PREMABASESiddhānta-kaumudī
Prakaraṇa 14 · SK 447–452

अव्ययप्रकरणम्

avyayaprakaraṇam · 6 sūtras
📖 This chapter in the textbook →outline ↗
show
SK 447 · A 1.1.37अव्ययसंज्ञा
स्वरादिनिपातमव्ययम् ॥ ४४७ ॥
svarādinipātamavyayam
svarādinipātamavyayam — 1.1.37. The words of the svarādi [class] and the nipātas (particles) receive the designation avyaya (indeclinable).

Rule. The words of the list beginning with svar (the svarādi), and the nipātas, receive the name avyaya, indeclinable. A nipāta is a particle as defined in chapter 1: an item of the cādi list, or of the prādi list, that does not name a substance.

The svarādi list begins: svar, antar, prātar, punar, sanutar, uccais, nīcais, śanais, ṛdhak, ṛte, yugapat, ārāt, pṛthak, śvas, divā, rātrau, sāyam, ciram, manāk, īṣat, joṣam, tūṣṇīm, bahis, avas, samayā, nikaṣā, svayam, vṛthā, naktam, nañ, hetau, iddhā, addhā, sāmi. A gaṇasūtra — a rule inside the list itself — adds vat, brāhmaṇavat, kṣatriyavat, sanā, sanat, sanāt, upadhā, tiras, antarā, antareṇa, jyok, kam, śam, sahasā, vinā, nānā, svasti, svadhā, alam, vaṣaṭ, śrauṣaṭ, vauṣaṭ, anyat, asti, upāṃśu, kṣamā, vihāyasā, doṣā, mṛṣā, mithyā, mudhā, purā, mitho, mithas, prāyas, muhus, pravāhukam, pravāhikā, āryahalam, abhīkṣṇam, sākam, sārdham, namas, hiruk, dhik, atha, am, ām, pratām, praśān, pratān, mā, māṅ. The list is an ākṛtigaṇa: an open, illustrative class, so a word of the same kind counts even if it is not printed.

The cādi list of nipātas begins: ca, vā, ha, aha, eva, evam, nūnam, śaśvat, yugapat, bhūyas, kūpat, kuvit, sūpatsa, net, cet, caṇ, kaccit, kiṃcit, yatra, naha, hanta, mākiḥ, mākim, nakiḥ, ākim, māṅ, nañ, yāvat, tāvat, tvai, dvai, rai, śrauṣaṭ, vauṣaṭ, svāhā, svadhā, tum, tathāhi, khalu, kila, atho, atha, suṣṭhu, sma, ādaha. Its gaṇasūtra upasarga-vibhakti-svara-pratirūpakāś ca adds words that merely look like (pratirūpaka) a prefix, a case-ending or a particle: avadattam, ahayuḥ, astikṣīrā; the bare sounds a, ā, i, ī, u, ū, e, ai, o, au; paśu, śukam, yathākathāca, pāṭ, pyāṭ, aṅga, hai, he, bhoḥ, aye, dya, viṣu, ekapade, yut, ātaḥ. The cādi too is an ākṛtigaṇa.

Example.

uccaiḥ → it stands in the svarādi list → it is named avyaya; nothing has to be derived.

svasti → it stands in the svarādi list (by the gaṇasūtra) → avyaya.

ca → it is a nipāta of the cādi list → avyaya.

Applies when / blocked by. A cādi word is a nipāta, and so an avyaya, only when it does not name a substance (SK 20). Bhaṭṭoji's commentators, under SK 452, add that this restriction is stricter for the cādi than for the svarādi: a svarādi word is avyaya whether or not it names a substance.

Watch out. Both lists are open. The point of printing them is to show the kind of word meant, not to close the class. Note also that the gaṇasūtra of the cādi makes the bare vowels a, ā, i and the rest nipātas when they are used as particles; do not confuse these with the vowels of the Śivasūtras.

Siddhānta-kaumudī
स्वरादयो निपाताश्चाव्ययसंज्ञाः स्युः । स्वर्, अन्तर्, प्रातर्, पुनर्, सनुतर्, उच्चैस्, नीचैस्, शनैस्, ऋधक्, ऋते, युगपत्, आरात्, पृथक्, श्वस्, दिवा, रात्रौ, सायम्, चिरम्, मनाक्, ईषत्, जोषम्, तूष्णीम्, बहिस्, अवस्, समया, निकषा, स्वयम्, वृथा, नक्तम्, नञ्, हेतौ, इद्धा, अद्धा, सामि(गणसूत्रम् -) वत्, ब्राह्मणवत्, क्षत्रियवत्, सना, सनत्, सनात्, उपधा, तिरस्, अन्तरा, अन्तरेण, ज्योक्, कम्, शम्, सहसा, विना, नाना, स्वस्ति, स्वधा, अलम्, वषट्, श्रौषट्, वौषट्, अन्यत्, अस्ति, उपांशु, क्षमा, विहायसा, दोषा, मृषा, मिथ्या, मुधा, पुरा, मिथो, मिथस्, प्रायस्, मुहुस्, प्रवाहुकम्, प्रवाहिका, आर्यहलम्, अभीक्ष्णम्, साकम्, सार्धम्, नमस्, हिरुक्, धिक्, अथ, अम्, आम्, प्रताम्, प्रशान्, प्रतान्, मा, माङ् । आकृतिगणोऽयम् । च, वा, ह, अह, एव, एवम्, नूनम्, शश्वत्, युगपत्, भूयस्, कूपत्, कुवित्, सूपत्स, कुवित्, नेत्, चेत्, चण्, कच्चित्, किंचित्, यत्र, नह, हन्त, माकिः, माकिम्, नकिः, आकिम्, माङ्, नञ्, यावत्, तावत्, त्वै, द्वै, रै, श्रौषट्, वौषट्, स्वाहा, स्वधा, तुम्, तथाहि, खलु, किल, अथो, अथ, सुष्ठु, स्म, आदह । (गणसूत्रम् -) उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च । अवदत्तम्, अहयुः, अस्तिक्षीरा । अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, पशु, शुकम्, यथाकथाच, पाट्, प्याट्, अङ्ग, है, हे, भोः, अये, द्य, विषु, एकपदे, युत्, आतः । चादिरप्याकृतिगणः ॥

The words svar and the rest (svarādi), and the nipātas, receive the designation avyaya (indeclinable). [The svarādi class:] svar, antar, prātar, punar, sanutar, uccais, nīcais, śanais, ṛdhak, ṛte, yugapat, ārāt, pṛthak, śvas, divā, rātrau, sāyam, ciram, manāk, īṣat, joṣam, tūṣṇīm, bahis, avas, samayā, nikaṣā, svayam, vṛthā, naktam, nañ, hetau, iddhā, addhā, sāmi; (gaṇasūtra:) vat, brāhmaṇavat, kṣatriyavat, sanā, sanat, sanāt, upadhā, tiras, antarā, antareṇa, jyok, kam, śam, sahasā, vinā, nānā, svasti, svadhā, alam, vaṣaṭ, śrauṣaṭ, vauṣaṭ, anyat, asti, upāṃśu, kṣamā, vihāyasā, doṣā, mṛṣā, mithyā, mudhā, purā, mitho, mithas, prāyas, muhus, pravāhukam, pravāhikā, āryahalam, abhīkṣṇam, sākam, sārdham, namas, hiruk, dhik, atha, am, ām, pratām, praśān, pratān, mā, māṅ. This is an ākṛtigaṇa (an open, illustrative class). [The cādi class of nipātas:] ca, vā, ha, aha, eva, evam, nūnam, śaśvat, yugapat, bhūyas, kūpat, kuvit, sūpatsa, kuvit, net, cet, caṇ, kaccit, kiṃcit, yatra, naha, hanta, mākiḥ, mākim, nakiḥ, ākim, māṅ, nañ, yāvat, tāvat, tvai, dvai, rai, śrauṣaṭ, vauṣaṭ, svāhā, svadhā, tum, tathāhi, khalu, kila, atho, atha, suṣṭhu, sma, ādaha. (gaṇasūtra:) upasargavibhaktisvarapratirūpakāśca — and [words] that resemble (pratirūpaka) an upasarga, a vibhakti-ending, or a svara (particle) [are also nipātas]. [Examples:] avadattam, ahayuḥ, astikṣīrā; a, ā, i, ī, u, ū, e, ai, o, au, paśu, śukam, yathākathāca, pāṭ, pyāṭ, aṅga, hai, he, bhoḥ, aye, dya, viṣu, ekapade, yut, ātaḥ. The cādi too is an ākṛtigaṇa.

SK 448 · A 1.1.38अव्ययसंज्ञा
तद्धितश्चासर्वविभक्तिः ॥ ४४८ ॥
taddhitaścāsarvavibhaktiḥ
taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ — 1.1.38: And a taddhita-ending [word] that is asarva-vibhakti (that does not take all the case-endings) is [also termed] indeclinable (avyaya).

