकविभक्तेर्बलीयस्त्वाद्द्वितीया । परिचर्या शुश्रूषेति मत्वाह — शुश्रूषते इत्यर्थ इति । आश्चर्यशब्दो विस्मयवाचीति मत्वाह- विस्मयते इत्यर्थ इति । विस्मापयते इत्यन्ये इति । आश्चर्यशब्दो विस्मापनपर इति भावः ।ततश्चित्रीयमाणोऽसा॑विति भट्टिः । असौ — मायामृगो विस्मयमुत्पादयन्नित्यर्थः ।
translator notes
- BM: namas, varivas and citraṅ form a collective dvandva (samāhāradvandva) in the fifth case. citra is given with ṅ for the sake of ātmanepada. 'karaṇe' is carried forward from 'śabdavaira…' [SK 2673]. karaṇa means action, here specified as worship, service and wonder. Followed: '[from SK 2673]' and 'particular actions'.
- BM: in 'namasyati devān' the second case (dvitīyā) stands because a kāraka-vibhakti is stronger [than the vibhakti that namas as upapada would govern]. paricaryā is taken as śuśrūṣā, and āścarya as vismaya ('amazement'). On the view of 'others', āścarya means causing amazement (vismāpana). BM cites Bhaṭṭi's 'tataś citrīyamāṇo 'sau': that [magic deer] producing amazement. Followed: the glosses. The two views are kept as the kaumudī states them.
- TB (sk.2675.t1): kyac, rather than kyaṅ, is prescribed for citra so that ī comes in [by 'kyaci ca', SK 2658: citrīyate]. Its ṅ is for taṅ (ātmanepada). For 'vismāpayata ity anye' TB cites the same line of Bhaṭṭi, 'tataś citrīyamāṇo 'sau', in which the magic deer is producing amazement. Recorded; the OCR reads 'citraduḥkhaḥ kyajvidhānam ītyārthaṃ ditkaraṇaṃ tu tadartham', and the print (NSP p. 450, scan page-0460, read) has 'citraṅaḥ … īt(v)ārthaṃ ṅitkaraṇaṃ tu taṅartham'.
- textual BM in ours has lost words. It reads '…vivakṣitā, namasaḥ pūjāyāṃ varivasaḥ kārakavibhakter balīyastvād dvitīyā'. Wikisource uttara-2/0168 reads '…vivakṣitā | namasaḥ pūjāyām | varivasaḥ paricaryāyām | citraṅaḥ āścarye | iti vārttikaiḥ | tad āha karaṇe ity anuvṛtter ityādinā | namasyati devān iti | kārakavibhakter…'. The kaumudī in ours matches the print (NSP p. 450, scan page-0460, read).
SK 2676 · A 3.1.20V
पुच्छभाण्डचीवराण्णिङ् ॥ २६७६ ॥
pucchabhāṇḍacīvarāṇṇiṅ
pucchabhāṇḍacīvarāṇ ṇiṅ — After puccha, bhāṇḍa and cīvara [in the sense of a particular action — 'karaṇe' carried forward (anuvṛtti) from śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe, SK 2673,] the affix ṇiṅ occurs.
Rule. The affix ṇiṅ comes after puccha "tail", bhāṇḍa "vessel" and cīvara "robe", for particular actions. Bhaṭṭoji gives no gloss of the sūtra. He goes straight to three vārttikas, which name the actions. One of his commentators says that "particular actions" comes from karaṇe (SK 2673).
Why the marker ṅ? The same commentator gives two reasons. It lets ṇer aniṭi (SK 2313), which names ṇi, cover ṇiṅ along with ṇic. And it makes the ātmanepada invariable.
Vārttika: pucchād udasane vyasane paryasane ca. "After puccha, in the senses of throwing up, throwing variously and throwing around." Bhaṭṭoji defines vyasana: throwing up in various or contrary ways. Forms: utpucchayate, "it throws up its tail"; vipucchayate; paripucchayate.
Vārttika: bhāṇḍāt samācayane. "After bhāṇḍa, in the sense of collecting together." saṃbhāṇḍayate: "he collects vessels together", that is, he heaps them up.
The aorist is samababhāṇḍata. Note where the augment a stands: after sam, not before it. One of Bhaṭṭoji's commentators explains. Sam has the form of an upasarga, so it is separated (the principle of SK 2667). The augment comes before bhāṇḍa.
Vārttika: cīvarād arjane paridhāne ca. "After cīvara, in the senses of acquiring and putting on." saṃcīvarayate bhikṣuḥ: "the mendicant acquires robes, or puts them on".
Watch out. The ṅ lets rules that name ṇi, such as SK 2313, take in ṇiṅ too. The difference is the pada: a ṇiṅ verb is always ātmanepada.
Siddhānta-kaumudī
vārttikaपुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च
(vārttika) After puccha, in the senses of throwing up (udasana), throwing variously (vyasana) and throwing around (paryasana).
(वार्तिकम्) ॥ विविधं विरुद्धं वोत्क्षेपणं व्यसनम् । उत्पुच्छयते । विपुच्छयते । परिपुच्छयते ।
vyasana is throwing up in various ways or in contrary ways. utpucchayate ('it throws up its tail'), vipucchayate, paripucchayate.
vārttikaभाण्डात्समाचयने
(vārttika) After bhāṇḍa, in the sense of collecting together (samācayana).
(वार्तिकम्) ॥ संभाण्डयते । भाण्डानि समाचिनोति । राशीकरोतीत्यर्थः । समवभाण्डत ।
saṃbhāṇḍayate: he collects vessels together (bhāṇḍāni samācinoti), that is, he heaps them up. samababhāṇḍata.
vārttikaचीवरादर्जने परिधाने च
(vārttika) After cīvara, in the senses of acquiring and of putting on.
(वार्तिकम्) ॥ संचीवरयते भिक्षुः । चीवराण्यर्जयति । परिधत्ते वेत्यर्थः ॥
saṃcīvarayate bhikṣuḥ: the meaning is 'the mendicant acquires robes, or puts [them] on'.
Tattvabodhinī
NSP p. 460—पुच्छभाण्ड—॥ करणे इत्यनुवृत्तेरत्रापि क्रियाविशेष एव णिङ् । तमेव विशेषं दर्शयति—पुच्छादित्यादिना । ङकारोऽत्र ‘णेरनिटि’ इति णिङ्णिचोः सामान्यग्रहणार्थो नित्यात्मनेपदार्थश्च । उदपुच्छत
Bālamanoramā
पुच्छभाण्डचीवराण्णिङ् - पुच्छभाण्ड । पुच्छादुदसने इति वार्तिकम् । उत्पुच्छयते इति । विविधं विरुद्धं वा पुच्छमुत्क्षिपतीत्यर्थः । भाण्डात्समाचयने - इत्यपि वार्तिकम् । समबभाण्डतेति । उपसर्गसमानाकारं पूर्वपदं धातुसंज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकीर्षिते पृथक्क्रियते इत्युक्तत्वात्संभाण्डशब्दात्क्यङ्यपि भाण्डशब्दात्प्रागेवाऽडिति भावः । एवमुदपुपुच्छतेत्यादावपि । चीवरादर्जने इत्यपि वार्तिकम् ।
translator notes
- TB (sk.2676.t1): because 'karaṇe' is carried forward, here too ṇiṅ applies only for a particular action, and Bhaṭṭoji shows which ones with 'pucchāt' etc. The ṅ serves to let 'ṇer aniṭi' [SK 2313] mention ṇiṅ and ṇic together, and to secure invariable ātmanepada. TB's example is 'udapucchata' (so the print as well, NSP p. 450, scan page-0460, read). Followed: the anuvṛtti bracket in sutra_en.
- BM: 'pucchād udasane' is a vārttika. utpucchayate [here BM's gloss runs on from Bhaṭṭoji's definition of vyasana]: 'he throws up the tail in various or contrary ways'. 'bhāṇḍāt samācayane' and 'cīvarād arjane' are also vārttikas. Recorded.
- BM on 'samababhāṇḍata': a prior member that looks like an upasarga is separated when an affix that makes a dhātu is to be added (as was said under SK 2667). So although the affix comes after saṃbhāṇḍa (ours 'kyaṅy api', Wikisource 'kyaṅapi'), the aṭ comes before bhāṇḍa. Likewise udapupucchata and the like. Followed: the form samababhāṇḍata.
- textual Ours reads 'samavabhāṇḍata'. In the print (NSP p. 450, scan page-0460, read) it cannot be told whether the letter is b or v. BM's lemma (ours and Wikisource uttara-2/0168) and the Wikisource kaumudī read 'samababhāṇḍata', the reduplicated caṅ aorist with the aṭ placed after sam. The English gives samababhāṇḍata. This is a mūla reading, for Ajai.
- textual Our k1 is a bare daṇḍa. The print (NSP p. 450, scan page-0460, read) has no gloss of the sūtra and goes straight from the sūtra to the first vārttika. The '(vārtikam)' tags at the head of our k3, k5 and k7 are editorial; the print marks the three vārttikas (our k2, k4, k6) with its sign. Wikisource reads 'cīvarād ārjane'; ours and the print read 'arjane'.
- translator 'vyasana' is defined by Bhaṭṭoji in k3. In k2 the three nouns are glossed only as far as their prefixes show. The bracket in sutra_en follows TB alone; BM states no anuvṛtti for this sūtra.
SK 2677 · A 3.1.21V
मुण्डमिश्रश्लक्ष्णलवणव्रतवस्त्रहलकलकृततूस्तेभ्यो णिच् ॥ २६७७ ॥
muṇḍamiśraślakṣṇalavaṇavratavastrahalakalakṛtatūstebhyo ṇic
muṇḍamiśraślakṣṇalavaṇavratavastrahalakalakṛtatūstebhyo ṇic — After muṇḍa, miśra, ślakṣṇa, lavaṇa, vrata, vastra, hala, kala, kṛta and tūsta, the affix ṇic occurs [in the sense of kṛ, 'to make' — 'karaṇe' carried forward (anuvṛtti) from śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe, SK 2673].
Rule. Ṇic comes after muṇḍa, miśra, ślakṣṇa, lavaṇa, vrata, vastra, hala, kala, kṛta and tūsta, in the sense of kṛ "to make". Bhaṭṭoji's gloss: "in the sense of kṛñ". One of his commentators says karaṇe comes forward from SK 2673, and Bhaṭṭoji's words fill it out.
Example.
muṇḍaṃ karoti, "he makes [someone] shaven":
muṇḍa + ṇic → the final a goes before ṇi → muṇḍi → laṭ, śap, guṇa and ay → muṇḍayati.
Vārttika: vratād bhojanatannivṛttyoḥ. "After vrata, in the senses of eating and of abstaining from it." payo vratayati, "he eats milk". Both of Bhaṭṭoji's commentators gloss it so. And śūdrānnaṃ vratayati, "he abstains from food given by a śūdra".
Vārttika: vastrāt samācchādane. "After vastra, in the sense of covering completely." saṃvastrayati, "he covers [himself] completely with a garment". One of Bhaṭṭoji's commentators notes that this vārttika is not found in the Bhāṣya.
Vārttika: halyādibhyo grahaṇe. "After hali and the rest, in the sense of taking." With it Bhaṭṭoji gives a statement: "for hali and kali, ending in a is given by nipātana". So the i of hali and kali becomes a before ṇic.
haliṃ kaliṃ vā gṛhṇāti, "he takes hold of a hali or a kali" → halayati, kalayati. Bhaṭṭoji: a large plough (hala) is a hali.
Now the aorist. Bhaṭṭoji says: vṛddhi comes first, being the later rule (paratva). Even so, the treatment "like iṣṭhan" (see group H) deletes an ak: the ā produced by vṛddhi. So the stem has lost an ak:
hala + ṇic → vṛddhi of the final a → halā-i → the ṭi ā is lost, as before iṣṭhan → hal-i → halayati
luṅ: hal-i + caṅ → doubling → the stem has lost an ak, so no sanvadbhāva (SK 2316) and no lengthening (SK 2318) → ajahalat; likewise acakalat.
Why make hali and kali end in a? One of Bhaṭṭoji's commentators explains. With i kept, vṛddhi would give ai, and losing ai is not losing an ak. The other commentator sees in the nipātana a sign that the loss of the ṭi follows vṛddhi.
More forms.
- kṛtaṃ gṛhṇāti, "he accepts a service done [to him]" →
kṛtayati. - tūstāni vihanti, "he disentangles the *tūsta*s" →
vitūstayati. Tūsta means hair, say some; matted hair, say others; sin, say yet others.
Why are these words named? Bhaṭṭoji raises the question himself.
- Muṇḍa and the rest would properly be read in the list of SK 2563 (satyāpa…).
- Ṇic is already given after any noun by prātipadikād dhātvarthe… (the list-rule under SK 2573, chapter 53).
- So some of them are named so that ṇic comes even after a word that depends on another word (sāpekṣa). Bhaṭṭoji's forms:
muṇḍayati māṇavakam, "he shaves the boy"; miśrayaty annam, "he mixes the food"; ślakṣṇayati vastram, "he makes the cloth smooth"; lavaṇayati vyañjanam, "he salts the relish". - Hali and kali are named so that they end in a.
- Satya is named in SK 2563 for the augment āpuk.
- Some others are named merely for elaboration (prapañca).
One of Bhaṭṭoji's commentators gives the contrast for an ordinary stem. With the qualifier ramaṇīyam beside paṭum, one says only ramaṇīyaṃ paṭum ācaṣṭe, never paṭayati. The other commentator reports a view that the mention is elaboration only; scholars discuss this.
Satya with āpuk:
satyaṃ karoty ācaṣṭe vā, "he makes or declares [something] true":
satya + āpuk + ṇic → satyāp-i → satyāpayati.
One of Bhaṭṭoji's commentators notes that there is no loss of the ṭi here; the prescription of āpuk forbids it.
Vārttika: arthavedayor apy āpug vaktavyaḥ. "The augment āpuk should be stated also for artha and veda." arthāpayati, vedāpayati.
Watch out. Ṇic after a noun normally needs the noun to stand alone. muṇḍayati māṇavakam is correct only because muṇḍa is named in this sūtra.
Siddhānta-kaumudī
कॄञर्थे । मुण्डं करोति मुण्डयति ।
In the sense of kṛñ ('to make') [— 'karaṇe' carried forward (anuvṛtti) from SK 2673]. muṇḍaṃ karoti ('he makes [someone] shaven'): muṇḍayati.
vārttikaव्रताद्भोजनतन्निवृत्त्योः
(vārttika) After vrata, [ṇic occurs] in the senses of eating (bhojana) and of abstaining from it (tannivṛtti).
(वार्तिकम्) ॥ पयः शूद्रान्नं वा व्रतयति ।
payo vratayati ('he eats milk'), or śūdrānnaṃ vratayati ('he abstains from food given by a śūdra').
vārttikaवस्त्रात्समाच्छादने
(vārttika) After vastra, [ṇic occurs] in the sense of covering completely (samācchādana).
