तिङन्तणिच्प्रकरणम्

—हेतुमति च । खनिष्ठाधारतानिरूपिताधेयतासंबन्धेन हेतुर्यत्रास्ति स हेतुमान्व्यापारः तस्मिन्वाच्ये णिजित्याहुः ॥—प्रयोजकव्यापार इति । प्रयोजकश्चेतनाचेतनसाधारण्येन विवक्षितः स च क्रचित्सिद्धः क्रचित्फलरूपः । देवदत्तः पाचयति गमयतीत्यादौ सिद्धः । भिक्षा वासयति संग्रामो वासयतीत्यादौ तु फलरूपः ॥—प्रेषणादाविति । भृत्यादेर्निकृष्टस्य प्रवर्तना प्रेषणा । आज्ञेत्यर्थः । आदिशब्देनाध्येषणानुमत्यादीनामुपादानम् । समानस्याधिकस्य वा ऋत्विगाचार्यादेः प्रवर्तना अध्येषणम् । प्रार्थनेत्यर्थः । अनुमतिस्तु राजादेः संमतिः, तां विना यागादिक्रिया न निष्पद्यत इत्यनुमतिमात्रेण राजादिः प्रयोजकः । अनुमत्यादीत्यादिशब्देनात्रोपदेशानुप्रहयोरुपादानम् । ज्वरितः कपायं पिबेदित्युपदेशमात्रेण वैद्यादिः प्रयोजकः । यस्तु केनचिद्धन्तुमिष्टं पलायमानं निरुणाद्धि सोऽपि हन्तुरनुग्राहकत्वेन प्रयोजकः । सर्वेऽप्येते विशेषाः कथं णिच्प्रत्ययगम्या इति चेत् । अत्राहुः । सर्वानुगतं प्रवर्तनासामान्यं णिचोऽर्थः, विशेषास्त्वर्थप्रकरणादिगम्या इति । नन्वेवं णिचो लोडादीनां च पर्यायता स्यात्ततश्च इदानीं पृच्छतु भवानिति वक्तव्ये प्रच्छयतीति णिजपि प्रयुज्येतेति चेत् । भैवम् । कर्तुः प्रयोजको हि हेतुः प्रैषविषयो यः संबोध्यो देवदत्तादिः स तु नाद्यापि प्रश्नकर्तृत्वेनावधारितः । तथा च प्रयोज्यप्रवृत्त्युपहिता या प्रयोजकनिष्ठप्रवृत्तिः सा णिजर्थस्तदनुपहिता प्रयोजकप्रवृत्तिस्तु लोडर्थ इत्युभयोर्भेदः । उक्तं च—‘द्रव्यमात्रस्य तु प्रैषे पृच्छादेलोड् विधीयते । सक्रियस्य प्रयोगस्तु यदा स विषयो णिचः’ इति । अस्यार्थः—कर्तृत्वेनानवधारितस्य देवदत्तादेस्तु प्रैषे प्रच्छ झीप्सायामित्यादेलोड् भवति । प्रयोज्यप्रवृत्त्युपहितप्रवृत्त्याश्रयस्य प्रयुक्तिस्तु यदा स्याणिचो विषय इति । किं च प्रयोक्तृनिष्ठा प्रयुक्तिलोडर्थः प्रयोज्यप्रयोक्तृकर्तृका तु णिजर्थः । पच देवदत्तेत्यत्र हि वक्तव्ये प्रेरकः । पाचयतीत्यादौ वक्तृभिन्नः पाचयामीत्यादौ तु वक्तेति दिक्

