PREMABASESiddhānta-kaumudī
Prakaraṇa 14 · SK 447–452

अव्ययप्रकरणम्

avyayaprakaraṇam · 6 sūtras
📖 This chapter in the textbook →outline ↗
show
SK 447 · A 1.1.37अव्ययसंज्ञा
स्वरादिनिपातमव्ययम् ॥ ४४७ ॥
svarādinipātamavyayam
svarādinipātamavyayam — 1.1.37. The words of the svarādi [class] and the nipātas (particles) receive the designation avyaya (indeclinable).

Rule. The words of the list beginning with svar (the svarādi), and the nipātas, receive the name avyaya, indeclinable. A nipāta is a particle as defined in chapter 1: an item of the cādi list, or of the prādi list, that does not name a substance.

The svarādi list begins: svar, antar, prātar, punar, sanutar, uccais, nīcais, śanais, ṛdhak, ṛte, yugapat, ārāt, pṛthak, śvas, divā, rātrau, sāyam, ciram, manāk, īṣat, joṣam, tūṣṇīm, bahis, avas, samayā, nikaṣā, svayam, vṛthā, naktam, nañ, hetau, iddhā, addhā, sāmi. A gaṇasūtra — a rule inside the list itself — adds vat, brāhmaṇavat, kṣatriyavat, sanā, sanat, sanāt, upadhā, tiras, antarā, antareṇa, jyok, kam, śam, sahasā, vinā, nānā, svasti, svadhā, alam, vaṣaṭ, śrauṣaṭ, vauṣaṭ, anyat, asti, upāṃśu, kṣamā, vihāyasā, doṣā, mṛṣā, mithyā, mudhā, purā, mitho, mithas, prāyas, muhus, pravāhukam, pravāhikā, āryahalam, abhīkṣṇam, sākam, sārdham, namas, hiruk, dhik, atha, am, ām, pratām, praśān, pratān, mā, māṅ. The list is an ākṛtigaṇa: an open, illustrative class, so a word of the same kind counts even if it is not printed.

The cādi list of nipātas begins: ca, vā, ha, aha, eva, evam, nūnam, śaśvat, yugapat, bhūyas, kūpat, kuvit, sūpatsa, net, cet, caṇ, kaccit, kiṃcit, yatra, naha, hanta, mākiḥ, mākim, nakiḥ, ākim, māṅ, nañ, yāvat, tāvat, tvai, dvai, rai, śrauṣaṭ, vauṣaṭ, svāhā, svadhā, tum, tathāhi, khalu, kila, atho, atha, suṣṭhu, sma, ādaha. Its gaṇasūtra upasarga-vibhakti-svara-pratirūpakāś ca adds words that merely look like (pratirūpaka) a prefix, a case-ending or a particle: avadattam, ahayuḥ, astikṣīrā; the bare sounds a, ā, i, ī, u, ū, e, ai, o, au; paśu, śukam, yathākathāca, pāṭ, pyāṭ, aṅga, hai, he, bhoḥ, aye, dya, viṣu, ekapade, yut, ātaḥ. The cādi too is an ākṛtigaṇa.

Example.

uccaiḥ → it stands in the svarādi list → it is named avyaya; nothing has to be derived.

svasti → it stands in the svarādi list (by the gaṇasūtra) → avyaya.

ca → it is a nipāta of the cādi list → avyaya.

Applies when / blocked by. A cādi word is a nipāta, and so an avyaya, only when it does not name a substance (SK 20). Bhaṭṭoji's commentators, under SK 452, add that this restriction is stricter for the cādi than for the svarādi: a svarādi word is avyaya whether or not it names a substance.

Watch out. Both lists are open. The point of printing them is to show the kind of word meant, not to close the class. Note also that the gaṇasūtra of the cādi makes the bare vowels a, ā, i and the rest nipātas when they are used as particles; do not confuse these with the vowels of the Śivasūtras.

Siddhānta-kaumudī
स्वरादयो निपाताश्चाव्ययसंज्ञाः स्युः । स्वर्, अन्तर्, प्रातर्, पुनर्, सनुतर्, उच्चैस्, नीचैस्, शनैस्, ऋधक्, ऋते, युगपत्, आरात्, पृथक्, श्वस्, दिवा, रात्रौ, सायम्, चिरम्, मनाक्, ईषत्, जोषम्, तूष्णीम्, बहिस्, अवस्, समया, निकषा, स्वयम्, वृथा, नक्तम्, नञ्, हेतौ, इद्धा, अद्धा, सामि(गणसूत्रम् -) वत्, ब्राह्मणवत्, क्षत्रियवत्, सना, सनत्, सनात्, उपधा, तिरस्, अन्तरा, अन्तरेण, ज्योक्, कम्, शम्, सहसा, विना, नाना, स्वस्ति, स्वधा, अलम्, वषट्, श्रौषट्, वौषट्, अन्यत्, अस्ति, उपांशु, क्षमा, विहायसा, दोषा, मृषा, मिथ्या, मुधा, पुरा, मिथो, मिथस्, प्रायस्, मुहुस्, प्रवाहुकम्, प्रवाहिका, आर्यहलम्, अभीक्ष्णम्, साकम्, सार्धम्, नमस्, हिरुक्, धिक्, अथ, अम्, आम्, प्रताम्, प्रशान्, प्रतान्, मा, माङ् । आकृतिगणोऽयम् । च, वा, ह, अह, एव, एवम्, नूनम्, शश्वत्, युगपत्, भूयस्, कूपत्, कुवित्, सूपत्स, कुवित्, नेत्, चेत्, चण्, कच्चित्, किंचित्, यत्र, नह, हन्त, माकिः, माकिम्, नकिः, आकिम्, माङ्, नञ्, यावत्, तावत्, त्वै, द्वै, रै, श्रौषट्, वौषट्, स्वाहा, स्वधा, तुम्, तथाहि, खलु, किल, अथो, अथ, सुष्ठु, स्म, आदह । (गणसूत्रम् -) उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च । अवदत्तम्, अहयुः, अस्तिक्षीरा । अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, पशु, शुकम्, यथाकथाच, पाट्, प्याट्, अङ्ग, है, हे, भोः, अये, द्य, विषु, एकपदे, युत्, आतः । चादिरप्याकृतिगणः ॥

The words svar and the rest (svarādi), and the nipātas, receive the designation avyaya (indeclinable). [The svarādi class:] svar, antar, prātar, punar, sanutar, uccais, nīcais, śanais, ṛdhak, ṛte, yugapat, ārāt, pṛthak, śvas, divā, rātrau, sāyam, ciram, manāk, īṣat, joṣam, tūṣṇīm, bahis, avas, samayā, nikaṣā, svayam, vṛthā, naktam, nañ, hetau, iddhā, addhā, sāmi; (gaṇasūtra:) vat [the suffix vati; examples:] brāhmaṇavat, kṣatriyavat; sanā, sanat, sanāt, upadhā, tiras, antarā, antareṇa, jyok, kam, śam, sahasā, vinā, nānā, svasti, svadhā, alam, vaṣaṭ, śrauṣaṭ, vauṣaṭ, anyat, asti, upāṃśu, kṣamā, vihāyasā, doṣā, mṛṣā, mithyā, mudhā, purā, mitho, mithas, prāyas, muhus, pravāhukam, pravāhikā, āryahalam, abhīkṣṇam, sākam, sārdham, namas, hiruk, dhik, atha, am, ām, pratām, praśān, pratān, mā, māṅ. This is an ākṛtigaṇa (an open, illustrative class). [The cādi class of nipātas:] ca, vā, ha, aha, eva, evam, nūnam, śaśvat, yugapat, bhūyas, kūpat, kuvit, sūpatsa, kuvit, net, cet, caṇ, kaccit, kiṃcit, yatra, naha, hanta, mākiḥ, mākim, nakiḥ, ākim, māṅ, nañ, yāvat, tāvat, tvai, dvai, rai, śrauṣaṭ, vauṣaṭ, svāhā, svadhā, tum, tathāhi, khalu, kila, atho, atha, suṣṭhu, sma, ādaha. (gaṇasūtra:) upasargavibhaktisvarapratirūpakāśca — and [words] that resemble (pratirūpaka) an upasarga, a vibhakti-ending, or a svara (particle) [are also nipātas]. [Examples:] avadattam, ahayuḥ [= ahaṃyuḥ, as BM and TB read], astikṣīrā; a, ā, i, ī, u, ū, e, ai, o, au, paśu, śukam, yathākathāca, pāṭ, pyāṭ, aṅga, hai, he, bhoḥ, aye, dya, viṣu, ekapade, yut, ātaḥ. The cādi too is an ākṛtigaṇa.

