PREMABASESiddhānta-kaumudī
Prakaraṇa 26 · SK 1072–1078

तद्धिकाधिकारप्रकरणे अपत्यादिविकारान्तार्थसाधारणप्रत्ययाः

taddhikādhikāraprakaraṇe apatyādivikārāntārthasādhāraṇapratyayāḥ · 7 sūtras
📖 This chapter in the textbook →outline ↗
show
SK 1072 · A 4.1.82समर्थाधिकारः
समर्थानां प्रथमाद्वा ॥ १०७२ ॥
samarthānāṃ prathamādvā
samarthānāṃ prathamād vā — [A taddhita affix is added] optionally after the first among the samartha [words].

Rule. A taddhita affix is added, optionally, after the first among the samartha words. The three words samarthānām, prathamāt and vā are a heading (adhikāra). They are read into every taddhita rule as far as prāgdiśo vibhaktiḥ (A 5.3.1, SK 1947).

What the three words mean:

  • samartha, "capable": a word that is fully settled, that is, one on which the sandhi operations have already been performed. Bhaṭṭoji's commentators explain why this gloss is needed. The other sense of "capable", being joined in one meaning, is already supplied for every word-rule by the paribhāṣā samarthaḥ padavidhiḥ (A 2.1.1). A paribhāṣā is a rule about how other rules are read. So the word would be idle in that sense. A word is capable of conveying its meaning only once its sandhi is done.
  • prathamāt, "after the first": after the word named first in each sense-rule. In the rule tasyāpatyam, "his offspring", that word is tasya, "his" — the genitive.
  • vā, "optionally": the affix need not be used, so the phrase with separate words, aśvapater apatyam, stays correct.

Bhaṭṭoji's commentators add two points. Samarthānām is a partitive (nirdhāraṇa) genitive: "among the samartha words". And the sūtra is a heading, not an operative rule (vidhi), because it names nothing to be added.

Example.

aśvapater apatyam "the offspring of aśvapati" → the sense-rule tasyāpatyam names the genitive word first → aśvapateḥ, a finished word, is the samartha → the affix goes after it: aśvapati + aṇ (SK 1073–1076) → āśvapatam.

By vā, the phrase aśvapater apatyam is also correct.

Watch out. The affix goes after the first-named word of the sense-rule, not after the word for the new sense. In aśvapater apatyam the affix follows aśvapati; apatya "offspring" is the meaning the affix expresses.

Siddhānta-kaumudī
इदं पदत्रयमधिक्रियते । प्राद्गिश- इति यावत् । सामर्थ्यं परिनिष्ठितत्वम् । कृतसन्धिकार्यत्वमिति यावत् ॥

These three words [samarthānām, prathamāt, vā] are made governing (adhikāra) — that is, as far as prāgdiśaḥ [the sūtra 'prāgdiśo vibhaktiḥ' (A 5.3.1)]. Sāmarthya [here] is the state of being fully settled (pariniṣṭhitatva), that is, the state of having had the sandhi operations performed.

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 232
—कृतसंधिकार्यत्वमिति । अस्य फलं तु ‘तस्यापलम्’ इति सूत्रे मूल एव स्फुटीभविष्यति । इह ‘समर्थात्प्रथमाद्वा’ इति वक्तुं युक्तम् ॥—महोत्सगानाह—प्राग्दीव्यत इत्यादिना । सूत्रे ‘दीव्यत्’ इत्येकदेशोऽनर्थकोऽप्यवधित्वेनोपात्तः ‘प्राग्प्रीश्वरात्—’ इतिबदित्येके ॥ अन्ये लाहुः ‘दीव्यत्’ इति शत्रन्तम् । तेन देवनकर्ता अर्थं एवावधिरिति
Bālamanoramā
समर्थानां प्रथमाद्वा - तदेवं समासप्रप्चं निरूप्य तद्धितप्रकरणमारभते — समर्थाना प्रथमाद्वा । विधेयस्याऽदर्शनान्नायं स्वतन्त्रविधिरिति मत्वाह — इदं पदत्रयमधिक्रियत इति । स्वरितत्वप्रतिज्ञाबलादिति भावः । अधिकारस्योत्तरावधिमाह — प्राग्दिश इति यावदिति ।प्राग्दिसो विभक्ति॑रिति सूत्रमुत्तरावधिरित्यर्थःसमर्थाना॑मिति निर्धारणषष्ठी । प्राथम्यं चतस्यापत्य॑मित्यादितत्तत्सूत्रेषु प्रथमोच्चारितत्वम् । समर्थानां मध्ये प्रथमोच्चारितादित्यर्थः ।समर्थात्प्रथमाद्वे॑ति सुवचम् । केचित्तु बहुवचनबलादनेकसमर्थसमवाय एवास्य प्रवृत्तिः । एवंच 'प्राग्दिशः' इत्यादिषु स्वार्थिकप्रत्ययविधिषु नाऽस्य प्रवृत्तिरिति लभ्यते इत्याहुः ननु सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तेर्वक्ष्यमाणत्वेन तद्धितविधीनां पदविधितयासमर्थः पदविंधि॑रिति परिभाषयैव एकार्थीभावरूपसामर्थ्यलाभादिह समर्थग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — सामर्थ्यं परिनिष्ठितत्वमिति । समर्थः पटुः शक्त इति पर्यायाः । शक्तत्वं च कार्योत्पादनयोग्यत्वम् । शब्दस्य च कार्यमर्थप्रतिपादनमेव । तच्छक्तत्वं च कृतेष्वेव सन्धिकार्येषु संभवति । तथाच कृतसन्धिकार्यत्वमेव सामर्थ्यमिह पर्यवस्यति । तदाह — कृतसन्धिकार्यत्वम#इति ।
translator notes
  • commentary BM: since no vidheya appears, this is not an independent rule but an adhikāra (by the svarita-pratijñā); the upper limit 'prāgdiśaḥ' is the sūtra 'prāgdiśo vibhaktiḥ' (5.3.1) — hence the bracketed identification. samarthānām is a nirdhāraṇa genitive: 'after that one among the samartha words which is mentioned first in each sūtra such as tasyāpatyam'. BM adds that 'samarthāt prathamād vā' would have been the easier wording (TB agrees), and reports that some take the plural to restrict the adhikāra to cases where several samartha words combine, so that it does not reach svārthika rules such as prāgdiśaḥ. Followed for 'first among the samartha words'.
  • commentary BM: the gloss 'pariniṣṭhitatva' answers the objection that, since taddhitas are taught after subantas, sāmarthya as ekārthībhāva is already secured by the paribhāṣā 'samarthaḥ padavidhiḥ' (2.1.1) and the word would be idle; samartha = paṭu = śakta, and a word is 'capable' of its effect (conveying meaning) only once the sandhi operations are done — hence 'kṛtasandhikāryatva'. TB: the fruit of this will become clear in the kaumudī itself under 'tasyāpatyam'. Followed for the rendering of sāmarthya.
  • textual The source reads 'prādgiśa-' (with a dangling hyphen) where the sense requires prāgdiśaḥ; BM's pratīka 'prāgdiśa iti yāvad iti' and its identification of 'prāgdiśo vibhaktiḥ' as the upper limit confirm this. The transmitted reading is left in the source; translated as prāgdiśaḥ.
  • textual The second half of the TB block filed here ('mahotsargān āha — prāgdīvyata ityādinā …', on the word dīvyat) comments on the next sūtra (SK 1073); its content is recorded there.
SK 1073 · A 4.1.83प्राग्दीव्यतीयः अणधिकारः
प्राग्दीव्यतोऽण् ॥ १०७३ ॥
prāgdīvyato'ṇ
prāgdīvyato 'ṇ — [The affix] aṇ [governs] up to [the sūtra] 'tena dīvyati'.

