PREMABASESiddhānta-kaumudī
Prakaraṇa 9 · SK 287–308

अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम्

ajantastrīliṅgaprakaraṇam · 22 sūtras
📖 This chapter in the textbook →outline ↗
show
SK 287 · A 7.1.18V
औङ आपः ॥ २८७ ॥
auṅa āpaḥ
auṅa āpaḥ — 7.1.18. After an aṅga ending in āp, śī is substituted for auṅ.

Rule. After an aṅga ending in āp, the ending auṅ is replaced by śī. auṅ is the grammar's old name for the au ending of the nominative and accusative dual (the au and auṭ of chapter 8).

Example.

ramā + au → au is replaced by śī → ramā + śī

→ śī stands in place of an ending and so counts as one (it is sthānivat); its ś is a marker of an affix and is discarded (the marker rule laśakv ataddhite) → ramā + ī

→ ā + ī → e by guṇa (ād guṇaḥ) → rame (nom./acc. dual).

Nominative plural: ramā + as → ā + a → ā by savarṇa-dīrgha → ramāḥ.

Applies when / blocked by. Only after an āp-ending stem. In the plural the long vowel of chapter 8's pūrvasavarṇa-dīrgha is not used, because that lengthening is barred after a long vowel (dīrghāj jasi ca); the ordinary savarṇa-dīrgha gives the same shape, ramāḥ.

Watch out. śī replaces the whole ending au, not just a sound of it. That is why the result is rame and not ramau.

Siddhānta-kaumudī
आबन्तादङ्गात्परस्यौङः शी स्यात् । औङित्यौकारविभक्तेः संज्ञा । रमे । रमाः ॥

After an aṅga ending in āp, śī is substituted for the following auṅ. "auṅ" is the designation (saṃjñā) of the au-kāra vibhakti [i.e. the nom./acc. dual ending].

[nom./acc. du.:] rame. [nom. pl.:] ramāḥ.

Bālamanoramā
औङ आपः - अथ रमा औ इति स्थिते — ओङ आपः ।आप इति पञ्चमी । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया आबन्तं विवक्षितम् ।अङ्गस्ये॑त्यदिकृतं पञ्चम्या विपरिणम्यते । 'औङः' इति षष्ठी ।जसः शी॑त्यतःशीत्यनुवर्तते । तदाह — आबन्तादिति । औङ्शब्दस्याऽप्रसिद्धार्थत्वादाह — औङितीति । संज्ञेति ।प्राचां शास्त्रे स्थिते॑ति शेषः । रमे इति । 'रमा औ' इति स्थिते शीभावे तस्य स्थानिवत्त्वेन प्रत्ययत्वा॒ल्लशक्वतद्धिते॑ इति शस्येत्संज्ञायां लोपे 'आद्गुणः' इति एकारः ।यस्येति चे॑ति लोपस्तु न, अभत्वात् । जसि (अकः सवर्णे) इति सवर्णदीर्घं मत्वाह — रमा इति । पूर्वसवर्णदीर्घस्तु न, न भवति,दीर्घाज्जसि चे॑ति निषेधात् । हे रमा स् इति स्थिते ।

auṅa āpaḥ — Now, when ramā-au stands: "auṅa āpaḥ." "āpaḥ" is ablative. By the pratyayagrahaṇa-paribhāṣā, [a stem] ending in āp is intended. The governing "aṅgasya" [A 6.4.1] is transformed into the ablative. "auṅaḥ" is genitive. From "jasaḥ śī" [A 7.1.17], "śī" is carried forward by anuvṛtti. That [Bhaṭṭoji] states by "ābantāt..." Because the word "auṅ" has an unfamiliar sense, he says auṅ iti [glossing it]. saṃjñā ("[it is] a designation") — "established in the treatise of the ancients (prācām)" is to be supplied.

rame — When "ramā au" stands, on the śī-substitution, since that [śī] counts as the original (sthānivat) and hence as a pratyaya, by "laśakv ataddhite" the ś of ś[ī] is designated it and elided; then the e-kāra by "ādguṇaḥ" [A 6.1.87]. But there is no elision by "yasyeti ca," because [the stem] is not bha. In jas, treating the savarṇa-dīrgha by "akaḥ savarṇe [dīrghaḥ]" [A 6.1.101] as [applying], he says ramāḥ. The prior-savarṇa-dīrgha (pūrvasavarṇadīrgha), however, does not occur, because of the prohibition "dīrghāj jasi ca" [A 6.1.105]. — When "he ramā s" [vocative] stands...

translator notes
  • textual The block breaks off mid-derivation at 'he ramā s iti sthite' (setting up the vocative singular); the completion is not contained in this block.
SK 288 · A 7.3.106V
सम्बुद्धौ च ॥ २८८ ॥
sambuddhau ca
sambuddhau ca — 7.3.106. And in the sambuddhi (vocative singular) [the substitute e occurs for the final of an aṅga ending in āp].

Rule. In the sambuddhi — the vocative singular, the su of address — the final of an āp-ending stem becomes e. Then the s of the sambuddhi is dropped by eṅ hrasvāt sambuddheḥ (SK 193), the rule that deletes the sambuddhi consonant after e, o or a short vowel.