—ओः पुयणजि—। पुयणजीनि समाहारक्रान्तिस्तत्त्वेकवच्छवम् । अपरं इति वहुन्नीहिः । ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ इत्यतः अभ्यासस्येत्यनुवर्तते । ‘भृत्यामित्’ इत्यत इद्वहणं ‘सन्यतः’ इत्यतः सनीति च । अङ्गस्येति तु अधिक्रियत एव तदेतदभिप्रेत्याह—सनि परे यदङ्गमित्यादि । अपरे किम् । बुभूषति । पवर्गयण्जीति किम् । ऊर्णनविषति ॥—अवीभवदित्यादि । भू सत्तायाम् । पूङ् पवने । मूङ् वन्धने । यु मिथ्रणादौ । रु शब्दे । द्वन् छेदने । जु गतौ । सौत्रोऽयं धातुः ‘जुचंकम्य’—इत्यत्र निर्दिष्टः । ननु भू भू इति द्वित्वोत्तरं वृद्ध्यावादेशौ भवतस्ततः कृतस्य ‘णौ चङि’—इति ह्रस्वस्य स्थानिवद्भावेन लघुपरलाभावात्सन्वद्भावाप्रवृत्त्याऽवीभवदित्यादावभ्यासोवर्णस्येत्वं दुर्लभमिति चेत् । अत्राहुः । आरम्भसामर्थ्यादेव न स्थानिवत्त्वमिति ॥—स्रवतिशृणोति—अपर इत्यनुवर्तते नतु पुयण्जीति, पवर्गजकारयोरसंभवाद्यणः संभवेऽप्यव्यभिचारात्तदाह—अवर्णपरे धात्वक्षरे इति । अक्षरशब्दोऽत्र वर्णपरः । अवर्णपरे किम् । शुश्रूषति । शृणोत्यादेरुदाहरणं तु । अशिथ्रवत् । अशुथ्रवत् । अदिद्रवत् । अदुद्रवत् । अपिप्रवत् । अपुप्रवत् । अचिच्यवत् । अचुच्यवत् ॥—अङुढौकादिति । ढौकृ गतौ । चङ्परे णौ यदङ्गं तस्य योऽभ्यासो लघुपर इति पक्षाश्रयेणाह—अचीचकासदिति ॥—मतान्तर इति । ‘अङ्गं यत्र द्विरुच्यते’ इति मते चङ्परे णौ यल्लघु तत्परो योऽङ्गस्याभ्यास इति मते चेत्यर्थः ॥—सुब्ध्यातुप्रकरण इति । अतितिरायत् । अससध्रायत् । अविविष्वद्रायत् । अदिदेवद्रायत् । इत्याद्युदाहरिष्यत इत्यर्थः ॥—वृद्धिं वाधित्वेति । ‘ण्यल्लोपावियङ्’—इत्यादिवचनाणिलोपांशप्रत्याख्यानपक्षेऽपवादलाद्वेत्यर्थः ॥—असंभव इति । तथा च अचुचोरदित्येव रूपमिति भावः ॥—ण्याकृतिनिर्देशादिति । चङ्परे णावित्यत्र चङ्परे णित्वे इत्यर्थः । तेन णिद्वये सत्यपि णित्वं चङ्परमस्तीति ह्रस्वदीर्घयोरस्ति संभव इति भावः । एतेन अवीवदद्वीणां परिवादकेनेत्यादौ सन्वद्भावो व्याख्यातस्तत्रापीत्थमेव, पूर्वपक्षसिद्धान्तयोस्तुल्यत्वात् ॥—णौ च—। विभाषा श्वेरित्यनुवर्तते । संश्वङोरिति णावित्यस्य विशेषणं ‘ह्रः संप्र’—इत्यतः संप्रसारणमनुवर्तत एवेत्याह—सन्परे चङ्परे इति ॥—वचनादिति । इयं च परिभाषा ‘लिब्यभ्यासस्योभयेषाम्’ इत्यत्र वच्यादीनां प्रह्लादीनामनुवृत्त्यैवेष्टसिद्धानुभयेषांग्रहणसामर्थ्याल्लभ्यते । अन्यथा वत्रश्वेत्यत्र हलादिः शेषे कृते वस्य संप्रसारणं स्यादित्याहुः ॥