(वार्तिकम्) ॥ संवस्त्रयति ।
saṃvastrayati ('he covers [himself] completely with a garment').
vārttikaहल्यादिभ्यो ग्रहणे
(vārttika) After hali and the rest, [ṇic occurs] in the sense of taking (grahaṇa).
vārttikaहलिकल्योरदन्तत्वं च निपात्यते
And ending in a (adantatva) is established by nipātana for hali and kali.
(वार्तिकम्) ॥ हलिं कलिं वा गृह्णाति । हलयति । कलयति । महद्धलं हलिः । परत्वाद्वृद्धौ सत्यामपीष्ठवद्भावेन अगेव लुप्यते । अतः सन्वद्भावदीर्घौ न । अजहलत् । अचकलत् । कृतं गृह्णाति । कृतयति । तूस्तानि विहन्ति वितूस्तयति । तूस्तं केशा इत्येके । जटीभूताः केशा इत्यन्ये । पापमित्यपरे । मुण्डादयः सत्यापपाश - SK 2563 इत्यत्रैव पठितुं युक्ताः । प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इत्येव सिद्धेः केषांचिद्ग्रहणं सापेक्षेभ्योऽपि णिजर्थम् । मुण्डयति माणवकम् । मिश्रयत्यन्नम् । श्लक्ष्णयति वस्त्रम् । लवणयति व्यञ्जनमिति । हलिकल्योरदन्तत्वार्थम् । सत्यस्य आपुगर्थम् । केषांचित्तु प्रपञ्चार्थम् । सत्यं करोत्याचष्टे वा सत्यापयति ।
haliṃ kaliṃ vā gṛhṇāti ('he takes hold of a hali or a kali'): halayati, kalayati. A large plough (hala) is a hali. Even though vṛddhi has taken place [first], since it is the later rule (paratva), by the treatment [of ṇi] like iṣṭhan (iṣṭhavadbhāva) it is still an ak [vowel — the ā produced by vṛddhi —] that is deleted. Therefore neither the treatment as if before san (sanvadbhāva) nor the lengthening [by 'dīrgho laghoḥ'] takes place: ajahalat, acakalat.
kṛtaṃ gṛhṇāti ('he accepts a service done [to him]'): kṛtayati. tūstāni vihanti ('he disentangles the tūstas'): vitūstayati. tūsta means hair, according to some; matted hair, according to others; sin (pāpa), according to yet others.
muṇḍa and the rest would properly be read right in [the sūtra] satyāpapāśa… (SK 2563). Since [ṇic] is already established by [the statement] 'prātipadikād dhātvarthe…', the mention of some of them [— muṇḍa and the rest —] is so that ṇic may come even after [words] that stand in dependence on another word (sāpekṣa): muṇḍayati māṇavakam ('he shaves the boy'), miśrayaty annam ('he mixes the food'), ślakṣṇayati vastram ('he makes the cloth smooth'), lavaṇayati vyañjanam ('he salts the relish'). [The mention] of hali and kali is for [establishing that they] end in a; that of satya is for the augment āpuk; that of some [others — pāśa and the rest —] is merely for elaboration (prapañca). satyaṃ karoty ācaṣṭe vā ('he makes or declares [something] true'): satyāpayati.
vārttikaअर्थवेदयोरप्यापुग्वक्तव्यः
(vārttika) The augment āpuk is to be stated also for artha and veda.
(वार्तिकम्) ॥ अर्थापयति । वेदापयति । पाशं विमुञ्चति विपाशयति । रूपं पश्यति रूपयति । वीणयोपगायत्युपवीणयति । तूलेनानुकुष्णात्यनुतूलयति । तृणाग्रं तूलेनानुघट्टयतीत्यर्थः । श्लोकैरूपस्तौति उपश्लोकयति । सेनया अभियाति अभिषेणयति । उपसर्गात्सुनोति - SK 2270 इति षः । अभ्यषेणयत् । प्राक्सितात् - SK 2276 इति षः । अभिषिषेणयिषति । स्थादिष्वभ्यासेन च - SK 2277 इति षः । लोमान्यनुमार्ष्टि अनुलोमयति । त्वच संवरणे घः । त्वचं गृह्णाति त्वचयति । वर्मणा संनह्यति संवर्मयति । वर्णं गृह्णाति वर्णयति । चूर्णैरवध्वंसते अवचूर्णयति । इष्ठवदित्यतिदेशात्पुंवद्भावादयः । एनीमाचष्टे एतयति । दरदमाचष्टे दारदयति । पृथुं प्रथयति । वृद्धौ सत्यां पूर्वं वा टिलोपः । अपिप्रथत् । अपप्रथत् । मृदुम् म्रदयति । अम्म्रदत् । भृशं कृशं दृढम् । भ्रशयति । क्रशयति । द्रढयति । अबभ्रशत् । अचकशत् । अदद्रढत् । परिव्रढत् । ऊढिमाख्यत् द्वित्वम् । पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे इति त्वनित्यमित्युक्तम् । ढि इत्यस्य द्वित्वमित्यन्ये । औडिढत् । ऊढमाख्यत् । औजढत् । औडढत् । ओः पुयण्जि - SK 2577 इति सूत्रे वर्गप्रत्याहारजग्रहो लिङ्गम् । द्वित्वे कार्ये णावच आदेशो नेति ऊनयतावुक्तम् । प्रकृत्यैकाच् SK 2010 । वृद्धिपुकौ । स्वापयति । त्वां मां वाऽऽचष्टे त्वापयति । मापयति । मपर्यन्तस्य त्वमौ । पररूपात्पूर्वं नित्यत्वाट्टिलोपः वृद्धिः पुक् । त्वादयति । मादयतीति तु न्याय्यम् । अन्तरङ्गत्वात्पररूपे कृते प्रकृत्यैकाच् SK 2010 इति प्रकृतिभावात् । न च प्रकृतिभावो भाष्ये प्रत्याख्यात इति भ्रमितव्यम् । भाष्यस्य प्रोष्ठाद्युदाहरणविशेषेऽऽन्यथासिद्धिपरत्वात् । युवामावां वा युष्मयति । अस्मयति । श्वानमाचष्टे शावयति । नस्तद्धिते SK 679 इति टिलोपः । प्रकृतिभावस्तु न येन नाप्राप्तिन्यायेन टेः SK 1786 इत्यस्यैव बाधको हि सः । भत्वाकत्संप्रसारणम् । अन्ये तु । नस्तद्धिते SK 679 इति नेहातिदिश्यते । इष्ठनि तस्यादृष्टत्वात् । ब्रह्मिष्ठ इत्यादौ परत्वात् । टेः SK 1786 इत्यस्यैव प्रवृत्तेः । तेन शुनयतीति रूपमाहुः । विद्वांसमाचष्टे । विद्वयति । अङ्गवृत्तपरिभाषया संप्रसारणं नेत्येके । संप्रासारणे वृद्धावावादेशे च विदावयतीत्यन्ये । नित्यत्वाट्टिलोपात्प्राक्संप्रसारणम् । अन्तरङ्गत्वात्पूर्वरूपम् । टिलोपः । विदयतीत्यपरे । उदञ्चामाचष्टे उदीचयति ॥ उदैचिचत् । प्रत्यञ्चम् । प्रतीचयति । प्रत्यचिचत् । इकोऽसवर्णे - SK 91 इति प्रकृतिभावपक्षे । प्रतिअचिचत् । सम्यञ्चमाचष्टे समीचयति । समिअचिचत् । तिर्यञ्चामाष्टे तिराययति । अञ्चेष्टिलोपेनापहारेऽपि बहिरङ्गत्वेमनासिद्धत्वात्तिरसस्तिरिः । असिद्धवदत्र - SK 2183 इति चिणो लुङ्न्यायेन प्रथमटिलोपोऽसिद्धः । अतः पुनष्टिलोपो न । अङ्गवृत्तपरिभाषया वा । चङ्यग्लोपित्वादुपधाह्रस्वो न । अतितिरायत् । सध्र्यञ्चमाचष्टे साध्राययति । अससध्रायत् । विष्वद्यञ्चम् । अविविष्वद्रायत् । देवद्र्यञ्चम् देवद्राययति । अदिदेवद्रायत् । अदद्र्यञ्चम् । अददद्रायत् । अदमुयञ्चम् । अदमुआययति । आददमुआयत् । अमुमुयञ्चम् । अमुमुआययति । चङ् । आमुमुआययत् । भुवम् भावयति । अबीभवत् । भ्रुवमबुभ्रवत् । श्रियमशिश्रयत् । गामजूगवत् । रायमरीरयत् । नावमनूनवत् । स्वश्वम् स्वाशश्वत् । स्वः ॥
arthāpayati. vedāpayati.
pāśaṃ vimuñcati ('he releases the noose'): vipāśayati. rūpaṃ paśyati ('he looks at a form'): rūpayati. vīṇayopagāyati ('he sings to the vīṇā'): upavīṇayati. tūlenānukuṣṇāti ('he rubs along with cotton (tūla)'): anutūlayati — the meaning is 'he strokes the tip of a blade of grass with cotton'. ślokair upastauti ('he praises with verses'): upaślokayati. senayābhiyāti ('he marches against [someone] with an army'): abhiṣeṇayati — ṣ by 'upasargāt sunoti…' (SK 2270); abhyaṣeṇayat — ṣ by 'prāk sitāt…' (SK 2276); abhiṣiṣeṇayiṣati — ṣ by 'sthādiṣv abhyāsena ca…' (SK 2277). lomāny anumārṣṭi ('he strokes the hair the way it lies'): anulomayati. From 'tvaca saṃvaraṇe' ('tvac, in the sense of covering') [comes tvaca] with [the affix] gha; tvacaṃ gṛhṇāti ('he takes the skin'): tvacayati. varmaṇā saṃnahyati ('he arms himself with armour'): saṃvarmayati. varṇaṃ gṛhṇāti ('he takes colour'): varṇayati. cūrṇair avadhvaṃsate ('he sprinkles [it] with powders'): avacūrṇayati.
Because of the extension (atideśa) 'like iṣṭhan' (iṣṭhavat), treatment as masculine (puṃvadbhāva) and the rest [take effect]. enīm ācaṣṭe ('he speaks of an enī', a variegated [doe]): etayati. daradam ācaṣṭe ('he speaks of a Darad [princess]'): dāradayati.
pṛthum [ācaṣṭe] ('he calls [it] broad'): prathayati. ṭi-lopa [takes place] after vṛddhi has been made, or before it: apiprathat, apaprathat. mṛdum ('soft'): mradayati; [amimradat,] amamradat. bhṛśa, kṛśa, dṛḍha: bhraśayati, kraśayati, draḍhayati; ababhraśat, acakraśat, adadraḍhat. [parivṛḍha: parivraḍhayati; paryavavraḍhat.]
ūḍhim ākhyat ('he spoke of an ūḍhi'): [aujiḍhat. Because ḍhatva and the following operations are asiddha, the syllable hti] is doubled. But [the principle] 'pūrvatrāsiddhīyam advitve' ('what is asiddha under pūrvatrāsiddham is not so where doubling is concerned') has been said to be non-obligatory (anitya). Others say that ḍhi is doubled: auḍiḍhat. ūḍham ākhyat ('he spoke of an ūḍha'): aujaḍhat, auḍaḍhat. [That the abhyāsa keeps a here:] the indication (liṅga) is the mention of the varga [pu], the pratyāhāra [yaṇ] and j in the sūtra 'oḥ puyaṇjy apare' (SK 2577); [it shows] that when doubling is to be done no substitute replaces an ac before ṇi, as was stated under ūnayati.
[With sva, ṭi-lopa is blocked by] 'prakṛtyaikāc' (SK 2010) [— the monosyllabic stem keeps its form]; vṛddhi and [the augment] puk: svāpayati.
tvāṃ māṃ vā ācaṣṭe ('he speaks of you' or 'of me'): tvāpayati, māpayati. [The part of yuṣmad and asmad] ending in m is replaced by tva and ma. Before pararūpa, ṭi-lopa, because it is nitya; [then] vṛddhi and puk. But tvādayati, mādayati is correct (nyāyya), because pararūpa is made first, being antaraṅga, and then prakṛtibhāva [follows] by 'prakṛtyaikāc' (SK 2010). Nor should one mistakenly think that prakṛtibhāva is rejected in the Bhāṣya: the Bhāṣya aims only at showing that particular examples such as preṣṭha are accounted for otherwise.
yuvām āvāṃ vā [ācaṣṭe] ('he speaks of you two' or 'of us two'): yuṣmayati, asmayati.
śvānam ācaṣṭe ('he speaks of a dog'): śāvayati. ṭi-lopa by 'nas taddhite' (SK 679). But there is no prakṛtibhāva: by the principle 'yena nāprāpti…' that [rule] is the blocker only of 'ṭeḥ' (SK 1786). samprasāraṇa, because [the stem] is bha.
Others, however, [say] that 'nas taddhite' (SK 679) is not extended [by the atideśa] here, because it is not seen with iṣṭhan: in brahmiṣṭha and the like it is 'ṭeḥ' (SK 1786) alone that applies, being the later rule (paratva). Accordingly they give the form śunayati.
vidvāṃsam ācaṣṭe ('he speaks of a learned man'): vidvayati. There is no samprasāraṇa, by the aṅgavṛtta paribhāṣā, according to some. With samprasāraṇa, vṛddhi and the substitute āv: vidāvayati, according to others. samprasāraṇa [comes] before ṭi-lopa, because it is nitya; [then] pūrvarūpa, because it is antaraṅga; [then] ṭi-lopa: vidayati, according to yet others.
udañcam ācaṣṭe ('he speaks of what faces upward'): udīcayati; udaicicat. pratyañcam: pratīcayati; pratyacicat; and, in the alternative where prakṛtibhāva [applies] by 'ikaḥ 'savarṇe…' (SK 91), pratiacicat. samyañcam ācaṣṭe: samīcayati; [samyacicat,] samiacicat.
tiryañcam ācaṣṭe: tirāyayati. Even though añc is removed by ṭi-lopa, tiras [is replaced by] tiri, because [that ṭi-lopa] is bahiraṅga and so asiddha. By 'asiddhavad atra…' (SK 2183), on the analogy of 'ciṇo luk' (ciṇo luṅnyāyena), the first ṭi-lopa is asiddha; therefore ṭi-lopa does not [apply] a second time. Or [it does not, by] the aṅgavṛtta paribhāṣā. In caṅ there is no shortening of the penultimate, because [the stem] has lost an ak (aglopin): atitirāyat.
sadhryañcam ācaṣṭe: sadhrāyayati; asasadhrāyat. viṣvadryañcam: aviviṣvadrāyat. devadryañcam: devadrāyayati; adidevadrāyat. adadryañcam: adadadrāyat. adamuyañcam: adamuāyayati; ādadamuāyat. amumuyañcam: amumuāyayati; with caṅ, āmumuāyayat.
bhuvam: bhāvayati; abībhavat. bhruvam: abubhravat. śriyam: aśiśrayat. gām: ajūgavat. rāyam: arīrayat. nāvam: anūnavat. svaśvam: svāśaśvat.
svaḥ —
vārttikaअव्ययानां भमात्रे टिलोपः
For indeclinables (avyaya), ṭi-lopa [takes place] wherever [the stem] is merely bha.
