तद्धिताधिकारे स्वार्थिकप्रकरणम्

—द्रव्यं च भव्ये । इशब्दादिवार्थे ण्यप्रत्ययो निपात्यते

—समासाच्च तद्विषयात् । तच्छब्देन प्रकृत इवार्थो निर्दिश्यते इत्याह—इवार्थविषयादिति ॥—छः स्यादिति । इवार्थे इति बोध्यम् । ‘पूगाञ्जयः—’ इत्यतः प्रागिवेत्यधिकारात् । शस्त्रीदयामेत्यादौ तु एक एव इवार्थः । स च समासान्तर्भूत इति छो न भवत्युक्तार्थानामप्रयोगात् ॥—काकतालीय इति । प्रकृतसूत्रादेव ज्ञापकादिवार्थे समासः । सुप्सुपेति वा । उभयथापि विशेषसंज्ञाविनिर्मुक्तः । स च छप्रत्ययविषय एव । तेनेह स्वातन्त्र्यमुपाध्यन्तरयोगो विग्रहश्च नेत्याकरः ॥—इह काकतालेत्यादि । आगच्छतः काकस्याऽकस्मात्तालफलपतनाद्यथा वधः, तथैव चाकस्मिकचोरसमागमादेवदत्तवधः ॥ एवमजाया आगच्छन्त्याः कृपाणपतनाद् यथा वधः, तत्सदृशं मरणमिति फलितोऽर्थः ॥—अतर्कितोपनत इति । अचिन्तितोपनतः । यादृच्छिक इत्यर्थः

—पूगाञ्जयो—स्वरूपग्रहणं तु न भवति, ‘अग्रामणीपूर्वात्’ इति वचनात् । पूर्वशब्दो ह्यवयववचनः ॥ अग्रामणीपूर्वादिति किम् । देवदत्तो ग्रामणीर्येषां ते देवदत्तकाः । ‘स एषां ग्रामणीः’ इति कन् । अत्र समुदायः पूगवचनः ॥—लौहितध्वज्य इति । लोहितः ध्वजो यस्य संघस्य स लोहितध्वजः । स एव लौहितध्वज्यः ॥—ब्रातरुफजोः—। उत्सेधजीवित्वं ब्रातस्य पूगाद्विशेषः । उत्सेधः शरीरायासः ॥—कौञ्जायन्य इति । ‘गोत्रे कुञ्जादिभ्यः’ इति च्फञ्

—दामन्यादित्रिगर्तषष्ठात्— समाहारद्वन्द्वात्पञ्चमी ॥—त्रिगर्तपष्टेभ्य इति । येषामायुधजीविनां षडन्तर्वर्गाः । षष्ठवर्गस्तु त्रिगर्तस्तेभ्य इत्यर्थः ॥ त्रिगर्तवर्गपृष्ठकाः के इत्याकाङ्क्षायामाह—आहुस्त्रिगर्तपष्टांश्चेति । अत्र जानकयस्त्रिगर्तवर्गः । तेषु च त्रिगर्तपष्टेषु प्रथमपञ्चमौ कौण्डोपरथत्राह्मणगुप्तशब्दौ शिवाद्यणन्तौ शेषास्त्विन्ताः ॥ केचित्तु अतद्धितान्तमेव पञ्चमं ब्रह्मगुप्तशब्दं पठन्ति ॥ —कौण्डोपरथीय इति । वहुवचने तु कौण्डोपरथाः दण्डकय इत्यादि ॥—पार्श्व इति । पर्शुरिति जनपदशब्दस्ततोऽपत्ये ‘ध्यञ्मगध—’ इत्यण् । वहुत्वे तद्राजलाल्लुक् । पुनः संघविवक्षायामनेनाण् । अस्याप्यणो वहुत्वे तद्राजलाल्लुक् । तदाह—पार्श्व इति । ननु पर्शुरिति यो जनपदशब्दस्तसादेवानेन स्वार्थेऽण् विधीयतामपलवाचिपर्शुशब्दात्संघविवक्षायामण्विधौ तु स्वार्थिकत्वं न सिध्येदिति चेत् । अत्राहुः । केवलः पर्शुशब्द एव जनपदवाची न लणन्त इति जनपदवाचिनः स्वार्थेऽण् न विधीयते, किं तु ‘ध्यञ्मगध—’ इत्यणः ‘तद्राजस्य वहुषु—’ इत्यादिना लुकि वह्वपलवाचिपर्शुशब्दादेव स्वार्थे विधीयते । स्वार्थश्चात्र संघ एव । न च पर्शुशब्दस्य संघवाचित्वं नेति शङ्क्यम् । वह्वपलवाचित्वे संघवाचिल्लौ व्यादिति न काप्यनुपपत्तिरिति ॥—यौधेय इति । युध्यतेऽसौ युधा । युधेरिगुपधलक्षणः कः । युधाया अपत्यं ‘ध्यचः’ इति ढक् । तदन्तात्संघविवक्षायामनेनाण् । तेन यौधेय इति आद्युदात्तं भवति । किं च यौधेयस्याङ्को लक्षणं वा यौधेयः । ‘संघाङ्कलक्षण—’ इत्यन्तादण् । एवं यौधेयादिषु ये ढगन्ताः शौकेयादयस्तेषु सर्वेषु प्रयोजनद्वयमूह्यम् ॥—यौधेया इति । अओ लुक् अन्तोदात्तम् । न च ‘न प्राच्यभर्गा—’ इत्यादिना निषेधः शङ्क्यः । स्त्रियामेव तन्निषेधात् ॥—आभिजित्य इति । आभिजितशब्दादणन्ताद्यन् । एवं विदधृत्प्रभृतिभ्योऽणि तदन्तेभ्यो वैदधृतः । शालावतः । शैखावतादिभ्यो यन् ॥—पादशतस्य संख्यादेः—। पादशतस्य किम् । द्वौ द्वौ माषौ ददाति ॥ संख्यादेरिति किम् । पादं पादं ददाति ॥ वीप्सायामिति किम् । द्वौ पादौ ददाति ॥—अनैमित्तिकत्वार्थमिति । निमित्ते भवो नैमित्तिकः । अध्यात्मादिलाढन् ॥—तद्धितार्थ इति । यद्यपि प्रकृत्युपाधिवीप्सा । तथापि वुनो द्योत्येति तद्धितार्थो भवत्येवेति भावः ॥—ददातीति । समर्पणमात्रमिह ददातेरर्थः, न तु परखलापादनपर्यन्तम् । तथात्वे हि उत्तरसूत्रविषयत्वं स्यात् । केचित्तु व्यवसृजतेर्धातोः प्रयोगे सत्येव उत्तरसूत्रस्य प्रवृत्तिमाहुः ॥—अन्यत्रापि तद्दर्शनादिति । द्वौ द्वौ माषौ ददातीत्यादौ लनभिधानान्नातिप्रसङ्ग इति भावः