—स्तम्भुसिनु—। स्तम्भुः सौत्रः । षिनु तन्तुसंताने । षह मर्षणे । स्तम्भतेः ‘स्तम्भेः’ इत्यनेन प्राप्तिरन्ययोस्तु ‘परिनिविभ्यः’—इत्यनेनेति विवेकः ॥—आटिटत् । आशिशादिति । णिचा सह द्वित्वात्सन्वद्भावो नेति तद्विषये विहितो यो ‘दीर्घो लघोः’ इति दीर्घः स न प्रवर्तते ॥—ऋदित्करणाल्लिङ्गादिति । यदि पूर्वं द्विर्वचनं भवेत्तदा णिशब्दस्य द्वित्वे सत्युपधाह्रस्वस्याप्राप्तेस्तत्प्रतिषेधार्थमृदित्करणं व्यर्थं स्यादतस्तदुक्तेऽर्थं ज्ञापकमेव ॥—एजादावेधताविति । ‘एत्येधत्यूठ्यु’ इति सूत्रे एजाद्योरेत्येधत्योरिति व्याख्यातत्वादिति भावः । न च मा भवान्प्रेदिधदित्यत्र ‘णौ चङि’—इति ह्रस्वे कृते नायमेधतिरिति वृद्धेरप्रवृत्तौ किमेधतेरेजादिविशेषणेनेति वाच्यम् । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् । न चैवमपि ‘अजादेाद्वंतीयस्य’ इति धिशब्दस्थाने धिधिशब्दादेशे सति वल्लसोरिव प्रकृतिप्रत्ययविभागसंमोह इति वाच्यम् । ‘द्विःप्रयोगो द्विर्वचनं पाष्ठम्’ इति भाष्ये सिद्धान्तितत्वात् । अन्यथा इहैव प्रेदिधदित्यत्र णिलोपो न स्यात् । जिघांसतीत्यादौ सनः सकारेण विशिष्टस्य द्वित्वे कृते कुत्वं च न स्यादिति दिक् ॥—उद्ध आर्जव इति । अयमुपध्मानीयोपध इति वार्तिककृतोक्तम् । तस्य ‘झलां जंश् झशि’ इति जश्त्वेन वकारे कृते उज्जिता । उज्जितमिति रूपम् । एतच्चायोगवाहानां शर्षु पाठस्य फलम् । भाष्यकारादयस्तूपध्मानीयोपधपाठे उज्जिजिपतीति रूपं न सिध्येत् । यदि ‘पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने’ इत्याश्रित्य वकारोत्तरं द्वित्वं क्रियते, यदि वा अस्यानित्यतामाश्रित्य वकारात्पूर्वमेवोपध्मानीयस्य द्वित्वमुभय- थापि इष्टरूपासिद्धिः, आद्ये उविञ्जिषति, द्वितीये तूपध्मानीयस्याच्छात्तदादेः ‘अजादेर्द्वितीयस्य’ इति द्वित्वे हलादिःशेषे द्वितीयोपध्मानीयस्य जश्त्वेन वकारे पश्चात्प्रथमस्यापि तथैव वकारे उव्ञिषतीत्यापत्तेः । ततश्चेष्टसिद्धये दकारोपधोऽयं स्वीकार्यः । भुजन्युञ्जाविति निपातनादुपधादकारस्य वोमवतीति वाक्यं कल्प्यते, तच्च ‘स्तोः श्रुना श्रुः’ इत्यस्याप्रे । तद्-यमर्थः । श्रुना योगे उद्जेदकारस्य वकार इति । अभ्युद्गः समुद्गः इत्यत्र तु उञ्जिता उञ्जितुमित्यत्रेव चवर्गयोगो ना-स्तीति न वकारः । दकारोपधे चास्मिन्स्वीकृते ‘न न्द्राः’ इति निषेधाज्जिशब्दस्य द्वित्वे ततो