(वार्तिकम्) ॥ स्वयति । असस्वत् । असिस्वत् । बहून् भावयति । बहयतीत्यन्ये विन्मतोरिति लुक् । स्रग्विणम् स्रजयति । संज्ञापूर्वकत्वान्न वृद्धिः । श्रीमतीं श्रीमन्तं वा श्रययति । अशिश्रयत् । पयस्विनीत् । पयस्यति । इह टिलेपो न । तदपवादस्य लुकः प्रवृत्तत्वात् । स्थूलं स्थवयति । दूरं दवयति । कथं तर्हि दूरयत्यवनते विवस्वतीति । दूरमतति अयते वा दूरात् । दूरातं कूर्वतीत्यर्थः । युवानं यवयति कनयति । युवाल्पयोः - SK 2019 इति वा कन् । अन्तिकं नेदयति । बाढं साधयति । प्रशस्यं प्रशस्ययति । इह श्रज्यौ न । उपसर्गस्य पृथक्कृतेः । वृद्धं ज्यापयति । वर्षयति । प्रियं प्रापयति । स्फिरं स्फापयति । उरुं वरयति । वारयति । बहुलं बंहयति । गुरुं गरयति । तृप्रं त्रापयति । दीर्घं द्राघयति । वृन्दारकं वृन्दयति ॥
svayati; asasvat, asisvat.
bahūn [ācaṣṭe] ('he speaks of many'): bhāvayati; bahayati, according to others.
Luk by 'vinmatoḥ [luk]': sragviṇam ('one wearing a garland'): srajayati. There is no vṛddhi, because [the operation] is enjoined through a technical name (saṃjñāpūrvaka). śrīmatīṃ śrīmantaṃ vā [ācaṣṭe] ('he speaks of a fortunate woman' or 'man'): śrayayati; aśiśrayat. payasvinīm [ācaṣṭe] ('he speaks of a milch cow'): payasayati. Here there is no ṭi-lopa, because luk, which is its exception, has applied.
sthūlam ('stout'): sthavayati. dūram ('far'): davayati. How then [is] 'dūrayaty avanate vivasvati' [to be explained]? dūrāt is [a stem meaning] one that goes (atati or ayate) far; [dūrayati there] means 'when [the sun] is making [itself] a dūrāt' (dūrātaṃ kurvati).
yuvānam ('young'): yavayati, kanayati — kan [comes] optionally by 'yuvālpayoḥ…' (SK 2019). antikam ('near'): nedayati. bāḍham ('firm'): sādhayati. praśasyam ('praiseworthy'): praśasyayati; here śra and jya do not [replace it], because the upasarga is separated. vṛddham ('old'): jyāpayati, varṣayati. priyam ('dear'): prāpayati. [sthiram ('steady'): sthāpayati.] sphiram ('abundant'): sphāpayati. urum ('wide'): varayati, vārayati. bahulam ('much'): baṃhayati. gurum ('heavy'): garayati. tṛpram: trāpayati. dīrgham ('long'): drāghayati. vṛndārakam ('eminent'): vṛndayati.
[Here ends the procedure for nominal roots (nāmadhātuprakriyā).]
Tattvabodhinī
NSP p. 460–463—मुण्डमिश्र—॥—कृञर्थ इति । क्वचित्क्रियासामान्ये, प्राचुर्येण तु क्रियाविशेषे ॥—व्रतादिति । पयो व्रतयति । अश्नातीत्यर्थः । शूद्रान्नं व्रतयति । वर्जयतीत्यर्थः ॥—वस्त्रादिति । समाच्छादने यो वस्त्रशब्दस्तस्मात्करोत्यर्थे णिजित्यर्थः ॥—संवस्त्रयतीति । वस्त्राच्छादनं करोतीत्यर्थः ॥—अदन्तत्वमिति । अयमेव निपातो वृद्धौ सत्यां टिलोप इत्यत्र ज्ञापकः । यदि पूर्वं लोपो भवेत्तदाऽग्लोपकार्यसिद्धौ किमनेन निपातनेन । तथा च । अपपटदिति सिध्यतीत्यादि चुरादिष्वेवोपपादितम् ॥—कृतयतीति । उपकारं स्वीकरोतीत्यर्थः ॥ पठितुं युक्ता इति । एकसूत्रकरणे लाघवमिति भावः ॥—सापेक्षेभ्योऽपीति । विधानसामर्थ्यादिति भावः । अन्यत्र तु रमणीयं पटुमाचष्टे इत्येव न तु पटयतीति वृत्तिः । सापेक्षत्वमेव दर्शयति—माणवकमित्यादिना । अयं भावः । द्वितीयान्ताद्विधीयमानस्य णिचः पदविधित्वात्सापेक्षेभ्यो न भवेत् किं तु यदा प्रकरणादिना माणवकस्येति ज्ञायते तदैव मुण्डयतीति वृत्तिः स्यात् न तु माणवकादिप्रयोगे । णिजन्तस्य सनाद्यन्तवृत्तित्वात्सविशेषणानां वृत्त्यभावाच्चेति ॥—घ इति । ‘पुंसि संज्ञायाम्—’ इत्यनेन ॥—पुंवद्भावादय इति । आदिशब्देन रभावटिलोपादयः । टिलोपेनैवैतयतीत्यादिरूपसिद्धौ पुंवद्भावग्रहणं दारदयतीति सिध्यर्थमिति चुरादिष्वेवास्माभिरुक्तम् । दरदोऽपत्यं दारदः । ‘द्व्यञ्मगध—’ इत्यण् । तस्य स्त्रियाम् ‘अतश्च’ इति लुकि दरद् तामाचष्टे दारदयति । इह पुंवद्भावाभावे टिलोपे सति दरयतीति स्यात् ॥ —प्रथयतीति । ‘र ऋतो हलादेः—’ इति रभावः ॥—अपिप्रथदिति । वृद्धौ सत्यां टिलोपेनाग्लोपित्वात्सन्वद्भावे सति ‘सन्यतः’ इतीत्त्वम् । वृद्धेः पूर्वं टिलोपे तु अपप्रथत् ॥—औजढदिति । इह टिलोपे सति णिच्सहितस्य द्वित्वे पश्चादभ्यासेकारो दुर्लभ इत्यत आह—ओः पुयण्जीत्यादि ॥—त्वमाविति । ‘प्रत्ययोत्तरपदयोश्च’ इत्यनेन ॥— अन्तरङ्गत्वादिति । न च ‘वार्णादाङ्गम्’ इति टिलोपस्यैव प्रवृत्तिरुचितेति वाच्यम् । व्याश्रयत्वात् ॥—भाष्यस्येति । वृत्तिकारैर्हि ‘प्रकृत्यैकाच्’ इति सूत्रे प्रेयान् प्रेष्ठ इत्यादय उदाहृताः । ते च प्रस्थादादेशविधायकस्य ‘प्रियस्थिर—’ इत्यादिशास्त्रस्य ‘असिद्धवदत्राभात्’ इत्यसिद्धवद्भावेन प्रस्थादावकारोच्चारणसामर्थ्याद्वा भाष्ये प्रकृतिभावं विनैव साधिताः । स्रग्विन् । स्रजिष्ठ इत्यादावपि टिलोपो न भविष्यति लोपापवादस्य विन्मतोर्लुकस्तत्र प्रवर्तनात् । एषैवानेकाक्षु पयस्वान् पयसिष्ठः चम्पकस्रजिष्ठ इत्यादिषु गतिः । न चैतावता ‘प्रकृत्यैकाच्’ इति सूत्रं प्रत्याख्यातमिति मन्तव्यम् । स्वापयतीत्यादौ तस्यावश्यकत्वादिति भावः ॥—युवामावामिति । युष्मानस्मानिति विग्रहेऽपि युष्मयति अस्मयतीत्येव रूपम् । न च द्वयोरुक्तौ युवावौ भवत इति रूपे विशेषः शङ्क्यः । विभक्तिपरत्वाभावात् । न च प्रत्ययलक्षणम् । लुका लुप्तत्वात् । न च प्रागेवादेशोऽस्त्विति वाच्यम् । ‘अन्तरङ्गानपि विधीन्वहिरङ्गो लुक् वाधते’ इति न्यायात् । अकृतव्यूहपरिभाषाया जागरूकत्वाच्च ॥—येन नाप्राप्तीति । यत्र यत्र ‘प्रकृत्यैकाच्’ इत्यस्य प्रवृत्तिस्तत्र टेरित्यस्य प्रवृत्तिर्न तु ‘नस्तद्धिते’ इत्यस्य । स्रजिष्ठ इत्यादौ तस्याप्रवृत्तेरिति भावः । ‘अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा’ इति न्यायेनेत्यन्ये ॥—संप्रसारणमिति । न च टिलोपे सत्यन्नन्तत्वाभावात् ‘श्वयुवमघोनाम्—’ इति कथमिह संप्रसारणप्रवृत्तिरिति शङ्क्यम् । स्थानिवत्त्वादसिद्धवदत्रेत्यसिद्धत्वाद्वा टिलोपेऽप्यन्नन्तत्वलाभात् । अतद्धित इति हि तत्र पर्युदासो न तु प्रतिषेधः । तेन तद्धिते न विधिर्न निषेधः । किं तु तद्धितभिन्ने परे विधिः । तद्धितभिन्नत्वं तु णिचोऽस्त्येवेति न संप्रसारणप्रतिवन्धः, नापि दविष्ठ इत्यादाविष्टनि ओर्गुणो दृष्ट इतीहापि वृद्धिं वाधित्वा गुणः स्यादिति वाच्यम् । जातेऽपि गुणे पुनर्वृद्धौ रूपसिद्धेः । अथवा टिलोपसंप्रसारणयोर्गुणं प्रति ‘असिद्धवदत्र—’ इत्यसिद्धत्वादिष्ठवद्भावेन नास्ति गुणप्रसङ्गः ॥—शुनयतीति । इष्ठवद्भावेन भत्वात्संप्रसारणम् । ‘प्रकृत्यैकाच्’ इति प्रकृतिभावः ॥—नित्यत्वादिति । शब्दान्तरप्राप्त्या तु टिलोपस्यानित्यत्वमिति भावः ॥—उदीचयतीति । उपसर्गं पृथक्कृत्याच्चशब्दादेव णिजिति ‘प्रकृत्यैकाच्’ इति प्रवृत्तेः टिलोपो न । ‘उद ईत्’ इतीत्वम् । ‘अनिदिताम्’- इति क्विनिमित्तो नलोपः ॥—उदैचिचदिति । लुङि ‘द्विर्वचनेऽचि’ इति णिलोपस्य निषेधा- चिशब्दस्य द्वित्वम् ॥—प्रतीचयतीति । ‘अच इत्यल्लोपे ‘चौ’ इति पूर्वस्य दीर्घः ॥—प्रत्यचिचदिति । इह धात्वकारस्याच इति लोपे चिशब्दात्प्रागटि पूर्वस्य यण् । न चास्तामासन् इत्यादिवदलोपस्यासिद्धत्वादाद् स्यादिति वाच्यम् । व्याश्रयत्वात् । णिनिमित्तो हि लोपो लुङ्निमित्तश्चाट् । आसन्नित्यादौ तु न तथेति वैषम्यम् ॥—तिराययतीति । उपसर्गस- मानाकारलाभावादिह तिरसः पृथक्करणं नास्ति तेन ‘प्रकृत्यैकाच्’ इत्यप्रवृत्तेष्टिलोपस्तदाह—अञ्चेरिति ॥—चिणोलुङ्- न्यायेनेति । यथाऽपाचितरामित्यत्र चिणः परस्य तशब्दस्य लुकि पुनस्तरप्रत्ययस्य लुङ् न भवति, प्रथमलुकोऽसिद्धत्वेन व्यवधानात् तथेत्यर्थः ॥—पुनष्टिलोपो नेति । तिर्यादेशस्येकारस्य लोपो नेत्यर्थः ॥—अग्लोपित्वादिति । अनग्लोपिनोऽप्यग्लोपित्वस्वीकारादिति भावः ॥—देवद्र्यञ्चमिति । ननु ‘आख्यानात्कृतस्तदाचष्टे’- इति कारकस्य पृथक्करणाद्देवानञ्चयतीति प्रसज्येत, वलिवन्धनमाचष्टे वलिं वन्धयतीतिवत् । इष्यते तु देवद्राययतीत्येव रूपम् । किंच कारकस्य पृथक्करणेऽदिदेवद्रायदित्याद्यपि न सिध्येत् । न च पुराणप्रसिद्धाख्यान एव कारकस्य पृथक्करणादिकमिति वाच्यम् । राजा- नमागमयतीत्यत्राव्याप्तेरिति चेत् । अत्राहुः । यत्राख्याने कृच्छ्रयते तत्रैवेदं प्रवर्तते, कृल्लुगिति संनियोगशिष्टविधानात् । किंच । आख्यानग्रहणसामर्थ्यान्महाजनप्रवादविषयीभूतार्थविषयकमेव तत् । भाष्यादौ तादृशानामेवोदाहृतत्वात् । यदि तु देवाञ्चनमाचष्टे इत्यादौ महाजनप्रसिद्धिरस्ति तदा देवानश्चतीति भवत्येवेति ॥—अमुमुआययदिति । ‘पूर्वत्रासि- द्वीयमद्विर्वचने’ इत्यसिद्धत्वनिषेधान्मुशब्दस्य द्वित्वम् ॥—अबीभवदिति । ‘ओः पुयण्जि’- इत्यभ्यासोवर्णस्येत्यम् । ‘दीर्घो लघोः’ इति दीर्घः । ननु परत्वात्प्रथमं दीर्घे कृते पश्चादित्वं स्यात् । न चैवं ‘दीर्घो लघोः’ इत्यस्य वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । अजूहवदित्यादौ तस्य सावकाशत्वादिति चेत् । अत्राहुः ‘विप्रतिषेधे परम्’- इत्यत्र परशब्दस्येष्टवाचित्वाल्लक्ष्या- नुरोधेन दीर्घात्प्रागित्यमेव भवति । लक्ष्यभेदात्पुनरिकारस्य दीर्घो वा भवतीति ॥—अबुभ्रवदिति । ‘इहाभ्यासात्परो यः पवर्गः स त्ववर्णपरो न, यस्त्ववर्णपरो यण् नासावभ्यासात्पर इत्यभ्यासोकारस्येत्वं न । गां गावयति ॥—स्वश्व- मिति । शोभनोऽश्वः स्वश्वः । शोभनोऽश्वो यस्येति वहुव्रीहिर्वा ॥—स्वाशश्वदिति । उपसर्गसमानाकारस्य पृथक्करणाद् अजादेरिति द्वितीयस्य द्विलमाडागमश्च ॥