—दण्डव्यवसर्ग—। दण्डनं दण्डश्रुरादिलाद्भावे घन् । अत्राप्युदाहरणे ‘तद्धितार्थ—’ इति समासः । स्त्रीलिङ्गं च तद्धितार्थः । यद्वा प्रकृत्यर्थं एव तद्धितार्थः । स्वार्थिकलाद्भुनः ॥—द्वौ पादौ दण्डित इति । देवदत्तेन यज्ञदत्त इति शेषः । दण्डेरप्रधाने कर्मणि क्त इति यज्ञदत्त इत्यत्र प्रथमा । द्वौ पादावित्यत्र द्विपदिकामित्यत्र च द्वितीया भवति । ‘दण्डेर्प्रहणार्थं’ इति द्विकर्मकेषूक्तम् । तथा च द्विपदिकाकर्मकर्मकप्रहणविषयीभूतो यज्ञदत्त इत्यादिरर्थं इति नव्याः

—स्थूलादिभ्यः—। प्रकारो भेदः सादृश्यं च । उभयत्रापि यथासंभवं कन् ॥—जातीयरोऽपवाद इति । तेनायमपि तद्वदेव प्रकारवति भवति न तु प्रकारमात्रे इत्युक्तं भवति ॥—चञ्चद्वृहतोरिति । एतावपि स्थूला- दिष्वेव पठितव्याविति भावः ॥—चञ्चत्क इति । चञ्चतिश्चलनकर्मा । चञ्चत्रेव कश्चिच्चत्कः । एवं वृहद्विशेषो वृहत्कः । यद्वा अचञ्चत्रवृहन्नपि प्रभाविशेषाच्चञ्चत्रिव वृहन्निव मणिविशेषो लक्ष्यते स चञ्चत्कः । वृहत्कः ॥—सुरक इति । ‘केऽणः’ इति ह्रस्वः ॥—छिन्नकमिति । ईषच्छिन्नमित्यर्थः । क्तप्रकृतिवाच्यया क्रियया कप्रत्ययवाच्यस्य साधनस्य व्याप्तिरत्यन्त-गतिः । सेह नास्ति

—न सामिवचने । सामि अर्थः उच्यते येन तत्सामिवचनमिति व्युत्पत्त्या वचनप्रहृणं पर्यायार्थ-मित्याह—सामिपर्याये इति ॥—सामिकृतमिति । ‘सामि’ इति समासः ॥—अर्धकृतमिति । विशेषणसमासो वहु-ब्रीहिर्वा ॥—प्रकृत्यैवेति । सामिवचनेनैवेत्यर्थः ॥—ज्ञापयतीति । अयं भावः । ‘न सामिवचने’ इत्यनेन ‘अनत्यन्त-गतौ’—इति कनो न निषेधः । सामिकृतादिभ्यस्तस्य प्राप्त्यभावात् तेभ्योऽसमासे सामिपदेनैव अनत्यन्तगतेर्योतनात् । स-मासेभ्यस्तु कान्तलाभावाच्च । न च कृद्धहणपरिभाषया समासस्य कान्तलमस्तीति शङ्क्यम् । सामिशब्दस्य गतिकारकलाभा-वात् । तस्मात् स्वार्थिक एव कन् निषिध्यत इति । इदमेव निषेधवचनं क्वचित्स्वार्थिकं कनं ज्ञापयतीति ॥—अषडक्षीण इति । अविद्यमानानि षडक्षीणि यस्मिन्निति वहुब्रीहिः । अक्षिशब्दोऽत्र श्रोत्रेन्द्रिये वर्तते । ‘वहुब्रीहौ सक्थ्यक्षणोः’ इति षच् । तदन्तादनेन खः । मन्त्रो मन्त्रणम् ॥—आशितंगवीनमिति । आङ्पूर्वादश्नोतेः ‘आशितः कर्ता’ इति ज्ञापका-त्कर्तारे क्तः । प्यन्तात्कर्मणि वा । उभयथापि प्रभूतयवसमिति फलितोऽर्थः ॥—अलंकर्माण इति । अलंकर्म अलंपुर-षेति ‘पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या’ इति समासः ॥—अलंपुरुषीण इति । प्रतिमल्लादिः ॥—ईश्वराधीन इति । अधिशब्दः शौण्डादिरित्युक्तम् ॥—तमवादय इति । ‘अतिशायने तमप्’ इत्यादयः ॥—प्राक्कन इति । ‘अवक्षेपणे कन्’ इति विहितात् ॥—ज्यादय इति । ‘पूगाञ्ज्यो प्रामणीपूर्वात्’ इत्यादयः ॥—प्राग्बुन इति । ‘पादशतस्य सं-ख्यादेः’ इति विहितात् ॥—आमादय इति । किमेत्तिङ्व्ययघादामु—इत्यादयः ॥—प्राङ्मयट इति । ‘तत्प्रकृतव-चने मयट्’ इत्यतः प्रागित्यर्थः ॥—वृहतीजात्यन्ता इति । वृहतीशब्देन ‘वृहत्या आच्छादने’ इति विहितः कन् उपल-क्ष्यते । जात्यन्तशब्देन ‘जात्यन्ताच्च—’ इति च्छः । वहुवचननिर्देशात्पाशवादयो गृह्यन्ते । यो हि वैयाकरणपाशादिशब्दै-रर्थः प्रतीयते नासौ प्रकृतिमात्रेण प्रतीयते इति तेऽपि तमवादिवन्नित्या एवेति स्थितमाकरे ॥ कन्छौ मुक्ला मूले वृहती-मात्रप्रयोगो जात्यन्तमात्रप्रयोगश्च कृतः, स तु अवाचकोऽप्यार्षप्रन्थानुवादकलान्न दोषाय ॥—विभाषाञ्चेर—। दिक्-चासौ स्त्री चेति दिक्स्त्री तत्र प्रतिषेधो, न तु दिशि स्त्रियां च, स्त्रीलिङ्गैकवचननिर्देशात् ॥—प्राचीनमिति । ‘अचः’ इत्यकारलोपे कृते ‘चौ’ इति दीर्घः । एवमग्रे क्वचिद्ब्रह्मम्