Tattvabodhinī
NSP p. 115–118
स्वरादिनिपातमव्ययम् ॥ स्वरादयश्च निपाताश्चेति समाहारद्वन्द्वः । ननु चादिष्वेव स्वरादीन् पठित्वा प्रकृतसूत्रं परित्यज्य ‘तद्धितश्चासर्वं—’ इत्यादि सूत्रचतुष्टयमपि ‘चादयोऽसत्त्वे’ इत्यस्मादूर्ध्वं कृत्वाव्ययप्रदेशेषु निपातशब्देनैव व्यवह्रियतामिति चेन्न । स्वस्ति वाचयति स्वः पश्यति स्वः पततीत्यादौ कर्मादिकारकयोगेन सत्त्ववाचकत्वात् तेषां निपातसंज्ञानापत्तेः । चादीनां ह्यसत्त्ववाचिनामेव निपातसंज्ञा, न तु सत्त्ववाचिनाम् । स्वरादीनां तु सत्त्ववाचिनामसत्त्ववाचिनां चाव्ययसंज्ञेष्वत इति व्यवस्थानापत्तेश्च । अथ ‘प्राग्रीश्वरान्निपाताः ‘स्वरादिनि—’ ‘चादयोऽसत्त्वे’ इति सूत्र्यतां, तथा हि सति स्वरादीनां सत्त्ववचनानामपि निपातसंज्ञा सेत्स्यतीति चेन्न । एवं हि ‘निपात एकाजनाङ्’ इति प्रगृह्यसंज्ञा स्वरादीनामप्येकाचां प्रसज्येत स्तो हि स्वरादिषु ‘किमोऽत्’ ‘दक्षिणादाच्’ इत्यादावेकाचौ तद्धितौ, केन्प्रभृतय एकाचः कृतप्रत्ययाश्च सन्ति । ‘तसिलादिस्तद्धित एधाच्पर्यन्तः’ इति सूत्रस्य ‘कृन्मकारसन्ध्यक्षरान्तः’ इति सूत्रस्य च स्वरादिगणपठितत्वात् । यद्यप्यत्र मूले स्वरादिषु गणसूत्रद्वयमिदं न पठितं, तथापि प्राचां पाठे त्वस्तीत्यनुपदमेव स्फुटीकरिष्यते । स्वरादीनुदाहरति—स्वरित्यादिना । स्वरिति स्वर्गे परलोके च । अन्तरिति मध्ये । प्रातरिति प्रत्यूषे । पुनरित्यप्रथमे विशेषे च । सनुतरित्यन्तर्धाने । स्वराद्याः पञ्च रेफान्ताः । तेन स्वर्याति प्रातरत्रेत्यादावुत्वं न भवति । सान्तत्वे हि स्यादेव दोषः । उच्चैस् महति । नीचैस् अल्पे । शनैस् क्रियामान्ये । ऋधक् संत्येऽपि । वियोगशीघ्रसामीप्यलाघवेष्वित्यन्ये । ऋते वर्जने । युगपदित्येककाले । आराहूरसमीपयोः । पृथक् भिन्ने । ह्यस् अतीतेऽहि । श्वोऽनागतेऽहि । दिवा दिवसे । रात्राविति निशि । सायमिति निशामुखे । चिरमिति वहुकाले । मनाक्, ईषत् इमावल्पे । जोषं मुखे मौने च । तूष्णीमिति मौने । वहिस्, अवस् इमौ वाह्ये । समयेति समीपे मध्ये च । निकषेत्यन्तिके । स्वयमिति आत्मनेत्यर्थे । वृथेति व्यर्थे । नक्तमिति रात्रौ । नञ इति निषेधे । हेताविति निमित्ते । इद्धेति प्राकाश्ये । अद्धेति स्फुटावधारणयोः । तत्त्वातिशययोरित्यन्ये । सामीत्यर्थजुगुप्सितयोः ॥ वत् । ‘तेन तुल्यम्—इत्यादिभिर्विहितो यो वतिप्रत्ययः स इह गृह्यते’ । तदाह—ब्राह्मणवत् । क्षत्रियवत् इति । प्रत्ययमात्रस्य संज्ञाप्रयोजनाभावात्प्रत्ययान्तमुदाहृतम् । यस्तु ‘उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे’ इति विहितः, स इह न गृह्यते । ‘यदुद्वतो निवतो यासि’ इत्यत्र सत्त्वधर्मस्य लिङ्गसंख्यान्वयस्य दर्शनात् ॥ अत्र वदन्ति । ‘तद्धितश्चासर्वविभक्तिः’ इत्यत्र ‘तसिवती’ इति वतिप्रत्ययोऽपि परिगण्यते, तच्च न कर्तव्यं स्वरादिपाठेनैव गतार्थत्वात् स्वरादिषु वा वदिति न पठनीयमिति ॥—सना, सनत्, सनात् एते नित्ये । उपधेति भेदे । तिरस् अन्तधौ तिर्यगर्थे परिभवे च । अन्तरेति मध्ये विनार्थे च । अन्तरेणेति वर्जने । ज्योगिति कालभूयस्त्वे प्रश्ने शीघ्रार्थे संप्रत्यर्थे च । कमिति वारिमूर्धनिन्दामुखेषु । शमिति मुखे । सहसेत्याकस्मिकाविमर्शयोः । विनेति वर्जने । नानेत्यनेकवि- नार्थयोः । स्वस्तीति मङ्गले । स्वधा पितृदाने । अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणनिषेधेषु । वषट्, औषट्, वौषट् एते हविर्दाने । अन्यदन्यार्थे । अस्तीति सत्तायाम् । उपांश्चित्यप्रकाशोच्चारणरहस्ययोः । क्षमेति क्षान्तौ । विहायसेति वियदर्थे । दोषेति रात्रौ । मृषा, मिथ्येत्येतौ वितथे । मुधेति व्यर्थे । इत ऊर्ध्वं 'क्त्वातोऽमुन्कसुनः' 'कृन्मकारसन्ध्य-क्षरान्तः' 'अव्ययीभावश्च' इति गणसूत्रत्रयमष्टाध्यायीस्थसूत्र्या समानार्थकमिह न पठितं चेदपि प्राचीनगणपाठे तदस्तीति बोध्यम् । वैयर्थ्यं तु परिहरिष्यते । पुरेत्यविरते चिरातीते भविष्यदासत्रे च । मिथो, मिथस् एतौ रहःसहार्थयोः । प्राय-सिति वाहुल्ये । मुहुसिति पुनर्र्थे । प्रवाहुकमिति समानकाले ऊर्ध्वार्थे च । प्रवाहिकेति पाठान्तरम् । आर्यहल-मिति वलात्कारे । शाकटायनस्तु आर्येति प्रतिबन्धे । हलमिति प्रतिषेधविवादयोरित्याह । अभीक्षणमिति पौनःपुन्ये । साकं, सार्धमेतौ सहार्थे । नमस् नतौ । हिरुक् वर्जने । धिङ् निन्दाभर्त्सनयोः । इत ऊर्ध्वं 'तसिलादयस्तद्धिता एषा-चर्पयन्ताः' 'शस्तसी' 'कृत्वसुच्' 'सुच्' 'आस्थालौ' 'च्च्यर्थाश्च' इति प्राचीनगणपाठेऽस्तीति बोध्यम् ॥ तसिलादीत्यादेरयः मर्थः । 'पञ्चम्यास्तसिल्' इत्यारभ्य 'एधाच्च' इत्येतदन्तैः सूत्रैरुक्ता ये तद्धितास्तदन्ताः स्वरादिषु बोद्धव्याः । तथा 'बहल्पा-र्थाच्छस्-' 'प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः' 'तेनैकदिक्' । 'तसिश्च' इत्ययमपि तसिः । 'क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्' । 'द्वित्रि-चतुर्भ्यः सुच्' । 'इण आसिः' इत्युणादिसूत्रेण विहित आसिः । 'प्रलपूर्वविश्वेमात्थाल् छन्दसि' । 'संपचकर्तरि चिवः' । 'विभाषा साति कार्त्स्न्ये' 'देये त्रा च' इत्येतदन्ता अपि प्राह्या इति । अम् शैघ्येऽल्पे च । आम् अङ्गीकारे । 'अमु च छन्दसि' 'किमेत्तिङ्व्यय-' इति 'कास्प्रत्ययात्-' इत्यादिभिश्च विहिता अपि अमामौ गृह्येते इत्येके ॥ प्रतं 'नय प्रतरं ययाचतरां कारयामास । प्रताम् ग्लानौ । प्रशान् समानार्थे । प्रतान् विस्तारे । मा, माङ् एतौ निषेधाशङ्कयोः । आकृतिगण इति । तेनान्येऽपि ज्ञेयाः । तथा हि । कामम् स्वाच्छन्ये । प्रकाममित्यतिशये । भूय इति पुनर्र्थे । साम्प्रतमिति न्याय्ये । परमिति कित्वर्थे । साक्षात् प्रत्यक्षे । साचीति तिर्यगर्थे । सत्यमित्यर्थाङ्गीकारे । मङ्क्षु, आशु एतौ शैघ्ये । संवत् वर्षे । अवश्यं निश्चये । उषेति रात्रौ । ओमित्यङ्गीकारे ब्रह्मणि च । भूरिति पृथिव्याम् । भुव इत्यन्तरिक्षे । झटिति, झगिति, तरसा एते शैघ्ये । सुष्ठु प्रशंसायाम् । दुष्ठु निकृष्टे । शु पूजायाम् । कु इति कुत्सिते-षदर्थयोः । अञ्जसेति तत्त्वशीघ्रार्थयोः । मिथु इति द्वावित्यर्थे । अस्तमिति विनाशे । स्थाने इति युक्ते । वरमिति ईषदुत्कर्षे । सुदि शुक्लपक्षे । वदि कृष्णपक्षे इत्यादि ॥ चादीनुदाहरति—वेत्यादिना । चेति समुच्चयान्वाचयेतरेत-रयोगसमाहारेषु । 'वा स्याद्विकल्पोपमयोरिवार्थेऽपि समुच्चये' । हेति प्रसिद्धौ । अहेति पूजायाम् । एवेत्यवधारणेऽनवकृतौ च । एवमित्युक्तपरामर्शे । नूनमिति निश्चये तर्के च । शश्वदिति पौनःपुन्ये नित्ये सहार्थे च । युगपदित्येककाले । भूयस् पुनर्र्थे आधिक्ये च । कूपदिति प्रश्ने प्रशंसायां च । कुविदिति भूर्यर्थे प्रशंसायां च । नेदिति शङ्कायां प्रतिषेध-विचारसमुच्चयेषु च । चेदिति यद्यर्थे । चण् अयं चेदर्थे । णानुबन्धस्तु 'निपातैर्यदिहन्तकुविन्नेच्चेच्चण्—' इति विशेष-णार्थः । समुच्चयादौ त्वननुबन्धकः । कच्चिदितीष्टप्रश्ने । यत्रेति अनवकृत्यमर्षगर्हाश्चर्येषु । नावकल्पयामि न मर्षये । गर्हे आश्चर्यं वा यत्र भवान् वृषलं याजयेत् । नहेति प्रत्यारम्भे । हन्तेति हर्षे विषादेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भे च । माकिः, मार्की, नकिरिति त्रयोऽपि वर्जने । माङ्नन्औ स्वरादिषूक्तौ । इह पाठस्तु निपातत्वार्थः, तेनाद्युदात्तत्वं फलं सिध्यतीति केचित् ॥ तदसत् । फिट्स्वरेणापीष्टसिद्धेः ॥ अन्ये त्वाहुः । सत्ववचनानामप्यव्ययसंशार्थ स्वरादिपाठ इति ॥ तदप्यसत् । लक्ष्मीवाचकस्यापि माशब्दस्याव्ययत्वापत्तेः । तस्मादुभयत्र पाठश्चिन्त्यप्रयोजनः । यावत्तावदेतौ साकल्यावधिमानाव-धारणेषु । साकल्ये—यावत् कार्यं तावत् कृतम् । अवधौ यावदन्तव्यं तावत्तिष्ठ । माने—यावदत्तं तावद्भुक्तम् । अवधा-रणे—यावदमत्रं तावद्वाह्मणानामच्चयस्व । त्वै विशेषवितर्कयोः । द्वै वितर्के । न्वै इति पाठान्तरम् । रै दाने अनादरे च । रै करोति ददातीत्यर्थः । त्वं रै किं करिष्यसि । औषट्, वौषट् एतौ हविर्दाने । स्वाहा देवताभ्यो दाने । स्वधेति पितृभ्यः । औषडादीनामनेकाचामुभयत्र पाठः स्वरमेदार्थः । तुमिति तुंकारे । गुरुं तुंकल हुंकल । तथाहीति निद-र्शने । खलु इति निषेधवाक्यालंकारनिश्चयेषु । किलेति वार्तायामलीके च । अथो अथेति मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्या-धिकारप्रतिज्ञासमुच्चयेषु । अयं स्वरादावपि । तेन मङ्गलवाचकस्य सत्वार्थत्वेऽप्यव्ययत्वं सिध्यति । अतएव श्रीहर्षः—'उ- दस्य कुम्भीरथ शातकुम्भजाश्चतुष्कचारुत्विषि वेदिकोदरे । यथा कुलाचारमथावनीन्द्रजां पुरन्ध्रिवर्गः स्रपयांवभूव ताम् इति । अत्र हि अथ स्रपयांवभूवेत्यस्य मङ्गलस्रपनं चकारेत्यर्थः । निपातस्तु स्वरूपेणैव मङ्गलं मृदङ्गध्वनिवत् ॥ सुष्ठु स्वरभेदार्थं पाठः । स्मेत्यतीते पादपूरणे च । आदहेत्युपक्रमर्हिंसाकुत्सनेषु । आदह स्वधामन्वित्यत्र तु पदकारा आदिति पृथक् पदं पठन्ति ॥—अवदत्तमिति । इह अवस्यानुपसर्गत्वात् ‘अच उपसर्गात्तः’ इति न भवति । अहमिति सुवन्तप्रतिरूपकमहंकारे । एवं ‘गेये केन विनीतौ वाम्’ इति । युवामित्यर्थः । सुवन्तप्रतिरूपकमव्ययम् । अस्तीति तु तिङन्तप्रतिरूपकम् । एवं ‘त्वामस्मि वच्मि—’ इत्यत्रास्मीत्यहमर्थे तिङन्तप्रतिरूपकम् । आहेत्युवाचेत्यर्थे । आसेति वभूवेत्यर्थे इत्यादि बोध्यम् ॥ अहंयुरिति । ‘अहंशुभमोर्युस्’ । यदि तु ‘त्वाहौ सौ’ इति मपर्यन्तस्याहादेशे शेषेलोपे च कृते निष्पन्नो योऽहंशब्दस्तस्माद्युस्प्रत्ययः क्रियेत तर्हि सुपो लुपि अस्मद्युसिति स्थिते मदीय इत्यत्रेव मपर्यन्तस्य मादेशे सति मद्युरिति स्यादिति भावः ॥—अस्तिक्षीरेति । तिङन्तत्वे तु बहुव्रीहिसमासोऽयं नोपपद्यत इति भावः । अ इति संबोधनेऽधिक्षेपे निषेधे च । आ इति वाक्यस्मरणयोः । इ संबोधनजुगुप्साविस्मयेषु । ई उ ऊ ए ऐ ओ औ संबोधने । पशु सम्यगर्थे । पशु मन्यमानाः । शुकं शैघ्ये । यथाकथाचेत्यनादरे । पाद्रप्रभृतयः सप्त संबोधने । द्येति हिंसाप्रातिलोम्यपादपूरणेषु । विषु नानार्थे । एकपदे इत्यकसादित्यर्थे । युत् कुत्सायाम् । आत इति इतोऽपीत्यर्थे ॥—आकृतिगण इति तद्यथा । यत्तदिति हेतौ । आहोस्विद्विकल्पे । सीम सर्वतोभावे । शुकमतिशये । अनुकं वितर्के । शम्बद्र अन्तःकरणे आभिमुख्ये च । व पादपूरणे इवार्थे च । दिष्ट्येत्यानन्दे । चट्टु चाट्टु प्रियवाक्ये । हुमिति भर्त्सने । इवेति सादृश्ये । अद्यत्वे इति इदानीमित्यर्थे इत्यादि ॥ अत्र स्वरादिचाद्योराकृतिगणत्वाविशेषेऽपि येषां निपातस्वर इष्टस्ते चादिषु । अन्ये तु स्वरादिषु स्वरद्वयभाजस्तूभयत्र बोध्याः
Bālamanoramā
स्वरादिनिपातमव्ययम् ।१.१.३७ ।स्वरादिनिपातमव्ययम् । स्वर् आदिः येषां ते स्वरादयः, ते च निपाताश्चेति समाहारद्वन्द्वः । फलितमाह — स्वरादय इति । स्वरादीन् पठति — स्वरित्यादिना । स्वरादीनांचादीनां च पृथक्पाठस्तुनिपाता आद्युदात्ताः॑ इति स्वरभेदार्थः, चादीनामसत्त्ववाचिनामेवाऽव्ययत्वम्, स्वरादीनां तु सत्त्ववाचिनामसत्त्ववाचिनां च तदिति व्यवस्थार्थश्च । स्वर् — स्वर्गे पारत्रिकसुखविशेषे,परलोके च । अन्तर् — मध्ये । प्रातर्-प्रत्यूषे । पुनर् — अप्रथमे, विशेषे च । सनुतर — अन्तर्धाने । स्वराद्याः पञ् रेफान्ताः । र्तेन स्वर्याति प्रातरत्रेत्यादौहशि चे॑त्युत्त्वं न, तत्र 'रोः' इत्युकारानुबन्धग्रहणात् ।उच्चैस् — महति । नीचैस् — अल्पे । शनैस् — क्रियामान्द्ये । ऋधक् — सत्ये । वियोगशैघ्र्यसामीप्यलाघवेष्वित्यन्ये । ऋते — वर्जने । युगपत्-एककावे । आरात्-दूरसमीपयोः । पृथक् — भिन्ने । ह्रस्-अतीतेऽह्नि । दिवा-दिवसे । रात्रौ-निशि । सायं-निशामुखे । चिरं बहुकाले । मनाक्, ईषत् — इदं द्वयमल्पे । जोषं-सुखे, मौने च । तूष्णीम् — मौने । बहिस् अवस — इदं द्वयं बाह्रे । समया — समीपे, मध्ये च । निकषा — अन्तिके । स्वयम् — आत्मनेत्यर्थे । वृथा — व्यर्थे । नक्तम् — रात्रौ । नञ् — निषेधे ।तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः ।॑ इत्यन्ये । हेतौ — निमित्ते । इद्धां — प्रकाशये । अद्धा — स्फुचावधारणयोः । तत्त्वातिशययोरित्यन्ये । सामि — अर्धे, जुगुप्सिते च । वत् इत्यनेनतेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः॑ 'तत्र तस्येव' 'तदर्हम्' इति वतिप्रत्ययो गृह्रते ।उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे॑ इति वतिस्तु न गृह्रते,परावतो निवत उद्वतश्चे॑त्यत्राव्ययत्वाऽभावात् । वस्तुतस्तुतद्धितश्चासर्वविभक्तिः॑ इत्येव सिद्धे वतिग्रहणमिह व्यर्थमेव । ब्राआहृणवत्, क्षत्रियवदिति वतिप्रत्ययान्त स्योदाहरणम् । केवसप्रत्ययस्य अव्ययत्वे प्रयोजनाऽभावात् । सना, सनत्, सनात्-एतत्रयं नित्ये । उपधा-भेदा । तिरस् — अन्तर्धौ, तिर्यगर्थे, पराभवे च । अन्तरा — मध्ये, विनार्थे च । अन्तरेण — वर्जने । वस्तुतस्तुअन्तबोध्यम् । ज्योक् — कालभूयस्त्वे प्रश्ने, शीघ्रार्थे, सम्प्रतीत्यर्थे च । कम् — वारिमूर्धनिन्दासुखेषु । शम् — सुखे । सहसा आकस्मिकाविमर्शयोः । विना वर्जने । नाना अनेकविनार्थयोः । स्वस्ति-मङ्गले । स्वधा-पितृहविर्दाने । अलम् — भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणनिषेधेषु । वषट्, वौषट्, श्रौषट्, एतत्रयं देवहविर्दावे । अन्यत्-अन्यार्थे । अस्ति-सत्तयाम् ।उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्चे॑ति चाद्यन्तर्गणसूत्रादेवअस्ति॑शब्दस्य विभक्तिप्रतिरूपकस्य अव्ययत्वसिद्धेरिह स्वरादिगणे तस्य पाठो व्यर्थ इति मतुप्सूत्रे भाष्यकैयटयो स्थितम् । उपांशु — अप्रकाशोच्चारणे, रहस्ये च । क्षमा — क्षान्तौ ।विहायसा — आकाशो । दोषा — रात्रौ । मृषा मिथ्या-इदं द्वयं वितथे । मुधा-व्यर्थे । पुरा — अविरते, चिरातीते, भविष्यदासन्ने च । मिथो मिथस्-इदं द्वयं रहसि, सहार्थे च । प्रायस् — बाहुल्ये । मुहुस् — पुनरार्थे । प्रबाहुकम् — समानकाले, ऊध्र्वार्थे च । प्रवाहिका इति पाठान्तरम् । आर्यहलम् — बवात्कारे । शाकटायनस्तु — आर्येति प्रतिबन्धे, हलमिति निषेधानुवादयोरित्याह । अभीक्ष्णम्-पौनः पुन्ये । साकम् सार्धम् — इदं द्वयं सहार्थे । नमस्-नतौ । हिरुक् वर्जने । धिक्-निन्दाभत्र्सनयोः । अम्-शैध्न्ये, अल्पे च । आम्-अङ्गीकारे । प्रताम् — ग्लानौ । प्रशाम्-समानार्थे । प्रतान् — विस्तारे । अत्र 'प्रतान्' इति नान्तस्य पुनः पाठसामर्थ्यात् । प्रताम्, प्रशाम् इति पूर्वयोः 'मो नो धातोः' इति नत्वं न । प्रशान् इति नान्तपाठस्तु असाम्प्रदायिकः । 'कृन्मेजन्तः' इति सूत्रभाष्यस्वरसोऽप्येवभिति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । मा, माङ् — एतो निषेधे । आकृतिगणोऽयमिति । ततश्च अन्येऽप्येवंजातीयकाः स्वरादिगणे ज्ञेयाः । तथाहि — कामम्-स्वाच्छन्द्ये । प्रकामम्-अतिशये । भूयस् — पुनरर्थे । साम्प्रतम् — न्याय्ये । परम्-किन्त्वर्थे । साक्षात्-प्रत्यक्षे । साचि-तिर्यगर्थे । सत्यम् — अर्धाङ्गीकारे । मङ्क्षु, आशु — इदं द्वयं शैघ्र्ये । संवत्-वर्षे । अवश्यम् — निश्चये । सपदि — शैघ्र्ये । बलवत् — अतिशये । प्रादुस् आविस् — इदं द्वयं प्रकाशे । अनिशम्, नित्यम्, सदा, अजरुआम्, सन्ततम् — एतत्पञ्चकं सातत्ये । उषा — रात्रौ । रोदसी द्यावापृथिव्यर्थे । ओम् — अङ्गीकारे ब्राह्म्णि च । अत्र अश्च उश्च म् चेति समाहारद्वन्द्वे, ओम्शब्दो ब्राहृविष्णुशिवात्मकब्राहृवाची । 'अवतेष्टिलोपश्च' इत्युणादिव्युत्पन्नस्तु ब्राहृण्यङ्गीकारे चेति विवेकः ।अवतेष्टिलोपश्चे॑त्यस्यायमर्थः, — अवधातोर्मन्स्यात्प्रत्ययस्य टिलोपश्चेति । अव्म् इति स्थितेज्वरत्वरे॑ति वकारस्य उपधाभूतस्याकारस्य च ऊठ्, ऊकारद्वयस्य सवर्णदीर्घः,सार्वधातुके॑ति तस्य गुणः, ओमिति रूपम् । उभयोरपि स्वरादित्वम् । न चौणादिकस्य 'कृन्मेजन्तः' इत्येव सिद्धमिति वाच्यम्, उणादौ हिच्विकव्यय॑मिति पठते । च्व्यन्तानां नेतर॑दिति । ततश्च ओमित्यस्य औणादिकस्याऽप्राप्ते अव्ययत्वे स्वरादिपाठ इत्यलम् । भूः — पृथिव्याम् । भुवर् — अन्तरिक्षे । झटिति, द्राक्, तरसा-त्रयमिदं शैघ्र्य#ए । सुष्ठु — प्रशंसायाम् । दुष्ठु — निकृष्टे । सु-पूजायाम् । आः — आश्चर्ये । कु — कुत्सिते, ईषदर्थे च । अञ्जसा — तत्त्वे शीघ्रार्थे च । मिथुं-द्वावित्यर्थे । अस्तम् — विनाशे । स्थाने-युक्तार्थे । ताजक् — शैघ्र्ये । चिराय चिररात्राय, चिरस्य, चिरम्, चिरेण, चिरात् — इति षट्कं चिकार्थकम् । वरम् — ईषदुत्कर्षे । आनुषके-आनुपूर्व्ये । अनुषक् — अनुमाने । अमेनः-शीघ्रसाम्प्रतिकयोः । सुदि — शुक्लपक्षे । वदि-कृष्णपक्षे इत्यादि । इति स्वरादयः । अथ चादीनाह — च वा इत्यादिना । च — समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहारेषु । वा — विकल्पादिषु ।वा स्याद्विकल्पोपमयोरिवार्थेऽपि समुच्चये ।॑ ह — प्रसिद्धौ । अह — अद्भुते, खेदे च । एव — अवधारणे, अनवकॢप्तौ च । एवम्-उक्तपरामर्शे । नूनम् — निश्चये, तर्के च । शआत् — पौनःपुन्ये, नित्ये, सहार्थे च । युगपत् — एककाले । भूयस्-पुनरर्थे, आधिक्ये च । कूपत्-प्रश्ने, प्रशंसायां च । कुवित् — भूर्यर्थे, प्राशंसायां च । नेत् — शङ्कायां, प्रतिषेधविचारसमुच्चयेषु च । चेत् — यद्यर्थे । चण् अयं चेदर्थे णित्, समुच्चयादिष्वननुबन्धकः । स्वरे भेदः फलम् । कच्चित् — इष्टप्रश्ने । यत्र-अनवकॢप्त्यवमर्षगर्हाश्चर्य#एयु ।नावकल्पयामि, न मर्षये, गर्हे, आश्चर्यं वा यत्र भवान्वृषलं याजयेत् । नग-प्रत्यारम्भे । हन्त — हर्षे, विषादे, अनुकम्पायां, वाक्यारम्भे च । माकिः माकिम्, नकिः,-इदं त्रयं वर्जने । माङ्नञौ-स्वरादिषूक्तौ । अन्यतरत्र पाठ इति युक्तम्, उभयत्र पाठस्तु ब्यर्थ एव । नच निपातस्वरार्थ इह पाठ इति वाच्यं, 'फिषोऽन्त उदात्तः' इत्येव तत्सिद्धेः । नच सत्त्ववचनत्वेऽप्यव्ययत्वार्थं स्वरादिपाठ इति वाच्यं, तथा सति लक्ष्मीवाचकस्यापि माशब्दस्याव्ययत्वापत्तेः । तस्माच्चादिष्वेव माङ्नञौ पाठआवित्याहुः । यावत् तावत्-इदं द्वयं साकल्यावधिमानावधारणेषु । त्वै — विशेषवितर्कयोः । द्वै-वितर्के । न्वै इति पाठान्तरम् । रै — दाने, अनादरे च । श्रौषट्, वौषट्, स्वाहा — इदं त्रयं देवहविर्दाने । स्वधा — पितृदाने । श्रौषडादीनामनेकाचां त्रयाणाअं स्वरभेदार्थ उभयत्र पाठः । तुम्-तुङ्कारे । तथाहि — निदर्शने । खलु — निषेधवाक्यालंकारनिश्चयेषु । किल — इवार्थे, वार्तायाम्, अलीके च । अथ — अयं मङ्गलानन्तरारम्भश्नकार्त्स्न्याधिकारप्रतिज्ञासमुच्चयेषु । अयं स्वरादावपि । तेन मङ्गलवाचकस्य सत्त्वार्थंकत्वेऽप्यव्ययत्वम् । तथाच श्रीहर्षः — ॒ यथाकुलाचारमथावनीन्द्रजां पुरन्ध्रिवर्गः स्नपयाम्बभूव ताम् इति । 'अथ स्नपयाम्बभूव' इत्यस्य मङ्गस्नानं कारयामासेत्यर्थः । निपातश्चाऽथशब्दः भृदङ्गादिध्वानवत् मङ्गवम् । सुष्ठु । स्वरभेदार्थः पुनः पाठः । स्म — अतीते, पादपूरणे च । आदह — उपक्रमहिंसाकुत्सनेषु । उपसर्गविभक्ति । चादिगणसूत्रमेतत् । उपसर्गप्रतिरूपकाः, विभक्त्यन्तप्रतिरूपकाः, अच्प्रतिरूपकाश्च चादिगणे पाठआ इत्यर्थः । तत्रोपसर्गप्रतिरूपकमुदाहरतिअवदत्तमिति । अत्र अवेत्युपसर्गप्रतिरूपकं, न तूपसर्गः । ततस्च 'अच उपसर्गातः' इति तो न भवति । तादेशे तुअवत्त॑मिति स्यात् । अहंयुरिति ।अह॑मिति सुबन्तप्रतिरूपकहङ्कारे ।अहंशुभमोर्यु॑सिति मत्वार्थीयो युस् । अत्र अहमिति न अस्मच्छब्दस्य प्रथमैकवचनम्, तथा सतिप्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति मपर्यन्तस्य मदादेशे मद्युरित्यापत्तेः । अस्तिक्षीरेति । अस्ति क्षीरं यस्या इति बहुव्रीहिः । अत्र अस्तीति तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययं, नतु तिङन्तम् । तथा सति बहुव्रीह्रनुपपत्तेः । 'अनेकमन्यपदार्थे' इति बहुव्रीहिविधौ सुबित्यनुवृत्तेः । एवं च बहुव्रीहिविधौअस्तिक्षीरेत्युपसंख्यान॑मिति वार्तिकं न कर्तव्यमिति 'अनेकमन्यपदार्थे' इत#इ सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।स्वरप्रतिरूपकानुदाहरति — अ इत्यादिना । अ — सम्बोधने । आ — वाक्यस्मरणयोः । इ — सम्बोधनजुगुप्साविस्मयेषु । इ उ ऊ ए ऐ ओ औ इतचि सप्तकं सम्बोधने । पशु — सम्यगर्थे । शुकम् — शेघ्र्ये । यथाकथाच सङ्घातोऽयमनादरे । पाट् प्याट् अङ्ग है हे भो अये एते सप्त सम्बोधने । द्य हिंसाप्रातिलोम्यपादपूरणेषु विषुनानार्थे । एकपदे-अकस्मादिदित्यर्थे । युत्-कुत्सायाम् । आतः-इतोऽर्थे । चादिरप्याकृतिगण इति । यत् तत् द्वयंहेतौ । आहोस्वित् विकल्पे । सम् सर्वतोभावे । कम् पादपूरणे ष । सुकमतिशये । अनु वितर्के । शम्बत्(ट) अन्तःकरणे, आभिमुख्ये च । व पादपूरणे इवार्थे च । चटु चाटु द्वयं प्रियवाक्ये । हुम् भत्र्सने । इव सादृश्ये । अद्यत्वे-इदानीमित्यर्थे इत्यादि । अत्र स्वरादिचाद्योराकृतिगणत्वेऽपि येषां निपातस्वर इष्टस्ते चादिषु, अन्ये तु स्वरादिषु, स्वरद्वयभाजस्तु उभयत्र बोध्याः । इति चादयः ।