—स्वयतीति । ‘प्रकृत्यैकाच्’ इति प्रकृतिभावस्तु येन नाप्राप्तिन्यायाट्टेरित्यस्यैव वाधको न तु ‘अव्ययानां भमात्रे टिलोपः’ इत्यस्येति भावः ॥—असस्वदिति । ‘ओः पुयण्जि’- इति ज्ञापकेन द्वित्वे कार्येऽजादेशस्य स्थानिवत्त्वान्निषेधाद्वा स्वरशब्दस्य द्विलमिति मतेनेदम् । अगनग्लोपिन्यग्लोपित्वाभ्युपगमेऽप्यलादेशेऽजादे- शलव्यवहारो नास्तीति मते तु णिच्सहितस्यैव द्वित्वं तदाह—असिस्वदिति ॥—भावयतीति । ‘बहोर्लोपो भू च बहोः’ ‘इष्ठस्य यिट् च’ इति भूभावः । न चैवं यिडागमोऽपि णेरस्त्विति वाच्यम् । णावित्युपमेये सप्तमीनिर्देशादिष्ठवदित्यत्र सप्त- म्यन्ताद्वतिरित्यभ्युपगमात् । एवं चेष्टनि परे पूर्वस्य यत्कार्यं तदेवातिदिश्यते न त्विष्टनोऽपि कार्यमिति स्थितम् ॥—वह- यतीत्यन्य इति । यिडभावे तत्सन्नियोगशिष्टस्य भूभावस्याप्यभाव इति भावः । नन्वेवमन्यमतत्वेन किमर्थमिदमुपन्य- स्तमिति चेत् । अत्राहुः । प्राधान्यादिष्ठवदिति कार्यातिदेशो न त्वयं शास्त्रातिदेशः । तथा चेष्टनि दृष्टं भूभावं स एवाति- देशो विधत्त इति नात्र सन्नियोगशिष्टपरिभाषायाः प्रवृत्तिः । इत्थं च भावयतीत्येव रूपं सम्यगिति ॥—स्रजयतीति । इष्ठवद्भावेन ‘विन्मतोः’- इति लुक् । ननु ‘अजादी गुणवचनादेव’ इत्युक्तलाद् इष्ठन्प्रत्ययः स्रग्विन्शब्दाहुर्लभ इति इष्ठवद्भावोऽत्रायुक्त इति वाच्यम् । अस्मादेव लुग्वचनाज्ज्ञापकाद्विनन्तान्मतुवन्ताच्च अजादी भवत इत्यभ्युपगमात् ॥—श्रीमतीमिति । मतुपो लुक् ॥—श्रययति । अशिश्रयदिति । द्वित्वे णिनिमित्तगुणे सत्यादेशः । एतेन ‘स संचरि- ण्युर्भुवनान्तरेषु यदृच्छयाशिश्रयदाश्रयः श्रियाम्’ इति माघश्लोके अशिश्रयदिति प्रचुरः पाठो व्याख्यातः । श्रीमतीमकरो- दित्यर्थादिति मनोरमायां स्थितम् । अत्र केचित् । सापेक्षाणां वृत्त्यभावान्मनोरमोक्तं यत्तदयुक्तम् । नहि कश्चित् यं घटं करोति तमानयेत्यर्थं यं घटयति तमानयेति प्रयुक्ते । अत एव ‘तत्करोति’ इत्यनेनैव सिद्धे मुण्डादिग्रहणं सापेक्षेभ्योऽपि णिजर्थमिति पूर्वोक्तं संगच्छते । यद्यन्यत्रापि सापेक्षेभ्यो णिच् स्यात्तर्हि तन्न संगच्छेत । न चात्र सापेक्षत्वं नेति विवदितव्यम् । यां दिशं श्रीमतीमकरोदिति स्वयमेव व्याख्यातत्वात् । नापि सविशेषणानां वृत्त्यभावेऽपि विशेष्ययोगे स्यादेव वृत्तिरिति नात्रानुपपत्तिरिति श्रीमतीमित्यर्थं प्रति दिशो विशेष्यत्वादिति वाच्यम् । विशेष्ये हि वहिर्भूते विशेषणानां वृत्तिनाङ्गीक्रियते । न हि कश्चित् श्रीमतो राज्ञ इदमित्यर्थे राज्ञः श्रैमतमिति वृत्तिमभ्युपैति । किं च माघश्लोके अशिश्रियदित्येव पाठो वहुषु पुस्तकेषु दृश्यते न त्वशिश्रयदित्यलं शुद्धे ग्रन्थसमर्थनाभिनिवेशेनेत्याहुः ॥—पयसयतीति । इह विन्मतोर्लुकि अग्लोपात्सन्वदित्वादिकं च न । अनग्लोपेऽपि सन्वद्भावाभावात् ‘णौ चङ्’ इति सूत्रे अत्यरराजदिति भाष्यमिह प्रमाणम् । लुङि अपपयसत् । एवं स्रग्विणमाख्यत् असस्रजदित्यत्रापि सन्वदित्वं न । गोमन्तं गवयति । लुङि । अजुगवत् । इहाग्लोपात् ‘दीर्घो लघोः’ इति दीर्घो न । गां स्रजं पय इति विग्रहे तु अजूगवत् । असिस्रजत् । पययति । अपपयत् । टेर्लोपस्य वहिरङ्गत्वेन असिद्धत्वादिह वृद्धिर्न । अग्लोपित्वात्तु सन्वद्भावदीर्घो न ॥—तदपवादस्येति । येन नाप्राप्तिन्यायेन टिलोपापवादो लुक् ॥—स्थवयतीति । ‘स्थूलदूर’ इति यणादिलोपो गुणश्च । न च गुणस्य ‘अचोऽञ्णिति’ इति वृद्धिः स्यादिति वाच्यम् । अङ्गकार्ये कृते पुनरङ्गकार्यस्याप्रवृत्तेः । ‘प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे’ इति वहुलग्रहणाद्वा लुङि । अतुस्थवत् ॥—दवयति । यवयतीत्यादि । इहापि पूर्ववद्भावाभावः । लुङि अदूरवत् । अयूयवत् । अचीकनत् ॥ —नेदयतीति । ‘अन्तिकवाढयोर्नेदसाधौ’ टिलोपः । लुङि । अनिनेदत् । अससाधत् । प्रशस्यम् प्राशशस्यत् ॥— पृथक्कृतेरिति । तेन विशिष्टस्य स्थानिनोऽभावात् नादेशाविमो भवत इत्यर्थः ॥—ज्यापयतीति । ‘वृद्धस्य च’ इति ज्यादेशः । स च ‘प्रियस्थिर’ इति वर्षादेशेन सह विकल्प्यत इत्याह—वर्षयतीति । लुङि । अजिज्यपत् । अववर्षत् । प्रियम् । अपिप्रयत् । स्थिरम् । अतिस्थपत् । सस्यादेशावयवत्वात्षत्वं न । स्फिरम् । अपिस्फरत् ॥—उरुमिति । वरादेशे कृते संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद्वाहुलकाद्वा माधवेन विकल्पेन उपधावृद्धिरुदाहृतेति स्वयमपि तथैवाह—वरयति । वारयतीति । अवीवरत् ॥—वंहयतीति । अग्लोपित्वादववंहत् ॥—गरयतीति । अजीगरत् ॥—त्रापयतीति । अतित्रपत् ॥—द्राघयतीति । अदद्राघत् ॥—वृन्दयतीति । अववृन्दत् ॥ ॥ इति नामधातुप्रक्रिया ॥
Bālamanoramā
मुण्डमिश्रश्लक्ष्णलवणव्रतवस्त्रहलकलकृततूस्तेभ्यो णिच् - मुण्डमिश्र । कृञर्थे इति । शेषपूरणमिदम्,शब्दवैरे॑त्यतः करणे इत्यनुवृत्तेरिति भावः । व्रताद्भोजनेति वार्तिकम् । पयः शूद्रान्नं वा व्रतयतीति । पयो भुङ्क्ते, शूद्रान्नं वर्जयतीत्यर्थः । वस्त्रात्समाच्छादने — इत्यपि वार्तिकम् । भाष्ये तु न दृश्यते । संवस्त्रयतीति । वस्त्रेण सम्यगाच्छादयतीत्यर्थः॥ वस्त्रं परिधत्ते इति वा । हल्यादिभ्यो ग्रहणे — इति वार्तिकम् । भाष्ये तु न दृश्यते । हलिकल्योरिति । हलिकली इदन्तौ । हलकलशब्दावदन्तौ, अकारे इष्ठवत्त्वेन टेर्लोपे हलि कलि इति ण्यन्ताभ्यां लडादीति भावः । महद्धलं हलिरिति । अत्र वृद्धप्रयोगोऽन्वेषणीयः । अचकलदित्यत्र सन्वत्त्वाऽप्रवृत्तये अग्लोपित्वाय तयोरदन्तत्वमिति वाच्यम्, इकारलोपेऽप्यग्लोपित्वसिद्धेरित्यत आह — परत्वादिति । इकारस्य णौ इष्ठवत्त्वे टिलोपात्प्रागेव परत्वात्अचो ञ्णिती॑ति वृद्धौ कृतायामैकारस्य इष्ठवत्त्वाट्टिलोपेऽग्लोपित्वं न स्यात् । इकारयोरत्त्वे तु अकारस्य टिलोपात् प्राक् परत्वाद्वृद्धौ सत्यामप्याकार एव इष्ठवत्त्वाल्लुप्यते इत्यर्थः । अत इति । अग्लोपित्वात्सन्वत्त्वम्,दीर्घो लघो॑रिति दीर्घश्च नेत्यर्थः । कृतं गृह्णातीति । उपकारं स्वीकरोतीत्यर्थः । पठितुं युक्ता इति । लाघवादेकसूत्रत्वं युक्तमित्यर्थः । केषांचिदिति । मुण्डादीनामित्यर्थः । सापेक्षेभ्योऽपीति । अन्यथा णिजन्तस्याऽस्य सनाद्यन्तवृत्तित्वाद्विशेषणसापेक्षत्वे मुण्डादिभ्यो णिज्न भवेत्, सविशेषणानां वृत्तिनिषेधात् । इह मुण्डादीनां पुनग्र्रहणे तु तत्सामर्थ्यात् सापेक्षेभ्योऽपि मुण्डादिभ्यो णिच् सिध्यतीत्यर्थः । स्पष्टं चेदं 'सुप आत्मनः' इत्यत्र भाष्यकैयटयोः । मुण्डयति माणवकमिति । अत्र माणवकं मुण्डं करोतीत्यर्थ मुण्डशब्दस्य माणवकसापेक्षत्वेऽपि णिच् सिध्यति । अन्यथा यदा प्रकरणादिना माणवकादिविशेषो ज्ञायते तदैव मुण्डयतीति णिच् स्यादिति भावः । 'सुप आत्मनः' इत्यत्र भाष्यकैयटयोः । मुण्डयति माणवकमिति । अत्र माणवकं मुण्डं करोतीत्यर्थे मुण्डशब्दस्य माणवकसापेक्षत्वेऽपि णिच् सिध्यति । अन्यथा यदा प्रकरणादिना माणवकादिविशेषो ज्ञायते तदैव मुण्डयतीति णिच् स्यादिति भावः ।सुप आत्मनः इति सूत्रभाष्ये तुमुण्डयति माणवक॑मित्यत्र गमकत्वाण्णिच्,महान्तं पुत्रमिच्छती॑त्यादौ त्वगमकत्वान्न क्यजित्युक्तम् । तदा प्रपञ्चार्थमेव मुण्डादिग्रहणमिति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । श्लक्ष्णयति वस्त्रमिति । निर्मलं करोतीत्यर्थः । लवणयति व्यञ्जनमिति । लवणयुक्तं करोतीत्यर्थः । हलिकल्योरिति । एवं च ताभ्यां सापेक्षभ्यां न णिच्, तद्ग्रहणस्य अदन्तत्वनिपातनेन चरितार्थत्वादिति भावः । ननु सत्यशब्दा॒त्तत्करोती॑ त्यादिनैव णिच् सिद्धेःसत्यापे॑ति सूत्रे सत्यग्रहणं व्यर्थमित्यत आह- सत्यस्यापुगर्थमिति । केषांचिदिति । पाशादीनामित्यर्थः । सत्यापयतीति । आपुग्विधिसामर्थ्यान्न टिलोपः । पाशं विमुञ्चतीत्यादौप्रातिपदिकाद्धात्वर्थे॑ इति णिच् । अभिषिषेणयिषतीति । अभिषेणि इति ण्यन्तात्सनि रूपम् । ननु त्वचं गृह्णाति त्वचयतीति कथम् । त्वच्छब्दाच्चकाराण्णिचि टिलोपे त्वयतीत्यापत्तेरित्यत आह — त्वचेति । 'त्वच संवरणे' इत्यस्मात्पुंसि संज्ञायां घः प्रायेणे॑ति घप्रत्ययय इत्यर्थः । पुंवद्भावादय इति.आदिना रभावटिलोपादिग्रहणम् । एतयतीति । 'भस्याऽढे' इति पुंवत्त्वस्य इष्ठनि प्रवृत्तेर्णावपि तस्याऽतिदेशात्वर्णादनुदात्तादिति स्त्रीप्रत्ययस्य, तत्संनियोगशिष्टनत्वस्याऽपि निवृत्तौ एतयतीति सिध्यतीत्यस्वरसात्पुंवद्भावे उदाहरणान्तरमाह - दरदमिति । दरदिति कश्चिद्राजा, तस्यापत्यं दारदः ।द्व्यञ्मगधे॑त्यण् । स्त्र्यपत्ये तु दरदोऽपत्यं स्त्री दरत् ।अतश्चे॑त्यणो लुक् । तामाचष्टे इत्यर्थे दरच्छब्दाण्णौ इष्ठवत्त्वात् पुंवत्त्वेन स्त्रियामित्यनुवृत्तौअतश्चे॑ति स्त्रियां विहितस्य अण्प्रत्ययलुको निवृत्तौ दारदशब्दे टेर्लोपे दारदयतीति रूपं सिध्यति । पुंवद्भावाऽभावे तु दरच्छब्दस्य टिलोपे सति दरयतीति स्यादिति भावः । टिलोपस्य अजादेशत्वेन स्थानिवत्त्वान्नोपधावृद्धि ।पृथुं मृदुं भृशं चैव, कृशं च दृढमेव च । परिपूर्वं वृढं चैव षडेतान् रविधौ स्मरेत् । इति । क्रमेणोदाहरति — पृथुमिति । 'आचष्टे' इति शेषः । प्रथयति । तत्र प्रक्रियां दर्शयति — वृद्धौ सत्यामिति । पृथु इ इति स्थिते परत्वाद्वृद्धौ कृतायां टिलोपः । अथवा कृतायामकृतायां च वृद्धौ प्रवृत्त्या नित्यत्वाद्वृद्धेः प्राक्टिलोपः । उभयथापिर ऋतः इति रभावे प्रथयतीति रूपमिति भावः । वस्तुतस्त्वकृतायां वृद्धौ उकारस्य लोपः, कृतायां तु औकारस्य लोपः । तथा चशब्दान्तरस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्यः॑ इति टिलोपोऽनित्यः । ततश्च परत्वाट्टिलोपात् प्राग्वृद्धिरेवेतिमुण्डमिश्रे॑ति सूत्रे भाष्ये स्थितम् ।