—प्राचीना ब्राह्मणीति । प्रकर्षेणाच्चतीति प्राचीनेत्येवं क्रि-यानिमित्तको वा देशकालनिमित्तको वा अयं शब्दो ब्राह्मण्यां वर्तते, न तु दिशीति प्रतिषेधाभावः ॥—प्राचीनमिति । प्राच्यां दिशीत्यर्थे ‘दिक्शब्देभ्यः—’ इत्यस्तातिः ‘अश्वेर्लुक्’ इति लुक् । ‘लुक्तादितलुकि’ इति ङीपो लुक् । ‘तद्धितश्चासर्व-विभक्तिः’ इत्यव्ययलात् स्त्रीलाभावः । खे तु कृते स्वभावान्नपुंसकलम्

—ब्राह्मणजातीय इति । द्योकयोरितिव ब्रावप्रधानो ब्राह्मणशब्दः, तस्य जातिशब्देन सह वहुब्रीहिः । ब्राह्मणलजात्याधारभूतः पिण्ड इत्यर्थः ॥—ब्राह्मणजाति-रिति । पृथीतत्पुरुषः । भावप्रधानेन सह कर्मधारयो वा ॥—जातेर्व्यञ्जकमिति । वध्यते जातिरस्मिन्निति वन्धुः ‘शू-स्यन्निहि—’ हस्तादिना अविकरण उप्रत्ययः । रूढोऽपि वन्धुशब्द आप्तपर्यायः पुंलिङ्गोऽस्ति, तथापि स नेह गृह्यते । ‘वन्धुनि’ इति नपुंसकनिर्देशादिति भावः ॥ सस्थानेनेत्यस्यैव व्याख्यानं—तुल्येनेति

—पितृस्थानीय इति । स्थानमत्र संवन्धविशेषः पदमिति यस्य प्रसिद्धिः । पितृरिव स्थानमस्य पितृस्थानः । पितृतुल्य इत्यर्थः ॥—गोः स्थानमिति । तिष्ठन्त्यस्मिन्निति स्थानं देशः ॥ इतिकरणं विवक्षार्थम् । तेन तत्पुरुषो बहुत्रीहिर्वा यस्तुल्यस्थानशब्दस्तस्माच्छो न भवति

—अनुगादिनः—। प्रकृतिस्वरूपप्रदर्शनपरं चैतत् न त्वयं केवलः प्रयोगार्हः, ठको नित्यलादिति हरदत्तः । ‘सुप्यजातौ’—इति णिनिः

—विसारिणो—। पूर्ववदिहापि णिनिः । हरदत्तस्तु ‘सुप्यजातौ’—इति णिनिरुपसर्गभिन्न एव सुप्युपपदे भवतीत्याशयेन पूर्वसूत्रेऽस्मिन्न अतएव निपातनात् णिनिरित्याह । तदयुक्तम् । ‘स बभूवोपजीविनाम्,’ ‘अनुयायिवर्गः’, ‘न वञ्चनीयाः प्रभवोऽनुजीविभिः’ इत्यादिप्रयोगानुरोधेन उपसर्गं सुप्युपपदेऽपि णिनेरवश्यस्वीकर्तव्यतया निपातनाध्ययणस्य व्यर्थलात् ॥ ‘अणिनुणः’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—अणू स्यादिति ॥—वैसारिण इति । ‘इनण्यनपत्ये’ इति प्रकृतिभावः