Rule. A word ending in a taddhita affix, when it is asarva-vibhakti, is also named avyaya. A vibhakti is a case-ending. The word asarva-vibhakti is a bahuvrīhi compound (a compound naming what possesses something) and must be read with care. It does not mean "from which all the case-endings fail to arise"; an avyaya does take all seven case-endings. It means "from which the whole case-ending — the ending in all three numbers — does not arise, but only the singulars arise". The word sarva is taken as "the whole, all the parts", as in sarvaḥ paṭo dagdhaḥ "the whole cloth is burnt".

Which taddhita words these are is fixed by a parigaṇana, an enumeration, stated in a vārttika (a supplementary statement on the sūtra). The enumerated affixes are:

  • the group beginning with tasil, up to pāśap — that is, from pañcamyās tasil (A 5.3.7) to dvitryoś ca dhamuñ (A 5.3.45);
  • the group beginning with śas, up to the samāsānta (compound-final) affixes — from bahvalpārthāt (A 5.4.42) to avyaktānukaraṇāt (A 5.4.57);
  • am (of amu ca chandasi) and ām (of kimettiṅavyayaghād āmu);
  • the affixes meaning "times": kṛtvasuc (saṃkhyāyāḥ kriyābhyāvṛttigaṇane kṛtvasuc, A 5.4.17), suc (dvitricaturbhyaḥ suc, A 5.4.18) and dhā (vibhāṣā bahoḥ, A 5.4.20);
  • tasi (of tenaikadik … tasiś ca) and vati (of tena tulyam, A 5.1.115);
  • nānā and ñau (of vinañbhyāṃ nānāñau na saha, A 5.2.27).

Example.

pacatirūpam → it ends in the taddhita rūpap ("admirably"), and shows no number → but rūpap is not in the enumeration → it is not an avyaya.

pacatikalpam → it ends in the taddhita kalpap ("somewhat"), likewise un-enumerated → not an avyaya.

Any word ending in an enumerated affix → the whole word, by the tadanta reading, is an avyaya.

Applies when / blocked by. Only the enumerated affixes give the name. Without the enumeration the rule would over-apply (ati-vyāpti): to pacatirūpam and pacatikalpam, and also to the word ubhaya "both", which ends in a taddhita and shows no number but is not an avyaya. Bhaṭṭoji's commentators note that the tasi of pratiyoge pañcamyās tasiḥ is already covered by the śas group, and that, since the enumeration alone settles the class, the sūtra itself could strictly have been dispensed with.

Watch out. The wrong reading — "an avyaya takes no case-endings" — is the classic mistake. An avyaya takes all seven, each in the singular only. That is exactly why SK 452 below names the whole pratyāhāra sup: the endings are all there to be dropped. Bhaṭṭoji's commentators ground the "singular only" on the Mahābhāṣya's reading of the number rules: the singular is the general case, and the dual and plural override it only when duality or plurality is meant; where no number is meant at all, the singular of every case is what arises.

Siddhānta-kaumudī
यस्मात्सर्वा विभक्तिर्नोत्पद्यते स तद्धितान्तोऽव्ययं स्यात् । परिगणनं कर्तव्यम् । तसिलादयः प्राक् पाशपः । शस्प्रभृतयः प्राक् समासान्तेभ्यः । अम् । आम् । कृत्वोर्थाः । तसिवती । नानाञाविति । तेनेह न । पचतिकल्पम् । पचतिरूपम् ॥

That taddhita-ending [word] from which not all the case-endings (sarvā vibhaktiḥ) arise is termed avyaya (indeclinable). — An enumeration (parigaṇana) must be made. [Namely:] the [suffixes] beginning with tasil, up to (prāk) pāśap; those beginning with śas, up to the samāsānta [suffixes]; am; ām; the [suffixes] meaning "times" (kṛtvorthāḥ); tasi and vati; nānā and ñau. By this [enumeration], here [the avyaya-saṃjñā does] not [apply]: pacatikalpam; pacatirūpam [which use the rūpap/kalpap suffixes but fall outside the enumerated list].

Tattvabodhinī
NSP p. 118
—तद्धितश्चासर्वविभक्तिः ॥—सर्वेति । वचनत्रयात्मिकेत्यर्थः ॥—नोत्पद्यत इति । किं त्वेकवचनमेवोत्पद्यत इति भावः ॥ तद्धितः किम् । एकः । द्वौ । त्रयः ॥ असर्वेत्यादि किम् । औपगवः ॥ ननु पञ्चालाः गोदौ वरणाः इत्यादावतिप्रसङ्गः । न च ‘लुव्योगाप्रख्यानात्’ इति वदतां नैषां तद्धितान्तत्वमङ्गीकृतमिति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवमपि पचतिकल्पं पचतिरूपमित्यादावतिव्याप्तेर्दुर्वारत्वादित्याशङ्क्याह— परिगणनं कर्तव्यमिति । तसिलादय इति । ‘पञ्चम्यास्तसिल्’ इति विहितो यस्तसिल् तदादयो ‘याप्ये पाशप्’ इति विहितपाशप्प्रत्ययपर्यन्ता इत्यर्थः ॥—शस्त्रभृतय इति । ‘बह्वल्पार्थात्’—इति विहितो यः शस्तदादयः ‘समासान्ताः’ इति सूत्रपर्यन्ताः ॥—कृत्वोर्था इति । ‘संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्’ इति विहिताः कृत्वसुजादयस्त्रयः ॥— तसिवती इति । न च तसेः परिगणनं व्यर्थं, शस्त्रभृतित्वादेव ‘प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः’ इत्यस्य लाभादिति वाच्यम् । ‘तेनैकदिक्’ ‘तसिश्च’ इत्येतदर्थतया तस्यावश्यकत्वात् । ‘तेन तुल्यम्’—इति वतिः ॥—नानाजाविति । ‘विनञ्भ्यां नानाजौ नसह’ इति विहितौ ॥—पचतिकल्पमिति । अव्ययसंज्ञायां हि सत्यां सुपो लुक् स्यादिति भावः
Bālamanoramā
तद्धितश्चासर्वविभक्तिः - अथ स्वरादिचादिभिन्नान्यव्ययान्याह — तद्धितश्चासर्व । असर्वविभक्तिरिति बहुर्वीहिः । तत्र सर्वा विभक्तयो यस्मान्न भवन्तीति बहुवचनान्तविग्रहो न संभवति, अव्ययेभ्यः सप्तानां विभक्तीनामुत्पत्त्यभ्युपगमात् । तथाहितद्धितश्चे॑ति प्रकृतसूत्रे भाष्ये तावत्द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने॑बहुषु बहुवचन॑मिति सूत्रविन्यासं भङ्क्त्वा 'एकवचनं'द्वयोर्द्विवचने॒॑बहुषु बहुवचन॑मिति सूत्रन्यासं कृत्वा एकवचनमुत्सर्गतः करिष्यते, द्विबह्वोरर्थयोस्तस्य द्विवचनबहुवचने बाधके इत्यादि स्थितम् । ततश्च एकवचन॑मित्यनेन ङ्याप्प्रातिपदिकादेकवचनं भवतीति सामान्यविधिना द्वित्वबहुत्वाऽभावे एकवचनमिति लभ्यते । एवं च द्विबहुत्वाऽभावे सति एकत्वे तदभावे च एकवचनमिति फलति । तत्र द्वित्वबहुत्वयोर्द्विवचनबहुवचनोक्त्यैव ततोऽन्यत्र एकवचनस्य सिद्धत्वात् 'एकवचनम्' इति सूत्रं कर्मत्वाद्यभावेऽपि प्रापणार्थं संपद्यते । तथाच अलिङ्गसंख्येभ्योऽव्ययेभ्य एकवचनं प्रवर्तमानं विनिगमनाविरहात्सर्वविभक्त्येकवचनं भवति । अत एव 'अव्ययादाप्सुपः' इत्यत्र प्रत्याहारग्रहणमर्थवत् । तस्मात्सर्वा विभक्तियो यस्मादिति न विग्रहः, किन्तु सर्वशब्दोऽत्र सर्व पटो दग्ध इतिवदवयवकार्त्स्न्ये वर्तते । एवंच सर्वा वचनत्रयात्मिका विभक्तिर्यस्मान्नोत्पद्यते । किन्त्वेकवचनान्येवोत्पद्यन्ते, स तद्धितान्तोऽव्ययसंज्ञः स्यादिति फलतीत्यभिप्रेत्याह — यस्मादिति । सर्वेति । वचनत्रयात्मिकेत्यर्थः । नोत्पद्यत इति ।किन्त्वेकवचनान्येवोत्पद्यन्ते॑ इति शेषः । स्यादेतत्-तिङ्श्चे-त्यनुवृत्तौप्रशंसायां रूप॑मिति रूपप्प्रत्ययेईषदसमाप्तौ कल्प॑बिति कल्पप्प्रत्यये च पचतिरूपं पचतिकल्पमिति रूपम् । प्रशस्तं पचति, ईषत् पचतीत्यर्थः । अत्राप्यव्ययत्वं स्यात्, अरुआवविभक्तितद्धितान्तत्वात् । किञ्च उभयशब्देऽतिव्याप्तिः, तस्याप्यसर्वविभक्तितद्धितान्तत्वादित्यत आह-परिगणनमिति । वार्तिकमेतत् । तसिलादय इति । 'पञ्चम्यास्तसिल्' इत्यारभ्यद्वित्र्योश्च धमु॑ञित्यर्थः । शस्प्रभृतय इति ।बह्वल्पार्था॑दित्यरभ्यअव्यक्तानुकरणा॑दिति डाजन्ता इत्यर्थः । अमामिति ।अमु च च्छन्दसी॑त्यम्,किमेत्तिङव्यये॑त्यमा च गृह्रते । कृत्वोऽर्था इति ।सङ्ख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्,द्वित्रिचतुभ्र्यःसुच्,विभाषा बहोर्थे॑ति त्रय इत्यर्थः । तसिवती इति ।तेनैकदिक्, 'तसिश्च' इति तसि#ः 'तेन तुल्यम्' इत्यादिविहितो वतिश्च गृह्रते ।प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः॑ इत्यस्य तु शस्प्रभृतित्वादेव सिद्धम् । एवं च स्वरादिषु वदित्यस्य प्रयोजने चिन्त्यम् । नानाञाविति ।निनञ्भ्यां नानाञौ न सहे॑ति विहातौ नानाञौ । इति परिगणनंकर्तव्यमित्यन्वयः । परिगणनेनैव सिद्धेतद्धितश्चे॑ति सूत्रं न कर्तव्यमिति भावः ।

taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ — Now [Bhaṭṭoji] states the indeclinables other than those of the svarādi and cādi groups: "taddhitaś cāsarva[vibhaktiḥ]."

"asarva-vibhakti" is a bahuvrīhi compound. Here the analysis with a plural-ending word — "that from which all the case-endings (sarvāḥ vibhaktayaḥ) do not arise" — is not possible, because it is accepted that seven vibhaktis (case-endings) do arise from indeclinables. To explain: in the Mahābhāṣya on this present sūtra "taddhitaś ca," [Patañjali], having broken up the arrangement of the sūtra "dvyekayor dvivacanaikavacane, bahuṣu bahuvacanam," and having recast the sūtra-arrangement as "ekavacanam; dvayor dvivacane; bahuṣu bahuvacanam," establishes that "the singular (ekavacana) will be enjoined as the general rule (utsarga), while the dual and plural are the blockers (bādhaka) of it in the meanings of duality and plurality," and so forth. And thence, by the general rule "ekavacanam" — [i.e.] "the singular arises after a ṅī/āp-ending [stem] or a prātipadika" — the singular is obtained in the absence of duality and plurality. Thus the result is that the singular [arises] both when there is singularity (in the absence of duality and plurality) and even in the absence of [singularity itself]. There, since — by the express statement of the dual for duality and the plural for plurality — the singular is already established for everything other than [duality and plurality], the sūtra "ekavacanam" comes to serve the purpose of enjoining [the singular] even where there is no [number-bearing] kāraka-relation at all. And so the singular, applying to the indeclinables (which lack gender and number), comes to be — for want of any deciding ground (vinigamanā-viraha) — the singular of all the case-endings alike (sarva-vibhakti-ekavacana). For this very reason the mention of the pratyāhāra [sup] in "avyayād āp-supaḥ" (2.4.82) is purposeful.

Therefore the analysis is NOT "that from which all the vibhaktis [do not arise]"; rather, the word "sarva" here is used in the sense of the totality of the parts (avayava-kārtsnya), as in "sarvaḥ paṭo dagdhaḥ" ("the whole cloth is burnt"). And thus [the analysis is]: that from which the "whole" case-ending — that is, [the ending] consisting of [all] three numbers — does not arise, but only the singulars arise: that taddhita-ending [word] is termed avyaya. Intending this result, he says "yasmāt" (from which). On "sarvā": it means "consisting of [all] three numbers." On "does not arise" (notpadyate): the words "but only the singulars arise" are to be supplied.

Objection: With "tiṅś ca" carried forward (anuvṛtti), by the suffix rūpap in "praśaṃsāyāṃ rūpam" (in the sense of praise) and by the suffix kalpap in "īṣad-asamāptau kalpap" (in the sense of slight incompleteness), the forms "pacatirūpam" and "pacatikalpam" arise — meaning "he cooks admirably" and "he cooks somewhat [incompletely]." Here too the state of being avyaya would [wrongly] arise, since these are taddhita-ending [words] that are asarva-vibhakti. Moreover, there would be over-application (ati-vyāpti) to the word "ubhaya," since it too is a taddhita-ending word that is asarva-vibhakti. Therefore he says "parigaṇanam" (an enumeration [must be made]).

This is a vārttika. On "tasilādayaḥ" (those beginning with tasil): meaning the [suffixes] from "pañcamyās tasil" onward up to "dvitryoś ca dhamuñ." On "śas-prabhṛtayaḥ" (those beginning with śas): meaning the [suffixes] from "bahv-alpārthāt [śas]" onward up to the ḍāc-ending [suffix] of "avyaktānukaraṇāt." On "am, ām": the "am" of "amu ca chandasi" and the "ām" of "kimettiṅ-avyaya[ghād āmu]" are taken. On "kṛtvorthāḥ" (those meaning "times"): the three [suffixes] — kṛtvasuc by "saṃkhyāyāḥ kriyābhyāvṛtti-gaṇane kṛtvasuc," suc by "dvi-tri-caturbhyaḥ suc," and [the third] by "vibhāṣā bahoḥ [dhā]" — that is, the three. On "tasi, vati": the tasi of "tenaikadik … tasiś ca" and the vati enjoined by "tena tulyam" etc. are taken; but the tasi of "pratiyoge pañcamyās tasiḥ" is [already] established simply by its falling among "those beginning with śas." And thus the purpose of [including] "vat" among the svarādi [words] is to be reconsidered. On "nānā, ñau": the nānā and ñau enjoined by "vinañbhyāṃ nānāñau na saha." Thus [the construction is]: "an enumeration must be made." The purport: since [the class] is established by the enumeration alone, the sūtra "taddhitaś ca" [strictly] need not have been made.

translator notes
  • textual The digital source reads a corrupt 'aruāva-vibhakti-taddhitāntatvāt'; the evident reading is 'asarva-vibhakti-taddhitāntatvāt' (a digitization garbling of स-र्-व), followed here. The pratīka 'ninañbhyām' for the enumeration-vārttika should read 'vinañbhyāṃ nānāñau na saha'; rendered accordingly.
SK 449 · A 1.1.39अव्ययसंज्ञा
कृन्मेजन्तः ॥ ४४९ ॥
kṛnmejantaḥ
kṛnmejantaḥ — 1.1.39: a kṛt-affix ending in m or in an ec-vowel [e, o, ai, au] — and, by extension, that which ends in such a kṛt-affix — receives the designation avyaya (indeclinable).

Rule. A kṛt affix that ends in m, or that ends in an ec vowel (e, o, ai, au), is named avyaya. The sūtra is divided kṛt — m-ec-antaḥ, "a kṛt whose end is m or ec". Since a bare affix is never used on its own, the name passes, by the tadanta reading, to the word that ends in such a kṛt.

Example.

√smṛ "remember" + ṇamul (heard as am; added in the sense of repetition by ābhīkṣṇye ṇamul ca, A 3.4.22) → vṛddhi of the root vowel by aco ñṇiti (A 7.2.115): ṛ becomes ā, and the substitute for ṛ is followed by r (raparatva, SK 70), giving ār → smāram → doubled by nityavīpsayoḥ (A 8.1.4) → smāraṃ smāram; the kṛt ends in m → avyaya.

√jīv "live" + ase (by tumarthe sesenase…, A 3.4.9) → jīvase; the kṛt ends in e → avyaya.

√pā "drink" + śadhyai (heard as adhyai; by the same rule) → because the affix is śit it is a sārvadhātuka → the root takes the substitute piba by pāghrādhmā… (A 7.3.78) → pibadhyai; the kṛt ends in ai → avyaya.

Watch out. pibadhyai takes no śap, the affix that normally comes before an agentive sārvadhātuka. The reason, on the settled view, is that a kṛt-avyaya of this kind expresses the bare action (bhāve), not an agent; scholars discuss this.

Siddhānta-kaumudī
कृद्यो मान्त एजन्तश्च तदन्तमव्ययं स्यात् । स्मारं स्मारम् । जीवसे । पिबध्यै ॥

A kṛt [-formation] that ends in m, or that ends in an ec-vowel, [and] that which ends in such [a kṛt-affix], is termed avyaya (indeclinable). smāraṃ smāram. jīvase. pibadhyai.