वृद्धौ सत्यां पूर्वं वा टिलोप॑ इति मूलं तु कृताऽकृतप्रसङ्गित्वाट्टिलोपस्य नित्यत्वमभिप्रेत्येति बोध्यम् । अपिप्रथदिति । वृद्धौ सत्यां टिलोप#ए अग्लोपित्वाऽभावात् सन्वत्त्वे 'सन्यतः' इति इत्त्वमिति भावः । अपप्रथदिति । वृद्धेः पूर्वं टिलोपेन उकारस्य निवृत्तावग्लोपित्वात्सन्वत्त्वाभावे रूपम् । अबभ्रशदित्यादौ वृद्धेः पूर्वं पश्चाद्वा टिलोपेऽपि अग्लोपित्वान्न सन्वत्त्वमिति भावः । औजिढदिति । वहधातोः क्तिनि ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपेषु ऊढिः । तस्माण्णौ टिलोपे ऊढि इतिण्यन्ताल्लुङि चङि आटि वृद्धौ औढि अ त् इति स्थिते प्रक्रियां दर्शयति- ढत्वादीनामिति । ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपानामसिद्धत्वात्अजादेर्द्वितीयस्ये॑ति ह्तशब्दस्य द्वित्वमित्यर्थः । इत्युक्तमिति ।लुग्विकरणप्रक्रियायां ऊर्णुञ्धाता॑विति शेषः । एवं च ह् तिशब्दस्य द्वित्वे हलादिशेषेकुहोश्चु॑रिति हस्य चुत्वमिति भावः । ढिशब्दस्येति ।पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे॑ इत्स्य क्वचिदनित्यत्वेऽप्यत्र तदप्रवृत्तौ मानाऽभावादिति भावः । ऊढमाख्यदिति । वहधातोः क्तप्रत्यये ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपेषु ऊढशब्दाण्ण्यन्ताल्लुङि चङि ढत्वादीनामसिद्धत्वात्ह् ते॑त्यस्य द्वित्वे हलादिशेषे अभ्यासस्य चुत्वे रूपम् । औडढदिति ।पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे॑ इति ढत्वादीनामसिद्धत्वाऽभावपक्षे ढशब्दस्य द्वित्वे रूपम् । नन्विह परत्वाट्टिलोपे सति णिच्सहितस्य ह् तीति ढीत्यस्य वा द्वित्वे कृते अभ्यासे इकार एव श्रूयेत नत्वकार इत्यत आह — ओः पुयणित्यादि । स्वशब्दाण्णिचि टिलोपमाशङ्क्याह — प्रकृत्यैकाजिति । प्रकृतिभावाट्टिलोपाऽभावे अकारस्य वृद्धौ आकारे पुगागमः । तदाह — वृद्धिपुकाविति । त्वापयति मापयतीत्यत्र प्रक्रियां दर्शयति — मपर्यन्तस्येति । युष्मदस्मद्भ्यां णौप्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति मपर्यन्तसय् त्वमौ । त्व अद् इ, म अद् इ, इति स्थिते आह — पररूपादिति । कृते अकृते च पररूपे टिलोपस्य प्रवृत्तेर्नित्यत्वं बोध्यम् । त्व इ म इ इति स्तिते आह — वृद्धिरिति । अकारस्य आकारः । टिलोपस्य स्थानिवत्तवं तु न शङ्क्यम्, अजादेशत्वाऽभावात् । पुगिति ।अर्ती॑त्यनेनेति भावः । तदेवं प्राचीनमतमुपन्यस्यस्वमतमाह — त्वादयतीत्यादिना । तदेवोपपादयति — अन्तरङ्गत्वादिति । त्व अद् इ, म अद् इ, इति स्थिते नित्यमपि टिलोपं बाधित्वा अन्तरङ्गत्वात्पररूपे कृतेप्रकृत्यैका॑जिति प्रकृतिभावे टिलोपस्याऽप्रवृत्तौ उपधावृद्धिरिति भावः । ननु इष्ठेमेयस्सु किमुदाहरणमिति प्रश्ने प्रेयान् प्रेमा प्रेष्ट इत्युदाहरणानि प्रदश्र्य,नैतदस्ति प्रयोजनंप्रस्थस्फे॑ति विहित प्रादीनामाभीयत्वेनाऽसिद्धतया तत्र टिलोपाऽप्रसक्ते॑ रित्युक्त्वा, श्रेयान् श्रेष्ठ इत्यत्र 'प्रशस्यस्य श्रः' इति श्रादेशस्य पाञ्चमिकतया आभीयत्वाभावेनाऽसिद्धत्वाऽभावाट्टिलोपे प्राप्ते प्रकृतिभावविधिरित्युदाहरणान्तरं प्रदश्र्य॑श्रादेशे अकारोच्चारणसामर्थ्याट्टिलोपो न भविष्यती॑त्युक्त्वा, स्रग्वितमः स्रजिष्ठ इत्यत्रविन्मतोर्लु॑गिति लुकि टिलोपनिवृत्त्यर्थं प्रकृतिभावविधानमित्युक्त्वा, प्राप्त एव टिलोपे आरभ्यमाणस्य लुकस्तदपवादतया लुका टिलोपस्य बाधो भविष्यती॑ति 'प्रकृत्यैका' जित्यस्य् भाष्ये प्रत्याख्यातत्वात्त्वादयति मादयतीत्यत्र प्रकृतिभावोपन्यासो न युज्यते इत्याशङ्क्य निराकरोति — न चेत्यादि । कुत इत्यत आह — भाष्यस्येति । उदाहृतभाष्यस्य हि प्रेयान् प्रेष्ठ इत्यादीनां प्रकृतिभावं विनाऽपि साधने तात्पर्यं, न तु प्रकृतिभावप्रत्याख्यानमभिमतम्, स्वमाचष्टे स्वापयतीत्यादौ तदावश्यकत्वात् । अत एवप्रकृत्यैकाजिष्ठेमेयस्सु चेन्नैकाच उच्चारणसामर्थ्यादवचनात्प्रकृतिभावः॑ इति वार्तिकव्याख्यावसरेअन्तरेणापि वचनं प्रकृतिभावो भविष्यती॑ति भाष्ये उक्तम् । अन्यथा 'अन्तरेणैव वचन' मित्युच्येतेत्यास्तां तावत् ।प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑त्यत्र 'एकवचने' इत्यनुवृत्तम् । तच्च यौगिकमाश्रीयते । तेन एकत्वविशिष्टवाचिनोर्युष्मदस्मदोरिति लभ्यते इति मत्वाऽऽह युवामावां वेति । न च द्वयोरुक्तौ युवावादेशौ शङ्क्यौ, विभक्तेर्लुका लुप्तत्वात् । न च लुकः प्रागेव युवावौ किं न स्यातामिति वाच्यम् ।अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग्बाधते॑ इत्युक्तेरिति भावः । शावयतीति । श्वानमाचष्टे इत्यर्थः । श्वन्शब्दाण्णौ श्वन् इ इति स्थिते आह — नस्तद्धिते इति ।प्रकृत्यैका॑जिति प्रकृतिभावमाशङ्क्याह — प्रकृतिभावस्तु नेति । कुत इत्यत आह — येनेति ।टे॑रिति टिलोपे प्राप्ते सत्येवप्रकृत्यैका॑जित्यारभ्यते, 'नस्तद्धिते' इत्यस्य स्रजिष्ठ इत्यादावप्राप्तावपि प्रकृतिभाव आरभ्यते इति भावः । भत्वादिति । इष्ठवत्त्वेन भत्वात्आयुवे॑त संप्रसारणमित्यर्थः । तथा च श्वन् इ इति स्थिते टिलोपे सति तस्याभीयत्वेनाऽसिद्धत्वादन्नन्तत्वाद्वस्य संप्रसारणे पूर्वरूपे उकारस्य वृद्धावावादेशः । अन्येत्विति । इष्ठनि दृष्टस्यैव इष्ठवदित्यतिदेशः । टेरित्येव टिलोप इष्ठनि दृष्टो, न तु॑ 'नस्तद्धिते' इति । अतो नाऽस्यातिदेश इत्यर्थः । नन्वतिशयेन ब्रह्मा ब्रह्मिष्ठ इत्यत्र नस्तद्धिते इति टिलोपो दृष्ट इत्यत आह — ब्रह्मिष्ठ इत्यादाविति । तेनेति । 'नस्तद्धिते' इत्यस्याऽप्रवर्तनेनेत्यर्थः । ततश्च प्रकृतिभावात् 'टेः' इति लोपस्याऽभावे संप्रसारणे शुनयतीति रूपमित्यर्थः । आहुरित्यस्वरसोद्भावनम् । तद्बीजं तु ब्रह्मवच्छब्दादिष्ठानि टेरिति टिलोपापवादेविन्मतोर्लु॑गिति मतुपो लुकि 'नस्तद्धिते' इति टिलोपो दृष्ट एव । ततश्चइष्ठनि तस्याऽदृष्टत्वा॑ दित्यत्युक्तम् । किं चब्रह्मिष्ठ इत्यादौ परत्वाट्टेरित्यस्य प्रवृत्ति॑रित्ययुक्तम्, केवलस्य ब्रह्मन्शब्दस्य वेदादिवचनस्य गुणवचनत्वाऽभावेन इष्ठनो दुर्लभत्वात्,अजादी गुणवचनादेवे॑त्युक्तेः । मत्वन्तादिष्ठनि तु मतोर्लुकि तेनटे॑रित्यस्य प्रवृत्तिबाधेन लुगुत्तरं तदप्रवृत्त्या परत्वादित्यप्यसङ्गतिरिति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । विद्वयतीति । विद्वस् शब्दाण्णौ टिलोपः । ननु इष्ठवत्त्वाद्भत्वेवसोः संप्रसारण्मित्याशङ्क्याह — अङ्गवृत्तेति ।अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधि॑रिति परिभाषयेत्यर्थः । अङ्गकार्ये कृते पुनर्नाङ्गकार्यमिति तदर्थः । वस्तुतस्तु विद्वयतीत्यत्रटे॑रित्यसो लोपे वस्वन्तत्वाऽभावात्संप्रसारणाऽप्रसक्तेरङ्गवृत्तपरिभाषोपन्यासो वृथेत्यस्वरसं सूचयति — इत्येके इति । संप्रसारणे इति । विद्वच्छब्दाण्णौ इष्ठवत्त्वेन टिलोपे कृते वकारस्य संप्रसारणे पूर्वरूपे उकारस्य वृद्धौ आवादेशे विदावयतीत्यन्ये मन्य्नते इत्यर्थः । अत्रापि पूर्ववदेवाऽस्वरसः, टिलोपे सति वस्वन्तत्वाऽभावात् । नित्यत्वादिति । टिलोपे कृते अकृते च प्रवृत्तेः संप्रसारणं नित्यम् । टिलोपस्तु कृते संप्रसारणे पूर्वरूपे च कृते उसो भवति, अकृते तु अस इत्यनित्यः,शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यः॑ इति न्यायादिति भावः । ननु कृतेऽपि संप्रसारणे पररूपात्प्राक् अस एव टिलोप इति तस्यनित्यत्वमित्यत आह — अन्तरङ्गत्वात्पूर्वरूपं टिलोप इति । संप्रसारणे पूर्वरूपे च कृते उसो लोपेऽपि वस्वन्तत्वस्य विनङ्क्ष्यत्त्वान्न संप्रसारणमित्यस्वरसं सूचयति — इत्यपरे इति । एवं च विद्वयतीति प्रथमपक्ष एव स्थितः । तत्राङ्गवृत्तपिरभाषोपन्यास एव वृथेति स्थितम् । उदीचयतीति । उत्पूर्वकादञ्चेः ऋत्विगित्यादिना क्विनिअनिदिता॑मिति नलोपे उदच्शब्दः । तस्माण्णौ इष्ठवत्त्वेन भत्वादच इत्यकारलोपं बाधित्वाउद ई॑दिति ईत्त्वेउदीची॑ति ण्यन्ताल्लडादय इति भावः । उदैचिचदिति । लुङिद्विर्वचनेऽची॑ति णिलोपनिषेधाच्चिशब्दस्य द्वित्वम् ।उपसर्गसमानाकारं पूर्वपदं धातुसंज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकीर्षिते पृथक् क्रियते॑ इत्युक्तेरुद उपर्याडिति भावः । एवं च उदः पृथक्करणेनप्रकृत्यैकाजिति प्रकृतिभावान्न टिलोपः । प्रतीचयतीति । 'अच' इत्यल्लोपे 'चौ' इति पूर्वस्य दीर्घः । प्रत्यचिचदिति । इह अच इत्यल्लोपे चिशब्दात्प्रागटि तकारादिकारस्य यण् अच इत्यकारलोपस्याभीयत्वेऽपि असमानाश्रयत्वान्नाऽसिद्धत्वम्, लोपस्य णिनिमित्तत्वात्, आटस्तु लुङ्निमित्तत्वात् । इकोऽसवर्णे इतीति । 'न समासे' इति तु न, पृथक्करणेन समासनिवृत्तेः । समीचयतीति । 'समःसमि' इति सम्यादेशः । 'अच' इति लोपे 'चा' विति दीर्घः । सम्यचिचदिति । सम्यादेशस्य स्थानिवत्त्वेनोपसर्गत्वात् पृथक्करणम्, पृथक्करणेन उत्तरपदपरत्वाऽभावेऽप्य्नतरङ्गत्वाज्जातः सम्यादेशो न निवर्तते । तिराययतीति ।