—संख्यायाः—। अभ्यावृत्तिशब्देन यदि द्वितीयादिप्रवृत्तिर्गृह्यते, तदा षट्कृत्यः प्रवृत्तौ पञ्चकृत्य इति स्यात् । अतोऽत्र विवक्षितमर्थमाह—अभ्यावृत्तिजन्मेति ॥—भूरिवारानिति । भूरिशब्दस्य लौकिकसंख्यावाचित्वेऽपि नेह ग्रहणम् । ‘बहुगण’—इति सूत्रे बहुग्रहणस्य नियमार्थलात् ‘अनियतसंख्यावाचिनां चेद्भवति बहोरेव’ इति नियमशरीरमिति मनोरमा ॥ बहुगणयोरेवेति नियमशरीरमित्यन्ये ॥ वारशब्दस्य क्रियोत्पत्त्याधारकालवाचित्वात् ‘कालाध्वनोः’—इति द्वितीयेति हरदत्तः । ननु वारशब्दस्य कालवाचित्वे भूरिशब्दोऽपि तत्समानाधिकरणलात्काल एव वर्तते इति कथमत्र प्रसङ्ग इति चेत् । अत्राहुः । कालवाचित्वेऽपि क्रियाभ्यावृत्तेरपि गम्यमानलात्प्रसङ्ग इति ॥ अभ्यावृत्तिगणने किम् । पञ्चपाकाः दश पाकाः इत्यत्र क्रियामात्रगणने माभूत् ॥ क्रियाग्रहणं किमर्थम् । यावताभ्यावृत्तिः क्रियाया एव भवति, साध्यार्थविषयलात्तस्याः, न द्रव्यगुणयोः । तयोस्तु सिद्धस्वभावतया शब्दाभिधानात् ॥ पुनःपुनर्दण्डः पुनःपुनः स्थूल इत्यत्रापि गम्यमानाया भवतिक्रियाया एवाभ्यावृत्तिर्न तु द्रव्यगुणयोरिति चेत् । मैवम् । उत्तरार्थं क्रियाग्रहणस्यावश्यकलात्

—एकस्य सकृच्च । अभ्यावृत्तिरिति न संबध्यते । एकशब्देन ह्येकैव क्रियाव्यक्तिराख्यायते, तस्यास्त्वावृत्तेरसंभवात् । क्रियाग्रहणमिहार्थमावश्यकम् ॥ अन्यथा ‘आ दशतः संख्याः संख्येये वर्तन्ते’ इत्येको भुङ्क्ते इत्यत्रापि स्यादिति । इह साधु पचतीत्यादिवदेकं भुङ्क्ते इति प्रयोगे प्राप्ते सकृच्छब्दप्रयोगार्थमिदं सूत्रमिति कैयटः । एकः पाक इत्यत्र तु अनभिधानान्नेति काशिका ॥—संयोगान्तस्येति । हल्ल्यादिना सुलोप इति प्राचो ग्रन्थोऽयुक्त इत्याह—न त्विति । सुतिसीति साहचर्याद्विभक्तय एव तत्र गृह्यन्त इत्यभिप्रेत्याह—सिच इवेति

—बहुधा दिवसस्य भुङ्क्ते इति । शेषलविवक्षायां षष्ठी । ‘कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे’ इत्यनेन षष्ठीति हरदत्तोक्तिस्तु नादर्तव्या । शेषाभिकारवलेनाष्टसूत्र्याः समासनिवृत्तिफलकतया तिङन्तेनोदाहरणमिति प्रायुक्तनिष्कर्षविरोधादित्याहुः

—तत्प्रकृत—। प्राचुर्येण प्रस्तुतमिति । यद्यपि प्रकृतशब्दः प्रस्तुतमात्रे रूढः, तथापि वचनग्रहणादयं विशेषो लभ्यते । वचनग्रहणं हि यादृशस्य प्रकृतस्य लोके मयटा वचनं प्रत्यायनं तत्र यथा स्यादित्येवमर्थम् ॥—आद्ये इति । प्रथमान्तात्प्रकृते योत्ये प्रत्ययः ॥ स्वार्थिकलात्प्रकृतितो लिङ्गवचनम् । अपूपमयमित्यपि कचित्पव्यते । प्रस्तुतोऽपूपोऽपूपमयम् ॥ कचित् स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते । अस्मिन्पक्षे तद्ग्रहणं व्यर्थम् । द्वितीये त्वावश्यकं प्रथमान्तादेव प्रत्ययलाभार्थम् ॥—द्वितीये इति । अस्मिन्पक्षे उच्यमानता प्रकृतता च प्रकृत्यर्थविशेषणम् । ल्युटोक्तमधिकरणं तु मयडर्थः । अतएव विशेष्यनिघ्नता तदाह—अन्नमयो यज्ञ इति । अन्नं प्रकृतमुच्यते अस्मिन्नित्यर्थः

—मौदकिकम् ।—शाण्डुलिकमिति । ‘अचित्तहस्तिधेनोष्ठक्’ ॥—आवसथ इति । ‘उपसर्गं वसेः’ इत्यथप्रत्ययः

—निपातसमुदाय इति । उपदेशपारंपर्ये वर्तते वचनाच्चाप्रातिपदिकादेव प्रत्ययः ॥—ऐतिह्यमिति । ‘इतिहाव्ययम्’ इति कोशः ॥—भेषजमिति । भिषज्यतेः कण्ड्वादियगन्तात्क्रिप् । भिषजामिदं भेषजम् । अस्मादेव निपातनादेकारः

—पितृदेवत्यमिति । पितरश्च ता देवताश्च पितृदेवताः । पितृदेवताभ्य इदमिति विग्रहः ॥—अर्घ्यमिति । ‘मूल्ये पूजाविधावर्धः’ इत्यमरः

