Prakaraṇa 21 · SK 931–939

एकशेषप्रकरणम्

ekaśeṣaprakaraṇam · 9 sūtras

SK 931 · A 1.2.65V

वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः ॥ ९३१ ॥

vṛddho yūnā tallakṣaṇaścedeva viśeṣaḥ

vṛddho yūnā tallakṣaṇaś ced eva viśeṣaḥ — A vṛddha [i.e. a gotra derivative alone is retained when expressed] together with a yuvan [derivative], provided the difference [between them] is due only to that [i.e. to the gotra and yuvan affixes].

Rule. When a vṛddha word is expressed together with a yuvan word, the vṛddha word alone is retained — provided the entire difference in form between the two is made by the gotra and yuvan affixes alone. A vṛddha is a gotra derivative: a word ending in the gotra affix, the affix that names a descendant from the grandson onward (apatyaṃ pautraprabhṛti gotram, A 4.1.162). Vṛddha is the older teachers' word for such a descendant. A yuvan word ends in the yuvan affix of A 4.1.163, which marks a younger member of the line while an elder is alive. "Expressed together" (sahokti) is the situation in which two words are meant jointly, as a sentence would join them with ca. It is not in the sūtra but is supplied by the reader (adhyāhāra). "Is retained" (śiṣyate) is the word śeṣa of SK 188, carried forward by anuvṛtti. Tallakṣaṇa means "having those (the two affixes) as its cause"; viśeṣa is the difference in form; and the word eva "only" is what gives "entire".

Example.

gārgya "descendant of Garga" → garga + the gotra affix yañ (A 4.1.105) → a vṛddha word.

gārgyāyaṇa "junior descendant of Gārgya" → gārgya + the yuvan affix phak (A 4.1.101) → a yuvan word.

gārgyaś ca gārgyāyaṇaś ca "Gārgya and Gārgyāyaṇa" → the two differ only by yañ against yañ + phak → the whole difference is affix-made → the vṛddha word gārgya alone is kept → it takes the number of both → gārgya in the nominative dual → gārgyau.

Applies when / blocked by. Each word of the sūtra bars a case, and Bhaṭṭoji gives all four.

Why "vṛddha"? gargagārgyāyaṇau "Garga and Gārgyāyaṇa": garga has no gotra affix, so it is not a vṛddha word. No ekaśeṣa; the two form a dvandva.
Why "together with a yuvan"? gargagārgyau "Garga and Gārgya": there is no yuvan word here. No ekaśeṣa.
Why "due to those affixes"? bhāgavittibhāgavittikau. Bhāgavitti is the gotra descendant of Bhagavitta, by the affix iñ (A 4.1.95). Bhāgavittika is a junior descendant of Bhāgavitti among the Sauvīras, spoken of with contempt, by the affix ṭhak (A 4.1.148). The difference is made not by the two affixes alone but also by the contempt and the Sauvīra-hood. No ekaśeṣa.
Why "entire"? gārgyavātsyāyanau "Gārgya and Vātsyāyana". Vātsyāyana is the yuvan derivative of vātsya, the gotra descendant of Vatsa. Gotra and yuvan affixes are present, but the bases garga and vatsa also differ, so the difference is not entirely affix-made. No ekaśeṣa. (Scholars discuss the exact reading of this example.)

Watch out. Bhaṭṭoji's commentators ask why Pāṇini wrote vṛddha and not simply gotra. The answer: outside the section on descendants (the apatya-adhikāra), gotra means the everyday family name, not the technical one. Writing vṛddha keeps the technical sense. One consequence they draw: aupagava, an immediate son of Upagu, and aupagavi, his junior, get no ekaśeṣa, because the son's name is not a gotra derivative in the technical sense.

Siddhānta-kaumudī

यूना सहोक्तौ गोत्रं शिष्यते गोत्रयुवप्रत्यमात्रकृतं चेत्तयोः कृत्स्नं वैरूप्यं स्यात् । गार्ग्यश्च गार्ग्यायणश्च गार्ग्यौ । वृद्धः किम् । गर्गगार्ग्यायणौ । यूना किम् । गर्गगार्ग्यौ । तल्लक्षणः किम् । भागवित्तिभागवित्तिकौ । कृत्स्नं किम् । गार्गवात्स्यायनौ ॥

When [a gotra derivative] is expressed together (sahokti) with a yuvan [derivative], the gotra [word] is retained (śiṣyate) — provided the entire difference in form (vairūpya) between the two is produced by the gotra and yuvan affixes alone. gārgyaś ca gārgyāyaṇaś ca → gārgyau. Why "vṛddha"? gargagārgyāyaṇau. Why "together with a yuvan"? gargagārgyau. Why "due to that (tallakṣaṇa)"? bhāgavittibhāgavittikau. Why "entire" (kṛtsna)? gārgavātsyāyanau.

Tattvabodhinī

NSP p. 217

—वृद्धो यूना—। ‘अपत्यमन्तर्हितं वृद्धम्’ इति पूर्वाचार्यैः परिभाषितस्य पाणिन्युक्तगोत्रापरपर्यायस्येह ग्रहणम्, कृत्रिमेण यूना साहचर्यात्तदाह—गोत्रं शिष्यत इति । ‘गोत्रं यूना’ इत्येव तु न सूत्रितम् । ‘अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रग्रहणम्’ इति सिद्धान्तेन औपगवश्चानन्तरः औपगविश्च युवेत्यत्र नैकशेषः ॥—भागवित्तीति । भागवित्तस्य गोत्रापत्यं भागवित्तिरित्यस्माधूनि ‘वृद्धाह्वक् सौवीरेषु वहुलम्’ इति कुत्सायां ठक् । इह कुत्सा सौवीरत्वं चाधिकमपेक्ष्यते । नतु युवत्वमात्रकृतं वैरूप्यम् ॥—गार्ग्यवात्स्यायनाविति । इह प्रकृत्यंशे वैरूप्यं न गोत्रादिकृतम्

Bālamanoramā

वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः - वृद्धो यूना । रूपतोऽर्थश्च भेदेऽपि प्राप्त्यर्थमिदम् । यूनेति ।जीवति तु वंश्ये युवे॑ति वक्ष्यमाणयुवप्रत्ययान्तेनेत्यर्थः । सहोक्ताविति । अध्याहारलब्धमेतत् । गोत्रमिति । वृद्धशब्देनअपत्यं पौत्रप्भृति गोत्र॑मिति सूत्रोक्तं गोत्रं विवक्षितम् ।अपत्यमन्तरिति वृद्ध॑मिति पूर्वाचार्यपरिभाषितत्वादिति भावः । गोत्रप्रत्ययान्त॑मिति यावत् । न चगोत्रं यूने॑त्येव कुतो न सूत्रितमिति वाच्यम्,अपत्याधिकारादन्यत्र गोत्रग्रहणेन लौकिकं गोत्रं विवक्षितमिति सिद्धान्तज्ञापनार्थत्वात् । शिष्यत इति । शेष इति कर्मणि घञन्तमनुवर्तत इति भावः । तल्लक्षण इति । स=गोत्रप्रत्ययो युवप्रत्ययश्च, लक्षणं=निमित्तं यस्येति विग्रहः । विशेषः=वैलक्षणम् । तथाच गोत्रयुवप्रत्ययान्तयोर्विशेषः=वैरूप्यम्, तल्लक्षणश्चेत्=गोत्रयुवप्रत्ययनिमित्तकश्चेदित्यर्थः । अन्यनिमित्तको न चेदित्यर्थः सिद्धः । तदाह — गोत्रयुवेति । कृत्स्नमिति । एवकारलभ्यमिदम् । गाग्र्यश्चेति । गर्गस्य गोत्रपत्यं गार्ग्यः ।गर्गादिभ्यो यञ् । गाग्र्यायण इति । गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्ग्यः । तस्यापत्यं युवा गाग्र्यायणः ।यञिञोश्चे॑ति फक् । गाग्र्याविति । अत्र गाग्र्यशब्दस्य गाग्र्यायणशब्दस्य च गोत्रयुवप्रत्ययकृतमेव वैरूप्यमिति गोत्रप्रत्ययान्तो गाग्र्यशब्दः शिष्यत इति भावः । गर्गगाग्र्यायणाविति । गर्गश्च गाग्र्यायणश्चेति विग्रहः । अत्र गर्गशब्दस्य गाग्र्यायणशब्दस्य च युवप्रत्ययमात्रकृतवैरूप्येऽपि गोत्रप्रत्ययान्तत्वाऽभावान्नैकशेष इति भावः । गर्गगाग्र्याविति । अत्र गर्गशब्दस्य गाग्र्यशब्दस्य च गोत्रप्रत्ययमात्रकृतवैरूप्येऽपि गोत्रप्रत्ययान्तो गाग्र्यशब्दो न शिष्यते, यूना सहोक्त्यभावादिति भावः । भागवित्तिभागवित्तिकाविति । भगवित्तस्य गोत्रापत्यं भागवित्तिः । अत इञ् । भागवित्तेः सौवीरस्यापत्यं युवा कुत्सितो भागवित्तिकः ।वृद्धाठ्ठक् सौवीरेषु॑ इति ठक् । अत्र भागवित्तिशब्दस्य च न [गोत्र]युवप्रत्ययमात्रकृतं वैरूप्यं, कुत्सासौवीरत्वकृतस्यापि वैरूप्यस्य सत्त्वात् । अतो गोत्रप्रत्ययान्तो भागावित्तिशब्दो न शिष्यत इति भावः । गाग्र्यवात्स्यायनाविति । गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्ग्यः, वत्सस्य गोत्रापत्यं वात्स्यः । गर्गादित्वाद्यञ् । वत्सस्यापत्यं युवा वात्स्यायनः ।यञिञोश्चे॑ति फक् । गाग्र्यश्च वात्स्यायनवश्चेति विग्रहः । अत्र गाग्र्यशब्दस्य वात्स्यायनशब्दस्य च न गोत्रयुवप्रत्ययमात्रकृतं वैरूप्यं, प्रकृतिवैरूप्यस्य गोत्रयुवप्रत्ययमात्रकृतत्वाऽभावात् । अतो गोत्रप्रत्ययान्तो गाग्र्यशब्दो न शिष्यत इति भावः ।