Tattvabodhinī
NSP p. 118
— कृन्मेजन्तः । अत्र मेजन्त इत्येतच्छ्रुतत्वात् कृत एव विशेषणं ननु कृदन्तस्याश्रुतस्य । अन्यथा प्रतामौ प्रतामः । लवमाचष्टे णौ क्विपि णिलोपे वस्योटि वृद्धौ च लौः । अत्रापि प्रसज्येतेति भावः । भवति ह्येतत्प्रत्ययलक्षणेन कृदन्तमेजन्तं च श्रूयते इति तदाह—कृद्यो मान्त एजन्त इति ॥—स्मारंस्मारमिति । स्मरतेः ‘आभीक्षणे णमुल् च’ इति णमुल् । वृद्धिः । रपरत्वम् ‘नित्यवीप्सयोः’ इति द्वित्वम् ॥—जीवसे इति । ‘तुमर्थसेसेन्’—इत्यसेप्रत्ययः ॥—पिबध्यै इति । ‘तुमर्थे’—इत्यनेनैव शध्यैप्रत्ययः । ‘पाघ्रा’—इति पिवादेशः । ‘येन विधिस्तदन्तस्य’ इत्यनेनैव सिद्धे सूत्रे अन्तग्रहणमौपदेशिकप्रतिपत्त्यर्थं, तेनेह न । आधये चिकीर्षवे । लक्षणप्रतिपदोक्तसंनिपातपरिभाषाभ्यां सिद्धे तयोरनित्यत्वज्ञापनायेदमिति मनोरमायां स्थितम् । ‘एतच्च अव्ययादाप्सुपः’ इत्यत्र ‘अव्ययात् परस्य सुपो लुक्’ इति यथाश्रुतव्याख्यानमभिप्रेत्योक्तम् । अव्ययाद्विहितस्येति व्याख्याने त्वाधये इत्यादौ अव्ययसंज्ञायामनिष्टान्तरमूह्यम्
Bālamanoramā
कृन्मेजन्तः - कृन्मेजन्तः । कृत्-मेजन्त इति छेदः । म् च एच्च मेचौ , तौ अन्ते यस्येति बहुव्रीहिः । तदाह — कृद्योमान्त इति । तदन्तमिति । केवलस्य कृतः प्रयोगाऽनर्हत्वात्संज्ञाविधावपि तदन्तविधिरिति भावः । स्मारं स्मारमिति ।आभीक्ष्ण्ये णमुल्चे॑ति स्मृधातोर्णमुल्,अचो ञ्णिती ति वृद्धिः, रपरत्वम्,नित्यवीप्सयो॑रिति द्वित्वं, मान्तकृदन्तत्वादव्ययत्वम् । जीवसे इति । 'तुमर्थे सेसेनसे' इत्यादिनाऽसेप्रत्ययः । पिबध्यै इति । 'तुमर्थे से' इत्यादिना शध्यैप्रत्ययः । शित्त्वात्सार्वधातुकत्वम् ।पाघ्राध्मे॑ति पिबादेश इति भावः । शप्तु न, कत्र्रर्थे सार्वधातुके तद्विधेः, 'अव्ययकृतो भावे' इति सिद्धान्तादित्याहुः ।

kṛnmejantaḥ — The word-division is "kṛt — m-ec-antaḥ." "m and ec are 'mec'; that which has these two at its end" — a bahuvrīhi. Accordingly he says "a kṛt ending in m…" On "that which ends in [it]": since a bare kṛt-affix cannot be used [on its own], even in a designation-rule (saṃjñā-vidhi) there is application to that which ends in it (tadanta-vidhi) — this is the idea.

On smāraṃ smāram: by "ābhīkṣṇye ṇamul ca" (3.4.22) the ṇamul [is added] to the root √smṛ; by "aco ñṇiti" (7.2.115) vṛddhi [of the vowel, ṛ → ār with r following (raparatva)]; then doubling (dvitva) by "nityavīpsayoḥ" (8.1.4); and, because it is a kṛt-formation ending in m, it is avyaya. On jīvase: the suffix ase [is added] by "tumarthe sesenˀase[...]" (3.4.9). On pibadhyai: the suffix [ś]adhyai [is added] by "tumarthe se[...]" [the same section]; because it is śit, it is a sārvadhātuka; hence [the base takes] the piba-substitution by "pāghrādhmā[...]" (7.3.78) — this is the idea. It does not take śap; for [although the substitute would occur] in an agentive (kartrari) sārvadhātuka, here — since, on the settled view, "avyayakṛto bhāve" [the kṛt-avyaya is in the sense of the action, bhāve, not agentive] — it does not, so they say (āhuḥ).

SK 450 · A 1.1.40अव्ययसंज्ञा
क्त्वातोसुन्कसुनः ॥ ४५० ॥
ktvātosunkasunaḥ
ktvā-tosun-kasunaḥ — 1.1.40. A [word] ending in [the kṛt affixes] ktvā, tosun, or kasun is termed avyaya (indeclinable).

Rule. A word ending in any of the three kṛt affixes ktvā, tosun or kasun is named avyaya. The sūtra means "that which ends in these" (etad-anta).

Example.

kṛtvā "having done" → it ends in ktvā → avyaya.

udetoḥ "until sunrise" → it ends in tosun → avyaya.

visṛpaḥ → it ends in kasun → avyaya.

Siddhānta-kaumudī
एतदन्तमव्ययं स्यात् । कृत्वा । उदेतोः । विसृपः ॥

A [word] ending in these [affixes] (etad-anta — i.e., ending in ktvā, tosun, or kasun) is termed avyaya. [One example per affix:] kṛtvā ("having done," ending in ktvā); udetoḥ ("until sunrise," ending in tosun); visṛpaḥ (ending in kasun).

Tattvabodhinī
NSP p. 118
—कृत्वातोऽसुन्कसुनः ॥—कृत्वेति । ‘समानकर्तृकयोः’—इत्यादिना कृत्वा ॥—उदेतोरिति । उत्पूर्वादिणो ‘भावलक्षणे स्थेण्’—इत्यादिना तोसुन् ॥—विसृप इति । ‘सपितृदोः कसुन्’
Bālamanoramā
अव्ययीभावश्च - अव्ययीभावश्च ।अव्ययसंज्ञः स्या॑दिति शेषः । अधिहरीति । विभक्तयर्थेऽव्ययीभावः । हरावित्यर्थः ।

avyayībhāvaś ca — avyayībhāvaś ca. "is [also] termed avyaya (avyaya-saṃjñaḥ syāt)" is to be supplied (śeṣa) [as the elliptically understood predicate]. "adhihari" — the avyayībhāva compound is [formed] in the sense of a case-relation (vibhakti-artha); the meaning is "in/on Hari" (harau).

translator notes
  • textual Source-alignment problem: this unit is headed by the sūtra 'ktvātosunkasunaḥ' (A 1.1.40), and the Kaumudī block k1 glosses precisely that rule (etad-antam avyayaṃ syāt, with the examples kṛtvā, udetoḥ, visṛpaḥ). But the Bālamanoramā block b1 opens with the pratīka <<avyayībhāvaśca>> and comments on the FOLLOWING sūtra 'avyayībhāvaś ca' (A 1.1.41): it supplies that rule's elided predicate (avyaya-saṃjñaḥ syāt) and glosses its example adhihari (an avyayībhāva in a vibhakti sense = harau). The next unit, sk.451, carries sūtra 1.1.41 with the Kaumudī example 'adhihari' but has NO Bālamanoramā block of its own — so this b1 is a segmentation artifact that belongs with sk.451. The transmitted reading is preserved and translated as it stands; the block is flagged rather than silently reassigned or emended.
SK 451 · A 1.1.41अव्ययसंज्ञा
अव्ययीभावश्च ॥ ४५१ ॥
avyayībhāvaśca
avyayībhāvaś ca — And an avyayībhāva compound [is likewise termed] avyaya (indeclinable). [The saṃjñā 'avyaya' is carried forward by anuvṛtti from the preceding sūtras; 'ca' adds the avyayībhāva to what it designates.]

Rule. And an avyayībhāva compound is named avyaya. The word avyaya is carried into this sūtra by anuvṛtti from the rules above, and ca "and" adds the compound to what it names; the predicate "receives the name avyaya" is supplied. The avyayībhāva is a class of compound taught in the next prakaraṇa, which follows this chapter.

Example.

adhihari "in Hari" → it is an avyayībhāva compound, formed in the sense of a case-relation and meaning harau → by this rule it is an avyaya.

Siddhānta-kaumudī
अधिहरि ॥

adhihari — [e.g.] adhihari, an avyayībhāva compound, which by this rule receives the designation avyaya (indeclinable).