Example.

he ramā + s → final ā → e → he rame + s → s dropped after e → he rame.

The vocative and accusative of ramā:

singulardualplural
vocativehe ramehe ramehe ramāḥ
accusativeramāmrameramāḥ

ramā + am → ā + a → the earlier vowel alone stands (ami pūrvaḥ) → ramām. ramā + śas → ramāḥ.

Applies when / blocked by. The accusative plural keeps its ḥ. The rule that turns śas into -n after a long vowel (chapter 8, tasmāc chaso naḥ puṃsi) works only in the masculine; because ramā is feminine there is no n-substitution (natva).

Watch out. Do not drop the su here the way chapter 8 drops it after a feminine ā in the nominative. Bhaṭṭoji's commentators note that once e has replaced the ā, the only deletion available is the one after eṅ.

Siddhānta-kaumudī
आप एकारः स्यात्संबुद्धौ । एङ्ह्रस्वात् SK 193इति संबुद्धिलोपः । हे रमे । हे रमे । हे रमाः । रमाम् । रमे । रमाः । स्त्रीत्वान्नत्वाऽभावः ॥

For [an aṅga ending in] āp, e-kāra is substituted in the sambuddhi (vocative singular). By "eṅ hrasvāt [saṃbuddheḥ]" (SK 193) there is elision of the sambuddhi [consonant]. he rame (voc. sg.). Paradigm of the vocative: he rame / he rame / he ramāḥ (sg. / du. / pl.). Accusative: ramām / rame / ramāḥ (sg. / du. / pl.). Because of the feminine gender there is no na-substitution (natva).

Tattvabodhinī
NSP p. 79
—संबुद्धौ च ॥ ‘बहुवचने झल्येत्’ ‘आङि चापः’ इत्यतः एत् आप इति चानुवर्तते तदाह—आप एकारः स्यादिति । —एङ्हस्वादिति । न चात्र हल्ङ्यादिनैव सुलोपोऽस्तु प्रत्ययलक्षणन्यायेन ‘संबुद्धौ च’ इत्येत्वस्यापि प्रवृत्तिसंभवादिति शङ्क्यम् । परलात्प्रतिपदोक्तलाच्च एत्वे कृते हल्ङ्यादिलोपस्याप्रवृत्तेः स्थानिवद्भावादात्वेऽप्याकाररूपलाभावात् । आआवित्याकारं प्रश्लिष्य दीर्घप्रहणस्य प्रत्याख्यानात् । ‘एङ्हस्वात्—’ इति लोपस्यैव परत्वेन न्याय्यलाच्चेति भावः
Bālamanoramā
सम्बुद्धौ च - संबुद्धौ च ।बहुवचने झल्ये॑दित्यत एदिति, 'आङि चापः' इत्यत 'आप' इति चानुवर्तते । तदाह-आप इत्यादिना । आबन्तस्येत्यर्थः ।अलोऽन्त्यस्य॑ । हे रमे स् इति स्थिते प्रक्रियां दर्शयति — एङ्ह्रस्वादिति । हल्ङ्यादिलोपस्तु न, परत्वात्प्रतिपदोक्तत्वाच्च एत्त्वे कृते हल्ङ्यादिलोपस्याऽप्राप्तेः,एङ्ह्रस्वा॑दिति लोपस्यैव परत्वेन न्याय्यत्वाच्चेति भावः । रमामिति । 'अमि पूर्वः' इति पूर्वरूपम् । औङः शीभावे आद्गुणं मत्वाह — रमे इति । स्त्रीत्वादिति । शसि रमा-असिति स्थिते पूर्वसवर्णदीर्घे सति कृतपूर्वसवर्णदीर्घात्परत्वेऽपि 'तस्माच्छसः' इति नत्वं स्त्रीलिङ्गत्वान्न भवतीत्यर्थः । रमा-आ इति स्थिते ।

sambuddhau ca — From "bahuvacane jhaly et" [7.3.103] the word "et" (the substitute e) is carried forward (anuvṛtti), and from "āṅi cāpaḥ" [7.3.105] the word "āp" is carried forward. He states this by "āpa…" etc.: the meaning is "of [that] which ends in āp (āb-anta)." By "alo'ntyasya" [1.1.52 the substitution is of the final phoneme]. When "he rame s" stands, he shows the procedure by "eṅ hrasvāt." But hal-ṅyādi-lopa [by 6.1.68] does not apply; because "eṅ hrasvāt" is later (paratva) and is specifically prescribed (pratipadokta), once the e-substitution (et-tva) has been done hal-ṅyādi-lopa cannot apply, and the elision by "eṅ hrasvāt" alone is proper by paratva — this is the point.