translator notes

textual Source kaumudī reads 'gotrayuvapratyamātrakṛtam' for gotrayuvapratyaya-mātra-kṛtam (a dropped akṣara; BM's pratīka 'gotrayuveti' and gloss 'gotrayuvapratyayanimittakaś cet' confirm), and 'gārgavātsyāyanau' where BM and TB both read gārgya-vātsyāyanau (gārgya, the yañ-derivative of garga, as in the first example; BM's vigraha 'gārgyaś ca vātsyāyanaś ca'). Translated on the commentators' reading; the source is not emended.
commentary BM: 'vṛddha' here means the gotra as defined in 'apatyaṃ pautraprabhṛti gotram' (A 4.1.162), i.e. a word ending in a gotra affix, since the earlier teachers used 'vṛddha' as the term for a descendant beyond the immediate offspring (TB quotes it as 'apatyam antarhitaṃ vṛddham'); 'yūnā' = with a word ending in the yuvan affix of 'jīvati tu vaṃśye yuvā' (A 4.1.163); 'sahoktau' is supplied by adhyāhāra; 'śiṣyate' spells out 'śeṣa' (the ghañ noun in the object sense) carried forward (anuvṛtti) from 'sarūpāṇām ekaśeṣa ekavibhaktau' (A 1.2.64); 'tallakṣaṇa' = having those, the gotra and yuvan affixes, as its cause (nimitta); 'viśeṣa' = difference in form (vairūpya); 'kṛtsnam' (entire) is obtained from 'eva'. Followed throughout.
commentary BM and TB: Pāṇini says 'vṛddha' rather than 'gotra' in order to signal the siddhānta that outside the apatya-adhikāra the word 'gotra' means the ordinary (laukika) gotra; TB draws the consequence that aupagavaś cānantaraḥ aupagaviś ca yuvā receives no ekaśeṣa.
commentary BM (TB agrees on bhāgavittika and gārgya-vātsyāyana): gārgya = gotra descendant of garga, yañ by 'gargādibhyo yañ' (A 4.1.105); gārgyāyaṇa = yuvan descendant of gārgya, phak by 'yañiñoś ca' (A 4.1.101) — their difference is due to the gotra and yuvan affixes alone, so the gotra word gārgya is retained. gargagārgyāyaṇau: garga does not end in a gotra affix. gargagārgyau: there is no co-expression with a yuvan. bhāgavitti = gotra descendant of bhagavitta, iñ by 'ata iñ' (A 4.1.95); bhāgavittika = a contemptible young descendant of bhāgavitti among the Sauvīras, ṭhak by 'vṛddhāṭ ṭhak sauvīreṣu bahulam' (A 4.1.148) — the difference is additionally due to contempt (kutsā) and Sauvīra-hood, hence not due to the two affixes alone. gārgya-vātsyāyana (vātsya = gotra descendant of vatsa by yañ, vātsyāyana his yuvan descendant by phak): the difference lies also in the base (garga versus vatsa), so it is not entirely affix-made.

SK 932 · A 1.2.66पुंवद्भावातिदेशः

स्त्री पुंवच्च ॥ ९३२ ॥

strī puṃvacca

strī puṃvac ca — A feminine [vṛddha, i.e. gotra derivative, alone is retained when expressed together with a yuvan derivative], and [its meaning is treated] like the masculine.

Rule. When a feminine vṛddha word is expressed together with a yuvan word, the feminine vṛddha word alone is retained, and its meaning is treated as masculine (puṃvat, "like the masculine"). The word vṛddha is carried forward from SK 931 and made feminine. This rule is needed because femininity is an extra difference between the two words. Without it, the proviso of SK 931 would bar the ekaśeṣa.

Example.

gārgī "a woman descendant of Garga" → garga + yañ → then the feminine affix ṅīp (A 4.1.16) → a feminine vṛddha word.

gārgī ca gārgyāyaṇau ca "Gārgī and two Gārgyāyaṇas" → the feminine vṛddha word survives → three persons, so plural → her meaning is now masculine → the gotra affix yañ is dropped by luk (SK 1108, A 2.4.64), which deletes the gotra affix in the plural when the word is not feminine → garga in the nominative plural → gargāḥ.

dākṣī "a woman descendant of Dakṣa" → dakṣa + iñ (A 4.1.95) → then ṅīṣ (A 4.1.65).

dākṣī ca dākṣāyaṇaś ca "Dākṣī and Dākṣāyaṇa" → dākṣī survives → treated as masculine, so the feminine affix ṅīṣ is withdrawn → the masculine stem dākṣi in the dual → dākṣī. The final form looks like the feminine singular but is the masculine dual.

Applies when / blocked by. Luk is the name for the disappearance of an affix, here of yañ. The rule that deletes it, SK 1108, carries in three conditions from A 2.4.62: "in the plural", "when not feminine", and "by that affix alone". It is the treatment as masculine that meets "not feminine"; that is the fruit of puṃvat. Bhaṭṭoji's commentators explain why the example says gārgyāyaṇau (two juniors) and not gārgyāyaṇaḥ (one). With only two persons there would be no plural, hence no luk, and the dual gārgyau looks the same in either gender; puṃvat would show no effect. They also note that puṃvat extends the meaning, not the form. Its fruit is the withdrawal of femininity, seen again in the accusative gargān paśya, whose final n is given by a rule that applies only to the masculine (A 6.1.103). The proviso of SK 931 still binds: bhāgavittī ca bhāgavittikaś ca and gārgī ca vātsyāyanau ca receive no ekaśeṣa.

Siddhānta-kaumudī

यूना सहोक्तौ वृद्धा स्त्री शिष्यते तदर्थश्च पुंवत् । गार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गाः । अस्त्रियामित्यनुवर्तमाने यञञोश्च SK 1108 इति लुक् । दाक्षी च दाक्षायणश्च दाक्षी ॥

When expressed together with a yuvan [derivative], the feminine vṛddha [i.e. gotra-derivative word] is retained, and its meaning (artha) is [treated] as masculine (puṃvat). gārgī ca gārgyāyaṇau ca → gargāḥ — with "astriyām" being carried forward (anuvṛtti) [into that rule], luk [of the gotra affix yañ] by "yañañoś ca" (SK 1108). dākṣī ca dākṣāyaṇaś ca → dākṣī.

Tattvabodhinī

NSP p. 217

—स्त्री पुंवच्च ॥—वृद्धा स्त्रीति । गोत्रप्रत्ययान्तं स्त्रीवाचकमित्यर्थः ॥ पुंवद्भावकृतवैलक्षण्यं स्फुटीकर्तुं द्विवचनान्तेन विग्रहमाह—गर्गगार्ग्यायणाविति ॥—अनुवर्तमान इति । ‘तद्राजस्य वहुषु—’ इत्यतः । ‘पुंवत्’ इत्यर्थातिदेशस्य फलमनेन दर्शितम् । अन्यथा स्त्रीत्वस्यानिवर्तनाह्वयुः न स्यात् । ‘गर्गान्पश्य’ इत्यत्र नत्वं च सिद्धम् । रूपातिदेशे तु नैतिस्स्थितम् । सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशादित्याहुः ॥ ‘वृद्धो यूना’ इत्याद्यनुवर्तनान्नेह । गार्गी च वात्स्यायनौ च

Bālamanoramā

स्त्री पुंवच्च - स्त्री पुंवच्च ।वृद्धेति स्त्रीलिङ्गेन विपरिणम्यते । तदाह — यूना सहोक्तौ वृद्धा स्त्री शिष्यत इति । गोत्रप्रत्ययान्तः स्त्रीवाचकः शब्दः शिष्यत इति भावः । स्त्रीत्वस्य वैरूप्यकारणस्याधिकस्य सत्त्वात् सत्त्वात् पूर्वेणाऽप्राप्ते वचनमिदम् । तदर्थ इति । तस्य=शिष्यमाणस्य स्त्रीवाचकगोत्रप्रत्ययान्तस्यार्थः पुमानिव स्यादित्यर्थः । गर्गी चेति । गर्गस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः । गर्गादियञन्तात्यणश्चे॑ति ङीप् । गाग्र्यायणौ चेति । गर्गाद्यञन्ताद्यून्यपत्येयञिञोश्चे॑ति फक् । गर्गा इति । अत्र स्त्रीत्वकृतवैरूप्याधिक्येऽपि गोत्रप्रत्ययान्तः स्त्रीवाचको गार्गीशब्दः शिष्यते । स पुंवत् । कर्हि यञ् कितो न श्रूयत इत्यत आह — अस्त्रियामितीति । उपलक्षणमिदम् ।तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियामि॑त्यतोऽस्त्रियामिति, तेनैवेति, बहुष्विति चानुवर्तमाने सतीत्यर्थः । एतेनपुंव॑दित्यतस्य प्रयोजनमुक्तम् । गार्गी च गाग्र्यायणश्चेति विग्रहस्तु न दर्शितः । तता सत्यबहुत्वाद्यञो लुगभावे सति पुंस्त्वे स्त्रीत्वे च रूपं तुल्यं — गाग्र्याविति । तत्र पुंवत्त्वं निरर्थकं स्यात् । उदाहरणान्तरमाह — दाक्षी चेति । दक्षस्य गोत्रा पत्यं स्त्री दाक्षी ।अत इञि॑तीञन्तात्इतो मनुष्यजाते॑रिति ङीष् । दाक्षायणश्चेति । दक्षस्यापत्यं पुमान् दाक्षिः, तस्यापत्यं युवा दाक्षायणः ।यञिञोश्चे॑ति फक् । दाक्षी च दाक्षीयणश्चेति विग्रहे दाक्षीशब्दः शिष्यते । तस्य पुंवत्त्वे निरर्थकं स्यात् । उदाहरणान्तरमाह — दाक्षी चेति । दक्षस्य गोत्रापत्यं स्त्री दाक्षी ।अत इञि॑तीञन्तात्इतो मनुष्यजाते॑रिति ङीष् । दाक्षायणश्चेति । विग्रहे दाक्षीशब्दः शिष्यते । तस्य पुंवत्त्वे सति ङीषो निवृत्तौ दाक्षिशब्दात् प्रथमाद्विवचनेदाक्षी॑इति भवति । अत्र तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इत्यप्यनुवर्तते । ततश्च भागवित्ती च भागवित्तिकश्च, गर्गी च वात्स्याययनश्चेत्यत्र न भवति ।

translator notes

commentary BM: 'vṛddhaḥ' is carried forward (anuvṛtti) and transformed into the feminine ('vṛddhā'): what is retained is the word ending in a gotra affix that denotes a woman. The rule is needed because femininity is an additional cause of difference, so that the preceding rule would not obtain. 'tadarthaḥ' = the meaning of the retained feminine gotra-word is like that of a man. gārgī = a woman descendant of garga: yañ by gargādi, then ṅīp by 'yañaś ca' (A 4.1.16); gārgyāyaṇa: phak by 'yañiñoś ca' after the yañ-final gārgya. 'astriyām' is an upalakṣaṇa: 'astriyām', 'tenaiva' and 'bahuṣu' are all carried forward from 'tadrājasya bahuṣu tenaivāstriyām' (A 2.4.62) into 'yañañoś ca'; the luk of yañ in gargāḥ is what 'puṃvat' achieves.
commentary BM and TB: the vigraha is deliberately given with the dual gārgyāyaṇau, not the singular gārgyāyaṇaḥ, since with only two persons there would be no plural and hence no luk of yañ, and the form gārgyau would be the same in either gender, leaving 'puṃvat' without effect (TB: the dual is used to make plain the difference produced by puṃvadbhāva). TB adds that 'puṃvat' is an extension (atideśa) of meaning, whose fruit is the withdrawal of femininity (hence the luk, and likewise the n of 'gargān paśya' by 'tasmāc chaso naḥ puṃsi', A 6.1.103); with an extension of form this would not follow, since a general extension does not extend particulars.
commentary BM: dākṣī = a woman gotra-descendant of dakṣa, iñ by 'ata iñ' and ṅīṣ by 'ito manuṣyajāteḥ' (A 4.1.65); dākṣāyaṇa = yuvan descendant of dākṣi, phak by 'yañiñoś ca'. In dākṣī ca dākṣāyaṇaś ca, dākṣī is retained; on its puṃvadbhāva the ṅīṣ is withdrawn, and the resulting 'dākṣī' is the nominative dual of [masculine] dākṣi. Followed: the kaumudī's final dākṣī is that dual, not the feminine singular.
commentary BM: 'tallakṣaṇaś ced eva viśeṣaḥ' is also carried forward here, so there is no ekaśeṣa in bhāgavittī ca bhāgavittikaś ca or gargī ca vātsyāyanaś ca; TB likewise carries 'vṛddho yūnā' etc. forward and gives gārgī ca vātsyāyanau ca as the excluded case.