Rule. The affix aṇ is a heading. It governs every rule up to, but not including, tena dīvyati (A 4.4.2, SK 1550). The word dīvyat in the sūtra quotes part of that later rule's word dīvyati, "he plays"; scholars discuss exactly how the quotation marks the boundary.

Example.

aśvapater apatyam → the sense-rule tasyāpatyam names no affix → it asks "which affix?"; this heading answers aṇ → it asks "after which word?"; SK 1072 answers aśvapati → aśvapati + aṇ.

The ṇ of aṇ is final in the upadeśa, so it is a marker by SK 1: the affix attaches as a and is ṇit.

Applies when / blocked by. Aṇ is the general rule (utsarga). Where a later rule names a specific affix, such as iñ, that specific affix wins, as an apavāda of aṇ. The senses in the stretch before tena dīvyati are called prāgdīvyatīya, "those before dīvyat". Bhaṭṭoji's commentators explain the name itself as a taddhita form: "belonging to [the stretch] before dīvyat".

Siddhānta-kaumudī
तेन दीव्यति SK 1550 इत्यतः प्रागणधिक्रियते ॥

Aṇ is made governing (adhikāra) as far as [the sūtra] 'tena dīvyati' (SK 1550), [i.e.,] up to but not including it.

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 232
—प्राग्दीव्यतीयेष्विति । दीव्यतः प्राक् प्राग्दीव्यत् । ‘अपपरिवहिरञ्चवः पञ्चम्या’ इत्यव्ययीभाव इति प्राच्चः ॥ ‘प्राग्दीव्यतम्’ इति तूचितम् । ‘ज्ञयः’ इति टच्प्रवृत्तेरिति केचित् । तन्न । ‘ज्ञयः’ इति टचः पाक्षिकलात् । अन्यथा ‘उपसमिधमुपसमित्’ इति तत्सूत्रस्थमूलोदाहरणस्यासंगत्यापत्तेः । न चात्र टचोऽभावे ‘अव्ययानां भमात्रे’ इति टिलोपे ‘आग्दीव्यतीय’ इति रूपं न स्यादिति शङ्काम् । अव्ययीभावस्याव्ययत्वे प्रयोजनं ‘लुञ्छुखस्वरोपचारः’ इति परिगणनात् । प्राग्दीव्यति भवः प्राग्दीव्यतीयः । ‘वृद्धाच्छः’ । त्यप् तु न शङ्कनीय एव । ‘अमेहक्कतसित्रेभ्य एव’ इति परिगणनात् । ‘लुञ्छुखस्वरः’ इत्यादिपरिगणनया अनव्ययलाच्च
Bālamanoramā
प्राग्दीव्यतोऽण् - प्राग्दीव्यतोऽण् ।तेन दीव्यति खनति जयति जित॑मिति सूत्रस्थदीव्यतिशब्दैकदेशस्यानुकरणमिह दीव्यच्छब्दः । तेन च तद्घटितं तत्सूत्रं लक्ष्यते । तदाह — तेन दीव्यतीत्यतः प्रागिति । तथाचतस्यापत्य॑मित्याद्युत्तरसूत्रेषु विधेयप्रत्ययविशेषाऽसंयुक्तेषु किं भवतीत्याकाङ्क्षायामणित्युपतिष्ठत इति लभ्यते ।कस्माद्भवती॑त्याकाङ्क्षायांसमर्थात्प्रथमा॑दिति प्रकृतिविशेषो लभ्यते । यत्र तु विधेयः प्रत्ययविशेषः श्रूयते तत्राऽणिति नोपतिष्ठते, अमित्यस्यौत्सर्गिकतया वैशेषिकेणेञादिना बाधात् ।
translator notes
  • commentary BM: 'dīvyat' in the sūtra is an imitation (anukaraṇa) of part of the word dīvyati in the sūtra 'tena dīvyati khanati jayati jitam' (4.4.2), and through it that sūtra is indicated — hence the kaumudī's 'tena dīvyati' is rendered as the name of that sūtra. BM further: in the following sūtras (tasyāpatyam etc.) which name no particular affix, aṇ presents itself to the expectation 'what [affix] occurs?', and 'samarthāt prathamāt' to 'after what?'; where a specific affix is stated, aṇ, being the utsarga, is blocked by the specific iñ etc. Followed.
  • commentary TB (in the block filed under SK 1072): some hold that 'dīvyat' is a meaningless fragment taken as a boundary, as [īśvara] in 'prāg rīśvarāt' (1.4.56; OCR 'prāgprīśvarāt'); others take it as śatṛ-ending, so that the boundary is the meaning 'agent of playing'. The kaumudī's own gloss ('tena dīvyati ity ataḥ prāk') follows the BM line; the English does not decide between the two.
  • textual The TB block filed under this unit ('prāgdīvyatīyeṣv iti', confidence lemma-weak) glosses the phrase 'prāgdīvyatīyeṣv artheṣu' of the next kaumudī (SK 1074); its content is recorded there.
SK 1074 · A 4.1.84V
अश्वपत्यादिभ्यश्च ॥ १०७४ ॥
aśvapatyādibhyaśca
aśvapatyādibhyaś ca — And after aśvapati and the rest [aṇ].

Rule. After aśvapati and the rest of its list, aṇ occurs in the prāgdīvyatīya senses. The ca "and" draws aṇ in from SK 1073. Bhaṭṭoji's commentators give the list: aśvapati, gaṇapati, rāṣṭrapati, kulapati, gṛhapati, paśupati, kṣetrapati.

Example.

aśvapater apatyam → aśvapati is in the list → aśvapati + aṇ → the form is finished in Section B → āśvapatam.

gaṇapati → also in the list → gaṇapati + aṇ → gāṇapatam.

Applies when / blocked by. Why is this needed, if aṇ is the default anyway? Because SK 1077 will teach ṇya after every word whose last member is pati. All the words of this list end in pati. So this rule is an apavāda of that ṇya: without it, aśvapati would take ṇya.

Siddhānta-kaumudī
एभ्योण् स्यात् प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु । वक्ष्यमाणस्य ण्यस्याऽपवादः ॥

After these [aśvapati and the rest] aṇ occurs, in the senses [taught in the section] prior to 'dīvyati' (prāgdīvyatīya). [This is] an apavāda of the ṇya that will be taught [in 'dityadityādityapatyuttarapadāṇ ṇyaḥ' (SK 1077)].