"ramām" — by "ami pūrvaḥ" [6.1.107] there is pūrvarūpa. Considering that, when auṄ becomes śī [by "auṅ āpaḥ" 7.1.18], there is ād-guṇa [by "ād guṇaḥ" 6.1.87], he says "rame" (accusative dual). "strītvāt (because of the feminine gender)" — when "ramā-as" stands in the śas (accusative plural), after the long homogeneous vowel (pūrvasavarṇa-dīrgha) [by 6.1.102] has been effected, even though it comes after (paratva) that completed pūrvasavarṇa-dīrgha, the na-substitution by "tasmāc chaso naḥ puṃsi" [6.1.103] does not occur because of the feminine gender [that rule operating only in the masculine] — this is the meaning. When "ramā-ā" stands [for the śas]…

translator notes
  • textual The block breaks off in mid-derivation at "ramā-ā iti sthite" ("when ramā-ā stands"), just as it begins to set out the accusative-plural (śas) form; the completion is not contained in this block.
SK 289 · A 7.3.105V
आङि चापः ॥ २८९ ॥
āṅi cāpaḥ
āṅi cāpaḥ — 7.3.105. And of an aṅga ending in āp, [the final] becomes e when āṅ (i.e. ṭā, instr. sg.) or os follows.

Rule. The final of an āp-ending stem becomes e also before āṅ and before os. āṅ is the grammar's old name for ṭā, the instrumental singular ending ā. The e then becomes ay before the vowel of the ending.

Example.

ramā + ā (instrumental sg.) → final ā → e → rame + ā → e → ay before a vowel → ramayā.

ramā + os → rame + os → ramayoḥ (genitive and locative dual).

Instrumental dual and plural: ramābhyām, ramābhiḥ.

Applies when / blocked by. In the instrumental plural bhis does not become ais. The rule ato bhisa ais is written with a tapara at and so applies only after a short a, never after ā.

Siddhānta-kaumudī
आङि ओसि च परे आबन्तस्याङ्गस्य एकारः स्यात् । रमया । रमाभ्याम् । रमाभिः ॥

When āṅ or os follows, the e-kāra is [substituted for the final] of an aṅga ending in āp.

[instr. sg.:] ramayā. [instr./dat./abl. du.:] ramābhyām. [instr. pl.:] ramābhiḥ.

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 79
—आङि । चकारेण ‘ओसि च’ इति प्रकृतं परामृश्यत इत्याह—ओसि च पर इति ॥—रमाभिरिति । नन्विह एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणाद् ‘अतो भिस ऐस्’ इत्यैस् प्राप्नोति । न च तपरलसामर्थ्याङ्गैवमिति वाच्यम् । अकृतैकादेशे विश्वपाभिरित्यादौ कृतार्थलादिति चेन्मैवम् । अल्विधौ ‘अन्तादिवच्च’ इत्यस्याप्रवृत्तेः
Bālamanoramā
आङि चापः - आङि चापः ।ओसि चे॑त्यनुवर्तते, 'आप' इति षष्ठी,-॒अङ्गस्ये॑त्यदिकृतं तदन्तविधिः ।बहुवचने झल्ये॑दित्यत एदित्यनुवर्तते । तदाह — आङि ओसि चेत्यादिना ।आङिति टासंज्ञां प्राचा॑मित्युक्तम् । अलोऽन्त्यस्य एत्वेऽयादेश इत्याह-रमयेति । रमाभिरिति । 'अतो भिसः' इति तपरकरणाअदैस्न । रमा-ए इति स्थिते- ।

āṅi cāpaḥ — "āṅi cāpaḥ." "osi ca" is carried forward by anuvṛtti; "āp" is genitive; the governing "aṅgasya" [gives] the tadanta-vidhi. From "bahuvacane jhaly et" [A 7.3.103], "et" is carried forward by anuvṛtti. That [Bhaṭṭoji] states by "āṅi osi ca..." etc. It has been said that "āṅ" [means] the ṭā-designation [instr. sg.] "of the ancients (prācām)." On the e-substitution of the final phoneme (by "alo 'ntyasya" [A 1.1.52]), [there follows] the ay-substitution [e → ay before a vowel] — [thus] he says ramayā. ramābhiḥ — because of the t-marked framing (taparakaraṇa) in "ato bhisa [ais]" [A 7.1.9], there is no ais[-substitution for bhis]. When "ramā-e" stands...

translator notes
  • textual The block breaks off mid-derivation at 'ramā-e iti sthite' (setting up the os-form, e.g. gen./loc. du. ramayoḥ); the completion is not contained in this block.
SK 290 · A 7.3.113V
याडापः ॥ २९० ॥
yāḍāpaḥ
yāḍāpaḥ — 7.3.113. After āp (the feminine affix), a ṅit affix (ṅid-vacana) receives the augment yāṭ; being ṭit, it attaches at the beginning [of the affix].

Rule. After āp, a ṅit ending receives the augment yāṭ. Its usable part is yā; because it is ṭit it is placed at the beginning of the ending. The ṅit endings are ṅe (dative sg.), ṅasi (ablative sg.), ṅas (genitive sg.) and ṅi (locative sg.).

Example.

ramā + ṅe → ending e takes yā at its front → ramā + yā + e → ā + e → ai by vṛddhi (vṛddhir eci, SK 72) → ramāyai.

ramā + ṅasi / ṅas → ramā + yā + as → ā + a → ā by savarṇa-dīrgha → ramāyāḥ.

ramā + ṅi → ṅi is replaced by ām (chapter 8, ṅer ām nadyāmnībhyaḥ) → ramā + yā + ām → ramāyām.

ramā + ām → the augment nuṭ is inserted before ām after a short vowel, a nadī or an āp (chapter 8, hrasvanadyāpo nuṭ) → ramā + nām → n → ṇ after the r of rama → ramāṇām.