—पूर्वोक्ता इति । लप्तनप्खप्रत्यया इत्यर्थः ॥—आग्नीध्रमिति । ‘अग्नीधः शरणे रण् भं च’ इति शैषिकेषु व्युत्पादितं, तच्चान्तोदात्तम्, ततः स्वार्थेऽनेनान् । आद्युदात्तत्वं फलम् । फलान्तरमप्याह—स्त्रियामिति ॥—आग्नीध्रीति । शालेति विशेष्यम् ॥ समानं धारणमस्याः साधारणी । अनेकं प्रत्यविशिष्टसंवन्धो भूम्यादिः । पृषोदरादिलात्समानस्य सभावः । विभाषाप्रकरणादन्नभावे टाप् । आग्नीध्रा शाला । साधारणा भूमिः । नन्वन्नभावपक्षे समानस्य सभावेऽपि साधारण इत्येव स्यान्न लत्रादिदृद्धिरिति चेत् । अत्राहुः । ‘साधारणादन्’ इत्यत एव निपातनात्समानस्य सभावविधानाद्वा इष्टसिद्धिरिति ॥—देवतेति । तलन्तं स्त्रियाम्

—वर्णे चानित्ये । अनित्ये किम् । लोहितं रुधिरम् । लोहिता लाक्षा ॥ अनित्यत्वमिह समानाधिकरणध्वंसप्रतियोगित्वम् । अतएव ‘रक्ते’ इत्युत्तरसूत्रं सार्थकम् । लाक्षादिना रक्ते लौहित्यस्य यावदाश्रयमवस्थानेन नित्यतया पूर्वेणासिद्धेः ॥—लोहितक इति । कोपेन लोहितो यः पुरुषस्तस्मिन्नेव क्षणाद्धर्वं कोपशान्तौ लोहितो नश्यतीति भवत्यत्रानित्यो वर्णः । ‘प्रातिपदिकात्तद्धितः’ इति पक्षस्य प्रतिपदविधानमात्रेणापवादत्वमिति पक्षस्य चाश्रयणे ‘वर्णादनुदात्तात्’ इत्यतः प्रागेव कनि कृते लोहितिकेति रूपं न स्यादित्याशङ्कायामाह—लिङ्गबाधनं वेति । लोहितादित्युपलक्षणम् । एतिका एनिकेत्यादेरपि संग्राह्यत्वात् । ‘सुवन्तात्तद्धिताः’ इति पक्षस्य ‘निरवकाशत्वमपवादत्वम्’ इति पक्षस्य च मुख्यत्वात्तदाश्रयणे तु ‘वर्णादनुदात्तात्’ इत्यस्यानन्तरमेव कनः प्रवृत्तेः कन्प्रत्ययस्य पुंलिङ्गे सावकाशतया निरवकाशत्वाभावाच्च वार्तिकमिदं न कर्तव्यम् । अत एव व्याव्यवहर्णं व्यर्थमिति स्वाम्पीति रूपं प्रवलमिति च मनोरमादावुक्तमिति दिक् ॥—उपाय इति । उपायशब्दष्टकं लभते हस्तत्वं चेत्यर्थः ॥ अकस्माच्छब्दोऽत्र पठ्यते स तु दान्तो न तु तान्तः । तेन कादेशो न ‘अव्ययानां भमात्रे टिलोपः’ आकस्मिकम्

—वाचो व्याहृतां—व्याहृतार्थायां किम् । मधुरा वा- ग्देवदत्तस्य ॥—वाचिकमिति । ‘अतिवर्तन्ते स्वार्थिकाः क्वचिल्लिङ्गम्’ इति नपुंसकलम् ॥—प्रज्ञ एवेति । प्रजानातीति प्रज्ञः । ‘इगुपधज्ञा’ इति कः । ततः स्वार्थेऽण् । प्राज्ञः ॥—प्राज्ञीति । ‘टिङ्खा’ इति कीप् । प्रज्ञानं प्राज्ञा । ‘आतश्चोपसर्गे’ इत्यदि टाप् । प्रज्ञा विद्यते यस्याः सा तु प्राज्ञा भवति । ‘प्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्यः’ इति णः

—मृदस्तिकन् । ‘प्रखयस्थात्’ इत्येव सिद्धे इकारोच्चारणं प्रक्रियालाघवार्थं, टापो लुक्यपि श्रवणार्थं च । पञ्चमिर्मृत्तिकाभिः क्रीतः पञ्चमृत्तिकः पटः ॥—सस्त्रौ—। इह ‘प्रशंसायां रूपप्’ इत्यस्यानन्तरं ‘वृक्षज्येष्ठाभ्यां तिल्तातिलौ च छन्दसि’ । ‘मृदः सस्त्रौ’ ‘तिकंश्च’ इति वक्तुमुचितम् ॥ न चैवं सस्त्राविव तिकन् प्रत्ययोऽपि प्रशंसायामेवेत्यतिप्रसङ्गः । ‘तिकंश्च’ इत्यत्र ‘प्रशंसायाम्’ इति निवृत्तमिति कल्पनायां मानाभावादिति वाच्यम् । ‘मृदः सस्तिकनः’ इति वक्तव्ये तिकनः पृथक्करणस्यैव तत्र मानलात् ॥—प्रशस्ता मृदिति । ‘मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका’ इत्यमरः

— नित्योऽयमिति । मृदित्येतावदुक्ते प्रशस्तलानवगमाद्विभाषात्र नानुवर्तते इति सस्त्रावित्ययं विधिर्नित्य एव । उत्तरसूत्रस्थान्यतरस्यांग्रहणात्तु सुतरामिति भावः