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 232
—वक्ष्यमाणस्येति । ‘पत्युत्तरमदाण्यः’ इति वक्ष्यमाणस्य
Bālamanoramā
अश्वपत्यादिभ्यश्च - अआपत्यादिभ्यश्च । चकारात्प्राग्दीव्यतोऽ॑णित्यनुकृष्यते । तदाह — एभ्योऽण् स्यादिति । दीव्यतः प्राक् — प्राग्दीव्यत् ।अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या॑ इत्यव्ययीभावः । 'झयः' इति टच् तु न, तस्य पाक्षिकत्वात् । प्राग्दीव्यति भवाः-प्राग्दीव्यतीयाः ।वृद्धाच्छः॑ ।अव्ययात्त्यबि॑ति तु न, अव्ययीभावस्याव्ययत्वेलुहृउखस्वरोपचाराः प्रयोजन॑मिति परिगणनात् । अत एवअव्ययानां भमात्रे टिलोपः॑ इत्यपि न भवति । ननुप्राग्दीव्यतोऽ॑णित्येव सिद्धे किमर्थमिदं सूत्रमित्यत आह — वक्ष्यमाणस्येति ।दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः॑ इति वक्ष्यमाणस्य पत्युत्तरपदत्वप्रयुक्तण्यप्रत्ययस्य बाधनार्थमित्यर्थः ।
translator notes
  • commentary BM: the 'ca' draws in aṇ from 'prāgdīvyato 'ṇ'. The ṇya 'to be taught' is that of 'dityadityādityapatyuttarapadāṇṇyaḥ' (4.1.85), conditioned by pati as final member, which this sūtra is framed to block for aśvapati etc. (TB: 'patyuttarapadāṇ ṇyaḥ iti vakṣyamāṇasya') — hence the bracketed identification. Followed.
  • commentary BM (and TB, in the block filed under SK 1073) on the term prāgdīvyatīya: prāgdīvyat = 'dīvyataḥ prāk', an avyayībhāva by 'apaparibahirañcavaḥ pañcamyā' (2.1.12); the ṭac of 'jhayaḥ' (5.4.111) does not apply, being optional (TB: some say 'prāgdīvyatam' would be proper — rejected, since otherwise the kaumudī's own example 'upasamidham upasamit' under that sūtra would be incoherent); no ṭilopa by 'avyayānāṃ bhamātre', because the avyaya-hood of an avyayībhāva serves only the enumerated purposes (luk etc.); then prāgdīvyati bhavaḥ → prāgdīvyatīyaḥ by 'vṛddhāc chaḥ' (4.2.114), tyap being excluded by the enumeration 'amehakvatasitrebhya eva'. Recorded as the tradition's reading of the term; the English renders it by the sense only.
SK 1075 · A 7.2.117V
तद्धितेष्वचामादेः ॥ १०७५ ॥
taddhiteṣvacāmādeḥ
taddhiteṣv acām ādeḥ — When taddhita [affixes marked with ñ or ṇ follow, vṛddhi] of the first among the vowels.

Rule. When a taddhita affix marked with ñ or ṇ follows, vṛddhi replaces the first of the vowels of the base. Bhaṭṭoji's commentators show where the missing words come from: "ñ or ṇ" and "vowel" are carried by anuvṛtti from aco ñṇiti (A 7.2.115), and "vṛddhi" from mṛjer vṛddhiḥ (A 7.2.114). Acām, "of the vowels", is a partitive genitive: the first vowel among them.

Example.

aśvapati + aṇ → aṇ is ṇit (its ṇ is a marker) → the first vowel of aśvapati is the a of aśva → it becomes ā → āśvapati + a

→ the final i is deleted before the taddhita by yasyeti ca (SK 311) → āśvapata

→ neuter, nominative singular → āśvapatam "the offspring (and the rest) of aśvapati".

Watch out. The vṛddhi falls on the first vowel of the whole base, whatever vowel that is. Normally a rule that says "vṛddhi" without naming the sound replaced acts only on i, u, ṛ, ḷ, by iko guṇavṛddhī (A 1.1.3). Here the rule names the sound it replaces, "the first vowel", so that restriction does not come in. That is why the a of aśva takes vṛddhi.

Siddhānta-kaumudī
ञिति णिति च प्रत्यये परेऽचामादेरचो वृद्धिः स्यात् ॥

When an affix [taddhita] marked with ñ or with ṇ follows, vṛddhi occurs in place of the first of the vowels (ac).

Tattvabodhinī
NSP p. 232
— तद्धितेष्व—। अचां मध्ये आदिरजेवेति ‘अचो ठिणति’ इति सूत्रादच इत्यनुवर्तत इत्याशयेन व्याचष्टे—अच इति ॥—वृद्धिः स्यादिति । ‘मृजेर्बृद्धिः’ इत्यतोऽनुवर्तत इति भावः
Bālamanoramā
तद्धितेष्वचामादेः - तद्धितेष्वचामादेः ।अचोञ्णिती॑त्यनुवर्तते ।मृजेर्वृद्धि॑रित्यतो वृद्धिरिति च ।अचा॑मिति निर्धारणषष्ठी । तदाह — ञितीति ।
translator notes
  • commentary BM: 'aco ñṇiti' (7.2.115) is carried forward (anuvṛtti) into this rule, and 'vṛddhiḥ' from 'mṛjer vṛddhiḥ' (7.2.114); 'acām' is a nirdhāraṇa genitive. TB agrees: 'ac' is carried forward from 'aco ñṇiti' in the sense 'among the vowels, the first vowel alone', and vṛddhi from 'mṛjer vṛddhiḥ'. This is the source of the kaumudī's 'ñiti ṇiti ca' and 'vṛddhiḥ'. Followed.
SK 1076 · A 7.2.118V
किति च ॥ १०७६ ॥
kiti ca
kiti ca — And when [a taddhita] marked with k [follows, vṛddhi of the first vowel].

Rule. And when a taddhita marked with k follows, the same happens: vṛddhi replaces the first vowel of the base. Bhaṭṭoji's commentators say the rule is set down here, off its proper topic, for ease of explanation, and for forms such as bāhīkaḥ below.

Example.

Bhaṭṭoji's own examples here close the aṇ derivation of Section A:

aśvapater apatyādi "the offspring and the rest of aśvapati" → āśvapatam. The "and the rest" takes in the other senses, such as "collection".

gaṇapati + aṇ → gāṇapatam.

The case with k proper:

bahis + īkak → the ṭi is is dropped (a vārttika under SK 1077) → bah + īka → īkak is kit → the first vowel a of bahis becomes ā → bāhīkaḥ (Section D).

agni + ḍhak → ḍhak is kit → a becomes ā → āgneyam (Section E).

Watch out. Bhaṭṭoji calls the form gāṇapatyo mantraḥ, "a mantra whose deity is gaṇapati", with the affix ṇya, simply an error. Gaṇapati is in the aśvapati list (SK 1074), so it takes aṇ, not ṇya: gāṇapatam. Scholars discuss whether the form can be defended in another way.

Siddhānta-kaumudī
किति तद्धिते च तथा । अश्वपतेरपत्यादि आश्वपतम् । गाणपतम् । गाणपत्यो मन्त्र इति तु प्रामादिकमेव ॥

And when a taddhita marked with k follows, likewise [there is vṛddhi of the first of the vowels]. aśvapater apatyādi (the offspring, etc., of aśvapati) → āśvapatam. gāṇapatam. As for 'gāṇapatyo mantraḥ', that is simply an error (prāmādika).