The paradigm of ramā, completed. Bhaṭṭoji gives the vowel-initial cases and ramābhyām, ramābhiḥ; the remaining consonant-initial form, ramābhyaḥ, is supplied here on the same principle, since such endings attach without change:

singulardualplural
nominativeramārameramāḥ
vocativehe ramehe ramehe ramāḥ
accusativeramāmrameramāḥ
instrumentalramayāramābhyāmramābhiḥ
dativeramāyairamābhyāmramābhyaḥ
ablativeramāyāḥramābhyāmramābhyaḥ
genitiveramāyāḥramayoḥramāṇām
locativeramāyāmramayoḥramāsu

durgā and every other plain āp-ending word decline in the same way.

Applies when / blocked by. Only before a ṅit ending, and only after an aṅga that itself ends in āp. Bhaṭṭoji makes a point of this last condition (see SK 293): a compound such as atikhaṭva is not an āp-ending aṅga even though khaṭvā inside it is, so atikhaṭvāyai takes no yāṭ.

Watch out. Chapter 8's ṅer ām and nuṭ are still doing their work in ramāyām and ramāṇām; yāṭ is added on top of them, not instead of them. Bhaṭṭoji's commentators also remark that the augment could have been stated as bare ya: the a of the augment is there only for pronunciation.

Siddhānta-kaumudī
आपः परस्य ङिद्वचनस्य याडागमः स्यात् । वृद्धिरेचि SK 72 । रमायै । सवर्णदीर्घः । रमायाः । रमयोः । रमाणाम् । रमायाम् । रमयोः । रमासु । एवं दुर्गादयः ॥

After āp, a ṅit affix (ṅid-vacana) receives the augment yāṭ. — [vṛddhir eci, SK 72: in place of both the ā and the following e/o etc. there is vṛddhi.] ramāyai [dative sg: ramā + ṅe → yāṭ augment → ramā-y-e → vṛddhi (ā + e → ai)]. — [Then in the ablative/genitive singular] the homogeneous lengthening (savarṇa-dīrgha): ramāyāḥ [ramā + ṅas → yāṭ → ramā-y-as → ā + a → ā]. ramayoḥ [gen. du.]. ramāṇām [gen. pl.]. ramāyām [loc. sg.]. ramayoḥ [loc. du.]. ramāsu [loc. pl.]. Likewise durgā and the rest.

Tattvabodhinī
NSP p. 79–80
—याडापः । ‘घेङिति’ इत्यतोऽनुवृत्तं ङितीति सप्तम्यन्तमाप इति पञ्चम्यनुरोधेन षण्ड्या विपरिणम्यत इत्याह—ङिद्रचनस्येति । अत्र ‘सुपि च’ इत्यतः सुपीत्यनुवर्तनात् सुप एव याद् । तेन अपित्सार्वधातुकस्य ङित्त्वेऽपि मालेवाचरतो मालात इत्यादौ तसादेर्न भवति । एतच्च ‘अचः परस्मिन्—इत्यत्र पूर्वस्य विधिः पूर्वविधिरिति षष्ठीसमासपक्षाभ्युपगमेनोक्तम्, पञ्चमीसमासपक्षाभ्युपगमे तु शपः स्थानिवत्त्वेन व्यवधानात् मालात इत्यादावाटः प्रसङ्ग एव नास्तीत्याहुः ॥ ‘यद्’ इत्येव वक्तव्ये दीर्घोच्चारणं स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थम् । न च ‘अतो गुणे’ इति पररूपापत्तिः, अकारोच्चारणसामर्थ्यादेव तद्वाधात् ॥—वृद्धिरेचीति । प्राचा तु ‘आटश्च’ इत्युपन्यस्तम् तदुपेक्षितम् । याद्स्याटोष्टकारस्य समुदायानुवन्धत्वेनेह आटोऽभावात्
Bālamanoramā
याडापः - यडापः । 'आप' इति पञ्चमी ।धेर्ङिती॑त्यतो डितीत्यनुवृत्तं षष्ठआ विपरिणम्यते । तदाह — आपः परस्येत्यादिना । टित्त्वादाद्यवयवः । वृद्धिरेचीति । या-ए इति स्थिते आकारस्य एकारस्य च स्थाने ऐकार एकादेश इति भावः । सवर्णेति । ङसिङसोः रमा अस् इति स्थिते याडागमे 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति सवर्णदीर्घ इति भावः ।य॑डित्येव सुवचम् । 'अतो गुणे' इति पररूपं तु न, अकारोच्चारणसामर्थ्यात् । रमयोरिति । 'आङि चापः' इत्यात्त्वेऽयादेश इति भावः । रमाणामिति । 'ह्रस्वनद्यापः' इत्यत्राऽऽब्ग्रहणन्नुटि पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्त्यानामी॑ति दीर्घे 'अट्कुप्वा' ङिति णत्वमिति भावः । रमायामिति । 'रमा-इ' इति स्थितेङेराम्नद्याम्नीभ्यः॑ इत्यामादेशे याडागमे सवर्णदीर्घ इति भावः । 'न विभक्तौ' इति मस्य नेत्त्वम् । सर्वशब्दाट्टापि सर्वाशब्दः । सोऽपि प्राये रमावत् । ङित्सु 'याडापः' इति प्राप्ते- ।

yāḍāpaḥ — [i.e.] yāṭ āpaḥ. "āpa" is an ablative (pañcamī, "after āp"). From "dher ṅiti" the word "ṅiti" is carried forward (anuvṛtti) and transformed into a genitive (ṣaṣṭhī) [so that it reads "of a ṅit affix"]. This he [Bhaṭṭoji] states with "āpaḥ parasya…" etc. Because [yāṭ] is ṭit, it is the first member (ādyavayava, i.e. attaches at the beginning).