SK 933 · A 1.2.67V

पुमान् स्त्रिया ॥ ९३३ ॥

pumān striyā

pumān striyā — The masculine [alone is retained when expressed] together with the feminine.

Rule. When a masculine word is expressed together with a feminine word, the masculine alone is retained — provided the difference between them is due to gender alone. The proviso tallakṣaṇa eva is carried forward from SK 931 by anuvṛtti.

Example.

haṃsī "goose" → haṃsa + the feminine affix ṅīṣ.

haṃsī ca haṃsaś ca "a goose and a gander" → the two differ only by the feminine affix → the masculine haṃsa alone is kept → dual → haṃsau.

Applies when / blocked by. SK 188, the rule for words of like form, cannot reach this pair, precisely because the gender-made difference makes their forms unlike. That is why a separate rule is needed. Bhaṭṭoji's commentators give two pairs that fall outside it. haṃsaś ca varaṭā ca "a gander and a female goose (varaṭā)": the difference is one of gender only, but the words are of different form, and sarūpāṇām "of like form" is still carried forward from SK 188. No ekaśeṣa. mātṛ "mother" (feminine) and mātṛ "measurer": the pair differs by gender, and also in form, by the lengthening that A 6.4.11 gives to one and not the other (mātārau against mātarau). No ekaśeṣa by this rule.

Watch out. The wording "together with a yuvan" of SK 931 stops here; the proviso, the word śeṣa, and sarūpāṇām continue. Bhaṭṭoji's commentators read the fresh start of the next rule, bhrātṛputrau, as the sign that sarūpāṇām is still in force.

Siddhānta-kaumudī

स्त्रिया सहोक्तौ पुमान् शिष्यते तल्लक्षण एव विशेषश्चेत् । हंसी च हंसश्च हंसौ ॥

When expressed together with a feminine [word], the masculine is retained — provided the difference is due to that [i.e. to gender] alone. haṃsī ca haṃsaś ca → haṃsau.

Tattvabodhinī

NSP p. 217

—पुमान् स्त्रिया । ‘इद्धो यूना—’ इति निवृत्तम् । ‘सरूपाणाम्’ इति लनुवर्तते ‘भ्रातृपुत्रौ—’ इत्युत्तरसूत्रारम्भात् । तेन ‘हंसश्च वरटा च’ इत्यत्र न भवति । अन्यथा स्यादेवातिप्रसङ्गः । हंस-लजातिसाम्येन शब्दवैलक्षण्यस्य स्त्रीलपुंस्त्वमात्रप्रयुक्तलात् ॥ स्यादेतत् । गौरियं गौश्चायं तयोः सहोक्तौ ‘एतौ गावौ’ इति नियमतो न स्यात् । तल्लक्षणविशेषाभावात् । किं तु स्त्रीवाचकस्य पुंवाचकस्य वा ‘सरूपाणाम्’ इत्येकशेषोऽनियमेन स्यात् ॥ अत्राहुः । तदितरकृतविशेषाभावे तात्पर्यान्न दोष इति ॥ ‘इन्द्रेन्द्राण्यौ’ इत्यादौ त्वेकशेषो न भवति । स्त्रीलपुंस्त्वेतरपुंयो-गकृतविशेषस्य सद्भावात् । स्यादेतत् । ‘एतौ गावौ’ इति नियमतो न स्यादिति मनोरमादौ यदुक्तं, तत्कथं संगच्छताम् । ‘त्यदादितः शेषे पुंनपुंसकतः’ इति नियमप्रवृत्त्या स्त्रीवाचिगोशब्दस्य शेषेऽपि ‘एतौ गावौ’ इति नियमतः प्रयोगः सिद्ध्यत्ये-वेति चेत् । अत्र केचित् । दिक्प्रदर्शनमात्रमिदम् । ‘नीलौ गावौ’ ‘सुन्दरौ गावौ’ इति नियमतो न स्यादित्युदाहर्तव्यम् ॥ अथवा, एतशब्दोऽत्रादन्तः कर्तुरवाची । एतश्च एता च एतौ गावौ, ‘सरूपाणाम्—’ इत्यनेन स्त्रीलिङ्गशेषे तु ‘एते गावौ’ इत्यपि स्यादिति यथाश्रुतमेव समर्थनीयमित्याहुः । तदपरे न क्षमन्ते । ‘त्यदादितः शेषे—’ इति नियमाप्रवृत्तावपि ‘पुमान् स्त्रिया’ इति नियमप्रवृत्त्या ‘नीलौ गावौ’ ‘एतौ गावौ’ इति नियमतः सिद्ध्यत्येवेति । अत्र वदन्ति । ‘अद्वन्द्वतत्पुरुषविशे-षणानाम्’ इत्येतन्न्यायसिद्धमेव वचनम् । ‘विशेष्ये यल्लिङ्गं तदेव विशेषणेष्वपि’ इति सर्वसंमतलात्’ एवं च द्वन्द्वतत्पुरुष- विशेषणेष्विव एकशेषविशेषणेऽपि ‘एतौ’ इत्यत्र ‘त्यदादितः शेषे— इत्यादिनियमाप्रवृत्त्या विशेष्यगतमेव लिङ्गं भवतीति स्त्रीवाचिगोशब्दस्य शेषे ‘एते’ इति स्यादेवेति ‘एतौ गावौ’ इति नियमतो न स्यादित्याक्षेपः संगच्छत एवेति दिक्

Bālamanoramā

पुमान् स्त्रिया - पुमान्स्त्रिया । तल्लक्षण एवेति ।वृद्धो यूने॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । हंसी चेति । अत्र पुंस्त्वस्त्रीत्वमात्रकृतवैरूप्यात् पुंलिङ्गो हंसशब्दः शिष्यते । स्त्रीत्वपुंस्त्वकृतवैरूप्यादेवसरूपाणामि॑त्यस्याऽप्राप्तिः । मातृमातरावित्यत्र जननीवाचकपरिच्छेत्तृवाचकमातृशब्दयोस्तु नायमेकशेषः, एकविभक्तो सरूपाणामित्यनुवत्र्य एकविभक्तौ सरूपाणां स्त्रीत्वपुंस्त्वेतरकृतवैरूप्यरहितानामित्याश्रयणात् । इह च मातरावित्यत्रअप्तृ॑न्निति दीर्घतदभावाभ्यामपि वैरूप्यात् ।अत एव हंसश्च वरटा चेत्यत्रापि नेत्यलम् ।

translator notes

commentary BM: 'tallakṣaṇa eva' is carried forward (anuvṛtti) from 'vṛddho yūnā' (A 1.2.65). In haṃsī/haṃsa the difference is made by femininity and masculinity alone, so the masculine haṃsa is retained; and precisely because of that gender-made difference 'sarūpāṇām' (A 1.2.64) does not obtain. In mātṛmātarau (mātṛ 'mother' and mātṛ 'measurer') there is no ekaśeṣa by this rule, since 'ekavibhaktau sarūpāṇām' is carried forward and understood of words of like form free of any difference other than gender, and the two also differ by the lengthening of 'ap-tṛn-tṛc-' (A 6.4.11) versus its absence (mātārau / mātarau); for the same reason none in haṃsaś ca varaṭā ca.
commentary TB: 'vṛddho yūnā' ceases here, but 'sarūpāṇām' is carried forward, as shown by the separate beginning of the next rule 'bhrātṛputrau'; hence no ekaśeṣa in haṃsaś ca varaṭā ca, though there the difference is due to gender alone. TB further debates whether 'etau gāvau' (a cow and a bull) is regular: the Manoramā holds it is not necessarily so, since the difference is not gender-made; a counter-view derives it from 'tyadāditaḥ śeṣe puṃnapuṃsakato liṅgavacanāni' or from 'pumān striyā'; the reply is that by 'advandvatatpuruṣaviśeṣaṇānām' a pronoun qualifying an ekaśeṣa follows the gender of its substantive, so that 'ete gāvau' would also be possible. Recorded only; the kaumudī does not raise the point.

SK 934 · A 1.2.68V

भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् ॥ ९३४ ॥

bhrātṛputrau svasṛduhitṛbhyām

bhrātṛputrau svasṛduhitṛbhyām — bhrātṛ and putra [alone are retained when expressed] together with svasṛ and duhitṛ respectively.

Rule. Bhrātṛ "brother" alone is retained when expressed together with svasṛ "sister", and putra "son" alone when expressed together with duhitṛ "daughter" — the two pairs taken respectively.

Example.

bhrātā ca svasā ca "a brother and a sister" → bhrātṛ alone is kept → dual → bhrātarau.

putraś ca duhitā ca "a son and a daughter" → putra alone is kept → dual → putrau.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators say why the rule is needed: in each pair the two words differ in their very form, not by gender alone, so SK 933 would not apply. There is no option-word; the ekaśeṣa is obligatory.

Siddhānta-kaumudī

भ्राता च स्वसा च भ्रातरौ । पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ ॥

bhrātā ca svasā ca → bhrātarau. putraś ca duhitā ca → putrau.

Bālamanoramā

भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् - भ्रातृपुत्रौ । स्वसृदुहितृभ्यां सहोक्तौ क्रमात् भ्रातृपत्रौ शिष्यते । स्वरूपतोऽपि वैरूप्यादप्राप्तौ वचनम् ।

translator notes

commentary BM: when expressed together with svasṛ and duhitṛ, bhrātṛ and putra respectively (kramāt) are retained; the rule is stated because the ekaśeṣa would not otherwise obtain, the two words in each pair differing in their very form (svarūpa) and not by gender alone. No Tattvabodhinī block is carried for this unit.

SK 935 · A 1.2.69V

नपुंसकमनपुंसकेनैकवच्चास्यान्यतरस्याम् ॥ ९३५ ॥

napuṃsakamanapuṃsakenaikavaccāsyānyatarasyām

napuṃsakam anapuṃsakenaikavac cāsyānyatarasyām — The neuter [alone is retained when expressed] together with a non-neuter, and this [retained neuter] is optionally [treated] as singular (ekavat).

Rule. When a neuter word is expressed together with a non-neuter word (masculine or feminine), the neuter alone is retained; and that retained neuter is optionally treated as singular (ekavat, "as one"). The proviso holds again: the difference must be made by neuterness against non-neuterness alone.

Example.

śuklaḥ paṭaḥ, śuklā śāṭī, śuklaṃ vastram "a white cloth, a white wrap, a white garment" → the adjective śukla takes the gender of the noun it qualifies, so it is masculine, feminine and neuter in turn → the nouns are shown only to bring this out; the words to be joined are śuklaḥ, śuklā, śuklam.

śuklaś ca śuklā ca śuklaṃ ca → the three differ by gender alone → the neuter śukla alone is kept → treated as singular → śuklam.