—बह्वल्पार्थात्—॥—बहूनीति । बहुभ्यो ददाति बहुशः, अल्पेभ्य अल्पश इत्याद्यपि बोध्यम् ॥ बह्वल्पार्थात्किम् । गां ददाति । अश्वं ददाति ॥ अर्थग्रहणात्पर्यायेभ्यो विशेषेभ्यश्च । भूरिशो ददाति । त्रिशः ॥ कारकात्किम् । बहूनां स्वामी, अल्पानां स्वामी ॥—मङ्गलवचनमिति । ‘बहुशो ददात्याभ्युदयिकेषु कर्मसु । अल्पशो ददात्यनिष्टेषु’ । आभ्युदयिकेषु बहुदानम् अनिष्टेष्वल्पदानं च मङ्गलम् । तद्वैपरीत्येन दानं तु मङ्गलं न भवतीत्याशयेनाह—नेहेति ॥—अनिष्टेष्विति । भयादिनिमित्तेषु दानेषु ॥—आभ्युदयिकेष्विति । आभ्युदयप्रयोजनेष्वभ्याधेयादिषु । मूलपुस्तके तु ‘मङ्गलामङ्गलवचनम्’ इति प्रायेण पठ्यते । तत्रामङ्गलग्रहणं वृद्धेत्याहुः । प्रायिकं चैतन्मङ्गलवचनमन्यत्रापि हि दृश्यते ‘अपेतापोढमुक्तपतितापत्रस्तैरल्पशः’ इति । कारकत्वं तु समसनक्रियां प्रति पञ्चम्याः कर्मलात्तदभिधायकलाच्चाल्पशब्दस्य । तथा च व्याचक्षते । अल्पा पञ्चमी समस्यत इति । आचार्येणेति शेषः

—परिमाणशब्दा इति । तथा चैकवचनग्रहणेन एकोऽर्थं उच्यते येनेत्यर्थकेन वृत्तावेकार्थतानियताः परिमाणशब्दा एव गृह्यन्त इति भावः ॥—मात्रं माषमिति । माषदातेत्युक्ते माषमाषमात्रस्य हिरण्यादेर्दातेति प्रतीयते, न तु माषाणामिति प्रतीतिरिति भवत्ययं वृत्तावेकार्थतानियमः ॥ एवं प्रस्थादिरपि ॥ घटादयस्तु नैवम् । घटदातेत्युक्ते तु घटानां दातेत्यर्थस्यापि प्रतीयमानलात् । अत एव च प्रत्युदाहरति—घटं घटमिति । घटादयो हि जातिशब्दा नैकार्था भवन्ति जातियोगस्यैकानेकसाधारणलात्, किं लभेदैकलसंख्यामुपाददते । एतच्च सर्वं जयादित्यमतानुसारेणोक्तम् ॥ वामनमते जातिशब्देभ्योऽपि भवत्येव । तथा च ‘जश्शसोः’ इति सूत्रे तेनोक्तम् ‘जसा सह चरितस्य शसो ग्रहणादिह न भवति । ‘कुण्डशो ददाति वनशः प्रविशति’ इति, तस्यायमाशयः—जातिशब्दोऽपि यद्यर्थप्रकरणादिना वृत्तावेकार्थो भवति, तदा भवत्येव ततोऽपि शसिति ॥ अथ कथम् ‘एकैकशः पितृसंयुक्तान्’ इति द्विर्वचनशसोः सह प्रयोग इति चेत् । छन्दोवद्दृषयः कुर्वन्तीति हरदत्तः । अतएव ‘सुपः’ इति सूत्रे एकैकश इति प्राचो ग्रन्थः प्रामादिक इत्यवोचामेति मनोरमायां स्थितम् ॥ वस्तुतस्तु एकैकमेव एकैकशः । स्वार्थे शस्, न तु वीप्सायां ‘एकां कपिलामेकैकशः सहस्रकृत्वो दत्त्वा’ इति भाष्यादिति ‘तान्येकवचन’ इत्यादिसूत्रे वक्ष्यामः ॥—द्वौ ददातीति । कथं तर्हि—‘अत्रतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् । सहस्रशः समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते’ इति । न ह्यत्र वीप्सास्ति, नापि कारकलमिति चेत् । अत्राहुः । सहस्रं सहस्रं ये समेतास्तेषामपि परिषत्त्वं नेत्यर्थः ॥ तथा च समवायक्रियां प्रति कर्तृत्वं वीप्सा चास्त्येवेति ॥ एतेन ‘एकश एकवचनादिसंज्ञानि स्युः इति व्याख्यातम् । एकशब्दार्थस्यास्तिक्रियां प्रति कर्तृत्वात्

—कृष्णतः प्रतीति । ‘प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः’ इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां ‘प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात्’ इति पञ्चमी ॥—आद्यादिभ्य इति । ‘तस्यादित उदात्तमधर्वहस्तम्’ इत्येतदत्र लिङ्गम् ॥ —ग्रामत इति । एवमध्ययनात्पराजयते अध्ययनत इत्याद्यपि बोध्यम् ॥—अतिगृह्यत इति । अन्यातिक्रमेण लोकैर्गृह्यत इत्यर्थः । फलितमाह—अन्यानतिक्रम्य वर्तत इति ॥—प्रवाहिकात इति । प्रच्छर्दिकातः कुर्वित्याद्यप्युदाहरणम् । प्रवाहिका विषूचिका । प्रच्छर्दिका तु वमनव्याधिः