svarādinipātam avyayam (1.1.37) — "Those of which svar is the first" are the svarādi [words]; "they and the nipātas": a samāhāra-dvandva (collective dvandva). He states the resulting sense with "svarādayaḥ…" [the svarādi words and the nipātas receive the designation avyaya]. He recites the svarādi words with "svar" etc. The separate listing of the svarādi and the cādi [words], however, serves a difference of accent, by "nipātā ādyudāttāḥ" (the nipātas have the acute on the first syllable); and it also serves the distribution that the cādi [words] are avyaya only when they do not denote a substance (asattva-vācin), whereas the svarādi [words] are so whether they denote a substance (sattva) or not.

svar — in [the sense of] heaven (svarga), a particular happiness belonging to the other world, and the other world [itself]. antar — in the middle. prātar — at dawn. punar — in [the sense of] "not the first" [i.e. again], and of distinction. sanutar — in [the sense of] disappearance (antardhāna). The five beginning with svar end in r [not in ru]. Hence in svar yāti, prātar atra and the like the u-substitution by "haśi ca" does not occur, because there the word "roḥ" takes [r] together with the anubandha u [i.e. only ru].

uccais — great. nīcais — small. śanais — in slowness of action. ṛdhak — in [the sense of] truth; others say: in separation, swiftness, nearness and lightness. ṛte — in exclusion. yugapat — at one time. ārāt — far and near. pṛthak — separate. hyas — on the past day. divā — by day. rātrau — at night. sāyam — at nightfall. ciram — for a long time. manāk, īṣat — these two: a little. joṣam — in happiness, and in silence. tūṣṇīm — in silence. bahis, avas — these two: outside. samayā — near, and in the middle. nikaṣā — near. svayam — in the sense of "by oneself" (ātmanā). vṛthā — in vain. naktam — at night. nañ — in negation; others [say]: "Likeness to it, absence, otherness from it, smallness of it, unworthiness and opposition — these six are proclaimed the meanings of nañ." hetau — in [the sense of] cause. iddhā — in manifestness. addhā — clearly and with certainty; others say: in truth and excess. sāmi — half, and blameworthy.