The pronouns of the sentence go the same way: sa ca sā ca tac ca → tat; ayaṃ ca iyaṃ ca idaṃ ca → idam. Hence tad idaṃ śuklam, "this and that (are) white".

Without the singular treatment → the neuter survivor takes the number of the whole → tāni imāni śuklāni.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators settle two questions of construction. First, the option-word anyatarasyām goes with ekavat only, by proximity; the ekaśeṣa itself is not optional, only the singular. Bhaṭṭoji's own wording, "and that optionally as singular", follows this. Second, the word asya "of this" confines the singular treatment to this ekaśeṣa alone, so that no one carries it forward into the rules that follow. Why "with a non-neuter"? śuklaṃ ca śuklaṃ ca → śukle: two neuters of like form fall under SK 188, and no singular treatment is available there.

Watch out. The ekaśeṣa never gives a group-singular in the way a samāhāra dvandva does. Bhaṭṭoji's commentators say that ekavat is what shows this: if the section could work in the group sense, the singular would already be available and ekavat would be idle. So odanaś ca odanaṃ ca (a word used in both masculine and neuter) does not yield odanam as a group.

Siddhānta-kaumudī

अक्लीबेन सहोक्तौ क्लीबं शिष्यते तच्च वा एकवत्स्यात्तल्लक्षण एव विशेषश्चेत् । शुक्लः पटः । शुक्ला शाटी । शुक्लं वस्त्रम् । तदिदं शुक्लम् । तानीमानि शुक्लानि ॥

When expressed together with a non-neuter, the neuter is retained, and that [retained neuter] is optionally (vā) [treated] as singular (ekavat) — provided the difference is due to that [i.e. to neuter versus non-neuter gender] alone. śuklaḥ paṭaḥ, śuklā śāṭī, śuklaṃ vastram; [hence] tad idaṃ śuklam; [without the singular treatment,] tānīmāni śuklāni.

Tattvabodhinī

NSP p. 217–218

— नपुंसकमन—। अन्यतरस्यां प्रहणम् ‘एकवच्च’ इत्यनेनैवानन्तर्यात्संबन्धते, न त्वेकशेषेणेत्याशयेनाह—क्लीवं शिष्यते तच्च वा एकवदिति । अनपुंसकेनेति किम् । शुक्लं च शुक्लं च शुक्ले । अत्र ‘एकवच्च’ इति न भवति ॥ ‘अस्य’ प्रहणम् ‘अस्यैवैकशेषस्य एकवद्भावो यथा विज्ञायेत’ इत्येवमर्थम् । अन्यथा उत्तरत्राप्येकवदित्यस्यानुवृत्तिः शङ्क्येत ॥ —शुक्लः पट इत्यादि । ‘शुक्लः शुक्ला शुक्लम्’ इत्येव विग्रहः, ‘पटः पटी’ इत्यादिप्रदर्शनं शुक्लशब्दस्य गुणिलिङ्गलस्फोरणाय

Bālamanoramā

नपुंसकमनपुंसकेनैकवच्चास्यान्यतरस्याम् - नपुंसकम् । अन्यतरस्याङ्ग्रहणमेकवदित्यनेनैवान्वेति, आनन्तर्यात्, नत्वेकशेषेणेत्याह — तच्चेति । तल्लक्षण एवेति । नपुंसकत्वाऽनपुंसकत्वमात्रकृतवैरूप्यं चेदित्यर्थः । शुक्लः पटः शुक्ला शाटी शुक्ल वस्त्रमिति । पटशब्दसमभिव्याहाराच्छुक्लशब्दः पुंलिह्गः, शाटीशब्दसमभिव्याहारात्स्त्रीलिङ्गः, वस्त्रशब्दसमभिव्याहारे तु नपुंसकलिङ्गः,गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिह्गास्तु तद्वती॑त्यमरोक्तेरिति भावः । स च सा च तच्च तत् ।अयं च इयं च इदं च इदम् । शुक्लश्च शुक्ला च शुक्लं च शुक्लम् । अत्र नपुंसकान्येव शिष्यन्ते एकवच्चा भवन्ति॥ तानीमानि शुक्लानीति । नपुंसकत्वे एकशेषे सति एकवत्त्वाऽभावे रूपाणि । न चेतरेतरयोगविवक्षायां द्विबहुवचनान्तयोः, समाहाद्वन्द्वविवक्षायामेकवचनस्य च सिद्धत्वादेकवदिति व्यर्थमिति वाच्यम्, अत एवैकशेषप्रकरणस्य समाहारेऽप्रवृत्तिज्ञापनात् । तेन ओदनश्च ओदनं च तयोः समाहारे ओदनमिति न भवति । ओदनशब्दो ह्रर्धर्चादिः । ओदनश्च ओदनं चेति इतरेतरयोगद्वन्द्वेऽपि ओदनमिति न, अनभिधानात् । एवंच । क्वचिदनभिधानस्यावश्याश्रयणीयतया द्वन्द्वमात्रस्यैकशेषविषयेऽनभिधानमाश्रित्य एकस्य शब्दस्यानेकार्थत्वं च#आश्रित्य एकशेषप्रकरणं भाष्ये प्रत्याख्यातम् ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 218 १ वत्सा इति—अपत्यमात्रवाचिनो वत्सशब्दस्य प्रकरणादिना तरुणपरत्वे इदं बोध्यम् । वकैरा इमे इति तु प्रत्युदाहरणं न्याय्यम्, ‘वर्करस्तरुणः पशुः’ इति कोशात् ।

translator notes

commentary BM and TB: 'anyatarasyām' construes with 'ekavat' alone, by immediate proximity (ānantarya), and not with the ekaśeṣa — hence the kaumudī's 'tac ca vā ekavat'; the ekaśeṣa itself is not optional. TB: 'asya' is stated so that the singular treatment is understood of this ekaśeṣa alone; otherwise its anuvṛtti into the following rules might be suspected. TB: 'anapuṃsakena' excludes śuklaṃ ca śuklaṃ ca → śukle, where the singular treatment does not apply.
commentary BM: 'tallakṣaṇa eva' = provided the difference is made by neuterness versus non-neuterness alone. śukla is masculine beside paṭa, feminine beside śāṭī, neuter beside vastra, quality-words taking the gender of what they qualify (Amara); TB: the vigraha is simply śuklaḥ śuklā śuklam, paṭaḥ etc. being shown only to bring out that śukla follows the gender of its substantive. The example resolves into three ekaśeṣas: sa ca sā ca tac ca → tat; ayaṃ ca iyaṃ ca idaṃ ca → idam; śuklaś ca śuklā ca śuklaṃ ca → śuklam — in each only the neuter is retained and it is treated as singular. tāni imāni śuklāni are the forms when the neuter is retained without the singular treatment. Followed in the rendering of 'tad idaṃ śuklam'.
commentary BM: 'ekavat' is not idle (the dual and plural of itaretarayoga and the singular of samāhāra being otherwise available), because it is precisely what signals that the ekaśeṣa section does not operate in the samāhāra sense; hence odanaś ca odanaṃ ca (odana being ardharcādi) does not give odanam in samāhāra, nor in itaretarayoga, for want of usage (anabhidhāna). BM adds that the Bhāṣya rejects the ekaśeṣa section by resting on anabhidhāna for the dvandva and on one word's capacity to denote many. Recorded, not translated.

SK 936 · A 1.2.70V

पिता मात्रा ॥ ९३६ ॥

pitā mātrā

pitā mātrā — pitṛ [alone is optionally retained when expressed] together with mātṛ.

Rule. Pitṛ "father" alone is optionally retained when expressed together with mātṛ "mother". The option is not in the sūtra's own words. Bhaṭṭoji marks it with vā; the option is usually taken as the anyatarasyām of SK 935 carried down.

Example.

mātā ca pitā ca "mother and father" → pitṛ alone is kept → dual → pitarau.

In the alternative → no ekaśeṣa → the dvandva of chapter 20 → mātṛ is placed first → its final ṛ becomes ā by ānaṅ (SK 921) → mātāpitarau.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators say that mātṛ stands first in the dvandva because the mother is the more venerable, citing the smṛti verse that a mother exceeds a father tenfold in honour. They also meet an objection: are this rule and the next idle, since pitṛ alone could mean "parents" by extension, and the rules cannot be defended as blocking the dvandva when the dvandva is wanted in the alternative? Their answer: the two rules must be stated in order to bar mātarau alone (and śvaśrvau alone, SK 937) in the joint sense. To reject them as unused would be improper.

Siddhānta-kaumudī

मात्रा सहोक्तौ पिता वा शिष्यते । माता च पिता च पितरौ । मातापितरौ ॥

When expressed together with mātṛ, pitṛ is optionally (vā) retained. mātā ca pitā ca → pitarau; [in the alternative, the dvandva] mātāpitarau.

Tattvabodhinī

NSP p. 218

—पिता मात्रा

translator notes

translator The kaumudī's 'vā' reflects 'anyatarasyām' carried forward from A 1.2.69; the commentary layers carried under this unit do not state the anuvṛtti (the Tattvabodhinī block here is the pratīka only, and no Bālamanoramā block is carried), so this is the translator's reading of 'vā', not a commentator's statement.
commentary TB (in its block filed under SK 937, which covers this rule and the next): in mātāpitarau, mātṛ is placed first because the mother is the more venerable per the smṛti 'pitur daśaguṇaṃ mātā gauraveṇātiricyate', and ānaṅ is by 'ānaṅ ṛto dvandve' (A 6.3.25). TB also meets the objection that this rule and the next are idle (pitṛ and śvaśura alone could denote both parents / both parents-in-law by lakṣaṇā, and they cannot be defended as blocking the dvandva since the dvandva is wanted in the alternative): the two rules must be begun in order to bar the use of mātṛ and śvaśrū alone in that sense; rejecting them on the ground of anabhidhāna would be improper.

SK 937 · A 1.2.71V

श्वशुरः श्वश्र्वा ॥ ९३७ ॥

śvaśuraḥ śvaśrvā

śvaśuraḥ śvaśrvā — śvaśura [alone is optionally retained when expressed] together with śvaśrū.

Rule. Śvaśura "father-in-law" alone is optionally retained when expressed together with śvaśrū "mother-in-law" — provided the difference is due to that alone.

Example.

śvaśrūś ca śvaśuraś ca "mother-in-law and father-in-law" → śvaśura alone is kept → dual → śvaśurau.

In the alternative → the dvandva → śvaśrū placed first → śvaśrūśvaśurau.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators say śvaśrū stands first in the dvandva because the mother-in-law is venerable, citing the smṛti that ranks her with a mother. The defence of this rule against the charge of redundancy is the one given under SK 936.

Siddhānta-kaumudī

श्वश्वा सहोक्तौ श्वशुरो वा शिष्यते तल्लक्षण एव विशेषश्चेत् । श्वश्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ । श्वश्रूश्वशुरौ वा ॥

When expressed together with śvaśrū, śvaśura is optionally (vā) retained — provided the difference is due to that alone. śvaśrūś ca śvaśuraś ca → śvaśurau; or [the dvandva] śvaśrūśvaśurau.