—कृभ्वस्तियोगे—। योग इति किम् । अशुक्लः शुक्लो जायते ॥—संपद्यकर्तरीति । संपद्यश्वासौ कर्ता चेति विग्रहः । ‘पाघ्राध्माधेट्टशः’ इति विहितः शप्रत्ययोऽस्मादेव निपातनात्संपदोऽपि भवति । दिवादित्वात् इयनिति हरदत्तः ॥—वक्तव्यमिति । वृत्तिकारस्तु ‘अभूततद्भावे’ इति सूत्रमध्ये प्रविक्षेप ॥—च्वयन्तत्वादिति । तस्य निपातत्वात् ‘स्वरादिनिपातमव्ययम्’ इत्यनेनेत्यर्थः ॥ —गर्गीभवतीति । इह यच्चन्तात् सुपि ततः चिवप्रत्यये कृते ‘आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति’ इति यलोपो न भवति, ईकारेण व्यवधानादिति बोध्यम् ॥—अरुर्मनः—॥—चिवश्चेति । पूर्वेण सिद्धस्यापि च्वेरयमनुवादः । लोपस्तु तत्संनियोगशिष्टत्वार्थः

—विभाषा साति—। विभाष्यते विकल्प्यते इति विभाषा । ‘गुरोश्च हलः’ इत्यकारप्रत्ययः । ततः टाप् । न त्विदमव्ययं ‘द्वयोर्विभाषयोर्मध्ये, पयसस्तु विभाषया’ इत्यादौ विभक्तेर्दर्शनात् ॥—कृत्स्नमिति । सर्वावयवोपे- तमिलथः ॥—अग्निसाङ्गवति शस्त्रमिति । जातावेकवचनम् । सर्वाणि शस्त्राणीत्यर्थः ॥—वन्दे रमे वेति । देवान् वन्दे देवत्रा वन्दे । देवेषु रमे देवत्रारमे इत्यर्थोऽत्र पर्यवसन्नः । एवं मनुष्यान् गच्छति मनुष्यत्रा गच्छति । मनुष्येषु वसति मनुष्यत्रा वसति । पुरुषान् गच्छति पुरुषत्रा गच्छति । पुरुषेषु वसति पुरुषत्रा वसति । पुरुषशब्दो बहुपर्यायः । पुरुन् गच्छति पुरुषु वसति वा पुरुत्रा । मर्त्यान्मर्त्येषु वा मर्त्यत्रा ॥—डाचि विवक्षित इति ॥ परसप्तभ्यां लन्योन्याश्रयः स्यात् । डाचि कृते द्वित्वे सति ब्रजवरार्धता, तस्यां च सत्यां डाजिति भावः ॥—खरटखरटाकरोतीति । द्विलप-ररूपादि प्राग्वत् । ब्रजवरार्धादित्युक्ते तत्र डाच् न स्यात् । न ह्यत्रार्धं ब्राच् किं तु त्र्यच् ॥—अनेकाच इत्येवेति । ‘ब्रजवरार्धात्’ इत्यपनीयेत्यर्थः ॥—पटितीति । ‘अव्यक्तानुकरणस्यात् इतौ’ इति पररूपम् ॥ नन्वत्र करोतिना योगो दुर्लभः । इतिशब्देन व्यवधानात् । तथा चानिताविति व्यर्थमिति चेत् । अत्राहुः । इतिशब्देन करोत्यर्थगतप्रकार एव पराभृश्यते इत्येवंप्रकारेण करोतीति । तथा च पटच्छब्दस्यार्थद्वारा योगोऽस्त्येवेति ॥—बीजेन सहेति ॥ ननु बीजेन सह भूतलस्य कर्षणे बीजानामपि कर्षणप्रसङ्गाद्विवक्षितार्थो न सिध्यतीति चेत् । अत्राहुः । वृत्तिविषये बीजशब्दो बीजावापसहिते विलेखने वर्तते । तथा च बीजावापसहितं विलेखनं करोतीत्यर्थं इति

—समयाच्च—। कालं यापयतीत्यर्थं इति । कर्तव्यस्यावसरप्राप्तिः समयस्तस्यातिक्रमणं यापना’ इति वृत्तिग्रन्थमुपादाय हरदत्त आह । ‘अद्य मे पारवश्यं, श्वः परश्वो वा अस्य समय इत्येवं बहुषु दिवसेषु य आह स एवमुच्यते’ इति

—सपत्रनिष्पन्नात्—॥ लक्ष्ये शराः पतन्त्यनेनेति पत्रम् । शराणां पुङ्क्तगतो बहः ॥—सपत्रं निष्पन्नं वा करोतीति । पत्राणि पर्णानि तत्सहितं तद्वहितं वेति यथासंभव-मर्थः

—तिष्कुलात्—। निष्कोषणमन्तरवयवानां वहिनिष्कासनम् ॥ निष्कोषणे किम् । निष्कुलं करोति शत्रुम्— शूलात्पाके । पाके किम् । शूलं करोति कदनं, शूलमुदररोगः

—सत्यादशपथे । सत्सु साधु सत्यम् । ‘तत्र साधुः’ इति प्राग्वितीयत्वादि प्राप्ते अत एव निपातनाद् यः । अन्तोदात्तोऽयम् । ‘सत्येनोत्तमिता भूमिः’ । ‘ऋतं च सत्यं च’ इत्यत्र तथा दर्शनात् ॥—सत्याकरोतीति । भाण्डं रत्नादिव्यजातम् ॥—क्रेतव्यमिति । मयैवेतद् प्राह्यमिति बुद्ध्या परीक्षादिना सत्यंकारव्यप्रदानेन च दृढं करोतीत्यर्थः ॥—तथ्यमिति । तथैव तथ्यम् । ‘पादार्घाभ्यां च’ इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात्स्वार्थं यत् ॥—परिवापणमिति । कर्मव्यापारमात्रवाचिनो वपेहेंतुमणिचि ल्युडिति हरदत्तः ॥ कर्मव्यापारः फलं तस्य कर्मनिष्ठत्वात् । यथा च फलमात्रवाचिन इत्यर्थः फलित इत्याहुः