By "vat" is taken the suffix vati of "tena tulyaṃ kriyā ced vatiḥ," "tatra tasyeva" and "tad arham." But the vati of "upasargāc chandasi dhātvarthe" is not taken, since in "parāvato nivata udvataś ca" there is no avyaya status. In fact, however, since [this] is already established by "taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ" itself, the mention of vati here is simply pointless. brāhmaṇavat, kṣatriyavat are examples of [words] ending in the suffix vati, since there is no purpose in the bare suffix being avyaya.

sanā, sanat, sanāt — these three: always (nitye). upadhā — in difference. tiras — in disappearance, in the sense of "crosswise," and in defeat. antarā — in the middle, and in the sense of "without." antareṇa — in exclusion. [The source then has a fragment, "but in fact … is to be understood," whose middle is lost.] jyok — in length of time, in a question, in the sense of "quickly," and in the sense of "now." kam — water, head, censure and happiness. śam — in happiness. sahasā — suddenly, and without reflection. vinā — in exclusion. nānā — in the senses of "many" and "without." svasti — in auspiciousness. svadhā — in giving oblations to the Pitṛs. alam — in ornament, sufficiency, capacity, warding off and prohibition. vaṣaṭ, vauṣaṭ, śrauṣaṭ — these three: in giving oblations to the gods. anyat — in the sense of "other." asti — in existence. Since the avyaya status of the word asti, which resembles a vibhakti[-ending form], is already established by the gaṇasūtra inside the cādi, "upasargavibhaktisvarapratirūpakāś ca," its listing here in the svarādi gaṇa is pointless; so it stands in the Bhāṣya and in Kaiyaṭa on the matup-sūtra.

upāṃśu — in inaudible utterance, and in secret. kṣamā — in forbearance. vihāyasā — the sky. doṣā — at night. mṛṣā, mithyā — these two: false. mudhā — in vain. purā — uninterrupted, long past, and in the imminent future. mitho, mithas — these two: in secret, and in the sense of "together." prāyas — in abundance. muhus — in the sense of "again." prabāhukam — at the same time, and in the sense of "above"; pravāhikā is a variant reading. āryahalam — by force; Śākaṭāyana, however, says: ārya in hindrance, halam in prohibition and restatement. abhīkṣṇam — repeatedly. sākam, sārdham — these two: in the sense of "with." namas — in bowing. hiruk — in exclusion. dhik — in censure and reproach. am — quickly, and a little. ām — in assent. pratām — in weariness. praśām — in the sense of "equal." pratān — in extension. Here, by force of the separate listing of the n-final "pratān," in the preceding two, pratām and praśām, the n-substitution by "mo no dhātoḥ" does not occur. The listing of "praśān" as n-final is untraditional (asāmpradāyika); the natural sense of the Bhāṣya on the sūtra "kṛn mejantaḥ" is also thus — so it stands in the Śabdenduśekhara. mā, māṅ — these two: in prohibition.

ākṛtigaṇo 'yam — Hence others too of this kind are to be understood in the svarādi gaṇa. Namely: kāmam — at will. prakāmam — in excess. bhūyas — in the sense of "again." sāmpratam — proper. param — in the sense of "but." sākṣāt — in direct perception. sāci — in the sense of "crosswise." satyam — in half-assent. maṅkṣu, āśu — these two: quickly. saṃvat — in [the sense of] year. avaśyam — in certainty. sapadi — quickly. balavat — in excess. prādus, āvis — these two: in manifestation. aniśam, nityam, sadā, ajasram, santatam — these five: in constancy. uṣā — at night. rodasī — in the sense of heaven and earth. om — in assent, and in [the sense of] brahman. Here, in the samāhāra-dvandva "a and u and m," the word om denotes brahman consisting of Brahmā, Viṣṇu and Śiva; whereas [om] derived by the uṇādi [sūtra] "avateṣ ṭilopaś ca" is in [the senses of] brahman and assent — that is the distinction. The meaning of "avateṣ ṭilopaś ca" is: after the root av, man is added, and also lopa of the ṭi of the suffix. With "av-m" standing, by "jvaratvara…" ūṭh [replaces] the v and the penultimate a; savarṇa-dīrgha of the two ū's; guṇa of that [ū] by "sārvadhātuka…" — [giving] the form om. Both [oms] belong to the svarādi. Nor should it be said that the uṇādi [om] is [avyaya] by "kṛn mejantaḥ" itself, because in the Uṇādi [section] is read "…avyayam" [and] "…of the cvi-ending, not otherwise" [the quotation is garbled in the source]. Hence, since avyaya status does not [otherwise] obtain for the uṇādi om, it is listed in the svarādi. Enough of this.

bhūḥ — the earth. bhuvar — the atmosphere. jhaṭiti, drāk, tarasā — these three: quickly. suṣṭhu — in praise. duṣṭhu — inferior. su — in worship. āḥ — in wonder. ku — contemptible, and in the sense of "slightly." añjasā — in truth, and in the sense of "quickly." mithu — in the sense of "two." astam — in destruction. sthāne — in the sense of "fitting." tājak — quickly. cirāya, cirarātrāya, cirasya, ciram, cireṇa, cirāt — these six mean "for long." varam — slight superiority. ānuṣak — in order. anuṣak — in inference. amenaḥ — quickly, and at present. sudi — in the bright fortnight. vadi — in the dark fortnight; and so on. Thus [end] the svarādi.

Now he states the cādi with "ca, vā" etc. ca — in conjunction (samuccaya), subordinate addition (anvācaya), mutual connection (itaretarayoga) and collective unity (samāhāra). vā — in option etc.: "vā [is used] in option and in comparison, in the sense of iva, and also in conjunction." ha — in well-knownness. aha — in wonder, and in grief. eva — in restriction (avadhāraṇa), and in impossibility (anavakḷpti). evam — in reference to what has been said. nūnam — in certainty, and in conjecture. śaśvat — repeatedly, eternally, and in the sense of "with." yugapat — at one time. bhūyas — in the sense of "again," and in excess. kūpat — in a question, and in praise. kuvit — in the sense of "much," and in praise. net — in apprehension, and in prohibition, deliberation and conjunction. cet — in the sense of "if." caṇ — this has the anubandha ṇ in the sense of cet; in conjunction etc. it is without anubandha; the purpose is a difference of accent. kaccit — in a question about something desired. yatra — in impossibility, intolerance, censure and wonder: "I do not deem it possible, I do not tolerate, I censure, or it is a wonder, that your honour should make a vṛṣala sacrifice." naha — in resumption. hanta — in joy, in dejection, in compassion, and at the beginning of a sentence. mākiḥ, mākim, nakiḥ — these three: in exclusion.

māṅ and nañ were stated among the svarādi. Listing [them] in one or the other is proper; listing in both is simply pointless. Nor should it be said that the listing here [in the cādi] is for the nipāta-accent, since that is established by "phiṣo 'nta udāttaḥ" itself. Nor that the listing in the svarādi is for avyaya status even when [they] denote a substance, since then the word mā denoting Lakṣmī too would become avyaya. Therefore māṅ and nañ should be read among the cādi only — so they say.

yāvat, tāvat — these two: in totality, limit, measure and restriction. tvai — in distinction and conjecture. dvai — in conjecture; nvai is a variant reading. rai — in giving, and in disregard. śrauṣaṭ, vauṣaṭ, svāhā — these three: in giving oblations to the gods. svadhā — in offering to the Pitṛs. The listing in both [gaṇas] of the three polysyllabic [words] śrauṣaṭ etc. is for a difference of accent. tum — in addressing with "tum" (tuṅkāra). tathāhi — in illustration. khalu — in prohibition, as an ornament of speech, and in certainty. kila — in the sense of iva, in news, and in falsehood. atha — in auspiciousness, [in the sense of] "after," in beginning, in a question, in totality, in a heading (adhikāra), in undertaking (pratijñā) and in conjunction. This [atha] is in the svarādi as well; hence [atha] denoting auspiciousness is avyaya even though it has the sense of a substance. Thus Śrīharṣa: "…the band of matrons, according to family custom (yathākulācāram), atha bathed her, the king's daughter." "atha snapayāṃ babhūva" means "had [her] perform the auspicious bath." And the word atha, as a nipāta, is auspicious, like the sound of the mṛdaṅga and the like. suṣṭhu — its listing again is for a difference of accent. sma — in the past, and in filling out a verse-foot. ādaha — in beginning, injury and contempt.

upasargavibhakti… — This is a gaṇasūtra of the cādi. The meaning is: [words] resembling upasargas, resembling vibhakti-ending [forms], and resembling ac (vowels) are to be read in the cādi gaṇa. Of these he illustrates one resembling an upasarga with "avadattam." Here "ava" resembles an upasarga; it is not an upasarga. Hence t [for the dā] by "aca upasargāt taḥ" does not occur; were the t-substitute [to occur], it would be "avattam." ahaṃyuḥ — "aham" is [the avyaya] resembling a sup-ending [form], in the sense of egotism (ahaṅkāra); by "ahaṃśubhamor yus" the possessive (matvarthīya) suffix yus. Here aham is not the nominative singular of the word asmad; were it so, by "pratyayottarapadayoś ca" mad would replace [the portion] up to the m, and "madyuḥ" would result. astikṣīrā — "she who has milk" (asti kṣīraṃ yasyāḥ): a bahuvrīhi. Here "asti" is an avyaya resembling a tiṅ-ending [form], not a tiṅ-ending [form]; were it so, the bahuvrīhi would be impossible, since in the bahuvrīhi rule "anekam anyapadārthe" "sup" is carried forward (anuvṛtti). And thus the vārttika "in the bahuvrīhi, astikṣīrā must be added (upasaṃkhyāna)" need not be made — this is clear in the Bhāṣya on the sūtra "anekam anyapadārthe."

He illustrates those resembling vowels with "a" etc. a — in address. ā — in [completing] a sentence, and in recollection. i — in address, disgust and astonishment. ī, u, ū, e, ai, o, au — this set of seven: in address. paśu — in the sense of "properly." śukam — quickly. yathākathāca — this group: in disregard. pāṭ, pyāṭ, aṅga, hai, he, bho, aye — these seven: in address. dya — in injury, contrariness and filling out a verse-foot. viṣu — in the sense of "variously." ekapade — in the sense of "suddenly." yut — in contempt. ātaḥ — in the sense of "from here" (itaḥ).

cādir apy ākṛtigaṇaḥ — yat, tat — these two: in [the sense of] cause. āhosvit — in option. sam — in completeness. kam — in filling out a verse-foot. sukam — in excess. anu — in conjecture. śambat — in the inner organ, and in facing. va — in filling out a verse-foot, and in the sense of iva. caṭu, cāṭu — these two: in flattering speech. hum — in reproach. iva — in likeness. adyatve — in the sense of "now"; and so on. Here, although svarādi and cādi are both ākṛtigaṇas, those for which the nipāta-accent is desired are [placed] among the cādi, the others among the svarādi, and those that bear both accents are to be understood in both. Thus [end] the cādi.

translator notes
  • textual sk.447.b1 was re-filed 2026-10-05 from sk.2744.b1 (p61), where it stood misfiled after the ātmanepada colophon; translated here in full. OCR readings taken in their evident sense: 'hras' = hyas (TB has both hyas 'on the past day' and śvas 'on the coming day'; the kaumudī lists śvas), 'ekakāve' = ekakāle, 'prakāśaye' = prākāśye, 'bavātkāre' = balātkāre, 'ajaruam' = ajasram, 'cikārthakam' = cirārthakam, 'dāve' = dāne, 'naga' = naha, 'śnaka' = praśna (TB: -ārambha-praśna-), 'i u ū…' = ī u ū… (TB). After antareṇa the source has the broken 'vastutas tu anta… bodhyam'; the uṇādi quotation on om ('hic-vik-avyayam … cvyantānāṃ netarat') is garbled and translated only as far as legible. In the closing ākṛtigaṇa list BM's sam, sukam, anu stand where TB has sīm, śukam, anukam.
  • textual The Tattvabodhinī on this sūtra is sk.447.t1, re-filed 2026-10-05 from sk.446.t1 (p13, under śap-śyanor nityam), where the whole TB on the svarādi and cādi lists stood; the TB notes in this unit are made from it.
  • commentary TB: svarādi-nipātam is a samāhāra-dvandva (so BM). TB defends the sūtra against two recastings: (1) listing the svarādi among the cādi and calling all avyayas nipāta would fail, since in svasti vācayati, svaḥ paśyati the svarādi construe with karman etc., denote substance (sattva) and so cannot be nipātas, which the cādi are only when asattva-vācin; (2) making the svarādi nipātas by a sūtra placed under 'prāg rīśvarān nipātāḥ' would extend pragṛhya by 'nipāta ekāj anāṅ' to monosyllabic svarādi (taddhitas by 'kimo 't', 'dakṣiṇād āc', kṛt-formations with ken etc.), which the older gaṇapāṭha includes in the svarādi through its gaṇasūtras 'tasilādis taddhita edhāc-paryantaḥ' and 'kṛn-makāra-sandhyakṣarāntaḥ'. Followed: sutra_en keeps 'the svarādi [words] and the nipātas' as two classes.
  • commentary TB on 'vat': the vati enjoined by 'tena tulyam…' etc. is meant, and Bhaṭṭoji therefore gives brāhmaṇavat, kṣatriyavat — the suffix-ending word, since the designation for the bare suffix would serve no purpose; not the vati of 'upasargāc chandasi dhātvarthe' ('yad udvato nivato yāsi' shows gender and number). BM agrees ('examples of words ending in vati'). English corrected: brāhmaṇavat, kṣatriyavat were listed as members of the gaṇa; they are now marked as examples of the gaṇasūtra 'vat'. TB adds that some hold 'tasi-vatī' in the parigaṇana under 'taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ' redundant, or else 'vat' here (BM: the mention of vati here is pointless).
  • commentary TB notes that the older gaṇapāṭha also reads, after mudhā, the gaṇasūtras 'ktvā-to-sun-kasunaḥ', 'kṛn-makāra-sandhyakṣarāntaḥ' and 'avyayībhāvaś ca', and after dhik 'tasilādayas taddhitā edhāc-paryantāḥ', 'śas-tasī', 'kṛtvasuc', 'suc', 'ās-thālau', 'cvy-arthāś ca' (spelling out the taddhitas meant), which the Kaumudī's list leaves out as duplicating Aṣṭādhyāyī sūtras; and that some take am and ām to include those of 'amu ca chandasi', 'kimettiṅavyaya…' etc. Recorded; the English gives the list as the Kaumudī has it.
  • commentary The Kaumudī and TB read praśān (n-final; TB 'praśān samānārthe'), BM praśām, calling the n-final reading untraditional on the authority of the Śabdenduśekhara. Recorded (§16); the English keeps the Kaumudī's praśān.
  • commentary TB on māṅ and nañ, listed in both gaṇas: it rejects the view that the cādi listing is for the nipāta accent (the phiṭ accent gives it anyway) and the view that the svarādi listing secures avyaya status when they denote a substance (mā meaning Lakṣmī would then be avyaya), and leaves the purpose of the double listing to be pondered (cintya-prayojana). BM, with the same arguments, concludes they belong to the cādi only. Recorded (§16); the English lists both as the Kaumudī does.
  • commentary TB on caṇ: its ṇ-anubandha serves for specific mention in 'nipātair yad-yadi-hanta-kuvin-nec-cec-caṇ…' (BM: for a difference of accent); in conjunction etc. it is without anubandha. On ādaha: in 'ādaha svadhām anu' the padapāṭha authors read 'āt' as a separate word. TB adds examples for yāvat/tāvat, rai, tum and paśu, and gives the Śrīharṣa verse quoted by BM in full. Recorded; nothing changed.
  • commentary TB on the pratirūpaka gaṇasūtra: avadattam has no t by 'aca upasargāt taḥ' because ava is not an upasarga; 'aham' resembles a sup-ending form, in the sense of egotism (so too 'vām' for yuvām in 'geye kena vinītau vām'); 'asti', and 'asmi' for aham in 'tvām asmi vacmi', 'āha' for uvāca, 'āsa' for babhūva, resemble tiṅ-ending forms; ahaṃyuḥ from the pronoun aham would give madyuḥ; astikṣīrā could not be a bahuvrīhi if asti were tiṅ-ending. Followed; the Kaumudī's 'ahayuḥ' is glossed in the English as ahaṃyuḥ, the form both commentaries discuss (source not edited).
  • commentary TB closes as BM does: both svarādi and cādi are ākṛtigaṇas; words whose nipāta accent is wanted go in the cādi, the rest in the svarādi, and words with both accents in both. Followed for 'This is an ākṛtigaṇa (an open, illustrative class)'.
SK 448 · A 1.1.38अव्ययसंज्ञा
तद्धितश्चासर्वविभक्तिः ॥ ४४८ ॥
taddhitaścāsarvavibhaktiḥ
taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ — 1.1.38: And a taddhita-ending [word] that is asarva-vibhakti (that does not take all the case-endings) is [also termed] indeclinable (avyaya).