वकारे च उञ्जिजिषतीति सिध्यति रूपम् । न च ‘पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने’ इति वकारोत्तरं द्विर्वचने सति स्यादेवानिष्टमिति वाच्यम् । द्विर्वचने हि त्रैपादिकं सिद्धं न तु तन्निषेधेऽपि । तथा च निषेधे त्रिपादीस्थस्यासिद्धत्वात् ‘न न्द्राः’ इति निषेधः प्रवर्तते । यद्वा तादृ-शवाक्यमिह न कल्प्यते किं तु ‘भुजन्युञ्जौ’— इति निपातनेन दस्य व इति । न चैवं वकारसहितस्य द्वित्वप्रसङ्गः । धातौ दकारोच्चारणसामर्थ्यात् । न चाभ्युद्ग इत्यादावपि वकारश्रवणप्रसङ्गः । अकुलविषय एव वकारनिपातनाभ्युपगमात् । यद्वा अभ्युद्ग इत्यादि रूपं द्वयुपसर्गाद्गमेर्डप्रत्यये ज्ञेयम् । उद्जेस्तु घनि अनभिधानात् प्रयोगाभाव इति वदन्ति । तदेत-द्भाष्यादिमतमभिप्रेत्याह—उपदेशे दकारोपध इत्यादि । अजादेरित्येवेति । ‘न न्द्राः’ इत्यत्र अजादेरित्यनुव-र्तते, तेन आदिभूतादचः परा एव नदरा द्विर्नोच्यन्ते नान्ये इत्यर्थः । ननु लावस्थायामेव अडिति भाष्यकारोक्तपक्षे आदिप्रपदित्यत्र अजादित्यमस्त्येव न्याय्यश्च प्रथममद्परत्वादन्तरङ्गलाच्चेति चेत् । अत्राहुः । द्वितीयस्येत्यप्यत्रानुवर्तते तत्सामर्थ्याच्च नित्यं द्वितीयस्येति तदर्थः । तेन लावस्थायामटि कृतेऽपि धातुसंज्ञाप्रवृत्तिकाले अजादित्याभावान्नोक्तदोषः । नित्यं द्वितीयस्यैकाचो ये नदरास्तेषामेव निषेधात् । न चैवं नित्यं द्वितीयस्येति व्याख्ययैव इष्टसिद्धावजादेरित्यस्यात्रानुवृ-त्तिमोस्त्विति वाच्यम् । इन्दिद्रीयिषतीत्यत्र दकारस्यापि द्वित्वनिषेधापत्तेः । अजादेरित्युक्तौ लादिभूतादचः परत्वं दकारस्य नेति सिद्धमिष्टम् । न च अजादेरित्युक्तावपि चन्दिद्रीयिषतीत्यत्र दोषः स्यादेव, आद्ययवस्य हल्लान्नकारस्य द्वित्वनिषे-धाप्रसङ्गादिति वाच्यम् । अजादेरिति कर्मधारयात् पञ्चमीत्युक्तत्वात् । इह च एकदेशे स्वरितत्वं प्रतिज्ञाय अच इत्येवा-नुवर्त्यताम् । अथवा आदेरित्यस्याप्यनुवर्तनमस्तु तस्य नावयवपरत्वं, किंतु पूर्ववर्तिमात्रपरत्वं शब्दाधिकाराश्रयाणादिति ज्ञेयम् ॥ नन्वेवमुत्तरार्थतया द्वितीयस्येति ग्रहणस्य सार्थकत्वे स्थिते द्वितीयस्येति न वक्तव्यमिति भाष्यं विरुध्येतेति चेत् । मैवम् । यस्मिन्सूत्रे पठितं तत्र मास्त्विति तदाशयात् । न च अजादेरित्येतावत्युक्ते यस्य कस्यचिदेकाचो द्वित्वं स्यादिति वाच्यम् । प्रथमस्यैकाचः पूर्वेणैव सिद्धेः पुनरारम्भो द्वितीयस्य द्वित्वार्थमिति सुवचत्वात्