Tattvabodhinī
NSP p. 118–119
—अव्ययीभावश्च । अव्ययसंज्ञः स्यात् ॥ इह लुकि मुखस्वरोपचारयोर्निवृत्तौ चेति परिगणनं कर्तव्यम् । लुक्युदाहरणम् । उपाग्नि । ‘अव्ययाद्’—इति सुपो लुक् । मुखस्वरनिवृत्तौ उदाहरणम् । उपाग्निमुखः प्रत्यमिमुखः ‘मुखं स्वाङ्गम्’ इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वे प्राप्ते ‘नाव्ययदिक्शब्द’ इत्यादिना प्रतिषेधः । तथाच ‘बहुवीहौ प्रकृत्या’ इति पूर्वशब्दप्रकृतिस्वर एव भवति, पूर्वपदं च समासस्वरेणान्तोदात्तम् । विसर्गस्थानिकस्य सकारस्य उपचार इति प्राचां संज्ञा तन्निवृत्ताद्युदाहरणम् । उपपयःकारः । उपपयःकामः । इह ‘अतः कृकमि’ इति प्राप्तं सत्वम् ‘अनव्ययस्य’ इति पर्युदस्यते ॥ परिगणनं किम् । उपाध्यधीयान । इह ‘सुवामच्चित्ते’ इति पराङ्गवद्भावेन षाष्टम् ‘आमच्चित्तस्य च’ इत्याद्युदात्तत्वं यथा स्यात् । पराङ्गवद्भावे हि अव्ययानां प्रतिषेध उपसंख्यातः, उपाध्यधीयानेत्यादौ मा भूदिति । तथा उपाधिकमित्यादौ ‘अव्ययसर्वनाम्नाम्’ इत्यकच न ॥ उपकुम्भमन्यः ‘खित्यनव्ययस्य’ इति वर्तमाने ‘अर्हर्द्विषदजन्तस्य’ इति विहितो यो मुम् तस्येह प्रतिषेधो न । उपकुम्भीभूतः । इह ‘अस्य च्चैः’ इतीत्वस्य प्रतिषेधो न । इत्वविधौ हि ‘अव्ययस्य च्चावितीत्वं न’ इति प्रतिषेध उच्यते । दोषाभूतमहः दिवाभूता रात्रिरित्यत्र मा भूदिति ॥ स्यादेतत् । स्वरादित्वेनैव सिद्धत्वात् तद्धितश्च— इत्यादिचतुःसूत्री व्यर्था । तत्र हि ‘तसिलादिस्तद्धित एधाच्पर्यन्तः’ इत्यादिना ‘च्च्यर्थाश्च’ इत्यन्तेनासिप्रत्ययमौणादिकं वर्जयित्वा ‘तद्धितश्चासर्वविभक्तिः’ इत्यस्यार्थः संगृह्यते । ‘कृन्मकारसंध्यक्षरान्तः’ इत्यनेन ‘कृन्मेजन्तः’ इत्यस्यार्थः संगृह्यते । ‘क्त्वातोसुन्कसुनः’ ‘अव्ययीभावश्च’ इति सूत्रद्वयं तु स्वरूपेणैव पठ्यत इति ॥ अत्राहुः पुनर्वचनमनित्यत्वज्ञापनार्थं । तेन प्रायुक्तं ‘लुङ्गुखस्वरोपचाराः’ इति परिगणनं लभ्यते । पुरा सूर्यस्योदेतोराधेयः । पुरा क्रूरस्य विसृपो विरपशमित्यादिसिद्धये, ‘न लोकाव्यय’ इत्यत्र ‘अव्ययप्रतिषेधे तोसुन्कसुनोरप्रतिषेधः’ इति वक्ष्यते तदप्यनेनैव लभ्यत इति
SK 452 · A 2.4.82V
अव्ययादाप्सुपः ॥ ४५२ ॥
avyayādāpsupaḥ
avyayād āp-supaḥ — 2.4.82: After an indeclinable (avyaya), there is luk (complete elision) of the āp and of the sup [that are enjoined after it].

Rule. After an avyaya, the āp and the sup that are enjoined after it undergo luk, complete elision. āp-sup is a collective compound (samāhāra-dvandva) of the two affixes, put in the genitive. The word luk is not written in the sūtra; it is carried by anuvṛtti from ṇyakṣatriyārṣañito yūni luk (A 2.4.58). Bhaṭṭoji reads the sūtra as "of the affix enjoined after an avyaya" (avyayād vihitasya), not "of the affix that merely follows an avyaya".

Example.

tatra "there", used of a feminine, śālāyām "in the hall" → the feminine affix āp is due → tatra is an avyaya → āp undergoes luk → tatra. (śālāyām is written only to show the feminine gender; nothing of it enters the form.)

atha → a case-ending sup is due after it → atha is an avyaya → the sup undergoes luk → atha. (Bhaṭṭoji's commentators supply this example for the sup.)

Applies when / blocked by. The qualifier "enjoined after" (vihita) blocks the rule in atyuccaisau "two who have gone beyond uccaiḥ". The analysis is uccair atikrāntaḥ; the compound is formed by atyādayaḥ (A 2.2.18, the ati-group in the sense "surpassing"). Here the case-ending does stand after the avyaya uccaiḥ, but it is enjoined after the compound aty-uccais, not after the avyaya. So there is no luk, and the dual ending au stays.

Nor is the whole aty-uccais itself an avyaya, though it ends in one. Only the bare word uccaiḥ is in the svarādi list. The tadanta reading does apply, in principle, to the avyaya name; but it does not reach a subordinate member (gauṇa, upasarjana) of a compound. Bhaṭṭoji's commentators trace this to the Mahābhāṣya: the bar "not for a subordinate member" that limits the name sarvanāman carries into the avyaya name as well.

Scholars discuss how an avyaya such as uccaiḥ can enter a compound in an accusative sense at all; the answer Bhaṭṭoji's commentators give need not detain a first reading.

The vārttika. āb-grahaṇaṃ vyartham aliṅgatvāt: the mention of āp in this sūtra is idle, because an avyaya has no gender (aliṅgatva). Without gender no feminine affix is ever due, so there is nothing for the rule to drop. Bhaṭṭoji's commentators quote the Mahābhāṣya's description: words that do not swerve from feminine and neuter, from the qualities of a substance, and from singular, dual and plural — that is an avyaya.

The old definition and its reading. A Vedic verse cited in the Mahābhāṣya defines the avyaya: sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣu sarvāsu ca vibhaktiṣu / vacaneṣu ca sarveṣu yan na vyeti tad avyayam — "alike in the three genders, in all the case-relations and in all the numbers, that which does not vary is an avyaya". Read at face value this contradicts "no gender". Bhaṭṭoji's answer is that the verse's purport is the absence of gender, case-role (kāraka) and number. His commentators explain: its locatives (liṅgeṣu …) are the locative of disregard, taught by ṣaṣṭhī cānādare (A 2.3.38): "disregarding gender, case-role and number, that which does not vary but keeps one form is an avyaya". Here vibhakti and vacana mean the case-role and the number, not the affixes; otherwise one of the two words would be redundant.

Bhaṭṭoji's commentators add a limit. The absence of gender, case-role and number holds strictly of the nipātas; some svarādi words do enter a case-relation, as in svasti vācayati, svasti vācyam, kṣīṇe puṇye svaḥ patati, prātar yajate. This matches the Mahābhāṣya on SK 447: of the cādi, only those not naming a substance are avyaya; of the svarādi, both those that name a substance and those that do not.

A verse of Bhāguri, added in passing. vaṣṭi bhāgurir allopam avāpyor upasargayoḥ / āpaṃ caiva halantānāṃ yathā vācā niśā diśā: the teacher Bhāguri wants the a of the prefixes ava and api dropped, and the āp of consonant-final feminine stems dropped as well. So vagāhaḥ beside avagāhaḥ, pidhānam beside apidhānam; and vācā, niśā, diśā as feminines without āp. In ava only the first a is meant, by its pairing with api. Bhaṭṭoji's commentators doubt that this verse really stands in the Mahābhāṣya, and hold that vācā as a form without āp is simply incorrect (asādhu); scholars discuss this. With this the indeclinables close, and the Avyayībhāva-prakaraṇa follows.

Siddhānta-kaumudī
अव्ययाद्विहितस्यापः सुपश्च लुक् स्यात् । तत्र शालायाम् । विहितविशेषणान्नेह । अत्युच्चैसौ । अव्ययसंज्ञायां यद्यपि तदन्तविधिरस्ति तथापि न गौणे ।

There is luk (complete elision) of the āp and of the sup that are enjoined after (vihitasya) an indeclinable. — [Example:] tatra, [for] śālāyām [i.e., "there," the āp of the underlying śālā being elided]. — Because of the qualifier "enjoined [after]" (vihita-viśeṣaṇāt), [it does] not [apply] here: atyuccaisau [where the sup follows the compound aty-uccaiḥ, not the avyaya directly]. — Although in the avyaya-designation there is [in principle] the tad-anta-vidhi (the rule applying to what ends in [an avyaya]), still [it does] not [apply] to a subordinate (gauṇa) [member].

vārttika
आब्ग्रहणं व्यर्थमलिङ्गत्वात्

(vārttika) āb-grahaṇaṃ vyartham aliṅgatvāt — "The mention of āp is purposeless (vyartham), because [indeclinables] have no gender (aliṅgatvāt)."

(वार्तिकम्) ॥ सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ इति(भाष्योक्ता) श्रुतिर्लिङ्गसङ्ख्याकारकाभावपरा ॥ वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः । आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥ वगाहः । अवगाहः । पिधानम् । अपिधानम् ॥

"sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣu sarvāsu ca vibhaktiṣu / vacaneṣu ca sarveṣu yan na vyeti tad avyayam" ("That which is alike in the three genders, in all the case-endings, and in all the numbers, and which does not deviate — that is avyaya"). This śruti, cited in the Mahābhāṣya, has as its purport the absence of gender, number, and kāraka (liṅga-saṅkhyā-kāraka-abhāva-parā).

[The Bhāguri verse:] "vaṣṭi bhāgurir al-lopam ava-āpyor upasargayoḥ / āpaṃ caiva halantānāṃ yathā vācā niśā diśā" ("Bhāguri desires the elision of the a (al-lopa) of the two prepositions ava and api, and likewise [the elision] of the āp of consonant-ending [stems], as in vācā, niśā, diśā"). [Illustrations:] vagāhaḥ / avagāhaḥ [ava → va]; pidhānam / apidhānam [api → pi].