Rule. A word ending in a taddhita affix, when it is asarva-vibhakti, is also named avyaya. A vibhakti is a case-ending. The word asarva-vibhakti is a bahuvrīhi compound (a compound naming what possesses something) and must be read with care. It does not mean "from which all the case-endings fail to arise"; an avyaya does take all seven case-endings. It means "from which the whole case-ending — the ending in all three numbers — does not arise, but only the singulars arise". The word sarva is taken as "the whole, all the parts", as in sarvaḥ paṭo dagdhaḥ "the whole cloth is burnt".

Which taddhita words these are is fixed by a parigaṇana, an enumeration, stated in a vārttika (a supplementary statement on the sūtra). The enumerated affixes are:

  • the group beginning with tasil, up to pāśap — that is, from pañcamyās tasil (A 5.3.7) to dvitryoś ca dhamuñ (A 5.3.45);
  • the group beginning with śas, up to the samāsānta (compound-final) affixes — from bahvalpārthāt (A 5.4.42) to avyaktānukaraṇāt (A 5.4.57);
  • am (of amu ca chandasi) and ām (of kimettiṅavyayaghād āmu);
  • the affixes meaning "times": kṛtvasuc (saṃkhyāyāḥ kriyābhyāvṛttigaṇane kṛtvasuc, A 5.4.17), suc (dvitricaturbhyaḥ suc, A 5.4.18) and dhā (vibhāṣā bahoḥ, A 5.4.20);
  • tasi (of tenaikadik … tasiś ca) and vati (of tena tulyam, A 5.1.115);
  • nānā and ñau (of vinañbhyāṃ nānāñau na saha, A 5.2.27).

Example.

pacatirūpam → it ends in the taddhita rūpap ("admirably"), and shows no number → but rūpap is not in the enumeration → it is not an avyaya.

pacatikalpam → it ends in the taddhita kalpap ("somewhat"), likewise un-enumerated → not an avyaya.

Any word ending in an enumerated affix → the whole word, by the tadanta reading, is an avyaya.

Applies when / blocked by. Only the enumerated affixes give the name. Without the enumeration the rule would over-apply (ati-vyāpti): to pacatirūpam and pacatikalpam, and also to the word ubhaya "both", which ends in a taddhita and shows no number but is not an avyaya. Bhaṭṭoji's commentators note that the tasi of pratiyoge pañcamyās tasiḥ is already covered by the śas group, and that, since the enumeration alone settles the class, the sūtra itself could strictly have been dispensed with.

Watch out. The wrong reading — "an avyaya takes no case-endings" — is the classic mistake. An avyaya takes all seven, each in the singular only. That is exactly why SK 452 below names the whole pratyāhāra sup: the endings are all there to be dropped. Bhaṭṭoji's commentators ground the "singular only" on the Mahābhāṣya's reading of the number rules: the singular is the general case, and the dual and plural override it only when duality or plurality is meant; where no number is meant at all, the singular of every case is what arises.

Siddhānta-kaumudī
यस्मात्सर्वा विभक्तिर्नोत्पद्यते स तद्धितान्तोऽव्ययं स्यात् । परिगणनं कर्तव्यम् । तसिलादयः प्राक् पाशपः । शस्प्रभृतयः प्राक् समासान्तेभ्यः । अम् । आम् । कृत्वोर्थाः । तसिवती । नानाञाविति । तेनेह न । पचतिकल्पम् । पचतिरूपम् ॥

That taddhita-ending [word] from which not all the case-endings (sarvā vibhaktiḥ) arise is termed avyaya (indeclinable). — An enumeration (parigaṇana) must be made. [Namely:] the [suffixes] beginning with tasil, up to (prāk) pāśap; those beginning with śas, up to the samāsānta [suffixes]; am; ām; the [suffixes] meaning "times" (kṛtvorthāḥ); tasi and vati; nānā and ñau. By this [enumeration], here [the avyaya-saṃjñā does] not [apply]: pacatikalpam; pacatirūpam [which use the rūpap/kalpap suffixes but fall outside the enumerated list].

Tattvabodhinī
NSP p. 118
—तद्धितश्चासर्वविभक्तिः ॥—सर्वेति । वचनत्रयात्मिकेत्यर्थः ॥—नोत्पद्यत इति । किं त्वेकवचनमेवोत्पद्यत इति भावः ॥ तद्धितः किम् । एकः । द्वौ । त्रयः ॥ असर्वेत्यादि किम् । औपगवः ॥ ननु पञ्चालाः गोदौ वरणाः इत्यादावतिप्रसङ्गः । न च ‘लुव्योगाप्रख्यानात्’ इति वदतां नैषां तद्धितान्तत्वमङ्गीकृतमिति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवमपि पचतिकल्पं पचतिरूपमित्यादावतिव्याप्तेर्दुर्वारत्वादित्याशङ्क्याह— परिगणनं कर्तव्यमिति । तसिलादय इति । ‘पञ्चम्यास्तसिल्’ इति विहितो यस्तसिल् तदादयो ‘याप्ये पाशप्’ इति विहितपाशप्प्रत्ययपर्यन्ता इत्यर्थः ॥—शस्त्रभृतय इति । ‘बह्वल्पार्थात्’—इति विहितो यः शस्तदादयः ‘समासान्ताः’ इति सूत्रपर्यन्ताः ॥—कृत्वोर्था इति । ‘संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्’ इति विहिताः कृत्वसुजादयस्त्रयः ॥— तसिवती इति । न च तसेः परिगणनं व्यर्थं, शस्त्रभृतित्वादेव ‘प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः’ इत्यस्य लाभादिति वाच्यम् । ‘तेनैकदिक्’ ‘तसिश्च’ इत्येतदर्थतया तस्यावश्यकत्वात् । ‘तेन तुल्यम्’—इति वतिः ॥—नानाजाविति । ‘विनञ्भ्यां नानाजौ नसह’ इति विहितौ ॥—पचतिकल्पमिति । अव्ययसंज्ञायां हि सत्यां सुपो लुक् स्यादिति भावः
Bālamanoramā
तद्धितश्चासर्वविभक्तिः - अथ स्वरादिचादिभिन्नान्यव्ययान्याह — तद्धितश्चासर्व । असर्वविभक्तिरिति बहुर्वीहिः । तत्र सर्वा विभक्तयो यस्मान्न भवन्तीति बहुवचनान्तविग्रहो न संभवति, अव्ययेभ्यः सप्तानां विभक्तीनामुत्पत्त्यभ्युपगमात् । तथाहितद्धितश्चे॑ति प्रकृतसूत्रे भाष्ये तावत्द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने॑बहुषु बहुवचन॑मिति सूत्रविन्यासं भङ्क्त्वा 'एकवचनं'द्वयोर्द्विवचने॒॑बहुषु बहुवचन॑मिति सूत्रन्यासं कृत्वा एकवचनमुत्सर्गतः करिष्यते, द्विबह्वोरर्थयोस्तस्य द्विवचनबहुवचने बाधके इत्यादि स्थितम् । ततश्च एकवचन॑मित्यनेन ङ्याप्प्रातिपदिकादेकवचनं भवतीति सामान्यविधिना द्वित्वबहुत्वाऽभावे एकवचनमिति लभ्यते । एवं च द्विबहुत्वाऽभावे सति एकत्वे तदभावे च एकवचनमिति फलति । तत्र द्वित्वबहुत्वयोर्द्विवचनबहुवचनोक्त्यैव ततोऽन्यत्र एकवचनस्य सिद्धत्वात् 'एकवचनम्' इति सूत्रं कर्मत्वाद्यभावेऽपि प्रापणार्थं संपद्यते । तथाच अलिङ्गसंख्येभ्योऽव्ययेभ्य एकवचनं प्रवर्तमानं विनिगमनाविरहात्सर्वविभक्त्येकवचनं भवति । अत एव 'अव्ययादाप्सुपः' इत्यत्र प्रत्याहारग्रहणमर्थवत् । तस्मात्सर्वा विभक्तियो यस्मादिति न विग्रहः, किन्तु सर्वशब्दोऽत्र सर्व पटो दग्ध इतिवदवयवकार्त्स्न्ये वर्तते । एवंच सर्वा वचनत्रयात्मिका विभक्तिर्यस्मान्नोत्पद्यते । किन्त्वेकवचनान्येवोत्पद्यन्ते, स तद्धितान्तोऽव्ययसंज्ञः स्यादिति फलतीत्यभिप्रेत्याह — यस्मादिति । सर्वेति । वचनत्रयात्मिकेत्यर्थः । नोत्पद्यत इति ।किन्त्वेकवचनान्येवोत्पद्यन्ते॑ इति शेषः । स्यादेतत्-तिङ्श्चे-त्यनुवृत्तौप्रशंसायां रूप॑मिति रूपप्प्रत्ययेईषदसमाप्तौ कल्प॑बिति कल्पप्प्रत्यये च पचतिरूपं पचतिकल्पमिति रूपम् । प्रशस्तं पचति, ईषत् पचतीत्यर्थः । अत्राप्यव्ययत्वं स्यात्, अरुआवविभक्तितद्धितान्तत्वात् । किञ्च उभयशब्देऽतिव्याप्तिः, तस्याप्यसर्वविभक्तितद्धितान्तत्वादित्यत आह-परिगणनमिति । वार्तिकमेतत् । तसिलादय इति । 'पञ्चम्यास्तसिल्' इत्यारभ्यद्वित्र्योश्च धमु॑ञित्यर्थः । शस्प्रभृतय इति ।बह्वल्पार्था॑दित्यरभ्यअव्यक्तानुकरणा॑दिति डाजन्ता इत्यर्थः । अमामिति ।अमु च च्छन्दसी॑त्यम्,किमेत्तिङव्यये॑त्यमा च गृह्रते । कृत्वोऽर्था इति ।सङ्ख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्,द्वित्रिचतुभ्र्यःसुच्,विभाषा बहोर्थे॑ति त्रय इत्यर्थः । तसिवती इति ।तेनैकदिक्, 'तसिश्च' इति तसि#ः 'तेन तुल्यम्' इत्यादिविहितो वतिश्च गृह्रते ।प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः॑ इत्यस्य तु शस्प्रभृतित्वादेव सिद्धम् । एवं च स्वरादिषु वदित्यस्य प्रयोजने चिन्त्यम् । नानाञाविति ।निनञ्भ्यां नानाञौ न सहे॑ति विहातौ नानाञौ । इति परिगणनंकर्तव्यमित्यन्वयः । परिगणनेनैव सिद्धेतद्धितश्चे॑ति सूत्रं न कर्तव्यमिति भावः ।

taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ — Now [Bhaṭṭoji] states the indeclinables other than those of the svarādi and cādi groups: "taddhitaś cāsarva[vibhaktiḥ]."

"asarva-vibhakti" is a bahuvrīhi compound. Here the analysis with a plural-ending word — "that from which all the case-endings (sarvāḥ vibhaktayaḥ) do not arise" — is not possible, because it is accepted that seven vibhaktis (case-endings) do arise from indeclinables. To explain: in the Mahābhāṣya on this present sūtra "taddhitaś ca," [Patañjali], having broken up the arrangement of the sūtra "dvyekayor dvivacanaikavacane, bahuṣu bahuvacanam," and having recast the sūtra-arrangement as "ekavacanam; dvayor dvivacane; bahuṣu bahuvacanam," establishes that "the singular (ekavacana) will be enjoined as the general rule (utsarga), while the dual and plural are the blockers (bādhaka) of it in the meanings of duality and plurality," and so forth. And thence, by the general rule "ekavacanam" — [i.e.] "the singular arises after a ṅī/āp-ending [stem] or a prātipadika" — the singular is obtained in the absence of duality and plurality. Thus the result is that the singular [arises] both when there is singularity (in the absence of duality and plurality) and even in the absence of [singularity itself]. There, since — by the express statement of the dual for duality and the plural for plurality — the singular is already established for everything other than [duality and plurality], the sūtra "ekavacanam" comes to serve the purpose of enjoining [the singular] even where there is no [number-bearing] kāraka-relation at all. And so the singular, applying to the indeclinables (which lack gender and number), comes to be — for want of any deciding ground (vinigamanā-viraha) — the singular of all the case-endings alike (sarva-vibhakti-ekavacana). For this very reason the mention of the pratyāhāra [sup] in "avyayād āp-supaḥ" (2.4.82) is purposeful.