—रभेरशब्लिटोः । ‘रधि-जभोः—’ इत्यतोऽचीति ‘इदितः’ इत्यतो नुमिति चानुवर्तते । अचि किम् । आरब्धम् । अशब्लिटोः किम् । रभते । रेभे

—लभेश्च । योगविभागः ‘आङो यि’ इत्यत्र लभेरेवानुवृत्तिर्यथा स्यादिति

—काण्यादीनामिति । कण निमीलने । रण शब्दे । भण शब्दे । श्रण दाने । लुप्लृ छेदने । हिठ विवाधायाम् । षट् । ह्वेश् स्पर्धायां शब्दे च । वण शब्दे । लुट प्रतिघाते । लुप्लृ छेदने । लोपीति णिजन्तनिर्देशः । लापय इति पाठान्तरे लप व्यक्तायां वाचि । केचित्तु लपहेठ इति पठन्ति । न्यासे चत्वारः । श्रण दाने । लुठ स्तेये । भ्वादिः । चुरादौ दण्डकपाठे भाषार्थकोऽपि । अरीर-णत् । अरराणत् । अवीभणत् । अवभाणत् । अशिश्रणत् । अशश्राणत् । अल्लुपत् । अल्लोपत् । अजीहिठत् । अजि-हेठत्

—स्वापेश्चाङ्कि । चडि किम् । स्वापयति ॥—असूषुपदिति । इह संप्रसारणोत्तरं द्वित्वम् ॥—शाच्छास्ता-—। शो तनूकरणे । छो छेदने । षोऽन्तकर्मणि । ह्वेश् स्पर्धायाम् । ब्येश् संवरणे । वेश् तन्तुसंताने । पा पाने । ‘लुवि-करणालुविकरण—’ इति परिभाषया पा रक्षणे इति नेह गृह्यते । तस्य तु पालयतीति रूपमनुपदं वक्ष्यति । शाययति । अशीशयत् । छाययति । अचिच्छयत् । साययति । असीषयत् । ह्याययति । अविह्ययत् । अविव्ययत् । वाययति । अवीवयत् । पाययति । अपीपयत् । इह शाच्छासादीनां कृतालानां निर्देशः पुकः प्राप्तिं ध्वनयितुम् । तत्प्रयोजनं लस्मिन्प्रकरणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाया अप्रवृत्तिः । तेन ध्यापयति, कापयतीत्यादि सिद्धम्

—ह्वः संप्र—। ‘णौ च संश्वङोः’ इति वर्तते तदाह—सन्पर इत्यादि ॥—अजूहवत् । अजुहावदिति । ‘काण्यादीनां वा’ इति ह्रस्वविकल्पः ॥—अपीप्यदिति । उपधालोपस्य द्वित्वे कर्तव्ये प्रतिषेधात् कृते लोपे स्थानिवद्भावाद्वा पायशब्दस्य द्वित्वे हलादिःशेषे ईकारः । स च अनभ्यासविकार इति निषेधादन्त्यस्यादेशः । इहाग्लोपिलादलघूपधलाच्च सन्वदिलदी-धैर्योरप्राप्तावित्वं विधीयते ।—व्लेपयतीत्यादि । ब्ली वरणे । रीङ् क्षये । क्लूयी शब्दे उन्दे च । क्ष्मायी विधूनने

—तिष्ठतेरित् । तकारो मन्दप्रयोजनः । श्तिपा निर्देशो यङ्छुङ्गिवृत्त्यर्थः । अतास्थापत् । लटि तास्थापयतीति तास्थापेति । उर्ऋत् । चुरादौ व्याख्यातम् ॥—अचिकीर्तदिति । ऋदादेशाभावपक्षे ‘उपधायाश्च’ इतीत्वे रपरलम् ‘उपधायां च’ इति दीर्घः

—पुकोऽपवाद इति । आदन्तलात्पुकः प्राप्तिः । एवं च लुगागमस्य पुङ्निवृत्तिरेव फलम् । पालयतीति रूपस्य पाल रक्षणे इति धातुनापि सिद्धेरिति भावः