—माङ्गल्यमुण्डनेनेति । चौलदीक्षादौ ॥—भद्राच्चेति । भद्रादित्यर्थप्रहणमिति व्याख्याने तु मङ्गलादिभ्योऽपि स्यादिति वोध्यम् ॥ इति तद्राजाः । इति तद्धितप्रक्रिया ॥ सर्वस्य द्वे ॥ सर्वशब्दस्य द्वे भवत इति विधिस्तु न शङ्खः । किं तु ‘नित्यवीप्सयोः’ इत्येवमादीनां विधेयकार्यिणोरनिदेशेन साकाङ्क्षत्वात्स्वरितत्वाच्चाधिकारोऽयं तदाह—इत्यधिकृत्येति । एतदर्थरूपमधिकृत्येत्यर्थः । स्वरूपग्रहणं तु न भवति ‘नाम्नेडितस्यान्त्यस्य तु वा’ इति लिङ्गात् । स्वरूपग्रहणे हि सति द्विरुक्तसर्वशब्दस्यैव परमाम्नेडितं स्यात् । न तु द्विरुक्तस्याव्यक्तानुकरणशब्दस्य परमिति ‘नाम्नेडितस्य’-इति पररूपनिषेधोऽन्त्यस्य तकारस्य विकल्पविधिश्च कथं संगच्छेत् ॥ ननु ‘नित्यवीप्सयोः’ इत्यादौ ‘पदस्य’ इति वक्ष्यमाणमपकृष्य पदस्यैव द्वित्वं विधीयते इति किमनेन सर्वस्येति ग्रहणेनेति चेत् । अत्राहुः । ‘स्वादिषु’ इति पदसंज्ञामादाय वृक्षाभ्यामित्यादौ प्रकृतिभागमात्रस्य द्विर्वचनं स्यात् । कृते तु ‘सर्वस्य’ इति ग्रहणे ‘सर्वशब्दोऽवयवकार्त्स्यं वर्तते’ इति ‘सर्वावयवोपेतस्य द्वित्वं, न तु कश्चिदवयवो वर्ज्यते’ इत्यर्थलाभादिष्टसिद्धिरिति ॥ इह ‘द्वे’ इत्यस्य संख्येयापेक्षायां शब्दरूपे गृह्येते । शब्दानुशासनप्रस्तावात् । ‘सर्वस्य’ इति स्थानषष्ठी ॥ सोऽयं स्थाने द्विर्वचनपक्षः ॥ यदि तु उच्चारणे संख्येये, तदा स्थान्यादेशभावो न संभवति, निवृत्तिधर्मा हि स्थानी भवति, सर्वं चेत् निवृत्तं कस्योच्चारणं स्यादतः ‘सर्वस्य’ इत्यध्याहतोच्चारणशब्दापेक्षया ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ इति कर्मणि षष्ठी । ‘सर्वं द्विरुच्चारयेत्’ इति फलितोऽर्थः । सोऽयं ‘द्विःप्रयोगो द्विर्वचनम्’ इति पक्षः ॥ ननु आद्यपक्षे स्थानिवद्भावेन समुदायस्यैव पदत्वं स्यात् न त्वयवयोस्तंतश्च पदकार्याणि न स्युः । न चेष्टापत्तिः । ‘अपचन्नपचन्’ इत्यत्र डमुद्, ‘वृक्षान् वृक्षान्’ इत्यत्र ‘पदान्तस्य’ इति णत्वनिषेधः, ‘अग्रेऽग्रे’ इत्यत्र ‘एङः पदान्तात्’- इति पूर्वरूपत्वं च न सिध्येत् । किं चापदान्तत्वप्रयुक्तकार्याणि स्युः । तद्यथा ‘पयः पयः’ इत्यत्र ‘सोऽपदादौ’ इति सत्वं स्यात्, ‘पपीः पपीः’ इत्यत्र ‘इणः षः’ इति षत्वं स्यात् । पाशकरूपककाम्येषु’ इति वृत्तिप्रन्थमवष्टभ्य कथंचित्सत्वप्रत्यपरिहारेऽपि ‘अश्रीताश्रीत’ इत्यत्र ‘अतो गुणे’ इति पररूपं स्यादिति चेत् । अत्राहुः । यदि प्रत्यस्तमितावयवभेदः समुदाय एक एवादेशः स्यात् द्वे इति द्विवचनमनुपपन्नं स्यात्, अतो द्वे इति वचनादेकस्य पदस्य स्थाने द्वे पदे समुदिते युगपदादेशत्वेन विधीयेते तत्र स्थानिवद्भावेन समुदायस्य पदत्वं स्वत एव चावयवयोरपीति न कश्चिद्दोष इति ॥ स्यादेतत् । द्विःप्रयोगपक्षे प्रत्येकं पदसंज्ञायां सिद्धायामपि समुदायस्य न सिध्यति । ततश्च देवदत्तः पचतिपचतीत्यादौ ‘तिङ्ङतिङः’ इति सर्वस्य पदस्य निधातो न सिध्यतीति चेत् । अत्राहुः । पचतिपचतीत्यादौ हि स एव धातुः प्रत्ययश्चात्र द्विःपक्ष्यते । ततश्च यो यस्मात् प्रत्ययो विहितस्तदादितदन्तमिति विधीयमाना पदसंज्ञा समुदायस्यापि प्रवर्तते । तेनावग्रहादिः सिध्यतीति