Therefore the analysis is NOT "that from which all the vibhaktis [do not arise]"; rather, the word "sarva" here is used in the sense of the totality of the parts (avayava-kārtsnya), as in "sarvaḥ paṭo dagdhaḥ" ("the whole cloth is burnt"). And thus [the analysis is]: that from which the "whole" case-ending — that is, [the ending] consisting of [all] three numbers — does not arise, but only the singulars arise: that taddhita-ending [word] is termed avyaya. Intending this result, he says "yasmāt" (from which). On "sarvā": it means "consisting of [all] three numbers." On "does not arise" (notpadyate): the words "but only the singulars arise" are to be supplied.

Objection: With "tiṅś ca" carried forward (anuvṛtti), by the suffix rūpap in "praśaṃsāyāṃ rūpam" (in the sense of praise) and by the suffix kalpap in "īṣad-asamāptau kalpap" (in the sense of slight incompleteness), the forms "pacatirūpam" and "pacatikalpam" arise — meaning "he cooks admirably" and "he cooks somewhat [incompletely]." Here too the state of being avyaya would [wrongly] arise, since these are taddhita-ending [words] that are asarva-vibhakti. Moreover, there would be over-application (ati-vyāpti) to the word "ubhaya," since it too is a taddhita-ending word that is asarva-vibhakti. Therefore he says "parigaṇanam" (an enumeration [must be made]).

This is a vārttika. On "tasilādayaḥ" (those beginning with tasil): meaning the [suffixes] from "pañcamyās tasil" onward up to "dvitryoś ca dhamuñ." On "śas-prabhṛtayaḥ" (those beginning with śas): meaning the [suffixes] from "bahv-alpārthāt [śas]" onward up to the ḍāc-ending [suffix] of "avyaktānukaraṇāt." On "am, ām": the "am" of "amu ca chandasi" and the "ām" of "kimettiṅ-avyaya[ghād āmu]" are taken. On "kṛtvorthāḥ" (those meaning "times"): the three [suffixes] — kṛtvasuc by "saṃkhyāyāḥ kriyābhyāvṛtti-gaṇane kṛtvasuc," suc by "dvi-tri-caturbhyaḥ suc," and [the third] by "vibhāṣā bahoḥ [dhā]" — that is, the three. On "tasi, vati": the tasi of "tenaikadik … tasiś ca" and the vati enjoined by "tena tulyam" etc. are taken; but the tasi of "pratiyoge pañcamyās tasiḥ" is [already] established simply by its falling among "those beginning with śas." And thus the purpose of [including] "vat" among the svarādi [words] is to be reconsidered. On "nānā, ñau": the nānā and ñau enjoined by "vinañbhyāṃ nānāñau na saha." Thus [the construction is]: "an enumeration must be made." The purport: since [the class] is established by the enumeration alone, the sūtra "taddhitaś ca" [strictly] need not have been made.

translator notes
  • textual The digital source reads a corrupt 'aruāva-vibhakti-taddhitāntatvāt'; the evident reading is 'asarva-vibhakti-taddhitāntatvāt' (a digitization garbling of स-र्-व), followed here. The pratīka 'ninañbhyām' for the enumeration-vārttika should read 'vinañbhyāṃ nānāñau na saha'; rendered accordingly.
SK 449 · A 1.1.39अव्ययसंज्ञा
कृन्मेजन्तः ॥ ४४९ ॥
kṛnmejantaḥ
kṛnmejantaḥ — 1.1.39: a kṛt-affix ending in m or in an ec-vowel [e, o, ai, au] — and, by extension, that which ends in such a kṛt-affix — receives the designation avyaya (indeclinable).

Rule. A kṛt affix that ends in m, or that ends in an ec vowel (e, o, ai, au), is named avyaya. The sūtra is divided kṛt — m-ec-antaḥ, "a kṛt whose end is m or ec". Since a bare affix is never used on its own, the name passes, by the tadanta reading, to the word that ends in such a kṛt.

Example.

√smṛ "remember" + ṇamul (heard as am; added in the sense of repetition by ābhīkṣṇye ṇamul ca, A 3.4.22) → vṛddhi of the root vowel by aco ñṇiti (A 7.2.115): ṛ becomes ā, and the substitute for ṛ is followed by r (raparatva, SK 70), giving ār → smāram → doubled by nityavīpsayoḥ (A 8.1.4) → smāraṃ smāram; the kṛt ends in m → avyaya.

√jīv "live" + ase (by tumarthe sesenase…, A 3.4.9) → jīvase; the kṛt ends in e → avyaya.

√pā "drink" + śadhyai (heard as adhyai; by the same rule) → because the affix is śit it is a sārvadhātuka → the root takes the substitute piba by pāghrādhmā… (A 7.3.78) → pibadhyai; the kṛt ends in ai → avyaya.

Watch out. pibadhyai takes no śap, the affix that normally comes before an agentive sārvadhātuka. The reason, on the settled view, is that a kṛt-avyaya of this kind expresses the bare action (bhāve), not an agent; scholars discuss this.

Siddhānta-kaumudī
कृद्यो मान्त एजन्तश्च तदन्तमव्ययं स्यात् । स्मारं स्मारम् । जीवसे । पिबध्यै ॥

A kṛt [-formation] that ends in m, or that ends in an ec-vowel, [and] that which ends in such [a kṛt-affix], is termed avyaya (indeclinable). smāraṃ smāram. jīvase. pibadhyai.

Tattvabodhinī
NSP p. 118
— कृन्मेजन्तः । अत्र मेजन्त इत्येतच्छ्रुतत्वात् कृत एव विशेषणं ननु कृदन्तस्याश्रुतस्य । अन्यथा प्रतामौ प्रतामः । लवमाचष्टे णौ क्विपि णिलोपे वस्योटि वृद्धौ च लौः । अत्रापि प्रसज्येतेति भावः । भवति ह्येतत्प्रत्ययलक्षणेन कृदन्तमेजन्तं च श्रूयते इति तदाह—कृद्यो मान्त एजन्त इति ॥—स्मारंस्मारमिति । स्मरतेः ‘आभीक्षणे णमुल् च’ इति णमुल् । वृद्धिः । रपरत्वम् ‘नित्यवीप्सयोः’ इति द्वित्वम् ॥—जीवसे इति । ‘तुमर्थसेसेन्’—इत्यसेप्रत्ययः ॥—पिबध्यै इति । ‘तुमर्थे’—इत्यनेनैव शध्यैप्रत्ययः । ‘पाघ्रा’—इति पिवादेशः । ‘येन विधिस्तदन्तस्य’ इत्यनेनैव सिद्धे सूत्रे अन्तग्रहणमौपदेशिकप्रतिपत्त्यर्थं, तेनेह न । आधये चिकीर्षवे । लक्षणप्रतिपदोक्तसंनिपातपरिभाषाभ्यां सिद्धे तयोरनित्यत्वज्ञापनायेदमिति मनोरमायां स्थितम् । ‘एतच्च अव्ययादाप्सुपः’ इत्यत्र ‘अव्ययात् परस्य सुपो लुक्’ इति यथाश्रुतव्याख्यानमभिप्रेत्योक्तम् । अव्ययाद्विहितस्येति व्याख्याने त्वाधये इत्यादौ अव्ययसंज्ञायामनिष्टान्तरमूह्यम्
Bālamanoramā
कृन्मेजन्तः - कृन्मेजन्तः । कृत्-मेजन्त इति छेदः । म् च एच्च मेचौ , तौ अन्ते यस्येति बहुव्रीहिः । तदाह — कृद्योमान्त इति । तदन्तमिति । केवलस्य कृतः प्रयोगाऽनर्हत्वात्संज्ञाविधावपि तदन्तविधिरिति भावः । स्मारं स्मारमिति ।आभीक्ष्ण्ये णमुल्चे॑ति स्मृधातोर्णमुल्,अचो ञ्णिती ति वृद्धिः, रपरत्वम्,नित्यवीप्सयो॑रिति द्वित्वं, मान्तकृदन्तत्वादव्ययत्वम् । जीवसे इति । 'तुमर्थे सेसेनसे' इत्यादिनाऽसेप्रत्ययः । पिबध्यै इति । 'तुमर्थे से' इत्यादिना शध्यैप्रत्ययः । शित्त्वात्सार्वधातुकत्वम् ।पाघ्राध्मे॑ति पिबादेश इति भावः । शप्तु न, कत्र्रर्थे सार्वधातुके तद्विधेः, 'अव्ययकृतो भावे' इति सिद्धान्तादित्याहुः ।

kṛnmejantaḥ — The word-division is "kṛt — m-ec-antaḥ." "m and ec are 'mec'; that which has these two at its end" — a bahuvrīhi. Accordingly he says "a kṛt ending in m…" On "that which ends in [it]": since a bare kṛt-affix cannot be used [on its own], even in a designation-rule (saṃjñā-vidhi) there is application to that which ends in it (tadanta-vidhi) — this is the idea.

On smāraṃ smāram: by "ābhīkṣṇye ṇamul ca" (3.4.22) the ṇamul [is added] to the root √smṛ; by "aco ñṇiti" (7.2.115) vṛddhi [of the vowel, ṛ → ār with r following (raparatva)]; then doubling (dvitva) by "nityavīpsayoḥ" (8.1.4); and, because it is a kṛt-formation ending in m, it is avyaya. On jīvase: the suffix ase [is added] by "tumarthe sesenˀase[...]" (3.4.9). On pibadhyai: the suffix [ś]adhyai [is added] by "tumarthe se[...]" [the same section]; because it is śit, it is a sārvadhātuka; hence [the base takes] the piba-substitution by "pāghrādhmā[...]" (7.3.78) — this is the idea. It does not take śap; for [although the substitute would occur] in an agentive (kartrari) sārvadhātuka, here — since, on the settled view, "avyayakṛto bhāve" [the kṛt-avyaya is in the sense of the action, bhāve, not agentive] — it does not, so they say (āhuḥ).

SK 450 · A 1.1.40अव्ययसंज्ञा
क्त्वातोसुन्कसुनः ॥ ४५० ॥
ktvātosunkasunaḥ
ktvā-tosun-kasunaḥ — 1.1.40. A [word] ending in [the kṛt affixes] ktvā, tosun, or kasun is termed avyaya (indeclinable).

Rule. A word ending in any of the three kṛt affixes ktvā, tosun or kasun is named avyaya. The sūtra means "that which ends in these" (etad-anta).

Example.

kṛtvā "having done" → it ends in ktvā → avyaya.

udetoḥ "until sunrise" → it ends in tosun → avyaya.

visṛpaḥ → it ends in kasun → avyaya.

Siddhānta-kaumudī
एतदन्तमव्ययं स्यात् । कृत्वा । उदेतोः । विसृपः ॥

A [word] ending in these [affixes] (etad-anta — i.e., ending in ktvā, tosun, or kasun) is termed avyaya. [One example per affix:] kṛtvā ("having done," ending in ktvā); udetoḥ ("until sunrise," ending in tosun); visṛpaḥ (ending in kasun).

Tattvabodhinī
NSP p. 118
—कृत्वातोऽसुन्कसुनः ॥—कृत्वेति । ‘समानकर्तृकयोः’—इत्यादिना कृत्वा ॥—उदेतोरिति । उत्पूर्वादिणो ‘भावलक्षणे स्थेण्’—इत्यादिना तोसुन् ॥—विसृप इति । ‘सपितृदोः कसुन्’
translator notes
  • textual The Bālamanoramā block formerly filed here as sk.450.b1 (on avyayībhāvaś ca) was re-filed to sk.451.b1 on 2026-10-05; its translation moved with it.
SK 451 · A 1.1.41अव्ययसंज्ञा
अव्ययीभावश्च ॥ ४५१ ॥
avyayībhāvaśca
avyayībhāvaś ca — And an avyayībhāva compound [is likewise termed] avyaya (indeclinable). [The saṃjñā 'avyaya' is carried forward by anuvṛtti from the preceding sūtras; 'ca' adds the avyayībhāva to what it designates.]

Rule. And an avyayībhāva compound is named avyaya. The word avyaya is carried into this sūtra by anuvṛtti from the rules above, and ca "and" adds the compound to what it names; the predicate "receives the name avyaya" is supplied. The avyayībhāva is a class of compound taught in the next prakaraṇa, which follows this chapter.

Example.

adhihari "in Hari" → it is an avyayībhāva compound, formed in the sense of a case-relation and meaning harau → by this rule it is an avyaya.

Siddhānta-kaumudī
अधिहरि ॥

adhihari — [e.g.] adhihari, an avyayībhāva compound, which by this rule receives the designation avyaya (indeclinable).

Tattvabodhinī
NSP p. 118–119
—अव्ययीभावश्च । अव्ययसंज्ञः स्यात् ॥ इह लुकि मुखस्वरोपचारयोर्निवृत्तौ चेति परिगणनं कर्तव्यम् । लुक्युदाहरणम् । उपाग्नि । ‘अव्ययाद्’—इति सुपो लुक् । मुखस्वरनिवृत्तौ उदाहरणम् । उपाग्निमुखः प्रत्यमिमुखः ‘मुखं स्वाङ्गम्’ इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वे प्राप्ते ‘नाव्ययदिक्शब्द’ इत्यादिना प्रतिषेधः । तथाच ‘बहुवीहौ प्रकृत्या’ इति पूर्वशब्दप्रकृतिस्वर एव भवति, पूर्वपदं च समासस्वरेणान्तोदात्तम् । विसर्गस्थानिकस्य सकारस्य उपचार इति प्राचां संज्ञा तन्निवृत्ताद्युदाहरणम् । उपपयःकारः । उपपयःकामः । इह ‘अतः कृकमि’ इति प्राप्तं सत्वम् ‘अनव्ययस्य’ इति पर्युदस्यते ॥ परिगणनं किम् । उपाध्यधीयान । इह ‘सुवामच्चित्ते’ इति पराङ्गवद्भावेन षाष्टम् ‘आमच्चित्तस्य च’ इत्याद्युदात्तत्वं यथा स्यात् । पराङ्गवद्भावे हि अव्ययानां प्रतिषेध उपसंख्यातः, उपाध्यधीयानेत्यादौ मा भूदिति । तथा उपाधिकमित्यादौ ‘अव्ययसर्वनाम्नाम्’ इत्यकच न ॥ उपकुम्भमन्यः ‘खित्यनव्ययस्य’ इति वर्तमाने ‘अर्हर्द्विषदजन्तस्य’ इति विहितो यो मुम् तस्येह प्रतिषेधो न । उपकुम्भीभूतः । इह ‘अस्य च्चैः’ इतीत्वस्य प्रतिषेधो न । इत्वविधौ हि ‘अव्ययस्य च्चावितीत्वं न’ इति प्रतिषेध उच्यते । दोषाभूतमहः दिवाभूता रात्रिरित्यत्र मा भूदिति ॥ स्यादेतत् । स्वरादित्वेनैव सिद्धत्वात् तद्धितश्च— इत्यादिचतुःसूत्री व्यर्था । तत्र हि ‘तसिलादिस्तद्धित एधाच्पर्यन्तः’ इत्यादिना ‘च्च्यर्थाश्च’ इत्यन्तेनासिप्रत्ययमौणादिकं वर्जयित्वा ‘तद्धितश्चासर्वविभक्तिः’ इत्यस्यार्थः संगृह्यते । ‘कृन्मकारसंध्यक्षरान्तः’ इत्यनेन ‘कृन्मेजन्तः’ इत्यस्यार्थः संगृह्यते । ‘क्त्वातोसुन्कसुनः’ ‘अव्ययीभावश्च’ इति सूत्रद्वयं तु स्वरूपेणैव पठ्यत इति ॥ अत्राहुः पुनर्वचनमनित्यत्वज्ञापनार्थं । तेन प्रायुक्तं ‘लुङ्गुखस्वरोपचाराः’ इति परिगणनं लभ्यते । पुरा सूर्यस्योदेतोराधेयः । पुरा क्रूरस्य विसृपो विरपशमित्यादिसिद्धये, ‘न लोकाव्यय’ इत्यत्र ‘अव्ययप्रतिषेधे तोसुन्कसुनोरप्रतिषेधः’ इति वक्ष्यते तदप्यनेनैव लभ्यत इति
Bālamanoramā
अव्ययीभावश्च - अव्ययीभावश्च ।अव्ययसंज्ञः स्या॑दिति शेषः । अधिहरीति । विभक्तयर्थेऽव्ययीभावः । हरावित्यर्थः ।

avyayībhāvaś ca — avyayībhāvaś ca. "is [also] termed avyaya (avyaya-saṃjñaḥ syāt)" is to be supplied (śeṣa) [as the elliptically understood predicate]. "adhihari" — the avyayībhāva compound is [formed] in the sense of a case-relation (vibhakti-artha); the meaning is "in/on Hari" (harau).