Tattvabodhinī

NSP p. 218

—श्वशुरः श्वश्रवा । नन्वेतत्सूत्रद्वयं व्यर्थं पितृशब्देन मातापित्रोः श्वशुरशब्देन श्वश्रूश्वशुरशब्देक्षणया बोधसंभवात् । न च ‘सरूपाणाम्’ इत्यादिसूत्रसमूहवदितमपि सूत्रद्वयं द्वन्द्वनिवृत्त्यर्थमावश्यकमिति वाच्यम् । पक्षे तस्यापीष्टलादिति चेत् । अत्राहुः । पितृश्वशुरशब्दयोरिव मातृश्वश्रूशब्दयोः केवलयोरुक्तविषये प्रयोगं वारयितुमारम्भणीयमेव सूत्रद्वयम् । अनभिधानमाश्रित्य प्रत्याख्यानस्यानुचितलादिति ॥—मातापितराविति । ‘पितुर्दशगुणं माता गौरवेणातिरिच्यते’ इति स्मृतेर्मातुरभ्यर्हितलात्पूर्वनिपातः । ‘आनङ् ऋतः’ इत्यानङ् ॥—श्वश्रूश्वशुराविति । ‘श्वश्रूः पूर्वजपत्नी च मातृतुल्या प्रकीर्तिता’ इति स्मृतेः श्वश्रवा अभ्यर्हितलात्पूर्वनिपातः

Bālamanoramā

श्वशुरः श्वश्र्वा - नन्वस्तु हल्सूत्रे लकारस्य इत्संज्ञा । ततः किमित्यत आह — आदिरन्त्येन सहेता । अन्ते भवः अन्त्यः । तेन इता सहोच्चार्यमाणः आदिः अण् अच् इत्यादिरूपः संज्ञेत्यर्थः । तत्रयस्मात्पूर्वं नास्ति परमस्ति स आदिः, यस्मात्परं नास्ति पूर्वमस्ति सोऽन्तः॑ इति आद्यन्तवत्सूत्रे भाष्यम् । तदिहाद्यन्तशब्दाभ्यां मध्यगा आक्षिप्यन्ते । अतस्तेषां संज्ञेति लभ्यते ।स्वं रूपं॑मिति पूर्वसूत्रात्स्वमित्यनुवर्तते । तच्च षष्टयन्ततया विपरिणम्यते । तदेतदाह — अन्त्येनेतेत्यादि । स्वस्य चेति । अत्र च स्वशब्देन संज्ञाकोटि प्रविष्ट आदिरेव परामृश्यते, नत्वन्त्योऽपि, अन्त्येनेति तृतीयया 'सहयुक्तेऽप्रधाने' इति विहितया तस्य अप्राधान्यावगमात्, सर्वनाम्नां चोत्सर्गतः प्रधानपरामर्शित्वात् । न च इक् उक् इच् यय् मयित्यादिप्रत्याहाराः कथं स्युः, इकारादीनामादित्वाऽभावादिति वाच्यं, न हि सूत्रापेक्षमिहादित्वं किंतु आद्यन्तशब्दाक्षिप्तसमुदायापेक्षम् । ततश्च ऐउणिति इकारमारभ्य ॠलृगिति ककारपर्यन्तं वर्णसमुदायं बुद्ध्या परिकल्प्य तदादित्वमिकारस्य संभावनीयम् । एवमिजादिष्वपि । तथा अन्त्यत्मपि बुद्धिकल्पितसमुदायापेक्षमेव न तु सूत्रापेक्षम् । ततश्च रप्रत्याहारः सुग्रहः । अन्यथा लण्सूत्रे अकारस्याऽन्त्यात्वाभावात्स न स्यात् । अत्र आद्यन्तशब्दयोरन्यतराऽभावे मध्यगानामिति न लभ्येत । आदिरित्यस्याऽभावे हि अन्त्येनेता सहोच्चार्यमाणो वर्णोऽन्त्यात्प्राग्भाविनां वर्णानां संज्ञेत्येव लभ्येत । ततश्च हल्प्रत्याहारे अकारादीनामपि ग्रहणं स्यात्, अन्त्यलकारात्पूर्वभावित्वाविशेषात् । अन्त्येनेत्यस्याऽभावे तु आदिरिता सहोच्चार्यमाण आदिरूध्र्वभाविनां वर्णानां संज्ञेत्येव लभ्येत । ततश्च अच्प्रत्याहारे हकारादीनामपि ग्रहणापत्तिः, आदेरकारादूध्र्वभावित्वाऽविशेषात् । उभयोरुपादाने तु मध्यगानामिति लभ्यते इत्यदोषः । परस्मिन् सति यस्मात्पूर्वो नास्ति स आदिः, पूर्वस्मिन् सति यस्मात्परो नास्ति सोऽन्त्य इति भाष्ये आद्यन्तशब्दार्थनिर्वचनेन आद्यन्तयोर्मध्यगाऽविनाभूतत्वेन ताभ्यां मध्यगानामाक्षेपात् । यद्यपि द्वयोरप्याद्यन्तशब्दौ संभवतः, उक्तनिर्वचनाऽविरोधात्, तथापि नेह द्वयोराद्यन्तशब्दौ भवतः । तथा सति हि अन्त्येनेता सह उच्चार्यमाण आदिः स्वस्य आदेः संज्ञेत्येव लभ्येत, उक्तरीत्या स्वशब्देन अन्त्यस्य परामर्शाऽसंभवात् । ततश्च उणित्युकारस्य संज्ञेति पर्यवस्येत् । तत्र एकस्य वर्णस्य वर्णद्वयात्मकसंज्ञाविधानं व्यर्थमापद्येत, गौरवात्, प्रत्याहाराणां व्यवहारलाघवार्थत्वात् । अतो मध्यमसत्त्व एवाऽत्र आद्यन्तशब्दाविति ताभ्यां मध्यगानामिति लभ्यते । इतेति किम् । अम्प्रत्याहारो ञमङणेति मकारेण मा भूत् । नचैवमपि सुट्प्रत्याहारः 'टा' इति टकारेण किं न स्यात्, टान्तसमुदायापेक्षया तस्य अन्त्यत्वादिति वाच्यम् । प्रथमातिक्रमणे कारणाऽभावेन सुट्प्रत्याहारस्य औटष्टकारेणैव ग्राह्रत्वात् । उक्तं च जैमिनिना — ॒प्रथमं वा नियम्येत कारणस्यानतिक्रमात् ।॑ इति । विस्तरभयाद्विरम्यते । इति हल्संज्ञायामिति । हल्सूत्रे लकारस्य हलन्त्यमित्यावृत्तप्रथमसूत्रेण इत्संज्ञायां सत्यामादिरन्त्येनेति हल्संज्ञासिद्धौ चतुर्दशसूत्र्यामन्त्यणकारादिवर्णानां हल्त्वं सिद्धमित्यर्थः ।

translator notes

textual Source kaumudī reads 'śvaśvā sahoktau' for śvaśrvā (the sūtra's own form in the unit header); a dropped r. Not emended.
textual The Bālamanoramā block filed under this unit (sk.937.b1) does not belong here: it is BM on the pratyāhāra rule 'ādir antyena sahetā' (A 1.1.71), opening 'nanv astu halsūtre lakārasya itsaṃjñā', discussing 'svaṃ rūpam', the pratyāhāras ik, uk, yay, may and ra, the Jaimini quotation, and closing 'iti halsaṃjñāyām'. BM on 1.2.71 is absent from the source layer. Source-alignment issue, not emended.
commentary TB: in śvaśrūśvaśurau, śvaśrū is placed first because the mother-in-law is venerable per the smṛti 'śvaśrūḥ pūrvajapatnī ca mātṛtulyā prakīrtitā'. TB's defence of this rule and 'pitā mātrā' against the charge of redundancy is recorded under SK 936.

SK 938 · A 1.2.72V

त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम् ॥ ९३८ ॥

tyadādīni sarvairnityam

tyadādīni sarvair nityam — The tyad-ādi [pronouns alone] are always retained [when expressed] together with any [words] whatever.

Rule. The tyad-ādi words — the pronouns read from tyad onward in the sarva-list — are always (nityam) retained when expressed together with any words whatever (sarvaiḥ). "Any words" means both other tyad-ādi words and ordinary nouns.

Example.

sa ca devadattaś ca "he and Devadatta" → tad is a tyad-ādi word → tad alone is kept, devadatta drops → dual → tau. The dvandva taddevadattau does not occur.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain the word sarvaiḥ: it is stated so that, by proximity to the previous rules, the rule is not narrowed to "only together with other pronouns". The three vārttikas follow.

Vārttika 1: tyadādīnāṃ mithaḥ sahoktau yat paraṃ tac chiṣyate. When tyad-ādi words are expressed together with one another, the one that is later in the list is retained. This rests on the maxim that in a conflict the later word prevails.

sa ca yaś ca "he and who" → yad is read after tad in the list → yad alone is kept → yau. Likewise sā ca yā ca → ye.

The Bhāṣya adds that the earlier one is also sometimes retained: sa ca yaś ca → tau. Bhaṭṭoji's commentators explain that para "later" can also mean "the desired one". They also note that the list is not cut off at dvi here; the Bhāṣya's own example is ahaṃ ca bhavāṃś ca → āvām, "I and you, sir → we two".

Vārttika 2: tyadāditaḥ śeṣe puṃnapuṃsakato liṅgavacanāni. When a tyad-ādi word is retained, it expresses gender according to the masculine or the neuter word that was expressed with it. (The suffix -tas in tyadāditaḥ has the sense of the genitive; liṅgavacana means "gender-expressing", not "gender and number".)

sā ca devadattaś ca "she and Devadatta" → tad is kept → it takes the masculine of devadatta → tau.

tac ca devadattaś ca yajñadattā ca "that (thing), Devadatta and Yajñadattā" → tad is kept → it takes the neuter, the neuter being named in the vārttika → plural → tāni.

When a masculine and a neuter are expressed together, the neuter wins, because in the vārttika's puṃnapuṃsaka the neuter is read later than the masculine: tac ca devadattaś ca → te.

Vārttika 3: advandvatatpuruṣaviśeṣaṇānām iti vaktavyam. It should be stated that vārttika 2 does not hold for a tyad-ādi word that qualifies a dvandva or a tatpuruṣa. Such a pronoun simply follows the gender of the noun it qualifies.

kukkuṭamayūryāv ime "this cock and this peahen" → the pronoun resolves as ayaṃ ca iyaṃ ca → SK 933 would keep the masculine, and vārttika 2 would make it masculine → but the dvandva kukkuṭamayūrī is feminine, taking the gender of its last member (paravalliṅga, A 2.4.26) → its qualifier follows it → feminine ime.

tac ca sā ca → ardhapippalyau te "the half-pepper (neuter) and the half-pepper (feminine) → these two" → tat stands for pippalyardham, a neuter tatpuruṣa; sā for ardhapippalī, a tatpuruṣa by A 2.2.2 and feminine by its last member → SK 935 would keep the neuter → but the tatpuruṣa is feminine, and so is its qualifier → feminine te. Since te is the same in feminine and neuter dual, the telling form is the plural, ardhapippalyas tāḥ.

Watch out. Some copies of Bhaṭṭoji's text add mayūrīkukkuṭāv imau "this peahen and this cock". Bhaṭṭoji's commentators set it aside: that dvandva is masculine by its last member, so imau needs no special rule and the example proves nothing.