Tattvabodhinī
NSP p. 232
—किति च । ‘वाहीकः’ इत्याद्यर्थमपीदं सुगमव्याख्यानायात्रैवोपन्यस्तम् ॥ ‘अचामादेः’ इति निर्दिष्टस्थानिकलादिक्परिभाषात्र नोपतिष्ठत इत्याशयेनोदाहरति— आश्र्वपतमित्यादि ॥—प्रामादिकमेवेति । एतच्च हरदत्तग्रन्थे स्थितम् ॥ यदि तु देवतार्थकाण्णन्ताच्चातुर्वर्ण्यादेराकृतिगणलात् ष्यञिति व्याख्यायते तदा निर्दुष्टं एवायं प्रयोगः ॥ अश्वपति गणपति राष्ट्रपति कुलपति गृहपति पशुपति क्षेत्रपतीलश्वपलादिः
Bālamanoramā
किति च - किति च । तथेति । अचामादेरचो वृद्धिरित्यर्थः । इदं सूत्रं प्रकृतानुपय्कुत्मपि व्याख्यासोकर्यायेहोपन्यस्तम् । अपत्यादीति । आदिना समूहाद्यर्थसङ्ग्रहः । आआपतमिति । अआपतेरणि आदिवृद्धौयस्येति चे॑तीकारलोपः । गाणपतमिति । अआपत्यादिषु गणपतिशब्दः पठित इति भावः । गाणपत्य इति । गणपतिर्देवता अस्य मन्त्रस्येति विग्रहः । प्रामादिकमेवेति । प्रमादादायातमित्यर्थः । गणपतिक्षेत्रपत्यादीनामआपत्यादिगणे पाठस्य वृत्तौ दर्शना पदादिति । पतिरुत्तरपदं यस्य तस्मादिति विग्रहः । प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेष्विति । 'प्राग्दीव्यत' इत्यनुवृत्तेरिति बावः । अणोऽपवादैति । विशेषविहितत्वादिति भावः । दैत्य इति । दितेरपत्यमिति विग्रहः । दितेण्र्यप्रत्ययः । 'चुटू' इति णकार इत्, आदिवृद्धिः,यस्येति चे॑तीकारलोपः । अदितेः, आदित्यस्य वेति ।अपत्यादी॑ति शेषः । आदित्य इति । जाताद्यर्थे ण्ये आदिवृद्धौयस्येति चे॑ति लोपे 'आदित्य' इति रूपम् । आदित्यशब्दाण्ण्ये आदिवृद्धौयस्येति चे॑ति लोपे 'यणो मयः' इति पूर्वकारस्य द्वित्वे सतिहलो यमा॑मित्याद्ययकारस्य लोपे द्वियकारं रूपम् । द्वित्वाऽभावे लोपे चाऽसति द्वियकारमेव । असति द्वित्वे यकारलोपे च सत्येकयकारं रूपम् । अनपत्यात्वात्,आपत्यस्य चे॑ति यलोपो न । अदितेरपत्ये ण्ये, आदित्यशब्दात्पुनरपत्ये ण्येआपत्यस्य चे॑ति यलोपः प्राजापत्य इति । पत्युत्तरपदात् प्रजापतिशब्दाण्ण्ये आदिवृद्धौयस्येति चे॑ति लोपः । 'दैतेया' इति त्वसाध्वेव । साधुत्वश्रद्धाजाडए तु पृषोदरादित्वात्समाधेयम् । कासिकायामिति । बाष्ये त्विदं न दृश्यत इति भावः । याम्य इति । यमस्यापत्यादीतिविग्रहः । पृथिव्या ञाऽञाविति । ञश्च, अञ् च वक्तव्यावित्यर्थः । पार्तिवेति । पृथिव्या अपत्यादीति विग्रहः । ञप्रत्यये 'चुटू' इति ञकार इत्, आदिवृद्धिः,॒यस्येति चे॑ति लोपः । स्त्रियामदन्तत्वाट्टाप् । पार्थिवीति । अञिटिड्ढाण॑ञिति ङीप् । ञप्रत्ययस्यैव विधौ ङीब् न स्यात् । अञ एव विधौ टाब् न स्यात् । तस्मादुभयविधिः । #एतत्सूचनायः स्त्रीलिङ्गोदाहरणमिति बोध्यम् । देवादिति । देवशब्दाद्यञ्, अञ् च प्रत्ययौ प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु वक्तव्यावित्यर्थः । दैव्यं दैवमिति ।देवस्यापत्यादी॑ति विग्रहः । यञि अञि च आदिवृद्धौयस्येति चे॑ति लोपः । बहिष इति ।बहि॑सिति सकारान्तमव्ययम् । तस्मात्प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु यञ्, प्रकृतेष्टिलोपश्चेति वक्तव्यमित्यर्थः । बाह्र इति । बहिर्भव इत्यादि विग्रहः । यञि टिलोपे आदिवृद्धिः ।अव्ययानां भमात्रे टिलोप॑ इत्यस्याऽनित्यत्वज्ञापनार्थमिह टिलोपविधानम् । तेन आराद्भव आरातीय इत्यादि सिध्यति ।ईकक् चेति । बहिष ईकक् च स्यात्, प्रकृतेष्टिलोपश्चेति वक्तव्यमित्यर्थः । बाहीक इति । बहिष ईककि टिलोपेकिति चे॑त्यादिवृद्धिः । स्थाम्न इति । स्थामन्शब्दादकारप्रत्ययः । प्राग्दीव्यतीयेष्वर्तेषु वाच्य इत्यर्थः । अणोऽपवादः । अआत्थाम इति । अआस्येव स्थामा=स्थितिर्यस्येति विग्रहः । अआत्थाम्नोऽपत्यं, तत्र जात इत्यादिर्विग्रहः । प्रत्ययविधित्वेऽपि भाष्ये उदाहरणात्तदन्तविधिः । अआस्थामन्शब्दादकारप्रत्यये 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । अणि तु आदि वृद्धिः स्यात् । ननूदः परत्वाऽभावात्कथमिह सकारस्य थकार इत्यत आह — पृषोदकादित्वादिति । भवार्थे तु लुग्वाच्य इति ।अकारप्रत्ययस्ये॑ति शेषः ।लोम्न इति । लोमन्शब्दाद्बहुषु अपत्येषु वाच्येषु अकारप्रत्ययो वक्तव्य इत्यर्थः । बाह्वादीञ इति । बाह्वादित्वप्रयुक्तस्य इञोऽपवाद इत्यर्थः । उडुलोमा इति । उडूनि नक्षत्राणीव लोमानि यस्य स उडुलोमा, तस्यापत्यमिति विग्रहः लोम्नोऽपत्ययोगाऽसंभवात्प्रत्ययविधित्वेऽपि तदन्तविधिः । अकारप्रत्यये सति 'नस्यतद्धिते' इति टिलोपः । औडुलोमिरिति । उडुलोम्नोऽपत्यमिति विग्रहः । अत्रापत्यबहुत्वाऽभावादकारप्रत्ययो न । किंतु बाह्वादित्वादिञि टिलोप इति भावः । सर्वत्र गोरिति । लोम्नोऽपत्येष्विति पूर्ववार्तिकादपत्यग्रहणानुवृत्तिनिवृत्त्यर्थंसर्वत्र॑ग्रहणम् । अपत्ये तदन्येषु च प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु गोशब्दादजादिप्रत्ययप्रसङ्गे सति यत्प्रत्ययो वाच्य इत्यर्थः । गव्यमिति । गवि भवं, गोरागतमित्यादि विग्रहः । अणपवादो यत् । गोरूप्यं गोमयमिति ।हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्या॑मिति रूप्य इत्यर्थः ।मयड्वैतयो॑रिति रूप्यमयटौ । हलादित्वान्नैतयोर्यत्प्रत्ययो बाधक इति भावः ।
translator notes
  • commentary BM: 'tathā' = 'vṛddhi of the first of the vowels'. This sūtra, though not relevant to the present topic, is set down here for ease of explanation (TB: also for the sake of forms such as bāhīkaḥ below). 'apatyādi': 'ādi' takes in the senses samūha etc. āśvapatam: aṇ after aśvapati, ādivṛddhi, loss of the i by 'yasyeti ca' (6.4.148). gāṇapatam: gaṇapati is read in the aśvapatyādi list (TB gives the list: aśvapati, gaṇapati, rāṣṭrapati, kulapati, gṛhapati, paśupati, kṣetrapati). Followed.
  • commentary BM: gāṇapatyaḥ = 'gaṇapatir devatā asya mantrasya'; it is 'prāmādika' (arisen from carelessness) because gaṇapati, kṣetrapati etc. are seen read in the aśvapatyādi list in the Vṛtti. Followed for the gloss of 'prāmādika'.
  • commentary TB: the verdict 'prāmādikam eva' stands in Haradatta's work; but if gāṇapatya is explained as ṣyañ after the aṇ-ending devatā-word (cāturvarṇyādi being an ākṛtigaṇa), the usage is faultless. The kaumudī's verdict is translated as it stands; TB's defence recorded, not harmonized.
  • commentary TB: because 'acām ādeḥ' names the sthānin expressly, the paribhāṣā that guṇa and vṛddhi replace ik ('iko guṇavṛddhī', 1.1.3) does not present itself here — hence the example āśvapatam, in which the vṛddhi falls on the a of aśva.
  • textual The BM block of this unit runs on, after '…gaṇapatikṣetrapatyādīnām aśvapatyādigaṇe pāṭhasya vṛttau darśanāt', into the commentary on the next sūtra and its vārttikas ('patir uttarapadaṃ yasya …' through '…gorūpyamayaṭau'); SK 1077 has no BM block of its own. That material is used and recorded under SK 1077.
SK 1077 · A 4.1.85V
दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः ॥ १०७७ ॥
dityadityādityapatyuttarapadāṇṇyaḥ
dityadityādityapatyuttarapadāṇ ṇyaḥ — After diti, aditi, āditya, and [a word] whose final member is pati, ṇya.