SK 452 · A 2.4.82V
अव्ययादाप्सुपः ॥ ४५२ ॥
avyayādāpsupaḥ
avyayād āp-supaḥ — 2.4.82: After an indeclinable (avyaya), there is luk (complete elision) of the āp and of the sup [that are enjoined after it].

Rule. After an avyaya, the āp and the sup that are enjoined after it undergo luk, complete elision. āp-sup is a collective compound (samāhāra-dvandva) of the two affixes, put in the genitive. The word luk is not written in the sūtra; it is carried by anuvṛtti from ṇyakṣatriyārṣañito yūni luk (A 2.4.58). Bhaṭṭoji reads the sūtra as "of the affix enjoined after an avyaya" (avyayād vihitasya), not "of the affix that merely follows an avyaya".

Example.

tatra "there", used of a feminine, śālāyām "in the hall" → the feminine affix āp is due → tatra is an avyaya → āp undergoes luk → tatra. (śālāyām is written only to show the feminine gender; nothing of it enters the form.)

atha → a case-ending sup is due after it → atha is an avyaya → the sup undergoes luk → atha. (Bhaṭṭoji's commentators supply this example for the sup.)

Applies when / blocked by. The qualifier "enjoined after" (vihita) blocks the rule in atyuccaisau "two who have gone beyond uccaiḥ". The analysis is uccair atikrāntaḥ; the compound is formed by atyādayaḥ (A 2.2.18, the ati-group in the sense "surpassing"). Here the case-ending does stand after the avyaya uccaiḥ, but it is enjoined after the compound aty-uccais, not after the avyaya. So there is no luk, and the dual ending au stays.

Nor is the whole aty-uccais itself an avyaya, though it ends in one. Only the bare word uccaiḥ is in the svarādi list. The tadanta reading does apply, in principle, to the avyaya name; but it does not reach a subordinate member (gauṇa, upasarjana) of a compound. Bhaṭṭoji's commentators trace this to the Mahābhāṣya: the bar "not for a subordinate member" that limits the name sarvanāman carries into the avyaya name as well.

Scholars discuss how an avyaya such as uccaiḥ can enter a compound in an accusative sense at all; the answer Bhaṭṭoji's commentators give need not detain a first reading.

The vārttika. āb-grahaṇaṃ vyartham aliṅgatvāt: the mention of āp in this sūtra is idle, because an avyaya has no gender (aliṅgatva). Without gender no feminine affix is ever due, so there is nothing for the rule to drop. Bhaṭṭoji's commentators quote the Mahābhāṣya's description: words that do not swerve from feminine and neuter, from the qualities of a substance, and from singular, dual and plural — that is an avyaya.

The old definition and its reading. A Vedic verse cited in the Mahābhāṣya defines the avyaya: sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣu sarvāsu ca vibhaktiṣu / vacaneṣu ca sarveṣu yan na vyeti tad avyayam — "alike in the three genders, in all the case-relations and in all the numbers, that which does not vary is an avyaya". Read at face value this contradicts "no gender". Bhaṭṭoji's answer is that the verse's purport is the absence of gender, case-role (kāraka) and number. His commentators explain: its locatives (liṅgeṣu …) are the locative of disregard, taught by ṣaṣṭhī cānādare (A 2.3.38): "disregarding gender, case-role and number, that which does not vary but keeps one form is an avyaya". Here vibhakti and vacana mean the case-role and the number, not the affixes; otherwise one of the two words would be redundant.

Bhaṭṭoji's commentators add a limit. The absence of gender, case-role and number holds strictly of the nipātas; some svarādi words do enter a case-relation, as in svasti vācayati, svasti vācyam, kṣīṇe puṇye svaḥ patati, prātar yajate. This matches the Mahābhāṣya on SK 447: of the cādi, only those not naming a substance are avyaya; of the svarādi, both those that name a substance and those that do not.

A verse of Bhāguri, added in passing. vaṣṭi bhāgurir allopam avāpyor upasargayoḥ / āpaṃ caiva halantānāṃ yathā vācā niśā diśā: the teacher Bhāguri wants the a of the prefixes ava and api dropped, and the āp of consonant-final feminine stems dropped as well. So vagāhaḥ beside avagāhaḥ, pidhānam beside apidhānam; and vācā, niśā, diśā as feminines without āp. In ava only the first a is meant, by its pairing with api. Bhaṭṭoji's commentators doubt that this verse really stands in the Mahābhāṣya, and hold that vācā as a form without āp is simply incorrect (asādhu); scholars discuss this. With this the indeclinables close, and the Avyayībhāva-prakaraṇa follows.

Siddhānta-kaumudī
अव्ययाद्विहितस्यापः सुपश्च लुक् स्यात् । तत्र शालायाम् । विहितविशेषणान्नेह । अत्युच्चैसौ । अव्ययसंज्ञायां यद्यपि तदन्तविधिरस्ति तथापि न गौणे ।

There is luk (complete elision) of the āp and of the sup that are enjoined after (vihitasya) an indeclinable. — [Example:] tatra, [for] śālāyām [i.e., "there," the āp of the underlying śālā being elided]. — Because of the qualifier "enjoined [after]" (vihita-viśeṣaṇāt), [it does] not [apply] here: atyuccaisau [where the sup follows the compound aty-uccaiḥ, not the avyaya directly]. — Although in the avyaya-designation there is [in principle] the tad-anta-vidhi (the rule applying to what ends in [an avyaya]), still [it does] not [apply] to a subordinate (gauṇa) [member].

vārttika
आब्ग्रहणं व्यर्थमलिङ्गत्वात्

(vārttika) āb-grahaṇaṃ vyartham aliṅgatvāt — "The mention of āp is purposeless (vyartham), because [indeclinables] have no gender (aliṅgatvāt)."

(वार्तिकम्) ॥ सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ इति(भाष्योक्ता) श्रुतिर्लिङ्गसङ्ख्याकारकाभावपरा ॥ वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः । आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥ वगाहः । अवगाहः । पिधानम् । अपिधानम् ॥

"sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣu sarvāsu ca vibhaktiṣu / vacaneṣu ca sarveṣu yan na vyeti tad avyayam" ("That which is alike in the three genders, in all the case-endings, and in all the numbers, and which does not deviate — that is avyaya"). This śruti, cited in the Mahābhāṣya, has as its purport the absence of gender, number, and kāraka (liṅga-saṅkhyā-kāraka-abhāva-parā).

[The Bhāguri verse:] "vaṣṭi bhāgurir al-lopam ava-āpyor upasargayoḥ / āpaṃ caiva halantānāṃ yathā vācā niśā diśā" ("Bhāguri desires the elision of the a (al-lopa) of the two prepositions ava and api, and likewise [the elision] of the āp of consonant-ending [stems], as in vācā, niśā, diśā"). [Illustrations:] vagāhaḥ / avagāhaḥ [ava → va]; pidhānam / apidhānam [api → pi].