तिर॑सित्यव्ययम् । तत्पूर्वादञ्चेः क्विनि नलोपे तिरस् अच् इत्यस्माण्णौ टिलोपेन धातोर्निवृत्तौ 'तिरसस्तिर्यलोपे' इति तिरिभावे इकारस्य वृद्धावायादेशे 'तिरायी' त्यस्माण्ण्य्नताल्लडादीति भावः । न च तिरसः पृथक्करणे सति धातोःप्रकृत्यैका॑जिति प्रकृतिभावात्कथं टिलोप इति वाच्यं, तिरसित्यस्य कदाप्यनुपसर्गतया उपसर्गसमानाकारत्वाऽभावेन पृथक्करणाऽभावात् । नन्वेवं सति अञ्चतेष्टिलोपेनापहारे सति अञ्चतपरकत्वविरहात्कथमिह तिरसस्तिरिभाव इत्यत आह — अञ्चेष्टिलोपेनेति । बहिरङ्गत्वेनेति । बहिर्भूतणिनिमित्तकत्वादिति भावः । न च तिरसः पृथक्करणे सति धातोःप्रकृत्यैका॑जिति प्रकृतिभावात्कथं टिलोप इति वाच्यं, तिरसित्यस्य कदाप्यनुपसर्गतया उपसर्गसमानाकारत्वाऽभावेन पृथक्करणाऽभावात् । नन्वेवं सति अञ्चतेष्टिलोपेनापहारे सति अञ्चतिपरकत्वविरहात्कथमिह सति अञ्चतिपरकत्वविरहात्कथमिह तिरसस्तिरिभाव इत्यत आह — अञ्चेष्टलोपेनेति । बहिरङ्गत्वेनेति । बहिर्भूतणिनिमित्तकत्वादिति भावः । नन्वस्तु तिरसस्तिरिः, तत्र रेफादकारस्य टेरिति लोपः स्यादित्यत आह — असिद्धवदवेति । प्रथमटिलोपोऽसिद्ध इत्यन्वयः । तिरस् अच् इ इति स्थिते प्रथमप्रवृत्तः अच् इत्येवंरूपटेर्लोपःतिरेष्टिलोपे कर्तव्ये आभीयत्वादसिद्ध इत्यर्थः । ननु प्रथमटिलोपस्य कथं तिरेष्टिलोपे कर्तव्ये असिद्धत्वं, टिलोपशास्त्रस्य एकत्वादित्यत आह — चिणो लुङ्न्यायेनेति । पचधातोर्भावकर्मणोर्लुङस्तङि प्रथमपुरुषैकवचने तशब्दे परेचिण् भावकर्मणो॑रिति च्लेश्चिणि उपधावृद्धौ अटि अपाचि त इत्यस्मात्तिङश्चे॑ति तरपि तदन्तात्किमेत्तिङव्ययघादा॑मित्याम्प्रत्यये अपाचिततरामिति स्थितेचिणो लु॑गिति प्रथमस्य तशब्दस्य लुकि कृते पुनस्तरप्प्रत्ययतशब्दस्य लुङ् न भवति, स्थानिभेदेन लुको भेदमाश्रित्य प्रथमलुकोऽसिद्धत्वेन व्यवधानादिति स्थितिः । एवमिहापीत्यर्थः । अत इति । प्रथमटिलोपस्याऽसिद्ध्त्वादित्यर्थः । अङ्गवृत्तपरिभाषया वेति ।पुनष्टिलोपे ने॑त्यनुषज्यते । न च तिरेरिकारस्याङ्गवृत्तपरिभाषयाटे॑रिति लोपाऽभावे तिराययतीति वृद्धिरपि तस्य न स्यादिति वाच्यम्, अङ्गवृत्तपरिभाषाया अनित्यत्वेन वृद्धिविषये तदप्रवृत्तेः । अग्लोपित्वादिति । तिरस् अच् इ इति स्थितेटे॑रित्यचो धातोर्लोपे सति तिरि इत्यस्य अग्लोपित्वम्चो धातोर्लोपे अकारस्यापि लोपसत्त्वादित्यभिमानः । सध्राययतीति । सहस्य सध्रिः । तिराययतीतिवद्रूपम् । सहेत्यस्य उपसर्गत्वाऽभावान्न पृथक्करणम् । तदाह — अससध्रायदिति । विष्वद्र्यञ्चमिति । विष्वक् अच् इ इति स्थितेविष्वग्देवयोश्चे॑ति विष्वक्शब्दटेरद्र्यादेशे टेरित्यचो धातोर्लोपे विष्वद्रि इ इति स्थिते वृद्धौ आयादेशे विष्वद्रायि इति ण्यन्ताल्लटि विष्वद्राययतीति रूपम् । देवद्र्यञ्चमिति । देवशब्दस्य टेरद्र्यादेशे देवद्राययतीति सिद्धवत्कृत्य लुङ्याह — अदिदेवद्रायदिति । अतितिरायदितिवद्रूपम् । आददद्रायदिति । सर्वनामत्वाददस्शब्दस्य टेरद्र्यादेशः ।त्यदाद्यत्वे सत्येव उत्त्वमत्वे॑ इति पक्षे इदम्, अदस्शब्दाद्विभक्तेर्लुका लुप्तत्वेन विभक्तिपरकत्वाऽभावेन त्यदाद्यत्वाऽप्रवृत्तेः ।त्यदाद्यत्वाऽविषयत्वेऽपि उत्त्वमत्त्वे स्त॑ इति मतमाश्रित्य आह — अमुमुयञ्चमिति । अदस् अच् इ इति स्थिते टेरद्र्यादेशे अच् इत्यस्य टेर्लोपे अदद्रि इ इति स्थितेअदसोऽद्रेः पृथङ्मुत्व॑मिति मते दकाराऽकारयोर्दकाररेफयोश्च मत्वेत्त्वयोःकृतयोः अमुमु इ इति स्तिते प्रथमस्य इकारस्य णिचि वृद्धौ आयादेशे अमुमु आयीति ण्यन्ताल्लडादीति भावः । मुत्वस्याऽसिद्धत्वान्न यण् । अदमुआययतीति ।केचिदन्त्यसदेशस्ये॑ति मते इदम् । भुवमिति । भुवमाचष्टे इत्यर्थ भूशब्दाण्णिच् । वृद्ध्यावादेशौ, भावीत्यस्माल्लडादीति भावः । अबीभवदिति । ओः पुयण्जी॑ति इत्त्वम् । अबुभ्रवदिति । अवर्णपरकपवर्गादिपरत्वाऽभावात्ओः पुयण्जी॑ति न । स्वश्वमिति । सुशोभनः अश्वः इति विग्रहः । स्वाशश्वदिति । उपसर्गसमानाकारस्य पृथक्करणादआशब्दस्यअजादेर्द्वितीयस्ये॑ति द्वित्वमाडागमश्च । स्वरिति । स्वरित्यस्माण्णिचि 'अव्ययानां भमात्रे' इति टिलोपः, इष्ठवत्त्वेन भत्वात् ।प्रकृत्यैकाजिति प्रकृतिभावस्तु येन नाप्राप्तिन्यायेनटे॑रित्यस्यैव बाधकः । असस्वदिति । द्वित्वे कार्ये णावजादेशस्य निषेधात् टिलोपं बाधित्वा स्वर्शब्दस्य द्वित्वम्, 'अ' रित्यस्य लोपे अकारस्यापि लोपसत्त्वेन अजादेशत्वादिति भावः । असिस्वदिति । अर्लोपस्य अजादेशत्वं नेति मते द्वित्वे कार्ये णौ टिलोपस्य निषेधाऽभावाट्टिलोपे कृते णिचा सह स्विशब्दस्य द्वित्वमिति भावः । बहूनिति । बहुशब्दाण्णिचिणाविष्ठव॑दित्यतिदेशात्बहोर्लोपो भू च बहो॑रिति बहोर्भूभावः ।इष्ठस्य यिट् चे॑ति यिडागमस्तु न, 'णाविष्ठव' दिति सप्तम्या इष्ठनि परे दृष्टस्यैव कार्यस्यातिदेशादिति भावः । बहयतीति । यिडभावे तत्संनियोगशिष्टस्य भूभावस्याप्यभावादिति भावः । स्रजयतीति । इष्ठवत्वात्विन्मतो॑रिति लुक् । नचाऽजादी गुणवचनादेवेति इष्ठन्प्रत्ययः स्रग्विन्शब्दाद्दुर्लभ इति इष्ठवत्त्वमत्र कथमिति शङ्क्यं,विन्मतो॑रिति लुग्विधानेन स्रग्विन्शब्दादिष्ठवत्त्वसिद्धरिति भावः । उपधावृद्धिमाशङ्क्याह — संज्ञापूर्वकत्वान्न वृद्धिरिति ।णाविष्ठव॑दित्येनातिदेशेन विनो लुकः सत्त्वादङ्गवृत्तपरिभाषया न वृद्धिरिति कैयटः । श्रीमतीमिति । श्रीमतीशब्दाण्णिचिणाविष्ठव॑दित्यतिदेशेन 'भस्याऽढे' इति पुंवत्त्वे 'विन्मतोः' इति मतो लुकि रेफादिकारस्य वृद्ध्यादेशयोः 'श्रायी' त्यस्माल्लडादीति भावः । अशिश्रयदिति । णावच आदेशो नेति वृद्ध्यायादेशयोः प्रागेव श्रीशब्दस्य द्वित्वे उत्तरखण्डे वृद्ध्यायादेशयोः कृतयोरुपधाह्रस्वः इति माधवः । मतुपो लुकि अकारस्यापि लोपसत्त्वेन अग्लोपित्वान्नोपधाह्रस्व इत्यन्ये । पयस्विनीमिति । णिचि इष्ठवत्त्वाद्विन्मतोरिति मतुपो लुगिति भावः । पयस्यतीत्यत्र इष्ठवत्त्वाट्टिलोपमाशङ्क्य आह — इह टिलोपो नेति.कुत इत्यत आह — तदपवादस्येति । न च टिलोपं बाधित्वा मतुपो लुकि कृते पयसष्टेर्लोपः कुतो न स्यादिति वाच्यं,सत्यपि संभवे बाधन॑मिति न्यायेन पयसष्टिलोपस्यापि मतुपो लुका बाधात् । स्थवयतीति । स्थूलशब्दाण्णिचि इष्ठवत्त्वात्स्थूलदूरेति स्थूलशब्दस्य यणादेर्लोपे #ऊकारस्य गुणे अवादेशे स्थवि इत्यस्माल्लडादीति भावः । गुणे ओकारस्याऽचो ञ्णितीति वृद्धिस्तु न शङ्क्या, अङ्गकार्ये कृते पुनरङ्गकार्यस्याऽप्रवृत्तेः । दवयतीति.पूर्ववद्यणादिलोपो गुणश्च ।कथं तर्हीति ।स्थूलदूरे॑ति यणादिलोपस्य टिलोपाऽपवादत्वादिति भावः । दूरमततीति । 'अत सातत्यगमने' इति धातोःअन्येभ्योऽपि दृश्यते॑ इति क्विपि दूरादिति रूपम् । अय गतावित्यस्मात् क्विपिलोपो व्यो॑रिति यलोपेह्रस्वस्य पिती॑ति तुकि दूरादित्येव रूपम् । तस्माण्णौ टिलोपेदूरी॑ति ण्यन्तात् शतृप्रत्यये शपि इकारस्य गुणे अयादेशे दूरयच्छब्दस्य दूरयतीति सप्तम्यन्तमिति भावः । तदाह — दूरातं कुर्वतीत्यर्थ इति ।कुर्वती॑ति सप्तम्यन्तम् । यवयतीति । युवन्शब्दाण्णौ स्थूलदूरेति वनो यणादेर्लोपः । पूर्वस्य उकारस्य गुणे अवादेशः । यवि इत्यस्माल्लडादि । कनयतीति । युवन्शब्दस्य कनादेशपक्षे रूपम् । तदाह — युवाल्पयोरिति । नेदयतीति । अन्तिकशब्दस्य णौ नेदादेशः,अन्तिकबाढयोर्नेदसाधा॑वित्युक्तेः । साधयतीति । बाढशब्दस्य णौ साधादेशः । इहेति । प्रशस्ययतीत्यत्र 'प्रशस्यस्य श्रः'ज्य चे॑ति श्रज्यौ नत्यर्थः । कुत इत्यत आह — उपसर्गस्येति । तत्पृथक्करणे सति विशिष्टस्य स्थानिनोऽभावान्नादेशाविति भावः । वृद्धं — ज्यापयतीति ।वृद्धस्य चे॑ति वृद्धशब्दस्य ज्यादेशे वृद्धौ पुगिति भावः ।प्रियस्थिरे॑ति सूत्रक्रमेणोदाहरति — प्रियं — प्रापयतीति । प्रियशब्दस्य प्रादेशे वृद्धिः पुक् । स्थापयतीति । स्थिरशब्दस्य स्थादेशे वृद्धिपुकौ ।वरयति वारयतीति । उरुशब्दस्य वर् । संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वादुपधावृद्धिविकल्प इति माधवः । बंहयतीति । बहुलस्य बंहादेशः । गरयतीति । गुरोर्गुर् । वृद्धं वर्षयतीति । वृद्धस्य वर्षादेशःवृद्धस्य चे॑ति ज्यादेशेन विकल्प्यते । त्रपयतीति । तृप्रस्य त्रप् आदेशः । अदुपधः । संज्ञापूर्वकत्वान्न वृद्धिः । गरयतीत्यादिवत् ।त्रापयती॑ति क्वचित्पाठः । द्राघयतीति । दीर्घस्य द्राघादेशः । वृन्दयतीति । बृन्दारकस्य बृन्दादेशः । इति नामधातुप्रक्रिया ।अथ ण्यन्तप्रक्रिया ।
translator notes
- BM: 'kṛñarthe' fills in what remains (śeṣapūraṇa), because 'karaṇe' is carried forward (anuvṛtti) from 'śabdavaira…' [SK 2673]. Followed: the anuvṛtti bracket in sutra_en and k1.
- TB (sk.2677.t1) on 'kṛñarthe': [kṛ means] action in general in some cases, but mostly a particular action. Recorded.
- BM: payo vratayati means 'he eats milk'; śūdrānnaṃ vratayati means 'he avoids a śūdra's food'. BM calls 'vratād bhojana…' a vārttika. Followed: the two glosses.
- TB (sk.2677.t1): payo vratayati = aśnāti ('he eats'); śūdrānnaṃ vratayati = varjayati ('he avoids'). Followed.
- BM: 'vastrāt samācchādane' is also a vārttika, but it is not found in the Bhāṣya. saṃvastrayati means 'he covers [himself] well with a garment', or 'he puts on a garment'. Followed: '[himself] completely with a garment'.
- TB (sk.2677.t1): ṇic comes, in the sense of karoti, after the word vastra used in the sense of covering; saṃvastrayati means 'he makes a covering with a garment'. Recorded.
- BM: 'halyādibhyo grahaṇe' (ours garbles it as 'ghaṇe') is a vārttika, but it is not found in the Bhāṣya. Recorded.
- BM: hali and kali end in i, while hala and kala end in a. ṇi is added to hali and kali; their i becomes a [by the nipātana]; ṭi-lopa then applies by iṣṭhavattva, and laṭ etc. come after the ṇic-final stems. Wikisource uttara-2/0169 has a sentence ours lacks: 'the Bhāṣya says clearly that a is established by nipātana for those that end in i'. Followed: k8 renders the nipātana as applying to hali and kali.
- TB (sk.2677.t1) on 'adantatvam': this nipātana is itself the jñāpaka that ṭi-lopa comes after vṛddhi has been made. If the lopa came first, the effects of losing an ak would follow anyway, and the nipātana would be pointless. TB refers to its curādi discussion of apapaṭat. Recorded.