Tattvabodhinī
NSP p. 119–120
— अव्ययादाप्सुपः । ‘प्यक्षत्रियार्षे’ इति सूत्राल्लुगत्रानुवर्तत इत्याह— लुक् स्यादिति । अव्ययमिति महासंज्ञाकरणमन्वर्थसंज्ञाविधानार्थम् । न व्येति विविधं विकारं न गच्छति । सत्त्वधर्मात् लिङ्गसंख्यादीन्न गृह्णातीति यावत् । तेनात्युच्चैसौ अत्युच्चैसः इत्यादिसिद्धिः । अतिक्रान्तप्रधानत्वेन सत्त्वधर्मपरिग्रहादव्ययसंज्ञाया अत्राभावात् । नन्वेवमप्युच्चैःशब्दस्याव्ययत्वानपायात् सुपो लुक् दुर्वार इत्यत आह—विहितविशेषणादिति ॥—अत्युच्चैसाविति । ननु अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयान्तेन समस्यन्ते, उच्चैःशब्दस्त्वधिकरणशक्तिप्रधान इति कर्मत्वायोगान्न तस्य द्वितीयान्तता ॥ सत्यम् । शक्तिप्रधानान्यपि कानिचिदव्ययानि वृत्तिविषये शक्तिमत्प्रधानानि क्वचिद् भवन्ति । यथा दोषामन्यमहः । दिवामन्या रात्रिरिति । ततश्च प्रक्रियादशायामुच्चैःशब्दस्य द्वितीयान्तत्वं संभवतीति दिक् ॥ ननु स्वरादिषु उच्चैःशब्दः पठ्यते तत्र कथं तदन्तस्य प्रसङ्ग इति चेन्न । अन्वर्थसंज्ञयैव तदन्तविधेरपि ज्ञापनात् । अन्यथा उपसर्जने प्रसङ्गाभावेन तन्निवृत्त्यर्थाया अन्वर्थसंज्ञाया वैयर्थ्यापत्तेः । तेन परमस्वः परमोच्चैरित्यादौ सत्वधर्मापरिग्रहादव्ययत्वं सिद्धम्, तदेतदाह—अव्ययसंज्ञायां यद्यपीत्यादि । ‘अव्ययादापो लुग्वचनानर्थक्यं लिङ्गाभावात्’ इति वार्तिकं मनसि निधायाह—आव्ययसंव्यर्थमिति । सूत्रस्योक्तिसंभवस्तु ‘स्त्रियाम्’ इति सूत्रे स्त्रीसमानाधिकरणादिति पक्षं गृहीत्वेति बोध्यः । स च न स्थितः भूतमियं ब्राह्मणीत्यादावतिव्याप्तेः ॥ यदि तु ‘आमः’ इति सूत्रानन्तरं ‘सुपो धातुप्रातिपदिकयोः अव्ययात्’ इति सूत्र्यते तदा सुव्यवहणमपि व्यर्थं, सुप इत्यनुवृत्तिसंभवादिति नव्याः ॥ अलिङ्गत्वे आथर्वणप्रणवविद्यागतश्रुतिविरोधमाशङ्क्याह—सदृशमिति । एतेषु यन्न व्येति किंतु सदृशं एकप्रकारं तदव्ययमिति योजना । यद्वा । यस्मान्न व्येति तदव्ययम् ॥—लिङ्गसंख्याकारकेति । विभक्तिवचनशब्दौ कारकसंख्यापराविति भावः ॥ यद्यप्यव्ययीभावस्य लिङ्गसंख्याकारकयोगोऽस्ति तथापि वचनादव्ययत्वम् ॥ अव्ययविशेषे कार्यान्तरमाह—वृष्टीति । भागुरिराचार्यः ॥—आपं चैवेति । वृष्टीत्यनुषज्यते ॥—यथा वाचेति । परिगणनमिदमित्येके । अन्ये तदाहरणमात्रमित्याहुः ॥—वगाह इति । अपिना साहचर्यादादिरेवाकारो लुप्यते नान्त्य इति भावः ॥ इत्यव्ययानि ॥ अजाघतः—॥ अजशब्दः आदिर्यसेति बहुत्रीहिः । अच् आदिर्यसेति तु नार्थः । ‘ऋचि’ इति निदेशात्, राणपाठ-सामर्थ्याच्च । अदिति न स्वरूपग्रहणम्, ‘संह्याया’- इति लिङ्गात्, अजादिभ्यः पृथक्पाठसामर्थ्याच्च ॥ इह ‘ङ्याप्आति- पदिकात् इत्यधिकारेऽपि दुःखापौ न संबन्ध्येते इहैव तयोर्विधेयत्वात्, अपि तु प्रातिपदिकमेव । तच्चाकारेण विशिष्यते विशेषणेन च तदन्तत्वलाभः, तदाह—अजादीनामकारान्तस्य चेति । सूत्रे ‘अतः’ इति षष्ठी तदर्थश्च वाच्यवाचक-भावः ॥ स्त्रियामिति तु धर्मप्रधानो निर्देश इत्याशयेनाह—वाच्यं यत् स्त्रीत्वमिति । एतच्च लिङ्गं प्रातिपदिकार्थं इति पक्षाभिप्रायेणोक्तम् । कस्माद्भवतीत्याकाङ्क्षायां संनिधानादजादिभ्योऽकारान्ताचेति बोध्यम् । ‘इको यणचि’ इत्यत्र कस्मादचि पर इत्याकाङ्क्षायामिक इति यथा । टापः पकारः स्वरार्थः ‘औङ आपः’, ‘याडापः’, ‘आडि चापः’, इत्यादौ सामान्य-प्रहणार्थश्च । तद्विधानार्थष्टकारः । आवित्युक्ते हि तदनुबन्धपरिभाषया ‘औङ आपः’ इत्यादावयमेव गृह्येत डाप्चापोस्तु प्रहणं न स्यात् ॥ नन्वत इत्येव सिद्धे अजादिग्रहणं व्यर्थम् । न च कुञ्चा उष्णिहा देवविशा इत्यादिषु हलन्तत्वादप्राप्ते विध्यर्थं तदिति वाच्यम् । तथा सति कुञ्चेत्यादिरेव गृह्येत, न त्वजादिरतो व्याचष्टे—अजाद्युक्तिर्जीवो जीपश्चेति ॥—स्वदेति । ‘सद् काङ्क्षायाम्’ ‘अश्रुप्रुषिलटिखटिकणिविशिभ्यः क्वन्’ ॥ नन्वचेतनानां खट्वादिशब्दानां कथं लिङ्गव्यवस्थेति चेत् । उच्यते । लोकप्रसिद्धं स्तनाद्यवयवसंस्थानविशेषात्मकं लिङ्गं न व्याकरणे आश्रीयते, दारानित्यादौ नलाभावप्रसङ्गात् तटस्तटीतटमित्यादौ यथायथं लिङ्गत्रितयनिबन्धनकार्याणामसिद्धिप्रसङ्गाच्च, किंतु पारिभाषिकमेव लिङ्गत्रयम् । तच्च केवलान्वयि । अयमर्थं इयं व्यक्तिरिदं वस्त्विति शब्दानां सर्वत्राप्रतिबद्धप्रसरत्वात् । तत्र कश्चिच्छब्द एकस्मिँलिङ्गे शक्तः कश्चित् द्वयोः कश्चित् त्रिषु इति लिङ्गानुशासनादिभ्यो निर्णेयम् ॥ कुमारब्राह्मणादिशब्दास्तु लौकिकपुंस्त्वविशिष्टे शास्त्रीये पुंस्त्वे शक्ताः ॥ लौकिकस्त्रीत्वविशिष्टे च शास्त्रीयस्त्रीत्वे । कथमन्यथा कुमारी कुमार इत्यादयः प्रयोगा व्यवतिष्ठेरन् । ‘करेणुरिभ्यां स्त्री नेमे’ इत्यमरस्याप्ययमेवार्थः । नन्वेवं पशुनेति पुंस्त्वं विवक्षितमिति मीमांसकोद्धोषः कथं योज्यः । पारिभाषिकस्याव्यावर्तकतया तद्विवक्षाया अकिंचित्करत्वात् । लौकिकस्य तु लिङ्गस्य पशुशब्दादप्रतीतेरिति चेत् । अत्राहुः । ‘छागो वा मन्त्रवर्णात्’ इति षष्ठान्त्याधिकरणन्यायेन पुंस्त्वस्य नियमो बोध्यश्छागशब्दस्य लौकिकपुंस्त्वविशिष्टपारिभाषिके शक्तत्वादिति ॥ तच्च जातित्रयमित्येके । उक्तं च हरिणा—‘तिस्रो जातय एवैताः केषांचित्समवस्थिताः । अविरुद्धा विरुद्धाभिर्गोमनुष्यादिजातिभिः’ ॥ भाष्ये तु प्रकारान्तरमुक्तम्—‘संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गमास्थेयौ स्वकृतान्ततः । संस्त्याने स्त्यायतेर्डूर् स्त्री सूतेः सप् प्रसवे पुमान् ॥ उभयोरन्तरं यच्च तदभावे नपुंसकम्’ इति । अस्यायमर्थः । संस्त्यानं स्त्री सत्त्वरजस्तमोलक्षणानां गुणानामपचयः । प्रसवो गुणानामुपचयः । सप् पुमान् । सूतेर्धातोः सप् सकारस्य पकारादेश इत्यर्थः । औणादिको डुम्सुन्प्रत्ययी ह्रस्वश्च बाहुलकादिति कैयटः । ‘पूजो डुम्सुन्’ इति माधवः । तयोरुपचयापचययोरभावे सति यदुभयोरन्तरं सदृशं तन्नपुंसकं ‘नभ्राण्नपाद्’ इति निपातनादिति भावः ॥ तथावस्थितिसाम्यं नपुंसकम् । अत एवाविर्भावतिरोभावयोरपि स्थितिसामान्यविवक्षासंभवान्नपुंसकलिङ्गं सर्वं नामेति सिद्धान्तः । स्त्रीपुमान्नपुंसकमिति शब्दाश्च शुक्लादिशब्दवद्धर्मे धर्मिणि च वर्तन्ते । स्वकृतान्तत इति । वैयाकरणसिद्धान्तत इत्यर्थः ॥ ‘कृतान्तौ यमसिद्धान्तौ’ इत्यमरः ॥—पञ्चाजीति । पञ्चानामजानां समाहार इति ‘तद्धितार्थ’—इत्यादिना द्विगुः । अकारान्तोत्तरपदः—‘इति स्त्रीत्वे ‘द्विगोः’ इति डीप् । न चात्र प्रत्ययविधौ तदन्तविधिविरहादेव टापोऽप्रवृत्तौ डीवेव स्यादिति वाच्यम् । अमहत्पूर्वग्रहणेनानुपसर्जनाधिकारेण च स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधिज्ञापनाद्याप्राप्तेः सत्त्वात्
Bālamanoramā
अव्ययादाप्सुपः - अव्ययादाप्सुपः । आप्च सुप्च आप्सुप्, तस्य आप्सुपः, समाहारद्वन्द्वात्षष्ठी ।ण्यक्षत्रियार्षे त्यतोलु॑गित्यनुवर्तते । तदाह — अव्ययाद्विहितस्येति । तत्र शालायामिति । तत्रेत्यस्याव्ययत्वादापो लुक् । स्त्रीत्वबोधनायशालाया॑मिति । अथेति । अत्र सुपो लुक् । विहितेति । अव्ययात्परस्येत्यनुक्त्ता अव्ययाद्विहितस्येति व्याख्यानादिति भावः । अत्युच्चैसाविति । उच्चैरतिक्रान्त इति विग्रहेअत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे॑ इति समासः । अधिकरणशक्तिप्रधानान्यव्ययानिरेवृत्तिविषये शक्तिमत्प्रधानानि भवन्ति । यतादोषामन्यमहः,दिवाभूता रात्रि॑रिति । अतो द्वितीयासम्भवात् 'अत्यादयः' इति द्वितीयासमासस्याऽविरोधः । अत्र समासाद्विहितस्य सुपोऽव्ययभूतादुच्चेश्शब्दात्परत्वे ।ञपि ततो विहतत्वाऽभावान्न लुक् ।अत्युच्चे॑रिति समुदायस्य तु नाव्ययत्वं, स्वरादिगणे उच्चेश्शब्दस्य केवलस्य पाठादिति भावः । ननु स्वरादिगणे केवलोच्चैश्शब्दस्य पाठेऽपि 'स्वरादिनिपातमव्यय' मित्यव्ययसंज्ञा भवत्येव,प्रयोजनं सर्वनामाव्ययसंज्ञाया॑मिति वचनादित्याशङ्कते — अव्ययसंज्ञायामिति । परिहरति — तथापीति । सर्वनामसंज्ञायामुपसर्जनस्य नेति प्रकृतः प्रतिषेधोऽव्ययसंज्ञाविधावनुवर्तत इतितद्धितश्चासर्वविभक्तिः॑ इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टमिति भावः । व्यर्थमिति । 'अव्ययादाप्सुपः' इति सूत्रे॑ इति शेषः । अलिङ्गत्वादिति । अव्ययानां लिङ्गाऽभावादित्यर्थः । तथाच वार्तिकम्,-॒अव्ययादाब्लुग्वचनानर्थक्यं, लिङ्गाऽभावात् इति । तथातद्धिताश्चासर्वविभक्तिः॑ इति सूत्रे भाष्येऽप्युक्तम् — स्त्रीनपुंसकत्वानि सत्त्वगुण एकत्वद्वित्ववहुत्वानि च-एतानर्थान् ये न वियन्ति तदव्ययमितित । ननु अव्ययानां लिङ्गाऽभावेसदृशं त्रिषु लिङ्गेषु॑ इत्याथर्वणश्रुतिविरोध इत्याशङ्क्य परिहरति-सदृशमिति । त्रिषु लिङ्गेषु, सर्वासु च विभक्तिषु, सर्वेषु वचनेषु च यत् न व्येति=विकारं न प्राप्नोति, किन्तु सदृशम्ेकप्रकारमेव भवति तदव्ययमिति आथर्वणश्रुतियोजना । अत्र विभक्तिवचनशब्दौ कारकसङ्ख्यापरौ नतु प्रत्ययपरौ, अन्यतरग्रहणवैयथ्र्यात् । लिङ्गकारकेति । लिङ्गकारकसङ्ख्याऽभावः परः=तात्पर्यविषयभूतो यस्या इति विग्रहः । लिङ्गेष्वित्यादिषु सप्तमी हि 'षष्ठी चानादरे' इति विहिता । तथाच लिङ्गकारकसङ्ख्या अनादृत्य यन्न व्येति विकारं न प्राप्नोति, किन्तु सदृशम्ेकप्रकारमेव भवति, तदव्ययमित्युदाहृतश्रुतेरर्थः ।तद्धितश्चासर्वविभक्तिः॑ इति सूत्रभाष्येस्त्रीपुंनपुंसकत्वानि सत्त्वगुणा एकत्वद्वित्वबहुत्वानि च । एतानर्थान् ये न वियन्ति तदव्ययम् इत्युपक्षिप्य तत्र प्रमाणतया अस्याः श्रुतेरुदाहृतत्वादिति भावः । अयं च लिङ्गकारकसङ्ख्याऽभावनियमो निपातानामेव, स्वरादीनां तु कतिपयानां लिङ्गकारकसङ्ख्यान्वयोऽस्त्येव,स्वरादिनिपातमव्यय॑मिति सूत्रे भाष्येचादीनामस्त्तववचनानामेव संज्ञा । स्वरादीनां तु सत्त्ववचनानामसत्त्ववचनानां चे॑त्युक्तत्वात्,स्वस्ति वाचयति॑, 'स्वस्ति वाच्य' इति,क्षीणे पुण्ये स्वः पतति॑, 'प्रातर्यजते' इत्यादौ कर्मकारकयोगदर्शनाच्च । अथ प्रसङ्गादाह — वष्टीति । अव अपि इकत्युपसर्गयोरकारस्य लोपं, हलन्तानामापं च भागुरिनामक आचार्यो वष्टि -इच्छतीत्यर्थः । एवशब्दस्तु पादपूरणः अवेत्युपसर्गे आदेरेवाकारस्य लोपो नान्त्यस्य, अपिना साहचर्यात् । भागुरिशब्दं दन्त्योष्ठआदिं केचित्पठन्ति । तत्त्वबोधिन्यां तु पव्गचतुर्थादिः पठितः । शब्देन्दुशेखरेऽप्येवम् । यथा वाचेति । परिगणनमिति केचित् । उदाहरणमात्रमित्यन्ये । यद्यपि 'वश क्रान्तौ' इत्यस्य छन्दोमात्रविषयत्वं वक्ष्यते, तथापि अस्माद#एव लिङ्गाल्लोकेऽपीत्याहुः । वस्तुतस्तुवष्टि भागुरि॑रिति श्लोको भाष्ये न दृश्यते । प्रत्युतङ्याप्प्रातिपदिका॑दिति सूत्रस्थभाष्यपर्यालोचनया नास्तीत्येव युक्तम् । तत्र ह्रेवमुक्तम्-॒आब्ग्रहणं न कार्यं, खट्वा मालेत्यादौ अन्तवत्त्वेन प्रातिपदिकत्वादेव सिद्धम् इत्युक्त्वा, क्रुञ्चा उष्णिहा देवविशेति हलन्ताट्टापः स्वाद्यर्थमाब्ग्रहणस्त्वि॑ति आक्षिप्यक्रुञ्चानालभेत उष्णिहककुभौ देवविशं चे॑ति अकारान्तादेव तत्रापि टा॑बित्युक्त्ताडाबुभाभ्यामन्यतरस्या॑मिति बहुराजा, बहुराजे, बहुराजाः — इत्यर्थमाब्ग्रहण॑मिति समाहितम् । तस्मात्आपं चैव हलन्ताना॑मित्याश्रित्य वाचा निशा दिशेत्ययुक्तम् । अत्र निश्दिशोरिगुपधलक्षणे के अदन्तत्वाट्टापि निशेत्यादिरूपसंभवेऽपि वाचाशब्दोऽसाधुरेवेति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । ***इति बालमनोरमायामव्ययानि ।***सिद्धान्तकौमुद्याम् । — — — — — -अव्ययीभावप्रकरणम् । — — — — — — -