—वो विधू—। लुग्विकरणाऽलुग्विकरणपरिभाषया ओवै शोषण इत्यस्यैव ग्रहणं न तु वा गतिगन्धनयोरित्यस्य । लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा लस्मिन्प्रकरणे न प्रवर्तते इत्युक्तं प्राक् । ओवै शोषणे इत्यस्य रूपमिति वदन् वामनोऽन्यत्रानुकूलः । वज गताविति धातुना वाजयतीति रूपे सिद्धे जुगागमस्य पुङ्निवृत्तिरेवेहापि फलम् ॥—वातेरिति । वायतेरिति वक्तुं युक्तम् । आलविधायकसूत्रं स्मारयति—विभाषा लीयतेरिति । लीयतेरिति यका निर्देशो नतु श्यना । अन्यथा विभाषा लीङ इत्येवावक्ष्यत् । तेन लीलीङोरुभयोरप्यात्वं भवति ॥—लीलोः—। लीङ् श्लेषणे दिवादिः । ली श्लेषणे क्र्यादिः । लाग्रहणेन ला आदाने अदादिः कृतात्वौ लीलीङौ च त्रयोऽपि गृह्यन्ते । लीयतेरिति औचित्यादिहापि यका निर्देश इत्युभयोरपि ग्रहणम् । न च ‘निरनुबन्धग्रहणे न सानुबन्धकस्य ग्रहणम्’ इति परिभाषया सूत्रेऽपि लीङो न ग्रहणमिति वाच्यम् । इयं हि परिभाषा ‘वामदेवाङ्ब्यङ्ब्यौ’ इत्यत्र ङित्त्वेन ज्ञापिता । ज्ञापनं च उत्सर्गतः सजातीयापेक्षमिति प्रत्ययग्रहणविषयलमस्याः कल्प्यते । यथा सदव्ययतव्यसमानाधिकरणेनेत्यत्र तव्यस्यैव ग्रहणं न तु तव्यतः, अत एव ‘जृवश्योः क्लि’ इति सूत्रे जृणातिजीर्यत्योरुभयोर्ग्रहणमिति न्यासकृतोक्तम् । अतोऽत्र लीलीङोर्ग्रहणमिति सम्यगेव । न चैवं ‘दिव ओत्’ इत्यत्र निरनुबन्धपरिभाषया दिविति प्रातिपदिकस्यैव ग्रहणं न तु धातोरिति ग्रन्थः कथं संगच्छत इति वाच्यम् । उत्सर्गतः प्रत्ययग्रहणविषयत्वेन कचिदन्यत्रापि प्रवृत्तौ वाधकाभावादिति वदन्ति ॥—विलीनयतीति । लीलीङोरिकारान्तयोर्नुकि रूपम् ॥—विलाययतीति । जुगभावपक्षे तयोरेव रूपम् ॥—विलालयतीति । लातेः कृतालयोर्लीलीङोश्च लुकि रूपम् ॥—विलापयतीति । लुगभावपक्षे अदन्तानां तेषामेव रूपम्

—लोहं विलापयतीति । नुग्लकोरभावादालपक्षे युक् । आलाभावे तु वृद्ध्यायादेशौ ॥—प्रलम्भनेति । प्रलम्भनं वज्रनम् । अशिति किम् । लीयते । लिनाति

—लियः संमानन—। चात्प्रलम्भने

—विभेतेर्हेतुभये । हेतुः प्रयोजकः । इह ‘आदेच उपदेशे—’ इत्यत एच आदित्यनुवर्तते ‘विभाषा लीयतेः’ इत्यतो विभाषा, ‘चित्फुरोः—’ इत्यतो णाविति च तदाह—विभेतेरेच इत्यादि

—भीस्म्योः—॥ व्यत्ययेन षष्ठी- लाह—आभ्यामिति । ‘णेरणौ—’ इत्यतो णेरित्यनुवृत्तेर्ण्यन्ताभ्यामेव विधिरकर्त्रभिप्रायार्थः

—ईकारान्तस्येति । तेन आलपक्षे भाययते इत्येव न लत्र पुगित्यर्थः

—करणादेव हीति । तथा च करणात् स्मये आलाभावेन पुरदुर्लभ इति भावः ॥—प्रयोज्यकर्त्रीति । यद्यपि प्रथमणिजर्थं प्रति मनुष्यवागेव प्रयोजिका । अत एव आत्वं प्रवृत्तं तथापि द्वितीयणिजर्थाभिप्रायेणेदमुक्तमिति मनोरमायाम् । केचित्तु प्रयोज्यस्य कर्त्री प्रयोजककर्त्रीति यावदिति प्रथमणिजर्थमित्यादेवेदं मुयोजमित्याहुः ॥—ण्यन्ताण्णाविति । राजा विस्मयते तं मनुष्यवाग्विस्मापयते तथा सिंहो विस्मापयन्नित्यर्थः । एवं च प्रथमणिचि हेतुमनुष्यवागिति आलपकावुपपन्नौ