Rule. After diti, aditi and āditya, and after a word whose last member (uttarapada) is pati, the affix ṇya occurs in the prāgdīvyatīya senses. It is an apavāda of aṇ (SK 1073). Bhaṭṭoji's commentators note that "in the prāgdīvyatīya senses" is supplied by anuvṛtti from SK 1073.

Example.

diter apatyam "the offspring of diti" → diti + ṇya → the ṇ is initial and retroflex, so it is a marker by cuṭū (SK 189); the affix is ṇit → first-vowel vṛddhi by SK 1075: i → ai → daiti + ya → the final i deleted by yasyeti ca (SK 311) → daitya → daityaḥ.

aditi + ṇya → vṛddhi a → ā → yasyeti ca → ādityaḥ "of aditi".

āditya + ṇya → the first vowel is already ā, so vṛddhi changes nothing → the final a deleted by yasyeti ca → ādity + ya = ādityya

→ optionally one y dropped by halo yamāṃ yami lopaḥ (A 8.4.64) → ādityaḥ "of āditya" (or, with two y, ādityyaḥ).

prajāpati + ṇya (a pati-final word) → vṛddhi a → ā → yasyeti ca → prājāpatyaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators add three points. The one-y step above is theirs: in ādityya, a later optional doubling of the y and the optional deletion of a y by A 8.4.64 give a spelling with one y or with two. A different deletion of the y, taught in A 6.4.151, does not apply, because it needs an inner affix of offspring, and the ṇya of āditya is not one. And the plural daiteyāḥ for "sons of diti" is simply incorrect; at most it could be defended as pṛṣodarādi.

Watch out. Aśvapati and gaṇapati also end in pati, but they do not take ṇya. SK 1074 has already given them aṇ.

Vārttika yamāc ca — "and after yama, ṇya"

Bhaṭṭoji adds that this vārttika is read so in the Kāśikā, the old running commentary on the Aṣṭādhyāyī. His commentators take this to mean it is not found in the Bhāṣya, the great commentary.

yama + ṇya → vṛddhi a → ā → yasyeti ca → yāmyaḥ.

Bhaṭṭoji's commentators add that yāmya could be formed in another way too, even without this vārttika.

Siddhānta-kaumudī
दित्यादिभ्यः पत्युत्तरपदाच्च प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ण्यः स्यात् । अणोऽपवादः ॥ दैत्यः । अदितेरादित्यस्य वा आदित्यः । प्राजापत्यः ।

After diti and the rest [diti, aditi, āditya], and after [a word] whose final member (uttarapada) is pati, ṇya occurs in the prāgdīvyatīya senses. [This is] an apavāda of aṇ. daityaḥ. ādityaḥ — [the offspring, etc.] of aditi, or of āditya. prājāpatyaḥ.

vārttika
यमाच्च

(vārttika) yamāc ca — And after yama [ṇya].

इति काशिकायाम् ॥ याम्यः ॥

— so [it is read] in the Kāśikā. yāmyaḥ.

vārttika
पृथिव्या ञाञौ

(vārttika) pṛthivyā ñāñau — After pṛthivī, ñ and añ.

(वार्तिकम्) ॥ पार्थिवा । पार्थिवी ॥

(vārttika) pārthivā. pārthivī.

vārttika
देवाद्यञञौ

(vārttika) devād yañañau — After deva, yañ and añ.

(वार्तिकम्) ॥ दैव्यम् । दैवम् ॥

(vārttika) daivyam. daivam.

vārttika
बहिषष्टिलोपो यञ्च

(vārttika) bahiṣaṣ ṭilopo yañ ca — After bahis, loss of the ṭi, and [the affix] yañ.

(वार्तिकम्) ॥ बाह्यः ॥

(vārttika) bāhyaḥ.

vārttika
ईकक्च

(vārttika) īkak ca — And īkak [after bahis, with loss of the ṭi].

(वार्तिकम्) ॥ बाहीकः ॥

(vārttika) bāhīkaḥ.

vārttika
स्थाम्नोऽकारः

(vārttika) sthāmno 'kāraḥ — After sthāman, [the affix] a.