"vṛddhir eci" — when "yā + e" stands, the meaning is that in place of both the ā-kāra and the e-kāra there is the single substitute (ekādeśa) ai-kāra [→ ramāyai].

"savarṇa" — in the ṅasi/ṅas [abl./gen. sg.], when "ramā + as" stands, after the yāṭ augment, by "akaḥ savarṇe dīrghaḥ" there is homogeneous lengthening (savarṇa-dīrgha) [ā + a → ā, giving ramāyāḥ]. — It would be enough to state merely "ya" [as the augment, without the long ā]. As for the single substitute as the later form (para-rūpa) by "ato guṇe" — that does not [arise], because the a-kāra [in the augment] is [pronounced] only for the sake of utterance (uccāraṇa-sāmarthya).

"ramayoḥ" — the meaning: by "āṅi cāpaḥ" there is the [e-]substitution [of āp], and then the ay-substitution (ayādeśa) [before the vowel of os → ramayoḥ].

"ramāṇām" — since in "hrasvanadyāpaḥ" the mention of "āp" (āb-grahaṇa) is included, the nuṭ [augment is added to ām], its operation being by the general applicability of the rule (lakṣaṇa-pravṛtti), on the analogy of Parjanya [rain that falls wherever it can]; then the lengthening (dīrgha) by "nāmi," and the retroflexion (ṇatva, n → ṇ) by "aṭ-kupvāṅ-[num-vyavāye 'pi]," it being ṅit [→ ramāṇām].

"ramāyām" — when "ramā + i" [loc. sg., ṅi] stands, by "ṅer ām nadyām nī bhyaḥ" there is the ām-substitute [for ṅi], then the yāṭ augment, then the savarṇa-dīrgha [→ ramāyām]. And by "na vibhaktau [tusmāḥ]" the m [of ām] does not become an it (there is no it-designation of the m).

From the word "sarva," with ṭāp, [comes] the word "sarvā." It too is for the most part (prāyeṇa) like ramā. In the ṅit [endings], where "yāḍāpaḥ" would [otherwise] apply —

Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 80 १ परस्येति—आवन्तात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्येत्यर्थः । तेन मासपूर्वार्थे इत्यत्र न स्याद् । २ त्यक्तुं शक्यमिति—ननु अनूपलयान्तस्य द्वे रूपे यथा स्यातां तदर्थमिदं चरितार्थमिति वाच्यम् । नच महाविभाषयानूपलयाभावे रूपद्वयसिद्धिरिति भ्रमितव्यम् । तत्सूत्रे महाविभाषासंवन्धाभावस्य तद्धिते वक्ष्यमाणत्वात् इति चेन्न । भागार्थे विधीयमानस्य स्त्रीत्वाभावात् । अत्रच प्रत्याख्यानपरं भाध्यमेव मानम् । अतएव. संज्ञोपसर्जनार्थमपि न, सर्वनाम्नः स्याद्धिति साहचर्याच्च । ३ अम्बार्थेति—अत्र वार्तिकं ‘मातुर्मातच् पुत्रार्थमर्हते’ इति । जननीद्वारा पुत्रस्य प्रशंसायां द्योत्यायां द्योतको मातजादेशो भवति सच समासान्तकवपवाद इति तदर्थः । उदाहरणं तु हे गार्गीमात इति । यत्र श्लाघ्यत्वं न द्योत्यं तत्र तु हे गार्गीमातृक इत्येव भवति । स्पष्टं चेदं जैनेन्द्रव्याकरणे, तत्रहि ‘मातुर्मातः पुत्रेऽर्हे सिनामन्त्र्ये’ इति सूत्रमेव वर्तते । आमन्त्र्ये सिना संबोधनैकवचनेन सहेत्यर्थः ।
translator notes
  • textual In the gloss on ramayoḥ the source reads āttva (आत्त्वे); but the derivation of ramayoḥ requires the e-substitution of āp by "āṅi cāpaḥ" followed by the ay-substitution (ayādeśa) before the vowel of os, and the sense is translated accordingly. No reading has been silently emended in the Devanāgarī source.
  • textual The source's "dher ṅiti," from which "ṅiti" is said to be carried forward, is a digitization slip for "gher ṅiti" (A 7.3.111) — the actual anuvṛtti source, as rendered correctly at sk.291/b1. The transmitted reading is kept in the text and flagged here.
SK 291 · A 7.3.114V
सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च ॥ २९१ ॥
sarvanāmnaḥ syāḍḍhrasvaśca
sarvanāmnaḥ syāḍ ḍhrasvaś ca — 7.3.114. After a pronoun (sarvanāman) ending in āp, the augment syāṭ (i.e. syā, ṭ-marked, becoming the initial member) is added to a following ṅit affix, and the āp becomes short.