avyayād āp-supaḥ — "āp-sup" is āp and sup [combined]; "āp-supaḥ" is the genitive of that — the genitive [arising] from a collective dvandva (samāhāra-dvandva). The word "luk" (complete elision) is carried forward (anuvṛtti) from [the earlier sūtra beginning] "ṇyakṣatriyārṣa[ñito yūni luk]." This he states with "avyayād vihitasya" (of what is enjoined after an indeclinable). On "tatra, śālāyām": because "tatra" is indeclinable, there is luk of the āp; "śālāyām" is stated in order to convey the feminine gender. On "atha": here [in this word] there is luk of the sup. On "vihita" (enjoined): the purport is that [Bhaṭṭoji] explains the [sūtra] as "of what is *enjoined* after an avyaya" (avyayād vihitasya), not as "of what merely *follows* an avyaya" (avyayāt parasya).

On "atyuccaisau": in the analysis "uccair atikrāntaḥ" (one who has gone beyond 'uccaiḥ'), the compound is by "atyādayaḥ [krāntādyarthe]" (the [prepositions] beginning with ati [form compounds] in the sense of "surpassing," etc.). Indeclinables, [though] primarily denoting the capacity of location (adhikaraṇa-śakti-pradhāna), become — in the sphere of [compound] usage (vṛtti-viṣaya) — predominantly [denoting] the possessor of that capacity (śaktimat-pradhāna), as in "yātā doṣām anyad ahaḥ" and "divā bhūtā rātriḥ" [where the time-indeclinables doṣā, divā are construed as substantives]. Hence, since the accusative (dvitīyā) is thereby possible, there is no contradiction in the accusative-compound formed by "atyādayaḥ." Here, although the sup enjoined after the compound also stands after the indeclinable word "uccaiḥ," yet — because it is not enjoined by [directly following] that [avyaya], but by [following] the compound — there is no luk. And the whole "aty-uccaiḥ" is not itself an avyaya, because in the svarādi group only the bare word "uccaiḥ" is listed [not the compound].

Objection: Even though only the bare word "uccaiḥ" is listed in the svarādi group, the avyaya-saṃjñā does indeed arise [for the compound too] by "svarādi-nipātam avyayam" (1.1.37), because of the statement that "the purpose [of the tad-anta-vidhi] lies in the sarvanāma- and avyaya-designations." Thus he raises the doubt with "avyaya-saṃjñāyām." He resolves it with "tathāpi" (nevertheless): the prohibition in question — "[the tad-anta-vidhi does] not [apply] to a subordinate member (upasarjana) in the sarvanāma-designation" — carries forward (anuvṛtti) into the enjoining of the avyaya-designation too; this is clear in the Mahābhāṣya on the sūtra "taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ" (1.1.38). [Hence the compound aty-uccaiḥ, where uccaiḥ is subordinate/gauṇa, does not receive the avyaya-saṃjñā.]

On "vyartham" (purposeless) [in the vārttika]: supply "in the sūtra 'avyayād āp-supaḥ'." On "aliṅgatvāt": meaning because indeclinables have no gender. And so the vārttika [runs]: "The statement of āp-luk after an avyaya is purposeless (avyayād āb-luk-vacanānarthakyam), because of the absence of gender." Likewise it is said in the Mahābhāṣya on "taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ": "Femininity and neuterness, the qualities of substance (sattva-guṇa), and singularity, duality, plurality — the [words] that do not deviate from these meanings, that is avyaya."

Objection: If indeclinables have no gender, there is a conflict with the Atharvaṇa-śruti "sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣu" ("alike in the three genders"). Raising this doubt, he resolves it with "sadṛśam": the interpretation of the Atharvaṇa-śruti is — "That which, in the three genders, in all the case-endings, and in all the numbers, does not deviate (na vyeti = undergoes no modification), but remains alike (sadṛśa), of one single form: that is avyaya." Here the words "vibhakti" and "vacana" refer to the kāraka (case-relation) and to number [respectively], not to the [grammatical] suffixes; for otherwise the mention of [either] one alone would be redundant (anyatara-grahaṇa-vaiyarthya). On "liṅga-kāraka[-saṅkhyā-abhāva-parā]" [the Kaumudī's phrase]: the analysis is "that [śruti] whose purport (para = tātparya-viṣaya) is the absence of gender, kāraka, and number." For the locative in "liṅgeṣu" etc. is enjoined by "ṣaṣṭhī cānādare" ([genitive and] locative in the sense of disregard, anādara). And so the sense of the cited śruti is: "that which, disregarding (anādṛtya) gender, kāraka, and number, does not deviate — undergoes no modification — but remains alike, of one form: that is avyaya." The purport: because in the Mahābhāṣya on "taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ," having introduced "femininity, masculinity, neuterness, the qualities of substance, and singularity/duality/plurality — the words that do not depart from these meanings, that is avyaya," this śruti is cited there as the authority (pramāṇa).

And this restriction — the absence of gender, kāraka, and number — [holds] only of the nipātas (particles); but some of the svarādi words do indeed have a connection with gender, kāraka, and number. For it is stated in the Mahābhāṣya on "svarādi-nipātam avyayam": "the designation [avyaya] belongs, of the words beginning with ca (cādi), only to those that do NOT denote a substance (asattva-vacana); but of the svarādi words, [it belongs] both to those that denote a substance (sattva-vacana) and to those that do not" — and because a connection with the karman-kāraka is seen in such usages as "svasti vācayati," "svasti vācyam," "kṣīṇe puṇye svaḥ patati," "prātar yajate," and the like [where the svarādi words svasti, svar, prātar function with case-relations].

Now, incidentally (prasaṅgāt), he states [the Bhāguri verse] "vaṣṭi": meaning, the teacher named Bhāguri desires (vaṣṭi = icchati) the elision of the a-kāra of the two prepositions "ava" and "api," and [the elision] of the āp of consonant-ending [feminine stems]. The word "eva" [in the verse] is merely a metrical filler (pāda-pūraṇa). In the preposition "ava" it is the elision of the *initial* a-kāra only, not of the final, because of its association (sāhacarya) with "api" [which has only its initial a]. Some read the word "Bhāguri" with an initial dental-labial [i.e., "Vāguri"]; but in the Tattvabodhinī it is read with the initial fourth [letter] of the pa-varga [i.e., "bha," Bhāguri], and likewise in the Śabdenduśekhara. On "yathā vācā": some [take vācā, niśā, diśā] as an [exhaustive] enumeration (parigaṇana); others as mere examples. Although it will [later] be stated that [the root] "vaśa (kāntau)" is confined to the Vedic domain (chando-mātra-viṣaya), still, on the strength of this very indicator (liṅga) [the verse], they say it [applies] in the ordinary language (loka) too.

But in truth, the verse "vaṣṭi bhāguriḥ" is not found in the Mahābhāṣya. On the contrary, from a consideration of the Bhāṣya on the sūtra "ṅyāp-prātipadikāt" (4.1.1), it is rather proper [to conclude] that it does not exist [there]. For there it is said thus: having stated "the mention of āp need not be made, since in 'khaṭvā,' 'mālā,' etc. it is already established by their being prātipadikas by way of ending [in āp]," and having raised the objection "but the mention of āp is for the sake of the case-endings after a consonant-ending [stem], as in 'kruñcā, uṣṇihā, devaviśā'," and [having answered] "in 'kruñcān ālabheta, uṣṇihakakubhau, devaviśaṃ ca' the ṭāp is [taken] there too from an a-ending [stem] only," it is settled that "the mention of āp is for the purpose [of forms such as] bahurājā, bahurāje, bahurājāḥ [under 'ḍāb ubhābhyām anyatarasyām']." Therefore, to rely on "āpaṃ caiva halantānām" and [derive] "vācā, niśā, diśā" is improper. Here, although — since "niś" and "diś," by the ka [suffix] characterized as having an ik as penultimate (igupadha-lakṣaṇa ka), become a-ending, so that with the ṭāp the forms "niśā" etc. are indeed possible — nevertheless the word "vācā" [as an āp-luk of vāc] is simply incorrect (asādhu); so it is established in the Śabdenduśekhara.

*Thus [end] the indeclinables (avyaya) in the Bālamanoramā.* In the Siddhānta-kaumudī: [next follows] the Avyayī-bhāva-prakaraṇa [section].

translator notes
  • textual The Bālamanoramā glosses an example word 'atha' ('atha iti; here there is luk of the sup') between 'tatra, śālāyām' and the 'vihita' comment, but the digitized Kaumudī (k1) prints only the āp-luk example 'tatra śālāyām' — the sup-luk example word that the commentary presupposes appears to have dropped from k1. The commentary is translated as transmitted.
← all prakaraṇasoutline →