- BM on 'paratvāt': if hali and kali kept their i, vṛddhi by 'aco ñṇiti' would come first by paratva, before ṭi-lopa. The ai would then be deleted by iṣṭhavattva, which is not the loss of an ak. With a, vṛddhi does come first, but the ā that results is itself deleted by iṣṭhavattva. 'ataḥ' means that, because the stem has lost an ak, neither sanvattva nor 'dīrgho laghoḥ' applies. BM also asks for a usage by the ancients of 'mahad dhalaṃ haliḥ'. Followed: '[— the ā produced by vṛddhi —]' and the bracket on 'dīrgho laghoḥ'.
- BM: kṛtaṃ gṛhṇāti means 'he accepts a favour (upakāra)'. 'paṭhituṃ yuktāḥ' means that a single sūtra would be lighter (lāghava). The first 'keṣāṃcit' means muṇḍa and the rest. Without their repeated mention, ṇic would not come after muṇḍa etc. when these depend on a qualifier: a ṇic-final is a vṛtti ending in a sanādi affix, and words with qualifiers do not enter a vṛtti. BM says this is clear in the Bhāṣya and Kaiyaṭa on 'supa ātmanaḥ'. It adds that the Śabdenduśekhara takes the Bhāṣya there to allow ṇic in muṇḍayati māṇavakam because it is intelligible (gamaka), so that the mention of muṇḍa etc. is only elaboration. From hali and kali in dependence there is no ṇic, since their mention is used up by the nipātana. 'satyasyāpugartham' answers why satya is named in SK 2563. The second 'keṣāṃcit' means pāśa and the rest. In satyāpayati there is no ṭi-lopa, by force of the āpuk prescription. Followed: the bracketed referents of the two 'keṣāṃcit' and 'service done [to him]'.
- TB (sk.2677.t1): kṛtayati means 'he accepts a favour'; 'paṭhituṃ yuktāḥ' is for lāghava in a single sūtra. 'sāpekṣebhyo 'pi' holds by force of the prescription. Elsewhere one says only 'ramaṇīyaṃ paṭum ācaṣṭe', never paṭayati. A ṇic prescribed after a second-case word is a pada-rule, so without this mention muṇḍayati would be used only when context showed it was the boy, not when 'māṇavakam' is spoken. Followed: 'that stand in dependence on another word'.
- BM: in pāśaṃ vimuñcati etc., ṇic comes by 'prātipadikād dhātvarthe'. abhiṣiṣeṇayiṣati is the san form from the ṇic-final abhiṣeṇi. On tvaca: from tvac, ending in c, ṭi-lopa would give tvayati. Hence 'tvaca' is from the root 'tvaca saṃvaraṇe' with gha by 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa'. Followed: '[comes tvaca] with [the affix] gha'.
- TB (sk.2677.t1) on 'gha' (OCR 'ghaṭṭati'): by 'puṃsi saṃjñāyām…'. On 'puṃvadbhāvādayaḥ': 'ādi' takes in ra-bhāva, ṭi-lopa and the rest. Since etayati etc. would follow from ṭi-lopa alone, puṃvadbhāva is mentioned to derive dāradayati. dārada is a descendant of Darada (aṇ by 'dvyañmagadha…'); in the feminine the aṇ is elided by 'ataś ca', giving darad; 'tām ācaṣṭe' gives dāradayati. Without puṃvadbhāva, ṭi-lopa would give darayati. Followed: 'Darad [princess]'.
- BM on etayati: the puṃvattva of 'bhasyāḍhe' is seen with iṣṭhan and so is extended to ṇi; the feminine affix (by 'varṇād anudāttāt…') and the n introduced with it both go. Because etayati would also follow from ṭi-lopa, Bhaṭṭoji adds daradam as a clearer case of puṃvadbhāva. ṭi-lopa is a substitute for an ac and so is sthānivat; hence there is no upadhā-vṛddhi. Recorded.
- BM on pṛthum: 'ācaṣṭe' is to be supplied. BM quotes a verse naming the six words that take ra (pṛthu, mṛdu, bhṛśa, kṛśa, dṛḍha, and vṛḍha with pari). With pṛthu i, vṛddhi comes first by paratva and then ṭi-lopa; or ṭi-lopa comes first, as nitya, because it applies whether or not vṛddhi is made. Either way ra gives prathayati. BM objects that ṭi-lopa is really anitya, since it deletes u before vṛddhi but au after it. The Bhāṣya on this sūtra therefore settles that vṛddhi comes first. Bhaṭṭoji's 'or before' treats ṭi-lopa as nitya because it applies to both states. apiprathat: after vṛddhi, deleting au is not the loss of an ak, so sanvattva gives i by 'sany ataḥ'. apaprathat: ṭi-lopa first deletes u, so the stem has lost an ak and there is no sanvattva. In ababhraśat etc., ṭi-lopa before or after vṛddhi still removes an ak, so there is no sanvattva. Wikisource BM instead says abibhraśat etc. are to be inferred when ṭi-lopa follows vṛddhi. Followed: '[ācaṣṭe]' and the reading of the two luṅ forms.
- TB (sk.2677.t1): prathayati has ra by 'ra ṛto halādeḥ…'. On 'apiprathat' (OCR lemma 'apiprathayati'): when ṭi-lopa follows vṛddhi, there is no loss of an ak, so sanvadbhāva and i by 'sany ataḥ' follow; when ṭi-lopa precedes vṛddhi, the form is apaprathat. Followed: the pairing of each luṅ form with its order.
- BM on aujiḍhat: ūḍhi is from vah (Wikisource: ūh) with ktin, through ḍhatva, dhatva, ṣṭutva and ḍha-lopa. After ṇi and ṭi-lopa comes luṅ: caṅ, āṭ and vṛddhi give auḍhi a t. Because ḍhatva etc. are asiddha, 'hti' is doubled by 'ajāder dvitīyasya'; halādiśeṣa follows, and h becomes j by 'kuhoś cuḥ'. 'ity uktam' means it was said in the luk-vikaraṇa section under the root ūrṇu. On the 'others' view (ḍhi doubled): there is no reason why the paribhāṣā should not apply here. ūḍha (with kta) is treated the same way, with 'hta' doubled: aujaḍhat. auḍaḍhat is the form when ḍhatva etc. are not asiddha and 'ḍha' is doubled. On the objection that ṭi-lopa by paratva, followed by doubling of hti or ḍhi with ṇic, would leave i in the abhyāsa and not a, BM points to 'oḥ puyaṇ…'. Followed: 'the syllable hti', the order of the forms and '[That the abhyāsa keeps a here:]'.
- TB (sk.2677.t1) on 'aujaḍhat': if ṭi-lopa were made, then on doubling [the syllable] together with ṇic the a in the abhyāsa would be unobtainable; hence 'oḥ puyaṇji…'. Followed.
- BM on 'prakṛtyaikāc': it anticipates ṭi-lopa when ṇic follows sva. By prakṛtibhāva there is no ṭi-lopa; a becomes ā by vṛddhi and takes puk. Wikisource BM cites 'svam ācaṣṭe svāpayati'. Followed: '[With sva, ṭi-lopa is blocked by]'.
- BM on tvāpayati: tva and ma replace the part of yuṣmad and asmad up to m, by 'pratyayottarapadayoś ca', leaving tva ad i and ma ad i. ṭi-lopa is nitya, applying whether or not pararūpa is made. Then vṛddhi turns a into ā; ṭi-lopa is not sthānivat here, since it does not replace an ac. puk comes by 'arti…'. BM calls this the older (prācīna) view, and tvādayati Bhaṭṭoji's own: antaraṅga pararūpa sets aside even nitya ṭi-lopa, prakṛtibhāva then blocks ṭi-lopa, and upadhā-vṛddhi follows. On 'na ca…': the Bhāṣya under 'prakṛtyaikāc' only shows that preyān, preṣṭha, śreyān and srajiṣṭha can be derived without prakṛtibhāva. It does not mean to reject the rule, which svāpayati needs. Followed: '[The part of yuṣmad and asmad]' and the contrast between the two views.
- TB (sk.2677.t1): tvamau come by 'pratyayottarapadayoś ca'. On 'antaraṅgatvāt': ṭi-lopa does not win by 'vārṇād āṅgaṃ balīyaḥ', because the two rules have different bases (vyāśraya). On 'bhāṣyasya': the vṛttikāras cite preyān, preṣṭha etc. under 'prakṛtyaikāc'. The Bhāṣya derives them without prakṛtibhāva, through 'asiddhavad atrābhāt' or the force of the a pronounced in pra, stha etc. In srajiṣṭha and the like, the luk of 'vinmatoḥ', an exception to lopa, applies instead. The sūtra is not thereby rejected, being needed for svāpayati. Recorded.
- BM on 'yuvām āvāṃ vā': in 'pratyayottarapadayoś ca', 'ekavacane' is carried forward (anuvṛtti) and taken in its etymological sense, so tva and ma replace only yuṣmad and asmad denoting one. yuva and āva for the dual do not come, because the vibhakti has been elided by luk. They do not come before the luk either, since 'the bahiraṅga luk blocks even antaraṅga rules'. Recorded.
- TB (sk.2677.t1) on 'yuvām āvām': for the plural yuṣmān asmān too, the forms are yuṣmayati and asmayati. yuvāvau do not apply for the dual, because no vibhakti follows. There is no pratyayalakṣaṇa, the vibhakti being elided by luk. Nor do the substitutes come first, by the maxim that the bahiraṅga luk blocks even antaraṅga rules and by the akṛtavyūha paribhāṣā. Recorded.
- BM on śāvayati: from śvan i. 'prakṛtyaikāc' is begun only where 'ṭeḥ' would necessarily apply. It is begun even where 'nas taddhite' does not apply (srajiṣṭha), so it is no exception to 'nas taddhite'. Through iṣṭhavattva the stem is bha, so 'śvayuva…' gives samprasāraṇa. The ṭi-lopa is ābhīya and so asiddha, which keeps the stem an-final. va becomes u, then pūrvarūpa, vṛddhi and āv. On 'anye tu': only what is seen with iṣṭhan is extended, and with iṣṭhan it is 'ṭeḥ', not 'nas taddhite', that is seen. 'āhuḥ' signals BM's dissent, following the Śabdenduśekhara: 'nas taddhite' is seen with iṣṭhan after matup-luk from brahmavat, and plain brahman takes no iṣṭhan, not being a guṇavacana. Followed: '[by the atideśa]' and the attribution of śunayati to the 'others'.
- TB (sk.2677.t1) on 'yena nāprāpti': wherever 'prakṛtyaikāc' applies, 'ṭeḥ' applies, but 'nas taddhite' does not (not in srajiṣṭha). Others derive this from 'anantarasya vidhir vā bhavati pratiṣedho vā'. On samprasāraṇa: the stem stays an-final after ṭi-lopa, by sthānivattva or by 'asiddhavad atra'. 'ataddhite' in 'śvayuva…' is a paryudāsa, and ṇic is something other than a taddhita. The guṇa seen in daviṣṭha is answered too. On śunayati: samprasāraṇa by bhatva, with prakṛtibhāva by 'prakṛtyaikāc'. Recorded.
- BM on vidvayati: vidvas loses its ṭi before ṇi. To the objection that bhatva should then bring 'vasoḥ samprasāraṇam', the reply is the aṅgavṛtta paribhāṣā ('aṅgavṛtte punar vṛttāv avidhiḥ'). 'ity eke' signals dissent: after ṭi-lopa there is no vas-final stem, so citing the paribhāṣā is idle. The same objection weighs against the 'others' (vidāvayati). On 'nityatvāt': samprasāraṇa applies whether or not ṭi-lopa is made. ṭi-lopa is anitya, deleting us after samprasāraṇa but as before it ('śabdāntarasya prāpnuvan vidhir anityaḥ'). 'ity apare' signals dissent too. BM concludes that the first view (vidvayati) stands, though citing the paribhāṣā there is idle. Recorded; the English keeps the three attributions.
- TB (sk.2677.t1) on 'nityatvāt': ṭi-lopa is anitya because it would reach a different form [after samprasāraṇa]. Recorded.
- BM on udīcayati: udac is ud + añc with kvin, and n-lopa by 'aniditām'. Through iṣṭhavattva the stem is bha, and 'uda īt' sets aside the a-lopa of 'acaḥ'. In udaicicat, 'dvirvacane 'ci' bars ṇi-lopa, so ci is doubled. A first member identical to an upasarga is separated when a dhātu-forming affix is intended, so āṭ comes after ud. That separation brings 'prakṛtyaikāc', so there is no ṭi-lopa. pratīcayati: a-lopa by 'acaḥ' and lengthening by 'cau'. pratyacicat: yaṇ before the aṭ. The a-lopa is ābhīya but not asiddha, the two having different conditions (ṇi and luṅ). pratiacicat: 'na samāse' does not bar 'ikaḥ 'savarṇe', since separation removes the compound. samīcayati: sami by 'samaḥ sami'. samyacicat: sami is separated, being an upasarga by sthānivattva; the substitute, already made as antaraṅga, stays. Followed: '[samyacicat]' (with the print).
- TB (sk.2677.t1): in udīcayati the upasarga is separated and ṇic comes after ac itself, so 'prakṛtyaikāc' blocks ṭi-lopa; ī by 'uda īt'; n-lopa by 'aniditām'. In udaicicat, ci is doubled because 'dvirvacane 'ci' bars ṇi-lopa. pratīcayati: a-lopa and lengthening by 'cau'. pratyacicat: yaṇ before aṭ; the a-lopa is not asiddha, unlike in āstām, āsan, because it is conditioned by ṇi and the aṭ by luṅ (vyāśraya). Recorded.
- TB (sk.2677.t1) on tirāyayati: tiras is never identical to an upasarga, so it is not separated; 'prakṛtyaikāc' therefore does not apply and ṭi-lopa follows. 'ciṇo luṅnyāyena': in apācitarām, once the t after ciṇ is elided by luk, the t of tarap is not elided again, because the first luk is asiddha and intervenes. 'punaṣ ṭilopo na' means the i of the substitute tiri is not deleted. On 'aglopitvāt': aglopitva is granted even to a stem that has not, strictly, lost [only] an ak. Followed: 'the first ṭi-lopa … a second time'.
- BM on tirāyayati: tiras ac i; ṭi-lopa removes ac, then 'tiraso 'tiry alope' gives tiri, and vṛddhi and āy give tirāyi. ṭi-lopa is bahiraṅga because it is conditioned by the external ṇi. 'asiddhavad atra…' makes the first ṭi-lopa (of ac) asiddha when the second (of tiri's i) is due. 'aṅgavṛtta…' supplies 'punaṣ ṭilopo na'. That paribhāṣā is anitya, so it does not block vṛddhi. aglopitva is assumed (abhimāna) because deleting ac also deletes a. Followed: 'because [that ṭi-lopa] is bahiraṅga'. Ours repeats the passage 'na ca tirasaḥ pṛthakkaraṇe…' twice.