—क्रीङ्जीनाम् । डुक्रीञ् द्रव्यविनिमये । इङ् अध्ययने । जि जये । अचिक्रपत् । अजीजपत् ॥—अध्यजीगपदिति । नात्र णिज्जिमित्तस्य गाडो द्वित्वे कर्तव्ये स्थानिवद्भावो निषेधो वा शङ्काः । यत्राभ्यासोत्तरखण्डे आद्योऽजवर्णोऽस्ति तत्रैव स्थानिवद्भावो निषेधो वेत्युक्तलात् । इह तु गाडः पूर्वं सति हि द्वित्वे ‘अजादेर्द्वितीयस्य’ इति णिच एव द्वित्वं भवेत्ततश्च इपरणिज्जिमित्तो गाड् ततश्च प्रक्रियायां परिनिष्ठितरूपे वा अवर्णवदुत्तरखण्डं दुर्लभं कीर्तयति साम्यादिति नोक्तशङ्कावकाशः ॥—अध्यापिपदिति । पिशव्दस्यात्र द्वित्वम्

—सिध्यतेरपार—। श्यना निर्देशाद्भौवादिकस्याग्रहणम् ॥—तत्त्वं निश्चिनोतीति । तत्त्वनिश्चयश्चात्मविषयः स च परलोके उपयुज्यते

—प्रजने । वीयतेरिति वी गतिप्रजनादावादादिकस्य यका निर्देशः । अत्र केचिदुत्प्रेक्षयन्ति । वीतेरिति वक्तव्ये यका निर्देशाद्येनोऽपि ग्रहणम् । तस्यापि यकि संप्रसारणे वीधातुना समानरूपलात् । अतो द्वयोरपि प्रजनेऽयं आत्वं वा स्यात् । तत्र आत्वे तदभावे च यद्यपि व्येनः व्याययतीति रूपं तुल्यं ‘शाच्छासा—’ इति पुकोऽपवादतया युग्मिधानात् तथापि णिजन्तात्किपि व्याः व्यौ व्याः । आलाभावपक्षे व्यैः व्यायौ व्यायः इत्यस्ति विशेषः । विभाषाविधानसामर्थ्यात्पक्षेऽपि ‘आदेच उपदेशेऽभिति’ इति न प्रवर्तने । उपे ॥ कर्तव्ये अजादेशस्य स्थानिवत्त्वान्निषेधाद्वा स्फुरित्युकारवतो द्वित्वं, ततः ‘चिस्फुरोणां’ इति वा आलम्

—उभौ सा—। ‘रपाभ्याम्—’ इति सूत्रे न इति षष्ठ्यन्तं प्रथमाद्वित्रचनान्ततया विपरिणम्यत इत्याह—उभौ नकाराविति । ननु साभ्यासस्येत्युत्तया उभयोरपि भविष्यतीत्युभौग्रहणं व्यर्थमिति चेत् । अत्राहुः । साहित्यमात्रं विवक्षितं न तुल्ययोग इत्यभ्युपगमे द्वयोर्युगपत्र सिद्ध्येदित्युभौग्रहणम् । न च तुल्ययोगविवक्षायां ‘तेन सहेति तुल्ययोगे’ इति समासोऽत्र न स्यादिति शङ्क्यम् । तुल्ययोगग्रहणं प्रायिकं सकर्मकः सलोमक इत्युक्तलादिति । कैयटे तु उभावित्यस्मिन्नसति साभ्यास-स्यानितेणां भवतीत्युच्यमाने वचनसामर्थ्याच्च ‘पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने’ इत्यनाश्रीयमाणे अकृतणत्वस्य द्विर्वचने कृते अनन्तरस्यानितेरिति पूर्वेणैव णत्वस्य सिद्धलाद् व्यवहितनकारार्थमिदं णत्वं स्यात् । अनन्तरस्य तु तक्रकौण्डिन्यन्यायेन न स्यादिति उभावित्युच्यत इति स्थितम् । साभ्यासस्येति किम् । प्राण् नमति । असत्यस्मिन् ‘अनितेः’ इति षष्ठी संवन्ध-सामान्ये स्यात्ततश्चानन्तर्यादिसंवन्धोऽपि गृह्येत । सति लस्मिन्नवयवावयविभावसंवन्धो लभ्यते । अतोऽर्थवत्साभ्यास-ग्रहणम् । यदि लिष्टानुरोधेनानितेरिति षष्ठी अवयवसंवन्धे व्याख्यायते अनितेश्च नकारद्वयाभावात्सामर्थ्याद्विर्वचनं प्राप्त एवानितिर्गृह्येत तदा साभ्यासस्येति मन्दप्रयोजनम् । इह पूर्वं णत्वं कृत्वा द्वित्वे कृते प्राणिणदित्यादिसिद्धावयमारम्भः ‘पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने’ इत्यस्यानित्यलज्ञापनार्थः । तेन ऊर्णनावेत्यत्र णत्वात्पूर्वमेव नुशब्दस्य द्वित्वादभ्यासोत्तरखण्डे णत्वाभावः सिद्धः