Siddhānta-kaumudī

सर्वैः सहोक्तौ त्यदादीनि नित्यं शिष्यन्ते ॥ स च देवदत्तश्च तौ ।

When expressed together with any [words] whatever, the tyad-ādi [pronouns] are always (nityam) retained. sa ca devadattaś ca → tau.

vārttika

त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं तच्छिष्यते

(vārttika) tyadādīnāṃ mithaḥ sahoktau yat paraṃ tac chiṣyate — When tyad-ādi [words] are expressed together with one another, the one that is later [in the list] is retained.

(वार्तिकम्) ॥ स च यश्च यौ । पूर्वशेषोऽपि दृश्यत इति भाष्यम् । स च यश्च तौ ।

(vārttika) sa ca yaś ca → yau. "Retention of the earlier one is also seen," says the Bhāṣya: sa ca yaś ca → tau.

vārttika

त्यदादितः शेषे पुंनपुंसकतो लिङ्गवचनानि

(vārttika) tyadāditaḥ śeṣe puṃnapuṃsakato liṅgavacanāni — When a tyad-ādi [word] is retained, [the retained words] express gender according to the masculine or the neuter [word co-expressed].

(वार्तिकम्) ॥ सा च देवदत्तश्च तौ । तच्च देवदत्तश्च यज्ञदत्ता च तानि । पुंनपुंसकयोस्तु परत्वान्नपुंसकं शिष्यते । तच्च देवदत्तश्च ते ।

(vārttika) sā ca devadattaś ca → tau. tac ca devadattaś ca yajñadattā ca → tāni. But when a masculine and a neuter [are expressed together], the neuter is retained, because it is the later [in the vārttika's wording]: tac ca devadattaś ca → te.

vārttika

अद्वन्द्वतत्पुरुषविशेषानामिति वक्तव्यम्

(vārttika) advandvatatpuruṣaviśeṣaṇānām iti vaktavyam — It should be stated: "[this does] not [hold for tyad-ādi words that are] qualifiers of a dvandva or a tatpuruṣa".

(वार्तिकम्) ॥ कुक्कुटमयूर्याविमे । मयूरीकुक्कुटाविमौ । तच्च सा च अर्धपिप्पल्यौ ते ॥

(vārttika) kukkuṭamayūryāv ime. mayūrīkukkuṭāv imau. tac ca sā ca → ardhapippalyau te.

Tattvabodhinī

NSP p. 218

—त्यदादीनि सर्वैः—। सर्वैः किम् । त्यदादिभिन्नैरपि सहोक्तौ यथा स्यात् । प्रत्यासत्त्या ‘त्यदादिभिरेव सहोक्तौ’ इत्यर्थो मा भूत् ॥—यत्परमिति । शब्दपरविप्रतिषेधादिति भावः ॥—त्यदादित इति । आद्यादिलात्तसिः । ‘त्यदादीनां शेषे सह विवक्षिते यः पुमान्, यच्च नपुंसकं, तद्वशेन लिङ्गप्रतिपादकानि भवन्ति’ इति वाच्यमित्यर्थः । कानीत्याकाङ्क्षायामर्थात्त्यदादीन्येव ॥ अस्यापवादमाह—अद्वन्द्वेति । द्वन्द्वादिविशेषणानां पूर्वोक्तं नास्ति, किं तु विशेष्यनिघ्नतैवेत्यर्थः ॥ नन्वेवं ‘कुक्कुटमयूर्यौ’ इत्यत्र उभयपदार्थप्रधानत्वेन उभयोरपि विशेष्यत्वात् विशेष्यनिघ्नतायामपि ‘कुक्कुटमयूर्याविमे’ इति नियमतो न स्यादिति चेत् । अत्र नव्याः । ‘परवलिङ्गम्—’ इत्यनेन द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदलिङ्गवत्त्वादुत्तरपदलिङ्गस्यैव द्वन्द्वतत्पुरुषप्रतिपाद्यत्वेन तलिङ्गाधीनतैवानुप्रयोगस्येति न काचिदनुपपत्तिरिति ॥—मयूरीकुक्कुटाविमाविति । प्रकृतानुपयुक्तमप्येतत्प्रसङ्गादुक्तम् ॥—तच्चेति । पिप्पल्यर्धम् ॥—सा चेति । अर्धपिप्पली ॥ तत्पुरुषविशेषणमुदाहरति— अर्धपिप्पल्यौ ते इति । यद्यपि स्त्रीनपुंसकसाधारणतः ‘ते’ इति प्रयोगः, तथापि ‘तच्च तच्च सा च अर्धपिप्पल्यस्ताः’ इत्याद्युदाहरणमूलम्

Bālamanoramā

त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम् - त्यदादीनि । सर्वैरिति । त्यदादिभिरितरैश्चेत्यर्थः । ताविति । अत्र देवदत्तशब्दो निवर्तते । तच्छब्दस्तु शिष्यते । तद्देवदत्ताविति न भवति ।सर्वैः किम् । प्रत्यासत्त्या त्यदादिभिरेव सहोक्तावित्यर्थो मा भूदित्येतदर्थम् । त्यदादीनां मिथ इति । भाष्ये स्थितमेतत् । यत्परमिति । त्यदादिगणे यत्परं पठितं तच्छिष्यत इत्यर्थः । शब्दपरविप्रतिषेधाश्रयणादिति भावः । स च यश्च यौ, सा च या च ये इति । त्यदादिगणे यच्छब्दस्य तच्छब्दादूध्र्वं पाठात् परत्वात्स एव शिष्यते इति भावः, पूर्वशेषोऽपीति । परशब्दस्येष्टवाचित्वात्क्वचित्पूर्वमपि शिष्यत इति । भावः । अत्रद्विपर्यन्ताना॑मिति न भवति । अहं च भवांस्चावामिति भाष्योक्तेः । त्यादादित इति । आद्यादित्वात्षष्ठर्थे तसिः । त्यदादीनां स्त्रीशेषेऽपि सहविवक्षितेषु यः पुमान् यच्च नपुंसकं यद्वशेन लिङ्गप्रतिपादकानि भवन्तीत्यर्थः । कानीत्याकाङ्क्षायामर्थांत्त्यदादीन्येव सम्बध्यन्ते । सा च देवदत्तश्च ताविति । अत्र तच्छब्दः शिष्यते, समभिव्याह्मतदेवदत्तशब्दलिङ्गश्च । देवदत्तशब्दस्तु निवर्तत एव । पुंनपुंसकयोरिति ।सहोक्ता॑विति शेषः । परत्वादिति । पुंनपुंसकतो लिङ्गवचनानी॑त्यत्र पुंमपेक्षया नपुंसकस्य पाठतः परत्वावगमादित्यर्थः । अद्वन्द्वेति । द्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणानां त्यदादीनां स्त्रीशेषेत्यदादितः शेषे पुंनपुंसकतो लिङ्गवचनानी॑त्येतन्न भवतीत्यर्थः । द्वन्द्व उदाहरति — कुक्कुटमयूर्याविमे इति ।अयं च इयं च इमे॑इत्यत्र 'त्यदादितः शेषे' इति पुंलिङ्गत्वं न भवति, किंतु विशेष्यनिघ्नतैव विशेषणस्येति बोध्यम् । न च अयं च इयं च इत्यत्र स्त्रीशेष एव न भवति,पुमान् स्त्रिये॑त्युक्तत्वात्, अतः पुंनपुंसकतो लिङ्गविधेः प्रसक्तिः कथमिति वाच्यं,परवल्लिङ्ग॑मिति हि द्वन्द्वतत्पुरुषार्थयोः परवल्लिङ्गविधिः । अतो द्वन्द्वविशेषणस्य तत्पुरुषविशेषणस्य चानुप्रयोगे तदेव लिङ्गमिति भाष्यकैयटयोः स्थितम् । ततश्चकुक्कुटमयूर्याविमे॑इति उदाहरणे — अयं च इयं चेति विग्रहेपुमान् स्त्रिया॑ति पुंशेषेऽपिपरवल्लिङ्ग॑मिति विशेषणत्वात्स्त्रीलिङ्गत्वे सति तस्य 'त्यदादितः' इति पुंवत्त्वं प्राप्तमनेन निषिध्यत इति नानुपपत्तिः । क्वचिन्मूलपुस्तकेषु तुमयूरीकुक्कुटाविमा॑वित्यपि दृश्यते, तत्तुत प्रकृतानुपयुक्तम्, त्र मयूरीकुक्कुटाविति द्वन्द्वार्थस्य पुंलिङ्गतया इयं चायं च इमाविति तद्विशेषणस्यानुप्रयुज्यमानस्यापि 'पुमान् स्त्रिया' इति परिशिष्टस्य पुंलिङ्गस्य इदम्शब्दस्य स्त्रीत्वाऽप्रसक्त्या तत्र 'त्यदादितः शेषे' इति पुंस्त्वविधेरप्रवृत्तत्वेनअद्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणाना॑मिति निषेधस्यानुपयोगात् । तत्पुरुषे उदाहरति — तच्चेति । पिप्पल्या अर्धम् — अर्धपिप्पली ।अर्धं नपुंसक॑मिति तत्पुरुषः । अर्धपिप्पली च पिप्पल्यर्धं च-अर्धपिप्पल्यौ । तच्च सा च ते । तत्र पिप्पल्यर्धंशब्दविशेष्याभिप्रायंत॑दिति नपुंसककत्वम् ।से॑ति स्त्रीत्वं तु अर्धपिप्पलीति विशेष्याभिप्रायम् । अत्रपुमान् स्त्रिये॑त्यस्य नैव प्रसक्तिः, किन्तुनपुंसकमनपुंसकेनैकव॑दिति नपुंसकं शिष्टम् । तत्रपरवल्लिङ्ग॑मिति स्त्रीत्वम् । तस्य स्त्रीलिङ्गतया तद्विशेषणस्यापिपरवल्लिङ्ग॑मिति स्त्रीत्वम् । तस्य 'त्यदादितः शेषे' इति नपुंसकत्वं प्राप्तं निषिध्यते । एवंच 'ते' इति स्त्रीलिङ्गमेव सिध्यति । यद्यपि स्त्रीत्वे नपुंसकत्वे वा 'ते' इति द्विवचनस्य न कोऽपि विशेषः, तथाप्यर्धपिप्पल्यस्ता इत्युदाहार्यम् । तच्च तच्च सा चेति विग्रहः ।