(वार्तिकम्) ॥ अश्वत्थामः । पृषोदरादित्वात्सस्य तः ॥

(vārttika) aśvatthāmaḥ. Because [the word belongs] to the pṛṣodarādi [class] (6.3.109), the s becomes t.

vārttika
भवार्थे तु लुग्वक्तव्यः

(vārttika) bhavārthe tu lug vaktavyaḥ — But in the sense 'existing in' (bhava), luk [of the affix a] is to be stated.

(वार्तिकम्) ॥ अश्वत्थामा ।

(vārttika) aśvatthāmā.

vārttika
लोम्नोऽपत्येषु बहुष्वकारः

(vārttika) lomno 'patyeṣu bahuṣv akāraḥ — After loman, when the offspring are many, [the affix] a.

(वार्तिकम्) ॥ बाह्वादीञोऽपवादः । उडुलोमाः । उडुलोमान् । बहुषुकिम् ? औडुलोमिः ॥

(vārttika) [This is] an apavāda of the iñ [taught] after the bāhvādi [words] (4.1.96). uḍulomāḥ. uḍulomān. Why 'when many'? auḍulomiḥ.

vārttika
गोरजादिप्रसङ्गे यत्

(vārttika) gor ajādiprasaṅge yat — After go, when an affix beginning with a vowel (ac) would apply, yat.

(वार्तिकम्) ॥ गव्यम् । अजादिप्रसङ्गे किम् ? । गोभ्यो हेतुभ्यः आगतं गोरूप्यम् ॥ गोमयम् ॥

(vārttika) gavyam. Why 'when an ac-initial [affix] would apply'? gobhyo hetubhya āgataṃ gorūpyam ('come from cows as the cause'). gomayam.

Tattvabodhinī
NSP p. 232–233
—दित्यदित्या—। पतिशब्दस्योच्चपदमन्ते उपधीये ॥ वद्भावेन स्यादेव ण्य इति भ्रमितव्यम् । दितिशब्दान्कीषि कृते ‘यस्येति च’ इति लोपेन सर्वादीर्घाभावादिति ॥ आदित्यशब्दाण्ण्यप्रत्यये ‘यस्य—’ इति लोपे ‘हलो यमां—’ इति पाक्षिको यलोपः । न चाल्लोपस्य स्थानिवत्त्वम्, ‘यलोपे ‘न पदान्त—’ इति तन्निषेधात् ‘पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्’ इत्युक्तेश्च ॥—काशिकायामिति । भाष्ये तु न दृष्टमिति भावः ॥ अण्णन्तात् स्वार्थिकेन ष्यञ्चा प्रयोगः सूपपादः । स्त्रियां कीष् न भवति, षितां कीषोऽनित्यत्वात् ॥ वाञोः फलभेदज्ञापनाय स्त्रीलिङ्गमुदाहरति—पार्थिवा । पार्थिवीति ॥—वहिष इति । टिलोपवचनम् ‘अव्ययानां भमात्रे’ इत्यस्यानित्यतां ज्ञापयितुम् । तेन आरातीय इति सिद्धम् ॥—अश्वत्थाम इति । भाष्योदाहरणात्तदन्तविधिः । न च बलवाचिनः स्थामन्द्राब्दस्यापत्येन योगासंभवाद्वचनारम्भसामर्थ्यात्तदन्तविधिः स्यादिति वाच्यम् । जाताद्यर्थे तत्संभवेन सामर्थ्योपक्षयात् । अश्वस्येव स्थाम यस्येति बहुत्रीहिः ॥—उडुलोमा इति । उड्डनि नक्षत्राणीव लोमान्यस्येति विग्रहः । केवलस्यापत्येन योगासंभवात्तदन्तविधिस्ततोऽकारष्टिलोपः ॥—गोरिति । न केवलमपत्य एवायं, किं तु प्रार्गदीव्यतीयेषु सर्वैष्वर्थेष्विति ज्ञेयम् ॥—गद्यमिति । गवि भवं, गौर्देवता अस्य, गोरिदमित्यादिरर्थः ॥ केचित्तु भाष्ये सर्वत्रग्रहणात्प्रार्गदीव्यतीयेभ्योऽन्यस्मिन्नर्थेऽप्ययं यत् । तेन गवा चरति गव्य इत्याद्यपि भवतीत्याहुः ॥—गोरूप्यमित्यादि । ‘हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः, मयद्च’ इति रूप्यमयदौ
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 233 १ लोझ इति—‘अभिव्यक्तपदार्था ये इति न्यायेन संशाभूतस्य न ग्रहणम् । अस्य चापत्यमात्रविषयत्वेऽपि साधारणप्रत्ययेषु पठनं ‘स्थाम्नोऽकार’ इत्यतोऽकारप्रत्ययानुवृत्त्यनुरोधादिति भावः ।
translator notes
  • textual This unit carries no BM block; BM's commentary on this sūtra and on all its vārttikas is transmitted as the tail of the BM block of SK 1076 (from 'patir uttarapadaṃ yasya tasmād iti vigrahaḥ'). It has been read there and is cited below as BM.
  • commentary BM: 'patyuttarapada' = 'that whose final member is pati'; 'prāgdīvyatīyeṣv artheṣu' is supplied because 'prāgdīvyataḥ' is carried forward (anuvṛtti); 'apavāda of aṇ' because ṇya is taught for specific bases. Derivations: daityaḥ = diter apatyam — diti + ṇya, ṇ an it by 'cuṭū', ādivṛddhi, i-lopa by 'yasyeti ca'. 'adites, ādityasya vā' — supply 'apatyādi' (followed in the bracket): ādityaḥ from aditi with ṇya in the sense jāta etc.; from āditya + ṇya, ādivṛddhi and 'yasyeti ca' lopa, then optionally doubling of the preceding y (vārttika on 8.4.47) and loss of a y by 'halo yamāṃ yami lopaḥ' (8.4.64), giving a two-y or a one-y form; the y-lopa of 'āpatyasya ca taddhite 'nāti' (6.4.151) applies only when the inner ṇya was itself an apatya affix. prājāpatyaḥ: prajāpati + ṇya, ādivṛddhi, 'yasyeti ca'. BM adds that 'daiteyāḥ' is simply incorrect and, if insisted on, defensible only as pṛṣodarādi. TB: after āditya + ṇya, 'yasya' lopa and then the optional y-lopa by 'halo yamāṃ'; the a-lopa is not sthānivat ('na padānta-' 1.1.58; 'pūrvatrāsiddhe na sthānivat'). Followed.
  • commentary BM and TB: 'in the Kāśikā' implies that this vārttika is not seen in the Bhāṣya. TB adds that yāmya is well-formed in any case as svārthika ṣyañ after the aṇ-ending [yāma]. Followed for the rendering of k3 as a remark on the vārttika's provenance.
  • commentary BM: pārthivā = pṛthivyā apatyādi with ñ (ñ an it by 'cuṭū', ādivṛddhi, 'yasyeti ca'), ṭāp as it ends in a; pārthivī with añ, ṅīp by 'ṭiḍḍhāṇañ…' (4.1.15). Had only ñ been taught there would be no ṅīp, had only añ, no ṭāp; hence both, and the feminine examples are given to show this (TB: 'to show the difference in result between ñ and añ'). daivyam, daivam = devasyāpatyādi with yañ and añ, ādivṛddhi, 'yasyeti ca'. Followed.
  • commentary BM: bahis is an s-final avyaya; the vārttika teaches yañ after it in the prāgdīvyatīya senses together with ṭilopa of the base. bāhyaḥ = bahir bhavaḥ etc.: yañ, ṭilopa, ādivṛddhi. 'īkak ca' = īkak too after bahis, with ṭilopa (followed in the bracket at k10); bāhīkaḥ: īkak, ṭilopa, ādivṛddhi by 'kiti ca'. The express ṭilopa serves to indicate (jñāpaka) that 'avyayānāṃ bhamātre ṭilopaḥ' is anitya, whence ārād bhavaḥ → ārātīyaḥ (TB the same). Followed.
  • commentary BM: aśvatthāmaḥ = 'aśvasyeva sthāmā (= sthitiḥ) yasya' (TB: a bahuvrīhi), then aśvatthāmno 'patyam, tatra jātaḥ, etc.; though this is an affix-rule, the tadanta-vidhi rests on the Bhāṣya's example (TB: not on the force of the statement, since sthāman can connect with the senses jāta etc.); a after aśvasthāman, ṭilopa by 'nas taddhite' (6.4.144) — with aṇ there would have been ādivṛddhi. Objection: ud does not precede, so how s → th? Answer: by pṛṣodarādi. 'luk' at k14: supply 'of the affix a' (followed in the bracket). Followed.
  • commentary BM: the a after loman when the offspring are many is an apavāda of the iñ due to bāhvādi membership (hence 'after the bāhvādi words'). uḍulomāḥ = 'uḍūni nakṣatrāṇīva lomāni yasya, tasyāpatyāni' — tadanta-vidhi since loman alone cannot connect with apatya (TB the same), ṭilopa by 'nas taddhite'; auḍulomiḥ = uḍulomno 'patyam, where the offspring are not plural, so iñ by bāhvādi with ṭilopa. Followed.
  • textual BM's pratīka reads the vārttika as 'sarvatra gor ajādiprasaṅge yat', explaining 'sarvatra' as stopping the anuvṛtti of 'apatyeṣu' from the previous vārttika; the kaumudī text here lacks 'sarvatra'. TB likewise glosses 'goḥ' as 'not only in apatya but in all prāgdīvyatīya senses', and reports that some, on the strength of 'sarvatra' in the Bhāṣya, extend this yat to senses beyond the prāgdīvyatīya (e.g. gavā carati gavyaḥ). Transmitted reading kept.
  • commentary BM and TB: gavyam = gavi bhavam, gor āgatam, gaur devatā asya, gor idam etc.; yat is an apavāda of aṇ. gorūpyam by 'hetumanuṣyebhyo 'nyatarasyāṃ rūpyaḥ' (4.3.81); for gomayam BM as transmitted cites 'mayaḍ vaitayoḥ' (4.3.143), whereas TB cites 'mayaṭ ca' (4.3.82). Both agree that, being hal-initial, rūpya and mayaṭ are not blocked by yat. Followed for the gloss of gorūpyam.
  • translator Editorial footnote n1 of the source (NSP 1915, p. 233) on 'lomnaḥ': by the maxim 'abhivyaktapadārthā ye…' the word is not taken when it is a proper name; and although this vārttika concerns apatya alone, it is read among the common (sādhāraṇa) affixes because it follows on the anuvṛtti of the affix a from 'sthāmno 'kāraḥ'.
SK 1078 · A 4.1.86V
उत्सादिभ्योऽञ् ॥ १०७८ ॥
utsādibhyo'ñ
utsādibhyo 'ñ — After utsa and the rest, añ.