Rule. After a pronoun (sarvanāman) ending in āp, a ṅit ending receives the augment syāṭ (usable part syā, placed at the front), and the āp becomes short. This is an apavāda — a special rule that displaces a general one — to yāṭ (SK 290).

Example.

sarvā + ṅe → syā at the front of the ending, and ā → a → sarva + syā + e → ā + e → ai by vṛddhi → sarvasyai.

sarvā + ṅasi / ṅas → sarva + syā + as → savarṇa-dīrgha → sarvasyāḥ.

sarvā + ṅi → ṅi → ām; syāṭ; shortening → sarvasyām.

sarvā + ām → the augment suṭ that pronouns take before ām (chapter 8, āmi sarvanāmnaḥ suṭ, SK 217) → sarvāsām.

singulardualplural
dativesarvasyai
ablativesarvasyāḥ
genitivesarvasyāḥsarvayoḥsarvāsām
locativesarvasyāmsarvayoḥsarvāsu

viśvā and the other āp-ending pronouns decline likewise; the rest of the paradigm is that of ramā.

Applies when / blocked by. sarvā still counts as a pronoun even though the list names sarva, not sarvā. The single vowel ā that replaced a + ā when ṭāp was added is treated as belonging to the preceding element (it is pūrvānta), so the stem is still "sarva" for the pronoun rules; that is why suṭ appears in sarvāsām. Bhaṭṭoji's commentators add that in sarvasyām syāṭ, being the later rule, displaces suṭ, and suṭ is not inserted a second time.

Siddhānta-kaumudī
आबन्तात्सर्वनाम्नः परस्य ङितः स्याट् स्यादापश्च ह्रस्वः । याटोऽपवादः । सर्वस्यै । सर्वस्याः । एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणात् आमि सर्वानाम्नः SK 217 इति सुट् । सर्वासाम् । सर्वस्याम् । सर्वयोः । सर्वासु । एवं विश्वादय आबन्ताः ॥

After a pronoun (sarvanāman) ending in āp, the augment syāṭ is added to a following ṅit [affix], and the āp becomes short. [This is] an exception (apavāda) to yāṭ [A 7.3.113].

[dat. sg.:] sarvasyai. [gen./abl. sg.:] sarvasyāḥ. — Because the single-substitute (ekādeśa) is taken as belonging to the preceding element (pūrvānta), [the stem counts as pronominal, so] by "āmi sarvanāmnaḥ [suṭ]" (SK 217, A 7.1.52) the augment suṭ [is added]: [gen. pl.:] sarvāsām. [loc. sg.:] sarvasyām. [gen./loc. du.:] sarvayoḥ. [loc. pl.:] sarvāsu. — Likewise the āp-ending viśva etc.

Tattvabodhinī
NSP p. 80
—सर्वनाम्नः स्याद्—दीर्घोच्चारणं प्राग्वत् स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ आवन्तस्य सर्वादिगणे पाठाभावात् सर्वनामलं नेत्याशङ्क्याह—एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेनेति ॥ विभाषा दिक्समासे—गौणलादप्राप्ते विभाषेयं, न तु ‘न बहुत्रीहौ’ इति निषेधे प्राप्ते इति भ्रमितव्यम् । तस्यालौकिकप्रक्रियावाक्यान्तर्गतसर्वादिविषयलादस्य च समासविषयलात्
Bālamanoramā
सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च - सर्वनाम्नः स्याड् । 'याडापः' इत्यत 'आप' इति पञ्चम्यन्तमनुवृत्तं, तेन 'सर्वनाम्न' इत्येतद्विशेष्यते । तदन्तविधिः ।घेर्ङिती॑त्यतो ङितीत्यनुवृत्तं षष्ठआ विपरिणम्यते । ततश्चआबन्तात्सर्वनाम्नः परस्य ङितः स्याट् स्या॑दित्यर्थः । टित्त्वादाद्यवयवः ।ह्रस्वश्चे॑ति वाक्यान्तरम् । 'आप' इत्यनुवृत्तमावर्तते । षष्ठन्ततया च विपरिणम्यते । तच्च 'ह्रस्व' इत्यत्रान्वेति ।आप स्थाने ह्रस्वो भवती॑ति तदर्थः । तदाह — आबन्तादिति । याटोऽपवाद इति । येन नाप्राप्तिन्यायादिति भावः । सर्वस्यै इति । सर्वा-ए इति स्थिते स्याट् । वकारोत्तराकारस्य ह्रस्वः, वृद्धिरिति भावः । सर्वस्या इति । ङसिङसोः सर्वा-अस इति स्थिते-स्याट्, आपो ह्रस्वः, सवर्णदीर्घ इति भावः । नन्वाबन्तस्य सर्वाशब्दस्य सर्वादिगणे पाठाऽभावात्कथं सर्वनामत्वमित्यत आह — एकादेश-स्येति । वकारादकारस्य आपश्च योऽयमेकादेशः सवर्णदीर्घः, तस्येत्यर्थः । नन्वेकादेशनिष्पन्नस्य आकारस्य पूर्वान्तत्वे आप्त्वाव्याघातादाबन्तत्वं व्याहतम् । न च परादिवत्त्वेन आबन्तत्वमपीति वाच्यम्, उभयत आश्रयणे नान्तादिवदिति निषेधादिति चेत्, सत्यम्-लिङ्गविशिष्टपरिभाषयाऽऽबन्तस्य सर्वनामत्वम् । आबन्तत्वं तु परादिवद्भावेनेत्याहुः । सर्वस्यामिति । ङौ सर्वा-इ इति स्थितेङेरा॑मित्याम् । सुटं बाधित्वा परत्वात्स्याट्, ह्रस्वश्च । सकृद्गतिन्यायान्न पुनः सुट् । एवमिति । सर्वादिगणपठिताविआआदय आबन्तत्वं प्राप्ताः सर्वाशब्दवदित्यर्थः । उत्तरस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशोर्यदन्तरालमुत्तरपूर्वा । 'दिङ्नामन्यन्तराले' इति बहुव्रीहिविशेषोऽयम् ।