translator notes

commentary BM and TB: 'sarvaiḥ' = together with tyad-ādi words and with others; it is stated so that, by proximity, the rule is not taken to mean 'only together with tyad-ādi words'. In tau, devadatta is dropped and tad is retained; taddevadattau does not occur.
commentary BM: the vārttika is found in the Bhāṣya. 'yat param' = whichever is read later in the tyad-ādi gaṇa (BM and TB: on the strength of the maxim that in conflict the later word prevails, śabdapara-vipratiṣedha); yad being read after tad in the gaṇa, yad alone is retained in yau (BM also gives sā ca yā ca → ye). 'pūrvaśeṣo 'pi': since 'para' can also mean 'the desired one', sometimes the earlier is retained too. BM adds that the restriction of the gaṇa to the words up to dvi does not hold here, the Bhāṣya using ahaṃ ca bhavāṃś ca → āvām.
commentary BM and TB: 'tyadāditaḥ' has tasi in the sense of the genitive (ādyādi); the sense is 'when tyad-ādi words are retained, they become expressive of gender (liṅgapratipādakāni) according to whichever masculine and whichever neuter [word] is among those co-expressed'; asked 'which words?', the tyad-ādi words themselves are understood from the sense. Followed: liṅgavacanāni is rendered 'express gender', not 'gender and number'.
commentary BM: in sā ca devadattaś ca → tau, tad is retained and takes the gender of the co-expressed devadatta, devadatta itself being dropped; 'puṃnapuṃsakayoḥ' is to be completed with 'sahoktau'; 'paratvāt' = because in the vārttika's 'puṃnapuṃsakataḥ' the neuter is read after the masculine.
textual Source vārttika reads 'advandvatatpuruṣaviśeṣānām'; BM's pratīka and gloss read -viśeṣaṇānām ('qualifiers'), as does TB ('dvandvādiviśeṣaṇānām'). Translated as -viśeṣaṇānām; the source is not emended.
commentary BM and TB: for qualifiers of a dvandva or a tatpuruṣa the preceding vārttika does not hold; the qualifier simply follows its substantive (viśeṣyanighna). kukkuṭamayūryāv ime: ayaṃ ca iyaṃ ca → ime, feminine, not masculine by 'tyadāditaḥ śeṣe'. BM: although 'pumān striyā' would retain the masculine idam, the dvandva is feminine by 'paravalliṅgaṃ dvandvatatpuruṣayoḥ' (A 2.4.26) and its qualifier in anuprayoga takes that gender (so the Bhāṣya and Kaiyaṭa), and the masculinity due by the vārttika is prohibited here. mayūrīkukkuṭāv imau: both note that this reading, found in some copies of the mūla, is beside the point (that dvandva being masculine, imau needs no prohibition) — BM 'prakṛtānupayuktam', TB 'said in passing'. ardhapippalyau te: tat has in view pippalyardham (neuter ṣaṣṭhī-tatpuruṣa), sā ardhapippalī (a tatpuruṣa by 'ardhaṃ napuṃsakam', A 2.2.2, feminine by paravalliṅga); here 'napuṃsakam anapuṃsakena' retains the neuter, but the tatpuruṣa is feminine by paravalliṅga and so is its qualifier, the neuter due by 'tyadāditaḥ śeṣe' being prohibited — hence te is feminine. Since te is the same in feminine and neuter dual, both say the telling example is the plural ardhapippalyas tāḥ (vigraha tac ca tac ca sā ca).

SK 939 · A 1.2.73V

ग्राम्यपशुसंघेष्वतरुणेषु स्त्री ॥ ९३९ ॥

grāmyapaśusaṃgheṣvataruṇeṣu strī

grāmyapaśusaṃgheṣv ataruṇeṣu strī — With reference to herds of domestic animals that are not young, the feminine [alone is retained].

Rule. When words are meant together (sahavivakṣā) with reference to herds (saṃgha) of domestic (grāmya) animals (paśu) that are not young (ataruṇa), the feminine alone is retained. This is an apavāda, an exception, to pumān striyā (SK 933). The words "together with a non-neuter" are carried forward from SK 935, so the feminine survives beside the masculine.

Example.

gauś ca gauś ca gauś ca … "cows and bulls, a herd" → masculine and feminine go-words meant together → not SK 933's masculine but the feminine is kept → plural → gāvaḥ. The surviving feminine and the masculine would look the same, gāvaḥ either way. So the fruit shows in the pronoun that accompanies the noun: gāva imāḥ, feminine, not gāva ime.

Applies when / blocked by. Each word of the sūtra bars a case, and in each the masculine of SK 933 returns.

Why "domestic"? rurava ime "these black antelopes": the ruru is not a domestic animal, so the masculine survives and the pronoun is masculine.
Why "animal"? brāhmaṇāḥ, for brāhmaṇī ca brāhmaṇāś ca "a brāhmaṇa woman and brāhmaṇa men": persons, not animals; the masculine survives. Otherwise it would be brāhmaṇya imāḥ.
Why "in herds"? etau gāvau "this cow and this bull": one female and one male together are not a herd. Bhaṭṭoji's commentators add that saṃgha can only mean many, since an ekaśeṣa is in any case of more than one; otherwise the pronoun would be ete. (Scholars discuss whether etau gāvau itself is regular.)
Why "not young"? vatsā ime "these calves": young, so the masculine survives. Otherwise vatsā imāḥ. (Scholars discuss whether vatsa is the best example.)

Why is the pronoun imāḥ feminine at all, when vārttika 2 of SK 938 would make a surviving pronoun follow the masculine? Bhaṭṭoji's commentators answer that that vārttika does not intervene here, on the strength of the Bhāṣya's own usage gāva imāḥ; others hold that imāḥ is itself a feminine ekaśeṣa, since the pronoun too refers to the herd. Scholars discuss this.

Vārttika: anekaśapheṣv iti vācyam. It should be stated that the rule holds only among animals that are not single-hoofed (anekaśapha). Horses are therefore excluded: aśvā ime "these horses", with the masculine surviving and a masculine pronoun.

Watch out. Bhaṭṭoji closes the chapter with a remark that applies to every ekaśeṣa in it. Once the ekaśeṣa has been made there is no dvandva, because there is no longer a plurality of case-ending words (subanta) to compound. Bhaṭṭoji's commentators put the point this way: the ekaśeṣa is antaraṅga, a rule that acts inside the words before any case-ending is generated, and it blocks the dvandva that would otherwise arise; if it did not, it would have no scope of its own. One might object that the ekaśeṣa should apply after the dvandva, since the Bhāṣya says "the ekaśeṣa in a dvandva"; the answer is that this phrase means "where a dvandva would otherwise obtain". Two consequences follow.

śirasī, śirāṃsi "two heads, heads" (śiras + śiras) → an ekaśeṣa, not a dvandva → so they receive neither the final udātta accent that a compound gets by samāsasya (A 6.1.223), nor the singular treatment that a dvandva of parts of a living body gets (prāṇyaṅga, SK 906, A 2.4.2).
panthānau, panthānaḥ "two roads, roads" (pathin + pathin) → an ekaśeṣa, not a dvandva → so they receive no closing affix (samāsānta), the a that A 5.4.74 adds to a compound ending in pathin.

One might say the closing affix was never a threat, because the rule that shapes panthānau (A 7.1.86) already presupposes its absence. Bhaṭṭoji's commentators answer that A 7.1.86 has its own scope in apanthānau "two non-roads", where A 5.4.72 makes the closing affix optional, so nothing can be inferred from it.

Thus ends the ekaśeṣa-prakaraṇa.

Siddhānta-kaumudī

एषु सहविवक्षायां स्त्री शिष्यते । पुमान् स्त्रिया SK 933 इत्यस्यापवादः । गाव इमाः । ग्राम्येति किम् । रुरव इमे । पशुग्रहणं किम् । ब्राह्मणाः । सङ्घेषु किम् । एतौ गावौ । अतरुणेषु किम् । वत्सा इमे ।

When [words] are intended to be expressed together (sahavivakṣā) with reference to these [herds of domestic animals that are not young], the feminine is retained. This is an exception (apavāda) to "pumān striyā" (SK 933). gāva imāḥ. Why "domestic (grāmya)"? rurava ime. Why the mention of "animal (paśu)"? brāhmaṇāḥ. Why "in herds (saṃgha)"? etau gāvau. Why "not young (ataruṇa)"? vatsā ime.

vārttika

अनेकशफेष्विति वाच्यम्

(vārttika) anekaśapheṣv iti vācyam — It should be stated: "[only] among [animals] that are not single-hoofed (anekaśapha)".

(वार्तिकम्) ॥ अश्वा इमे । इह सर्वत्रैकशेषे कृतेऽनेकसुबन्ताभावाद् द्वन्द्वो न । तेन शिरसी शिरांसि इत्यादौ समासस्येत्यन्तोदात्तः प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावश्च न । पन्थानौ पन्थान इत्यादौ समासान्तो न ॥

(vārttika) aśvā ime. In all these cases, once the ekaśeṣa has been made there is no dvandva, since there is no plurality of sup-ending [words]. Hence in śirasī, śirāṃsi and the like there is neither the final udātta by "samāsasya" (A 6.1.223) nor the singular treatment (ekavadbhāva) [of a dvandva] on account of [the members] being limbs of a living being (prāṇyaṅga); and in panthānau, panthānaḥ and the like there is no samāsānta [affix].