Rule. After utsa and the rest of its list, the affix añ occurs in the prāgdīvyatīya senses. Bhaṭṭoji's commentators supply that sense phrase. They add that añ is an apavāda of aṇ, and also of aṇ's own apavādas such as iñ.

Example.

utsa + añ → the ñ is a marker, so the affix is ñit → vṛddhi of the first vowel by SK 1075: u → au → autsa + a → the final a deleted by yasyeti ca → autsaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators quote a class-rule (gaṇa-sūtra) inside the list, baṣkayāse: baṣkaya takes añ only when it is not in a compound. So bāṣkayaḥ, but from a compound gaurbaṣkayiḥ.

Vārttika agnikalibhyāṃ ḍhak vaktavyaḥ — after agni and kali, ḍhak is to be stated

Ḍhak is kit: its k is a marker. Its ḍh is replaced by eya (A 7.1.2).

agner apatyādi "the offspring and the rest of agni" → agni + ḍhak → ḍh → eya → agni + eya → vṛddhi a → ā by SK 1076, ḍhak being kit → the final i deleted by yasyeti ca → āgneyam.

kali + ḍhak → the same steps → kāleyam.

Applies when / blocked by. The "and the rest" covers every prāgdīvyatīya sense. Bhaṭṭoji's commentators list them for āgneyam: agner apatyam "offspring of agni", agnir devatā asya "whose deity is agni", agninā dṛṣṭaṃ sāma "a chant seen by agni", agner idam "belonging to agni", agnau bhavam "existing in agni", agner āgatam "come from agni". They explain the placing. In the Bhāṣya this vārttika stands under a later rule and carries the words "there, everywhere". Bhaṭṭoji drops those words and reads it here, among the common affixes, so that one statement gives ḍhak in all these senses. It thereby replaces two narrower statements for agni and kali given later.

Siddhānta-kaumudī
औत्सः ॥

autsaḥ.

vārttika
अग्निकलिभ्यां ढक् वक्तव्यः

(vārttika) agnikalibhyāṃ ḍhak vaktavyaḥ — After agni and kali, ḍhak is to be stated.

(वार्तिकम्) ॥ अग्नेरपत्यादि आग्नेयम् । कालेयम् ॥

(vārttika) agner apatyādi (the offspring, etc., of agni) → āgneyam. kāleyam.