—प्रत्याययतीति । प्रतिपूर्वस्येणो ज्ञानार्थता । लुङि प्रत्यायियत् । इह इणो णिचि कृते ‘इणो यण्’ इति यणं वाधित्वा परलाद्बुद्धिः । न च ‘ओः पुयण्जि—’ इति ज्ञापकात्पूर्वं द्वित्वं पश्चाद्बुद्धिरिति शङ्क्यम् । ‘अजादे-द्वितीयस्य’ इति णिचो द्वित्वेऽभ्यासोत्तरखण्डस्यावर्णपरलाभावात् ॥—इति वार्थ इति । व्याख्यानद्वयमभ्याकरारूढ-मिति भावः ॥—षकारस्येति । रेफस्य तु ‘न न्द्राः’ इत्यनेन निषेधादिति भावः ॥—द्वितीये त्विति । तृतीयस्यै-काच इति पक्षे ॥—सन्नन्ते प्रवर्तत इति । वचनसामर्थ्यादिति भावः ॥—ऐर्ष्यियदिति । तृतीयव्यजनस्येति पक्षे इदमुदाहरणम् । ऐर्षिष्यदिति रूपस्यासाधुलमाशङ्क्योपपादयति—द्वितीयव्याख्यायामित्यादिना ।—द्वितीयस्यै-वेति । एकाच इति शेषः ॥—अप्रवृत्तेरिति । किं तु सन्नन्त एव प्रवर्तते । तत्र ह्यनुपदम् ईर्ष्यियिषति इत्युदाहरिष्यति । अर्थं उपयाञ्चायामित्यस्य आगर्वायलादात्मनेपदेन भाव्यमिति प्रार्थयन्तीति माघकाव्यादिप्रयोगोऽसाधुरित्याशङ्क्य तत्समर्थनायाह—निवृत्तप्रेषणादिति । उक्तं च—‘निवृत्तप्रेषणाद्धातोः प्राकृतेऽऽर्थे णिजुच्यते’ इति ॥—तेनेत्यादि । प्रार्थनां कुर्वन्तीति विवक्षितार्थे प्रयोगः सिद्ध इति भावः । केचित्तु परस्मैपदसिद्ध्यर्थं प्रार्थनं प्रार्थः तं कुर्वन्ति प्रार्थयन्तीति व्याचक्षते तदसत् । धातुसंज्ञाप्रयोजकप्रत्यये चिकीर्षिते उपसर्गाणां पृथक्करणस्य वक्ष्यमाणतया ‘अर्थवेद—’ इत्यापुगाग-मस्य दुर्वारलात् ॥ इति ण्यन्तप्रक्रिया ॥ क्लः कित्वेऽपि सनः कित्वस्याप्राप्तौ वचनम् । रुदिला । विदिला सुषिला । एतेषु गुणाभावः कित्वस्य फलम् । गृहीला । सुस्वा । पृष्ठा । एतेषु संप्रसारणमपि फलम्