- BM on sadhrāyayati: saha becomes sadhri; the form is like tirāyayati, and saha, not being an upasarga, is not separated (asasadhrāyat). viṣvadryañcam: viṣvak ac i; 'viṣvagdevayoś ca' replaces the ṭi of viṣvak with adri, ṭi-lopa removes ac, and vṛddhi and āy give viṣvadrāyayati. adidevadrāyat is like atitirāyat. BM's lemma is 'ādadadrāyat' (with āṭ), where ours and the print read 'adadadrāyat'. It belongs to the view that utva and matva come only with the tyad-ādi a, which is absent since the vibhakti is elided. amumuyañcam follows the view that they come even so: by 'adaso 'dreḥ pṛthaṅ mutvam' both parts take m and u, and mutva is asiddha, so there is no yaṇ. adamuāyayati follows the view 'kecid antyasadeśasya'. Recorded.
- TB (sk.2677.t1) on devadryañcam: the objection is that 'ākhyānāt kṛtas tad ācaṣṭe…' would separate the kāraka, giving devān añcayati like baliṃ bandhayati, and adidevadrāyat would fail. The reply: that rule applies only to narratives (ākhyāna) where a kṛt is elided, and only to matters famed among people. On 'amumuāyayat' (TB's lemma, without the initial ā): mu is doubled because 'pūrvatrāsiddhīyam advirvacane' bars asiddhatva. Recorded.
- TB (sk.2677.t1) on abībhavat: i by 'oḥ puyaṇji…' and length by 'dīrgho laghoḥ'. To the objection that the later lengthening should come first, TB replies that 'para' in 'vipratiṣedhe param' means 'desired', so i comes first. On abubhravat: the pavarga after the abhyāsa is not followed by a, and the yaṇ that is followed by a does not come right after the abhyāsa, so u does not become i. TB adds gāṃ gāvayati. svaśva is 'a fine horse', or a bahuvrīhi. svāśaśvat: the part identical to an upasarga is separated, the second syllable of aśva is doubled by 'ajāder…', and āṭ comes. Recorded.
- BM on abībhavat: i by 'oḥ puyaṇji…'. abubhravat: 'oḥ puyaṇji…' does not apply, because [the abhyāsa] is not followed by a pavarga etc. that has a-varṇa after it. svaśvam: analysed as 'a very fine horse' (suśobhano 'śvaḥ). svāśaśvat: the part identical to an upasarga is separated, the second syllable of aśva is doubled by 'ajāder dvitīyasya', and āṭ comes. Recorded.
- BM on 'svar': ṇic comes after svar, and the stem is bha by iṣṭhavattva, so 'avyayānāṃ bhamātre' deletes the ṭi. By 'yena nāprāpti', prakṛtibhāva by 'prakṛtyaikāc' blocks only 'ṭeḥ'. asasvat: when doubling is due, an ac-substitute before ṇi is barred. That sets aside ṭi-lopa and svar is doubled, the deletion of ar counting as an ac-substitute because a is deleted with it. asisvat: on the view that deleting ar is not an ac-substitute, ṭi-lopa is made and svi is doubled together with ṇic. Followed: 'svaḥ —' introduces the stem for the statement in k12.
- TB (sk.2677.t1) on svayati: by 'yena nāprāpti', prakṛtibhāva blocks only 'ṭeḥ', not ‘avyayānāṃ bhamātre ṭilopaḥ’, which TB quotes as a rule without calling it a vārttika. asasvat is by the view that, through the jñāpaka in 'oḥ puyaṇji', the ac-substitute is sthānivat or barred when doubling is due, so svar is doubled. On the view that a substitute for al is not called an ac-substitute, svi is doubled with ṇic: asisvat. Recorded.
- BM on bahūn: by the atideśa 'ṇāv iṣṭhavat', 'bahor lopo bhū ca bahoḥ' gives bhū. yiṭ by 'iṣṭhasya yiṭ ca' does not come, because the seventh case extends only operations on what precedes iṣṭhan. bahayati: without yiṭ, the bhū introduced together with it is absent too. Recorded.
- TB (sk.2677.t1) on bhāvayati and 'bahayatīty anye': iṣṭhavat is an extension of operations (kāryātideśa), not of rules, so it directly prescribes the bhū seen with iṣṭhan. The paribhāṣā on co-introduced elements therefore has no place, and bhāvayati alone is right. Recorded: TB rejects the 'others'' bahayati, which the kaumudī reports without judgement.
- BM on srajayati: luk by 'vinmatoḥ' through iṣṭhavattva. iṣṭhan is possible from sragvin even though 'ajādī guṇavacanād eva' would deny it, because the luk prescription itself establishes it. On 'saṃjñāpūrvakatvān na vṛddhiḥ', Kaiyaṭa's reason is that the luk of vin exists by the atideśa, so the aṅgavṛtta paribhāṣā bars vṛddhi. Recorded; the English keeps 'saṃjñāpūrvaka' unexpanded.
- BM on śrīmatī: puṃvattva by 'bhasyāḍhe', matup-luk, and vṛddhi and āy of the i after r. BM writes the stem 'śrāyi', where the kaumudī (ours = print) reads 'śrayayati'. On aśiśrayat: since an ac-substitute before ṇi is barred when doubling is due, śrī is doubled first, and vṛddhi and āy come in the second part; then upadhā-hrasva (Mādhava). Others say that matup-luk also deletes a, so the stem has lost an ak and there is no hrasva. Recorded.
- TB (sk.2677.t1): TB's lemma reads 'śrayayati', with the kaumudī. On aśiśrayat: after doubling comes guṇa conditioned by ṇi, then its substitute. TB reports the Manoramā (= Prauḍhamanoramā), which explains Māgha's 'yadṛcchayāśiśrayad āśrayaḥ śriyām' as 'śrīmatīm akarot'. 'Some' object that a word with a dependant cannot enter a vṛtti, and that many manuscripts read 'aśiśriyat'. Recorded.
- BM's lemma is 'payasvinīm'. matup-luk by 'vinmatoḥ' through iṣṭhavattva. 'iha ṭilopo na': luk, the exception to ṭi-lopa, has applied, and once luk is made the ṭi of payas is not deleted either ('saty api saṃbhave bādhanam'). Ours writes 'payasyatīty atra'; Wikisource BM writes 'payasayatīty atra'. Followed: 'payasvinīm' and 'payasayati' (with the print).
- TB (sk.2677.t1): by 'yena nāprāpti', luk is the exception to ṭi-lopa. TB's lemma is OCR'd 'payasyatīti', but its luṅ apapayasat presupposes payasayati. Followed: 'which is its exception'.
- BM on sthavayati: 'sthūladūra…' deletes the part from the yaṇ onward, ū takes guṇa and av, and the aṅgavṛtta paribhāṣā bars vṛddhi of the o by 'aco ñṇiti'; davayati likewise. 'kathaṃ tarhi': the yaṇādi-lopa is an exception to ṭi-lopa [so dūra should give only davayati]. dūrāt is from 'ata sātatyagamane' with kvip, or from 'aya gatau' with kvip, y-lopa by 'lopo vyor vali' and tuk. ṇi with ṭi-lopa gives dūri, and śatṛ gives dūrayat, of which dūrayati is the seventh case; 'kurvati' is likewise a seventh-case form. Followed: 'when [the sun] is making [itself] a dūrāt'.
- TB (sk.2677.t1) on sthavayati: yaṇādi-lopa and guṇa by 'sthūladūra…'. vṛddhi of the guṇa vowel by 'aco ñṇiti' is barred, since no aṅga operation follows a completed one, or else by the 'bahula' of 'prātipadikād dhātvarthe'. TB gives luṅ forms not in the kaumudī. On praśasyayati (OCR lemma 'pṛthvīrbhūter iti' = pṛthakkṛteḥ): with the upasarga separated the whole sthānin is absent, so the substitutes do not come. Followed: '[replace it]'.
- BM: yavayati deletes van by 'sthūladūra…', u takes guṇa and av; kanayati is the form with the kan substitute. nedayati and sādhayati come by 'antikabāḍhayor nedasādhau'. 'iha' means praśasyayati, where 'praśasyasya śraḥ' and 'jya ca' do not apply because the upasarga is separated. jyāpayati: jya by 'vṛddhasya ca', vṛddhi and puk; varṣa [by 'priyasthira…'] is an alternative to jya. sthāpayati: stha for sthira, with vṛddhi and puk. varayati, vārayati: Mādhava makes upadhā-vṛddhi optional because a saṃjñāpūrvaka rule is anitya. baṃha for bahula, gar for guru, drāgha for dīrgha, vṛnda (BM: bṛnda) for vṛndāraka. Followed: '[sthiram: sthāpayati]' is supplied, with the print.
- BM's lemma for tṛpra is 'trapayati': trap is the substitute, with a in the penultimate, and there is no vṛddhi because [the rule] is saṃjñāpūrvaka, as in garayati. BM notes 'trāpayati' as a reading found in some places. Recorded: BM's lemma differs from the kaumudī (ours = print 'trāpayati'), and the English keeps the transmitted 'trāpayati'.
- TB (sk.2677.t1): TB's lemma for tṛpra reads 'trāpayati', with luṅ atitrapat. Recorded: TB agrees with the kaumudī against BM's 'trapayati'; the English keeps the transmitted 'trāpayati'.
- TB (sk.2677.t1) on varayati: Mādhava gave optional upadhā-vṛddhi after the substitute var, because a saṃjñāpūrvaka rule is anitya or by bāhulaka, and Bhaṭṭoji himself follows him (varayati, vārayati). TB closes '|| iti nāmadhātuprakriyā ||'. Recorded.
- textual Ours reads 'kṝñarthe' (long ṝ, U+0944). NSP p. 450 (scan page-0460, read) has a single short ṛ hook: 'kṛñarthe'. BM and TB lemmas agree. The English follows the print. This is a mūla reading, for Ajai; source.json has not been edited.
- textual The '(vārtikam)' tags at the head of our k3, k5, k7, k9, k11 and k13 are editorial. The print (NSP pp. 450–452, scans page-0460 to page-0462, read) uses its vārttika sign only before 'vratād bhojanatannivṛttyoḥ', 'vastrāt samācchādane', 'halyādibhyo grahaṇe' and 'arthavedayor apy āpug vaktavyaḥ' (our k2, k4, k6, k10). Our k7 is just the tag, rendered '—'. Our k8 'halikalyor adantatvaṃ ca nipātyate' and k12 'avyayānāṃ bhamātre ṭilopaḥ' are filed as vārttika blocks, but the print sets both in plain kaumudī type without the sign. The English leaves them unlabelled. Wikisource numbers k8 'vā 1747' and leaves k12 unmarked. Mūla markup, for Ajai.
- textual Collation against NSP pp. 451–452 (scans page-0461 and page-0462, read); the batch11 report calls our k11 its K10 and our k13 its K12. Words missing in ours and supplied in square brackets in the English: (1) ours 'mṛdum mradayati | ammradat' = print 'amimradat | amamradat'; (2) ours 'adadraḍhat | parivraḍhat' = print 'adadraḍhat | parivraḍhayati | paryavavraḍhat' (the print's b/v in the last form is uncertain; Wikisource: paribraḍhayati, paryababraḍhat); (3) ours 'ūḍhim ākhyat dvitvam' = print 'ūḍhim ākhyat aujiḍhat | ḍhatvādīnām asiddhatvāt hti-śabdasya dvitvam' (first akṣara of 'hti' faint; BM reads 'hti'; Wikisource 'hatiśabdasya'); (4) ours 'samīcayati | samiacicat' = print 'samīcayati | samyacicat | samiacicat'. Mūla, for Ajai; source.json not edited.
- textual Further slips in ours that the English silently follows the print on (NSP pp. 451–452, read): 'acakaśat' → 'acakraśat'; 'proṣṭhādy' → 'preṣṭhādy'; 'bhatvākat' → 'bhatvāt'; 'saṃprāsāraṇe' → 'saṃprasāraṇe'; 'udañcām ācaṣṭe' → 'udañcam ācaṣṭe'; 'tiryañcām āṣṭe' → 'tiryañcam ācaṣṭe'; 'bahiraṅgatvemanā' → 'bahiraṅgatvena'; 'sādhrāyayati' → 'sadhrāyayati'; 'viṣvadyañcam' → 'viṣvadryañcam'. In 'ślokair ūpastauti' the print's ru/rū is unclear; Wikisource has 'upastauti', and the English reads upa-. Mūla, for Ajai.
- textual Readings where ours = print but Wikisource differs; the English keeps the transmitted text: 'varmaṇā saṃnahyati saṃvarmayati' (Wikisource 'carmaṇā … sañcarmayati'; the print's va is clear); 'adadadrāyat' (Wikisource and BM's lemma 'ādadadrāyat', with āṭ); 'āmumuāyayat' (the print breaks the line 'āmumuāya-|yat'; Wikisource 'amumuāyat'; TB's lemma 'amumuāyayad iti').
- textual Collation against NSP pp. 452–453 (scans page-0462 and page-0463, read): ours 'payasyati' = print 'payasayati' (Wikisource agrees with the print; English follows it); ours 'ṭilepo' = print 'ṭilopo'; ours 'kūrvati' = print 'kurvati'; ours lacks 'sthiraṃ sthāpayati', which the print has between 'priyaṃ prāpayati' and 'sphiraṃ sphāpayati' (Wikisource too; BM glosses it). It is supplied in brackets. 'payasvinīt' is in both ours and the print, but Wikisource has 'payasvinīm', BM's lemma is 'payasvinīm', and the construction requires a second-case form. The English renders 'payasvinīm'. Ours = print for 'praśasyayati' (Wikisource 'praśasyati') and 'trāpayati' (Wikisource and BM 'trapayati'). Mūla, for Ajai.
- textual The print ends the unit and the prakaraṇa '…vṛndārakaṃ vṛndayati || iti nāmadhātuprakriyā ||' (NSP p. 453, scan page-0463, read). Its running head numbers this prakaraṇa 55; ours is p58. Ours lacks the colophon, which survives only at the end of TB (sk.2677.t1). It is supplied in brackets in the English. BM in ours closes 'iti nāmadhātukriyā | atha ṇyantaprakriyā |'; Wikisource BM closes 'nāmadhātuprakriyā samāptā'. Mūla, for Ajai.
- translator The luṅ forms adadadrāyat, ādadamuāyat and āmumuāyayat are given as transmitted. The text does not derive them, and the translator has not reconstructed them. TB's remark that mu is doubled does not obviously match the transmitted āmumuāyayat, which keeps -aya- in a caṅ form.
- translator 'saṃjñāpūrvaka' is rendered literally. The maxim behind it ('saṃjñāpūrvako vidhir anityaḥ', which BM cites in Mādhava's name on varayati/vārayati) is not stated by Bhaṭṭoji here. BM gives Kaiyaṭa's different reason for srajayati. The half-verse 'dūrayaty avanate vivasvati' is unattributed in the text and has not been identified here.