Tattvabodhinī
NSP p. 119–120
— अव्ययादाप्सुपः । ‘प्यक्षत्रियार्षे’ इति सूत्राल्लुगत्रानुवर्तत इत्याह— लुक् स्यादिति । अव्ययमिति महासंज्ञाकरणमन्वर्थसंज्ञाविधानार्थम् । न व्येति विविधं विकारं न गच्छति । सत्त्वधर्मात् लिङ्गसंख्यादीन्न गृह्णातीति यावत् । तेनात्युच्चैसौ अत्युच्चैसः इत्यादिसिद्धिः । अतिक्रान्तप्रधानत्वेन सत्त्वधर्मपरिग्रहादव्ययसंज्ञाया अत्राभावात् । नन्वेवमप्युच्चैःशब्दस्याव्ययत्वानपायात् सुपो लुक् दुर्वार इत्यत आह—विहितविशेषणादिति ॥—अत्युच्चैसाविति । ननु अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयान्तेन समस्यन्ते, उच्चैःशब्दस्त्वधिकरणशक्तिप्रधान इति कर्मत्वायोगान्न तस्य द्वितीयान्तता ॥ सत्यम् । शक्तिप्रधानान्यपि कानिचिदव्ययानि वृत्तिविषये शक्तिमत्प्रधानानि क्वचिद् भवन्ति । यथा दोषामन्यमहः । दिवामन्या रात्रिरिति । ततश्च प्रक्रियादशायामुच्चैःशब्दस्य द्वितीयान्तत्वं संभवतीति दिक् ॥ ननु स्वरादिषु उच्चैःशब्दः पठ्यते तत्र कथं तदन्तस्य प्रसङ्ग इति चेन्न । अन्वर्थसंज्ञयैव तदन्तविधेरपि ज्ञापनात् । अन्यथा उपसर्जने प्रसङ्गाभावेन तन्निवृत्त्यर्थाया अन्वर्थसंज्ञाया वैयर्थ्यापत्तेः । तेन परमस्वः परमोच्चैरित्यादौ सत्वधर्मापरिग्रहादव्ययत्वं सिद्धम्, तदेतदाह—अव्ययसंज्ञायां यद्यपीत्यादि । ‘अव्ययादापो लुग्वचनानर्थक्यं लिङ्गाभावात्’ इति वार्तिकं मनसि निधायाह—आव्ययसंव्यर्थमिति । सूत्रस्योक्तिसंभवस्तु ‘स्त्रियाम्’ इति सूत्रे स्त्रीसमानाधिकरणादिति पक्षं गृहीत्वेति बोध्यः । स च न स्थितः भूतमियं ब्राह्मणीत्यादावतिव्याप्तेः ॥ यदि तु ‘आमः’ इति सूत्रानन्तरं ‘सुपो धातुप्रातिपदिकयोः अव्ययात्’ इति सूत्र्यते तदा सुव्यवहणमपि व्यर्थं, सुप इत्यनुवृत्तिसंभवादिति नव्याः ॥ अलिङ्गत्वे आथर्वणप्रणवविद्यागतश्रुतिविरोधमाशङ्क्याह—सदृशमिति । एतेषु यन्न व्येति किंतु सदृशं एकप्रकारं तदव्ययमिति योजना । यद्वा । यस्मान्न व्येति तदव्ययम् ॥—लिङ्गसंख्याकारकेति । विभक्तिवचनशब्दौ कारकसंख्यापराविति भावः ॥ यद्यप्यव्ययीभावस्य लिङ्गसंख्याकारकयोगोऽस्ति तथापि वचनादव्ययत्वम् ॥ अव्ययविशेषे कार्यान्तरमाह—वृष्टीति । भागुरिराचार्यः ॥—आपं चैवेति । वृष्टीत्यनुषज्यते ॥—यथा वाचेति । परिगणनमिदमित्येके । अन्ये तदाहरणमात्रमित्याहुः ॥—वगाह इति । अपिना साहचर्यादादिरेवाकारो लुप्यते नान्त्य इति भावः ॥ इत्यव्ययानि ॥
Bālamanoramā
अव्ययादाप्सुपः - अव्ययादाप्सुपः । आप्च सुप्च आप्सुप्, तस्य आप्सुपः, समाहारद्वन्द्वात्षष्ठी ।ण्यक्षत्रियार्षे त्यतोलु॑गित्यनुवर्तते । तदाह — अव्ययाद्विहितस्येति । तत्र शालायामिति । तत्रेत्यस्याव्ययत्वादापो लुक् । स्त्रीत्वबोधनायशालाया॑मिति । अथेति । अत्र सुपो लुक् । विहितेति । अव्ययात्परस्येत्यनुक्त्ता अव्ययाद्विहितस्येति व्याख्यानादिति भावः । अत्युच्चैसाविति । उच्चैरतिक्रान्त इति विग्रहेअत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे॑ इति समासः । अधिकरणशक्तिप्रधानान्यव्ययानिरेवृत्तिविषये शक्तिमत्प्रधानानि भवन्ति । यतादोषामन्यमहः,दिवाभूता रात्रि॑रिति । अतो द्वितीयासम्भवात् 'अत्यादयः' इति द्वितीयासमासस्याऽविरोधः । अत्र समासाद्विहितस्य सुपोऽव्ययभूतादुच्चेश्शब्दात्परत्वे ।ञपि ततो विहतत्वाऽभावान्न लुक् ।अत्युच्चे॑रिति समुदायस्य तु नाव्ययत्वं, स्वरादिगणे उच्चेश्शब्दस्य केवलस्य पाठादिति भावः । ननु स्वरादिगणे केवलोच्चैश्शब्दस्य पाठेऽपि 'स्वरादिनिपातमव्यय' मित्यव्ययसंज्ञा भवत्येव,प्रयोजनं सर्वनामाव्ययसंज्ञाया॑मिति वचनादित्याशङ्कते — अव्ययसंज्ञायामिति । परिहरति — तथापीति । सर्वनामसंज्ञायामुपसर्जनस्य नेति प्रकृतः प्रतिषेधोऽव्ययसंज्ञाविधावनुवर्तत इतितद्धितश्चासर्वविभक्तिः॑ इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टमिति भावः । व्यर्थमिति । 'अव्ययादाप्सुपः' इति सूत्रे॑ इति शेषः । अलिङ्गत्वादिति । अव्ययानां लिङ्गाऽभावादित्यर्थः । तथाच वार्तिकम्,-॒अव्ययादाब्लुग्वचनानर्थक्यं, लिङ्गाऽभावात् इति । तथातद्धिताश्चासर्वविभक्तिः॑ इति सूत्रे भाष्येऽप्युक्तम् — स्त्रीनपुंसकत्वानि सत्त्वगुण एकत्वद्वित्ववहुत्वानि च-एतानर्थान् ये न वियन्ति तदव्ययमितित । ननु अव्ययानां लिङ्गाऽभावेसदृशं त्रिषु लिङ्गेषु॑ इत्याथर्वणश्रुतिविरोध इत्याशङ्क्य परिहरति-सदृशमिति । त्रिषु लिङ्गेषु, सर्वासु च विभक्तिषु, सर्वेषु वचनेषु च यत् न व्येति=विकारं न प्राप्नोति, किन्तु सदृशम्ेकप्रकारमेव भवति तदव्ययमिति आथर्वणश्रुतियोजना । अत्र विभक्तिवचनशब्दौ कारकसङ्ख्यापरौ नतु प्रत्ययपरौ, अन्यतरग्रहणवैयथ्र्यात् । लिङ्गकारकेति । लिङ्गकारकसङ्ख्याऽभावः परः=तात्पर्यविषयभूतो यस्या इति विग्रहः । लिङ्गेष्वित्यादिषु सप्तमी हि 'षष्ठी चानादरे' इति विहिता । तथाच लिङ्गकारकसङ्ख्या अनादृत्य यन्न व्येति विकारं न प्राप्नोति, किन्तु सदृशम्ेकप्रकारमेव भवति, तदव्ययमित्युदाहृतश्रुतेरर्थः ।तद्धितश्चासर्वविभक्तिः॑ इति सूत्रभाष्येस्त्रीपुंनपुंसकत्वानि सत्त्वगुणा एकत्वद्वित्वबहुत्वानि च । एतानर्थान् ये न वियन्ति तदव्ययम् इत्युपक्षिप्य तत्र प्रमाणतया अस्याः श्रुतेरुदाहृतत्वादिति भावः । अयं च लिङ्गकारकसङ्ख्याऽभावनियमो निपातानामेव, स्वरादीनां तु कतिपयानां लिङ्गकारकसङ्ख्यान्वयोऽस्त्येव,स्वरादिनिपातमव्यय॑मिति सूत्रे भाष्येचादीनामस्त्तववचनानामेव संज्ञा । स्वरादीनां तु सत्त्ववचनानामसत्त्ववचनानां चे॑त्युक्तत्वात्,स्वस्ति वाचयति॑, 'स्वस्ति वाच्य' इति,क्षीणे पुण्ये स्वः पतति॑, 'प्रातर्यजते' इत्यादौ कर्मकारकयोगदर्शनाच्च । अथ प्रसङ्गादाह — वष्टीति । अव अपि इकत्युपसर्गयोरकारस्य लोपं, हलन्तानामापं च भागुरिनामक आचार्यो वष्टि -इच्छतीत्यर्थः । एवशब्दस्तु पादपूरणः अवेत्युपसर्गे आदेरेवाकारस्य लोपो नान्त्यस्य, अपिना साहचर्यात् । भागुरिशब्दं दन्त्योष्ठआदिं केचित्पठन्ति । तत्त्वबोधिन्यां तु पव्गचतुर्थादिः पठितः । शब्देन्दुशेखरेऽप्येवम् । यथा वाचेति । परिगणनमिति केचित् । उदाहरणमात्रमित्यन्ये । यद्यपि 'वश क्रान्तौ' इत्यस्य छन्दोमात्रविषयत्वं वक्ष्यते, तथापि अस्माद#एव लिङ्गाल्लोकेऽपीत्याहुः । वस्तुतस्तुवष्टि भागुरि॑रिति श्लोको भाष्ये न दृश्यते । प्रत्युतङ्याप्प्रातिपदिका॑दिति सूत्रस्थभाष्यपर्यालोचनया नास्तीत्येव युक्तम् । तत्र ह्रेवमुक्तम्-॒आब्ग्रहणं न कार्यं, खट्वा मालेत्यादौ अन्तवत्त्वेन प्रातिपदिकत्वादेव सिद्धम् इत्युक्त्वा, क्रुञ्चा उष्णिहा देवविशेति हलन्ताट्टापः स्वाद्यर्थमाब्ग्रहणस्त्वि॑ति आक्षिप्यक्रुञ्चानालभेत उष्णिहककुभौ देवविशं चे॑ति अकारान्तादेव तत्रापि टा॑बित्युक्त्ताडाबुभाभ्यामन्यतरस्या॑मिति बहुराजा, बहुराजे, बहुराजाः — इत्यर्थमाब्ग्रहण॑मिति समाहितम् । तस्मात्आपं चैव हलन्ताना॑मित्याश्रित्य वाचा निशा दिशेत्ययुक्तम् । अत्र निश्दिशोरिगुपधलक्षणे के अदन्तत्वाट्टापि निशेत्यादिरूपसंभवेऽपि वाचाशब्दोऽसाधुरेवेति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । ***इति बालमनोरमायामव्ययानि ।***सिद्धान्तकौमुद्याम् । — — — — — -अव्ययीभावप्रकरणम् । — — — — — — -

avyayād āp-supaḥ — "āp-sup" is āp and sup [combined]; "āp-supaḥ" is the genitive of that — the genitive [arising] from a collective dvandva (samāhāra-dvandva). The word "luk" (complete elision) is carried forward (anuvṛtti) from [the earlier sūtra beginning] "ṇyakṣatriyārṣa[ñito yūni luk]." This he states with "avyayād vihitasya" (of what is enjoined after an indeclinable). On "tatra, śālāyām": because "tatra" is indeclinable, there is luk of the āp; "śālāyām" is stated in order to convey the feminine gender. On "atha": here [in this word] there is luk of the sup. On "vihita" (enjoined): the purport is that [Bhaṭṭoji] explains the [sūtra] as "of what is *enjoined* after an avyaya" (avyayād vihitasya), not as "of what merely *follows* an avyaya" (avyayāt parasya).

On "atyuccaisau": in the analysis "uccair atikrāntaḥ" (one who has gone beyond 'uccaiḥ'), the compound is by "atyādayaḥ [krāntādyarthe]" (the [prepositions] beginning with ati [form compounds] in the sense of "surpassing," etc.). Indeclinables, [though] primarily denoting the capacity of location (adhikaraṇa-śakti-pradhāna), become — in the sphere of [compound] usage (vṛtti-viṣaya) — predominantly [denoting] the possessor of that capacity (śaktimat-pradhāna), as in "yātā doṣām anyad ahaḥ" and "divā bhūtā rātriḥ" [where the time-indeclinables doṣā, divā are construed as substantives]. Hence, since the accusative (dvitīyā) is thereby possible, there is no contradiction in the accusative-compound formed by "atyādayaḥ." Here, although the sup enjoined after the compound also stands after the indeclinable word "uccaiḥ," yet — because it is not enjoined by [directly following] that [avyaya], but by [following] the compound — there is no luk. And the whole "aty-uccaiḥ" is not itself an avyaya, because in the svarādi group only the bare word "uccaiḥ" is listed [not the compound].

Objection: Even though only the bare word "uccaiḥ" is listed in the svarādi group, the avyaya-saṃjñā does indeed arise [for the compound too] by "svarādi-nipātam avyayam" (1.1.37), because of the statement that "the purpose [of the tad-anta-vidhi] lies in the sarvanāma- and avyaya-designations." Thus he raises the doubt with "avyaya-saṃjñāyām." He resolves it with "tathāpi" (nevertheless): the prohibition in question — "[the tad-anta-vidhi does] not [apply] to a subordinate member (upasarjana) in the sarvanāma-designation" — carries forward (anuvṛtti) into the enjoining of the avyaya-designation too; this is clear in the Mahābhāṣya on the sūtra "taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ" (1.1.38). [Hence the compound aty-uccaiḥ, where uccaiḥ is subordinate/gauṇa, does not receive the avyaya-saṃjñā.]

On "vyartham" (purposeless) [in the vārttika]: supply "in the sūtra 'avyayād āp-supaḥ'." On "aliṅgatvāt": meaning because indeclinables have no gender. And so the vārttika [runs]: "The statement of āp-luk after an avyaya is purposeless (avyayād āb-luk-vacanānarthakyam), because of the absence of gender." Likewise it is said in the Mahābhāṣya on "taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ": "Femininity and neuterness, the qualities of substance (sattva-guṇa), and singularity, duality, plurality — the [words] that do not deviate from these meanings, that is avyaya."

Objection: If indeclinables have no gender, there is a conflict with the Atharvaṇa-śruti "sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣu" ("alike in the three genders"). Raising this doubt, he resolves it with "sadṛśam": the interpretation of the Atharvaṇa-śruti is — "That which, in the three genders, in all the case-endings, and in all the numbers, does not deviate (na vyeti = undergoes no modification), but remains alike (sadṛśa), of one single form: that is avyaya." Here the words "vibhakti" and "vacana" refer to the kāraka (case-relation) and to number [respectively], not to the [grammatical] suffixes; for otherwise the mention of [either] one alone would be redundant (anyatara-grahaṇa-vaiyarthya). On "liṅga-kāraka[-saṅkhyā-abhāva-parā]" [the Kaumudī's phrase]: the analysis is "that [śruti] whose purport (para = tātparya-viṣaya) is the absence of gender, kāraka, and number." For the locative in "liṅgeṣu" etc. is enjoined by "ṣaṣṭhī cānādare" ([genitive and] locative in the sense of disregard, anādara). And so the sense of the cited śruti is: "that which, disregarding (anādṛtya) gender, kāraka, and number, does not deviate — undergoes no modification — but remains alike, of one form: that is avyaya." The purport: because in the Mahābhāṣya on "taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ," having introduced "femininity, masculinity, neuterness, the qualities of substance, and singularity/duality/plurality — the words that do not depart from these meanings, that is avyaya," this śruti is cited there as the authority (pramāṇa).

And this restriction — the absence of gender, kāraka, and number — [holds] only of the nipātas (particles); but some of the svarādi words do indeed have a connection with gender, kāraka, and number. For it is stated in the Mahābhāṣya on "svarādi-nipātam avyayam": "the designation [avyaya] belongs, of the words beginning with ca (cādi), only to those that do NOT denote a substance (asattva-vacana); but of the svarādi words, [it belongs] both to those that denote a substance (sattva-vacana) and to those that do not" — and because a connection with the karman-kāraka is seen in such usages as "svasti vācayati," "svasti vācyam," "kṣīṇe puṇye svaḥ patati," "prātar yajate," and the like [where the svarādi words svasti, svar, prātar function with case-relations].

Now, incidentally (prasaṅgāt), he states [the Bhāguri verse] "vaṣṭi": meaning, the teacher named Bhāguri desires (vaṣṭi = icchati) the elision of the a-kāra of the two prepositions "ava" and "api," and [the elision] of the āp of consonant-ending [feminine stems]. The word "eva" [in the verse] is merely a metrical filler (pāda-pūraṇa). In the preposition "ava" it is the elision of the *initial* a-kāra only, not of the final, because of its association (sāhacarya) with "api" [which has only its initial a]. Some read the word "Bhāguri" with an initial dental-labial [i.e., "Vāguri"]; but in the Tattvabodhinī it is read with the initial fourth [letter] of the pa-varga [i.e., "bha," Bhāguri], and likewise in the Śabdenduśekhara. On "yathā vācā": some [take vācā, niśā, diśā] as an [exhaustive] enumeration (parigaṇana); others as mere examples. Although it will [later] be stated that [the root] "vaśa (kāntau)" is confined to the Vedic domain (chando-mātra-viṣaya), still, on the strength of this very indicator (liṅga) [the verse], they say it [applies] in the ordinary language (loka) too.

But in truth, the verse "vaṣṭi bhāguriḥ" is not found in the Mahābhāṣya. On the contrary, from a consideration of the Bhāṣya on the sūtra "ṅyāp-prātipadikāt" (4.1.1), it is rather proper [to conclude] that it does not exist [there]. For there it is said thus: having stated "the mention of āp need not be made, since in 'khaṭvā,' 'mālā,' etc. it is already established by their being prātipadikas by way of ending [in āp]," and having raised the objection "but the mention of āp is for the sake of the case-endings after a consonant-ending [stem], as in 'kruñcā, uṣṇihā, devaviśā'," and [having answered] "in 'kruñcān ālabheta, uṣṇihakakubhau, devaviśaṃ ca' the ṭāp is [taken] there too from an a-ending [stem] only," it is settled that "the mention of āp is for the purpose [of forms such as] bahurājā, bahurāje, bahurājāḥ [under 'ḍāb ubhābhyām anyatarasyām']." Therefore, to rely on "āpaṃ caiva halantānām" and [derive] "vācā, niśā, diśā" is improper. Here, although — since "niś" and "diś," by the ka [suffix] characterized as having an ik as penultimate (igupadha-lakṣaṇa ka), become a-ending, so that with the ṭāp the forms "niśā" etc. are indeed possible — nevertheless the word "vācā" [as an āp-luk of vāc] is simply incorrect (asādhu); so it is established in the Śabdenduśekhara.

*Thus [end] the indeclinables (avyaya) in the Bālamanoramā.* In the Siddhānta-kaumudī: [next follows] the Avyayī-bhāva-prakaraṇa [section].

translator notes
  • textual The Bālamanoramā glosses an example word 'atha' ('atha iti; here there is luk of the sup') between 'tatra, śālāyām' and the 'vihita' comment, but the digitized Kaumudī (k1) prints only the āp-luk example 'tatra śālāyām' — the sup-luk example word that the commentary presupposes appears to have dropped from k1. The commentary is translated as transmitted.
← all prakaraṇasoutline →