sarvanāmnaḥ syāḍ ḍhrasvaś ca — "sarvanāmnaḥ syāṭ": from "yāḍ āpaḥ" [A 7.3.113] the ablative-ending "āpaḥ" is carried forward by anuvṛtti, and by it this "sarvanāmnaḥ" is qualified [as "of a pronoun ending in āp"]; the tadanta-vidhi [applies]. From "gher ṅiti" [A 7.3.111] the word "ṅiti" is carried forward and transformed into the genitive. And so the meaning is: "After a pronoun ending in āp, the augment syāṭ is [added] to a following ṅit [affix]." Because of the ṭ-marker [in syāṭ], it becomes the initial member (ādyavayava). "ḍhrasvaś ca" ("and short") is a separate sentence: the anuvṛtta "āp" recurs and is transformed into the genitive, construing with "hrasva"; its sense is "in place of āp there is a short [vowel]." That [Bhaṭṭoji] states by "ābantāt..."

yāṭo 'pavādaḥ ("an exception to yāṭ") — by the maxim "[an apavāda operates] where [the utsarga] would otherwise not obtain (yena nāprāpti)" — that is the idea. sarvasyai — When sarvā-e stands, syāṭ [is added]; the a following the v-kāra becomes short, [and then] vṛddhi — that is the idea. sarvasyāḥ — In ṅasi/ṅas [abl./gen. sg.], when sarvā-as stands: syāṭ, the shortening of āp, and savarṇa-dīrgha — that is the idea.

Objection: Since the āp-ending word sarvā is not read in the sarvādi-gaṇa, how does it get pronominal status? To this he says ekādeśasya — meaning: of that single-substitute which is the savarṇa-dīrgha of the a-from-the-v-kāra and the āp. Objection: If the ā produced as the single-substitute belongs to the preceding element (pūrvānta), then, āp-status being contradicted, the "ending-in-āp" status is contradicted. Nor can it be said that "ending-in-āp" status holds instead by [the substitute's] counting as the initial of what follows (parādivat), for when a single-substitute is resorted to from both sides there is the prohibition "[it does] not [count] as the final [of the preceding] and the initial [of the following]" (nāntādivat) — if [this is urged]. Response: True; the pronominal status of the āp-ending [word] is by the liṅgaviśiṣṭa- paribhāṣā, while its "ending-in-āp" status is by [the substitute's] counting as the initial of what follows (parādivadbhāva) — so they say.

sarvasyām — In ṅi [loc. sg.], when sarvā-i stands, the ām-substitute for ṅi by "ṅer ām" [A 7.3.116]; setting aside suṭ, by being para, syāṭ [applies], and the shortening. By the maxim "an operation [conditioned by an item] operates but once" (sakṛdgati) there is no second suṭ. evam ("likewise") — meaning: the viśva etc. read in the sarvādi-gaṇa, having attained "ending-in-āp" status, [decline] like the word sarvā. — [As for] uttarapūrvā: "that which is the interval between the northern (uttara) and the eastern (pūrva) directions is uttarapūrvā"; this is a special bahuvrīhi by "diṅnāmāny antarāle" [A 2.2.26].

SK 292 · A 1.1.28सर्वनामसंज्ञा
विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ ॥ २९२ ॥
vibhāṣā diksamāse bahuvrīhau
vibhāṣā diksamāse bahuvrīhau — 1.1.28. Optionally, [the words sarva etc. retain the sarvanāma-designation] in a bahuvrīhi compound that is a directional compound (dik-samāsa).

Rule. In a dik-samāsa — a bahuvrīhi compound of two direction-words naming the region between them, formed by the rule diṅnāmāny antarāle — the name sarvanāman applies optionally. So syāṭ (SK 291) and yāṭ (SK 290) are both available.