Tattvabodhinī
NSP p. 233–234
—उत्सादिभ्योऽञ् । अणस्तदपवादानामिवादीनां चायमपवादः ॥ इह ‘बष्कयासे’ इति गणसूत्रम् । असे असमासे, पूर्वाचार्यसंज्ञेयम् । बष्कयस्यापत्यादि बाष्कयः । असे किम् । गौर्वष्कयिः ॥ ‘असे’ इति निषेधाल्लिङ्गादिह तदन्तविधिः, तेन धेनुशब्दस्येह पाठादधेनूनां समूह आधेनवमिति सिद्धम् ॥ नन्वेवं धेनुकं गौधेनुकमिल्यत्राञ् प्रवर्तेत, ‘अचित्तहस्तिधेनोः—’ इति सूत्रे धेनुशब्दग्रहणाद्धेनुकमिति सिद्धावपि गौधेनुकं न सिद्ध्येदिति चेत् । न । ‘धेनुरनञ् इकसुत्पादयति’ इति विशेषवचनस्य भाष्ये स्थितत्वात् । इकं, ठकमित्यर्थः ॥—अग्निकलिभ्यामिति । अयं भावः । ‘सास्य देवता’ इत्यधिकारे ‘अमेढंक्’ इति सूत्रं, ‘दृष्टं साम’ इत्यधिकारे ‘कलेढंक्’ इति वाात्तेकं चापनीय प्राग्दीव्यतीयेष्विदमेव पठनीयम् । तेनामेरपत्यम्, अग्निना दृष्टं साम, अमेरिदम्, अमौ भवम्, अमेरागतमामेयमिति सिध्यति । तथा कलेरपत्यमित्याद्यर्थे कालेयमपि सिध्यतीति ॥ एतेन ‘यदकालयत्तत्कालेयस्य कालेयत्वम्’ इति श्रुतावर्यान्तरेऽपि ढको दर्शनात् ‘कलेढंक्’ इति सूत्रमपार्थकमिति मीमांसकोक्तिः परास्ता । वाात्तेके सूत्रत्वोक्तिरप्यवैयाकरणमीमांसकप्रतारणार्थेति दिक् ॥ इत्यपत्यादिविकारान्तार्थसाधारणाः प्रत्ययाः ॥ दिति वाच्यम् । उभयत्रापि ‘गोत्रे’ इत्यनुवृत्तेः, प्रवराध्यायप्रसिद्धं हि तत्र गोत्रम् । अन्यथा ‘पौत्राः, दौहित्राः’ इत्यत्राप्ययो लङ् स्यात् । एवं च ‘नञ्स्नजीककृद्युन्’ इति वार्तिके नञ्स्नञ्प्रहणं विना अञन्तलादेव क्षीप् सिध्यतीत्यपरमप्यनुकूल-मिति चेत् । अत्राहुः । नुकि ‘नस्तद्धिते’ इति टिलोपः स्यात् । न चैवं नुगानर्थक्यम् । टिलोपप्रवृत्त्यैव नुकः सार्थकत्वात् । यद्यपि स्त्रीशब्दे तस्य सार्थक्यं नास्ति, ‘यस्येति च’ इत्यनेनापीकारलोपसंभवात् । तथापि ‘श्रीर्देवतास्य श्रायं हविः’ इत्य-त्रेव ‘लोपात्परत्वाद्बुद्धिः स्यात्, नुकि तु टिलोपः प्रवर्तते’ इति स्त्रीशब्देऽपि नुकः सार्थक्यमस्तु । तस्मान्नञ्स्नजाविति यथान्यासमेव स्वीकर्तव्यमिति ॥ अन्ये तु ‘स्त्रीपुंसयोर्नुक्च’ इत्यस्तु, आगमे अकारो विवक्षितः । तस्य च ‘यस्येति च’ इति लोपे कृतेऽपि स्थानिवत्त्वाद्दिलोपो न भविष्यति । एवं च ‘टिङ्काणञ्’ इति सूत्रेणैव क्षीप्सिद्धौ नञ्स्नयोरुपसंख्यानं मा- स्त्विति महदेव लाघवमित्याहुः ॥—वत्यर्थ इति । ‘स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञ्चौ वत्यर्थं न प्रवर्तते’ इति सामान्यापेक्षं ज्ञापकमिति भावः ॥ अत एवोदाहरति—स्त्रीवदिति । ‘आ च त्वात्’ इति चकारो नञ्स्नञ्चभ्यां त्वतलोः समावेशार्थ इति वक्ष्यति । तेन स्त्रीत्वं स्त्रीता पुंस्त्वं पुंस्तेति सिद्धम्
Bālamanoramā
उत्सादिभ्योऽञ् - उत्सादिभ्योऽञ् ।प्राग्दीव्यतीयेआर्थेष्वि॑ति शेषः । अणिञाद्यपवादः ।दृष्टं सामे॑ति सूत्रभाष्येसर्वत्राऽग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः॑ इति वार्तिकं पठितम् ।दृष्टं सामे॑त्यर्थे ततोऽन्येष्वप्यर्थेषु ढग्वक्तव्य इत्यर्थः । ॒तत्र सर्वत्रे॑ति त्यक्त्वा लाघवात्प्राग्दीव्यतीयेष्वेवेदं वार्तिकं पठति — अग्निकलिभ्यामिति । अपत्यादीति । अग्निर्देवता अस्य इत्यादिसङ्ग्रहः । आग्नेयं कालेयमिति । ढकि एयादेशे कित्त्वादादिवृद्धौ 'यस्येति च' इति लोपः । इत्यपत्यादिविकारान्तार्थसाधारणाः प्रत्ययाः ।
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 234 १ द्विगोर्जिमित्तमिति—न चैवं पञ्चकपालीति द्विगोः संस्कृतमित्यर्थे पाञ्चकपालमिति स्यादिति वाच्यम् । अनभिधानात्ततः प्रत्ययानुत्पत्तेः ।
translator notes
  • commentary BM: supply 'prāgdīvyatīyeṣv artheṣu'; añ is an apavāda of aṇ, iñ, etc. (TB: of aṇ and of its own apavādas iñ etc.). TB adds the gaṇa-sūtra 'baṣkayāse' (ase = asamāse, an older teachers' saṃjñā): bāṣkayaḥ, but gaurbaṣkayiḥ; the prohibition 'ase' is a liṅga for tadanta-vidhi, whence ādhenavam = dhenūnāṃ samūhaḥ; dhenukam and gaudhenukam are secured by the Bhāṣya's 'dhenur anañ ikam utpādayati' (ika = ṭhak). Followed for the supplied senses.
  • commentary BM: in the Bhāṣya on 'dṛṣṭaṃ sāma' (4.2.7) the vārttika is read 'sarvatrāgnikalibhyāṃ ḍhag vaktavyaḥ', i.e. ḍhak also in senses other than 'dṛṣṭaṃ sāma'; Bhaṭṭoji drops 'tatra sarvatra' and, for brevity, reads it here among the prāgdīvyatīya. TB: the intent is that, removing 'agner ḍhak' (4.2.33) in the 'sāsya devatā' section and the 'kaler ḍhak' vārttika in the 'dṛṣṭaṃ sāma' section, this alone be read here, yielding āgneyam for agner apatyam, agninā dṛṣṭaṃ sāma, agner idam, agnau bhavam, agner āgatam, and kāleyam likewise; this refutes the Mīmāṃsaka objection based on the śruti 'yad akālayat tat kāleyasya kāleyatvam'. Followed for the bare rendering of the vārttika.
  • commentary BM: 'apatyādi' takes in 'agnir devatā asya' and the like; āgneyam, kāleyam: ḍhak, the substitute eya (7.1.2), ādivṛddhi by 'kiti ca' since ḍhak is kit, 'yasyeti ca' lopa. Followed for the gloss of apatyādi; the derivation is not in the kaumudī and is recorded here only.
  • textual Both commentaries close the section here ('ity apatyādivikārāntārthasādhāraṇāḥ pratyayāḥ'). After that colophon the TB block runs on ('…diti vācyam | ubhayatrāpi gotre ity anuvṛtteḥ …', on nañ-snañ, nuk, 'strīpuṃsayor nuk ca', 'vatyarthe') into commentary belonging to the next section (strīpuṃsābhyāṃ nañsnañau bhavanāt, 4.1.87 ff.) — a digitization run-on, not used. The editorial footnote n1 ('dvigor nimittam iti …', p. 234) likewise belongs to a later sūtra on the same page.
← all prakaraṇasoutline →