Tattvabodhinī

NSP p. 218–219

—ग्राम्य—। ग्रामे भवा ग्राम्याः । ‘ग्रामाद्यखऔ’ इति यः लिङ्गद्वयेऽपि ‘गावः’ इति रूपस्य समानत्वात् स्त्रीलिङ्गशेषस्य फलमाह—इमा इति । एवं च ‘इमे च इमाश्च इमाः’ इति स्त्रीलिङ्गशेष एव भवति, न तत्र ‘त्यदादितः शेषे पुंनपुंसकतो लिङ्गवचनानि’ इति पुंलिङ्गशेषः ॥ ‘गाव इमाः’ इति भाष्योदाहरणादित्येके ॥ अन्ये तु प्राम्यपशुसङ्घविषयलाविशेषात् ‘गावः’ इतिवत् ‘इमाः’ इति च स्त्रीलिङ्गशेष एव स्यादिति नास्ति शङ्कावकाश इत्याहुः ॥ —एतौ गावाविति । एकशेषस्यानेकविषयलादेवानेकपरिग्रहे सिद्धे सङ्घग्रहणसामर्थ्याद्वहूनां समुदायोऽत्र गृह्यत इति भावः ॥ —एकशेषे कृते इति । विभक्तयुत्पत्त्यनपेक्षत्वेनान्तरङ्गलादिति भावः ॥ नन्वेवं विषयभेदात् ‘द्वन्द्वापवाद एकशेषः’ इत्युद्धोषः कथं प्रवर्तत इति चेत् । अत्राहुः । यथेकशेषो न स्यात्, तर्हि विभक्तावुत्पद्यमानायां द्वन्द्वः स्यात्, कृते त्वेकशेषे स न भवतीति तार्किकी प्राप्तिमादायापवादोद्धोष इति ॥—द्वन्द्वो नेति । एतेन ‘कृतद्वन्द्वानामेकशेषः’ इति भ्रमो निरस्तः । न च तथैवास्तु, फले विशेषाभावादिति वाच्यमित्याह—तेनेति ॥—पन्थानाविति । न चात्र ‘इतोऽस्सर्वं नामस्थाने’ इति लिङ्गात्समासान्तः सुपरिहरः ‘इतोऽत्’ इत्युक्तेऽपि ‘सौ’ इत्यनुवृत्त्या ‘पन्थाः’ इति सिद्धेरिति वाच्यम् । ‘पथो विभाषा’ इति समासान्ताभावे ‘अपन्थानौ’ इत्यादौ ‘इतोऽत्’- इति सूत्रस्य सावकाशलात् ॥ इत्येकशेषः ॥ प्रसङ्गादाह—कृत्तद्धितेत्यादि ॥—पञ्च वृत्तय इति । पञ्चानां ‘वृत्तिः’ इति पूर्वाचार्याणां संज्ञा इहाप्याश्रीयत इति भावः ॥ ताल्लक्षणमाह—परार्थेति । प्रत्ययान्तर्भावेन परपदार्थान्तर्भावेन वा यो विशिष्टोऽर्थः स परार्थः । स चाभिधीयते येन तत्परार्थाभिधानम् । अत एव तिङन्तं वृत्तिर्न भवति । तत्रैकार्थीभावानभ्युपगमात् । अन्यथा ‘मृदु पचति’ इत्यादौ फले मृदुलान्वयो न स्यात् ‘सविशेषणानां वृत्तिर्न भवति, वृत्तस्य च विशेषणयोगो न’ इत्यभ्युपगमादित्येके ॥ समर्थसूत्रे कैयटस्लाह ‘परस्य शब्दस्य योऽर्थस्तस्याभिधानं शब्दान्तरेण यत्र सा वृत्तिरित्यर्थः । यथा राजपुरुष इत्यत्र राजशब्देन वाक्यावस्थायामनुक्तः पुरुषार्थोऽभिधीयते’ इति ॥—अविग्रह इति । लौकिकविग्रहरहित इत्यर्थः ॥—अस्वपदेति । समस्यमानयावत्पदाघटित इत्यर्थः ॥—द्वन्द्वबहुव्रीह्योरेवेति । अनेकग्रहणतदनुवृत्तिभ्यां तद्विधानाद्बहुपदसमासत्वं तयोरेव संभवतीति भावः ॥—कच्चिदेवेति । ब्रह्मजात इत्यादौ ॥—नाम्नेति । प्रातिपदिकेनेत्यर्थः ॥—कुम्भकार इति । अत्र हि सुवुत्पत्तेः प्रागेवोपपदसमासः ॥—कटप्रूः । अजस्रमिति । ‘क्विब्वचिप्रच्छि’- इति वार्तिके ‘नमि-कम्पि’- इति सूत्रे च ‘कटप्रू’ ‘अजस्रं’ इति निपातनाद्धानुना समासः ॥—पिवतखादतेति । ‘आख्यातमाख्यातेन’- इति मयूरव्यंसकादौ पाठात्समासः ॥ इति सर्वसमासशेषः ॥ ऋक्पूर—॥ ‘अ’ इति लुप्तप्रथमैकवचनान्तं, ‘समासान्ताः’ इति लघिक्रियते तदाह—समासस्याप्रत्ययोऽन्तावयच इति । ‘अनक्षे’ इत्येतत् सामान्यतः श्रुतमपि धुरैव संबध्यते सामर्थ्यात्, नान्यैरित्याशयेन व्याचष्टे—अक्षे या धूरिति

Bālamanoramā

ग्राम्यपशुसङ्घेष्वतरुणेषु स्त्री - ग्राम्यपशु । एष्विति । तरुणभिन्नेषु ग्राम्याणां पशूनां सङ्घेष्वित्यर्थः । इह अनपुंसकेनेत्यनुवर्तनादाहपुमान्स्त्रियेत्यस्यापवाद इति । गौश्च गौश्च गौश्चे॑ति पुंलिङ्गस्त्रीलिङ्गेषु गोशब्देषु सहविवक्षितेषुपुमान् स्त्रिये॑त्यतद्बाधित्वा स्त्री शिष्यत इति भावः । ननु स्त्रीशेषे पुंशेषे वा न कोऽपि रूपभेद इत्यत आह — इमा इति । अनुप्रयोगे रूपभेदः फलमिति भावः । 'त्यदादितः शेषे' इति न भवति, 'गाव इमाः' इतिभाष्यप्रयोगादित्याहुः । रुरव इमे इति । रुरुः — कृष्णाख्यो मृगः । अग्राम्यपशुत्वान्न स्त्री शिष्यते । किंतुपुमान् स्त्रिये॑त्येकशेषः । ततश्चानुप्रयोगे 'इमे' इति पुंलिङ्गत्वमेव । ब्राआहृणा इमे इति । ब्राआहृणी च ब्राआहृणाश्चेति विग्रहः । अपशुत्वान्न स्त्रीशिष्यते, किन्तुपुमान् स्त्रिये॑त्येकशेषः । अन्यथा 'ब्राआहृण्य इमा' इति स्यात् । एतौ गावाविति । स्त्रीलिङ्ग पुंलिङ्गयोः सबोक्तावसङ्घत्वान्न स्त्री शिष्यते । सङ्घशब्दो हि बहूनां समुदाये वर्तते, अन्यथा एकशेषस्यानेकविषयत्वादेवाऽनेकपरिग्रहे सिद्धे किं तेनेति भावः । स्त्रीशेषे तु 'एते' इत्यनुप्रयोगे रूपं स्यात् । वत्सा इमे इति । वत्साश्च वत्साश्चेति विग्रहः । तरुणत्वान्न स्त्री शिष्यते । अन्यथा 'वत्सा इमा' इत्यनुप्रयोगः स्यात् । अनेकशफेष्विति वाच्यमिति । वार्तिकमिदम् । एकशफा अआआदयः, तेषां सहोक्तौग्राम्यपइआ॑ति न भवति । अआआ इमे इति । एकशफत्वान्न स्त्री शिष्यते । ततश्चानुप्रयोगे पुंलिङ्गत्वमिति भावः । ननुसरूपाणा॑मिति सूत्रेतिष्यपुंनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे॑ इत्यतो द्वन्द्वग्रहणानुवृत्त्या द्वन्द्वे एकशेष इति भाष्यात्कृते द्वन्द्वे एकशेषः । स्यादित्यत आह — इहेति । इहोदाहृतेषु एकशेषविषयोषु सर्वत्र प्रसक्तं द्वन्द्वमनवकाशत्वादेकशेषो बाधते । कृते त्वेकशेषेऽनेकाभावाद्द्वन्द्वो नेत्यर्थः ।द्वन्द्वसमासे एकशेष॑ इति भाष्यं तु द्वन्द्वे प्रसक्ते सहविवक्षायामेकशेष इति व्याख्येयम् । ननु कृत एव द्वन्द्वे एकशेषो भवतु, का हानिरित्यत आह — तेनेति । द्वन्द्वात् प्रागेवैकशेषाश्रयणेनेत्यर्थः । कृते द्वन्द्वे एकशेषाभ्युपगमे 'शिरसी' इति द्विवचने शिरांसीति, बहुवचने च समासस्येत्यन्तोदात्तः स्यात्, प्राण्यङ्गत्वात्द्वन्द्वश्च प्राणी॑त्यादिना एकवद्भावश्च स्यादित्यर्थः । आदिना शिरोभ्यां शिरोभिरित्यादिसङ्ग्रहः । पन्थानाविति । द्वन्द्वे कृते एकशेषाभ्युपगमे पन्थानौ पन्थानः, पथिभ्यां पथिभि॑रित्यादौऋक्पू॑रित्यप्रत्ययः समासान्तः स्यादिति भावः । नचात्रइतोऽत्सर्वनामे॑ति सर्वनामस्थाने परेऽकारविधानाल्लिङ्गात्समासान्तः सुपरिहरः ।इतोऽदि॑त्युक्तेऽपि सावित्यनुवत्र्य 'पन्था' इति सिद्धेरिति वाच्यं,पथो विभाषे॑ति समासान्ताऽभावेऽपन्थानावित्यादौइतोऽदि॑ति सूत्रस्य सावकाशत्वात् । *****इति बालमनोरमायाम् एकशेषप्रकरणम् ।*****

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 219 १ कृत्तद्धितेति—तदितशब्दस्तद्धितसमुदायपरः । अत एव बहुकचोनं दोषः ।

translator notes

commentary BM: 'eṣu' = in herds of domestic animals other than the young; 'anapuṃsakena' is carried forward (anuvṛtti) here, which is why the kaumudī calls this an exception to 'pumān striyā': when masculine and feminine go-words (gauś ca gauś ca gauś ca) are co-expressed, the feminine is retained, overriding 'pumān striyā'. Since the retained feminine and the masculine would not differ in form (gāvaḥ either way), the fruit lies in the accompanying pronoun (anuprayoga): imāḥ; 'tyadāditaḥ śeṣe' does not apply, on the strength of the Bhāṣya's own usage gāva imāḥ — so BM ('ity āhuḥ') and one view in TB; TB's other view: since imāḥ falls within the same domain (grāmyapaśusaṃgha), it too is a feminine ekaśeṣa like gāvaḥ, leaving no room for doubt.
commentary BM on the counterexamples: ruru = the black antelope; not domestic, so 'pumān striyā' retains the masculine and the pronoun is ime. brāhmaṇāḥ: brāhmaṇī ca brāhmaṇāś ca; not animals, so the masculine is retained (otherwise brāhmaṇya imāḥ). etau gāvau: a female and a male co-expressed but not a herd, saṃgha denoting a multitude (otherwise the pronoun would be ete); BM and TB: since an ekaśeṣa is in any case of more than one, the mention of saṃgha has force only if it means many. vatsā ime: young, so the masculine is retained (otherwise vatsā imāḥ). The 1915 editor's note takes vatsa as 'young' only by context and prefers varkarā ime as the counterexample.
commentary BM: the vārttika excludes single-hoofed animals such as horses; in aśvā ime the masculine is retained and the pronoun is masculine. On 'iha sarvatra': against the objection that, by anuvṛtti of 'dvandva' from 'tiṣyapunarvasvor nakṣatradvandve' (A 1.2.63) into 'sarūpāṇām' and the Bhāṣya's 'dvandve ekaśeṣaḥ', the ekaśeṣa should apply after the dvandva is formed, BM: the dvandva that obtains in all these cases is blocked by the ekaśeṣa, which would otherwise have no scope (anavakāśa); once the ekaśeṣa is done there is no dvandva for want of plurality; the Bhāṣya's phrase means 'ekaśeṣa applies, in sahavivakṣā, where a dvandva would obtain'. TB: the ekaśeṣa is antaraṅga, not depending on the generation of vibhakti, and the wording dispels the error that the ekaśeṣa is of words already formed into a dvandva. 'tena': had the ekaśeṣa followed the dvandva, śirasī / śirāṃsi (and śirobhyām, śirobhiḥ) would receive the final udātta by 'samāsasya' (A 6.1.223) and the singular treatment by 'dvandvaś ca prāṇitūryasenāṅgānām' (A 2.4.2); panthānau / panthānaḥ (and pathibhyām, pathibhiḥ) would receive the samāsānta 'a' of 'ṛkpūrabdhūḥpathām ānakṣe' (A 5.4.74). Both add: the samāsānta cannot be dismissed on the ground that 'ito 'tsarvanāmasthāne' (A 7.1.86) already presupposes its absence, since that rule has scope in apanthānau, where the samāsānta is absent by 'patho vibhāṣā' (A 5.4.72).
textual The Tattvabodhinī block filed under this unit runs on past 'ity ekaśeṣaḥ' into the next section (the five vṛttis, kṛt-taddhita-samāsa, and the samāsānta rule 'ṛkpūrabdhūḥ-'); the Bālamanoramā block closes 'iti bālamanoramāyām ekaśeṣaprakaraṇam'. Source layer as transmitted.

← all prakaraṇas outline →