Example.

uttarapūrvā "the region between north and east":

uttarapūrvā + ṅe → as a pronoun: syāṭ and shortening → uttarapūrvasyai;

uttarapūrvā + ṅe → not as a pronoun: yāṭ → uttarapūrvāyai.

pronoun (syāṭ)not a pronoun (yāṭ)
dative sg.uttarapūrvasyaiuttarapūrvāyai
ablative / genitive sg.uttarapūrvasyāḥuttarapūrvāyāḥ
genitive pl.uttarapūrvāsāmuttarapūrvāṇām
locative sg.uttarapūrvasyāmuttarapūrvāyām

Applies when / blocked by. Only the compound that diṅnāmāny antarāle specifically prescribes counts. A bahuvrīhi that merely contains direction-words does not: "she for whom what is north is east" — a confused woman — is also uttarapūrvā, but she gets uttarapūrvāyai only. The word bahuvrīhau in the sūtra is there for clarity, since the compound named is a bahuvrīhi anyway.

A parallel case: antarā in the sense "outer" is a pronoun, so antarasyai śālāyai "to the outer hall" (that is, bāhyāyai). But the pronoun-list admits antara only for what is not a city (apurī), so for a city it is antarāyai nagaryai.

Siddhānta-kaumudī
अत्र सर्वनामता वा स्यात् । उत्तरपूर्वस्यै । उत्तरपूर्वायै । दिङ्नामान्यन्तराले इति प्रतिपदोक्तस्य दिक्समासस्य ग्रहणान्नेह । योत्तरा सा पूर्वा यस्या उन्मुग्धायास्तस्यै उत्तरपूर्वायै । बहुव्रीहिग्रहणं स्पष्टार्थम् । अन्तरस्यै शालायै । बाह्यायै इत्यर्थः । अपुरीत्युक्तेर्नेह । अन्तरायै नगर्यै ॥

Here [in a directional bahuvrīhi] the sarvanāma-designation applies optionally. [Dative singular:] uttarapūrvasyai (sarvanāma) / uttarapūrvāyai (non-sarvanāma). Because it is the dik-samāsa specifically prescribed (pratipadokta) by "diṅnāmāny antarāle" [2.2.26] that is taken here, and not [any bahuvrīhi], the rule does not apply in the case "yā uttarā sā pūrvā yasyāḥ" — of the confused woman (unmugdhā), for whom "what is north (uttarā) is [taken as] east (pūrvā)"; for her, only uttarapūrvāyai. The mention of "bahuvrīhi" [in the sūtra] is for clarity (spaṣṭārtha). antarasyai śālāyai — meaning "for the outer hall (bāhyā)." Because of the statement "apurī (not a city)," the rule does not apply here: antarāyai nagaryai [because nagarī is a purī (city), whereas the condition is apurī (not a city) — no sarvanāma option].

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 80
—स्पष्टार्थमिति । प्रतिपदोक्तादिकसमासविधायके ‘दिङ्नामानि—’ इति सूत्रे ‘शेषो बहुत्रीहिः’ इत्यतो बहुत्रीहिरित्यधिकारादिति भावः
Bālamanoramā
विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ - तत्र विशेषं दर्शयितुमाह — विभाषा दिक्समासे ।सर्वादीनी॑त्यतःसर्वनाम॑ग्रहणमनुवर्तते । तदाह — अत्रेति । दिक्समासे इत्यर्थः । 'न बहुव्रीहौ' इत्यलौकिकविग्रहवाक्ये नित्यनिषेधे प्राप्ते विकल्पार्थमिति केचित् । गौणत्वादप्राप्ते विभाषेयमित्यन्ये । सर्वनामत्वपक्षे उदाहरति — उत्तरपूर्वस्यै इति । स्याड्ढ्रस्वौ । उत्तरपूर्वायै इति । सर्वनामत्वाऽभावपक्षे याट् । उत्तरपूर्वायाः-उत्तरपूर्वस्याः । उत्तरपूर्वासाम् — उत्त्रपूर्वाणाम् । उत्तरपूर्वस्याम् — उत्तरपूर्वायाम् ।सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः॑ इति मात्रग्रहणात्संप्रत्यसर्वनामत्वेऽपि पूर्वपदस्य पुंवत्त्वम् । ननूत्तरा दिगिति गत्वा मोहवशात्पूर्वा दिक् यस्याः सा उत्तरपूर्वा । 'अनेकमन्यपदार्थ' इति बहुव्रीहिः । अत्रापि दिक्शब्दघटितसमासत्वात्सर्वनामताविकल्पे उत्तरपूर्वस्यै — उत्तरपूर्वायै इति रूपद्वयं स्यात् । स्याडागमस्तु नेष्यते । तत्राह — दिङ्नामानीति ।दिङ्नामान्यन्तराले॑ इति बहुव्रीहिः प्रतिपदोक्तो दिक्समासः, दिक्शब्दमुच्चार्यं विहितत्वात् । नतु 'अनेकमन्यपदार्थे ' इति बहुव्रीहिरपि । ततश्च लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया न तस्येह ग्रहणमित्यर्थः । योत्तरेति । उत्तराशब्दस्य पूर्वाशब्दस्य च सामानाधिकरण्यं द्योतयितुं यत्तच्छब्दौ । सामानाधिकरण्याऽभावे 'अनेकमन्यपदार्थे' इति बुहुव्रीहेरसंभवात्,बहुव्रीहिः समानाधिकरणानां वक्तव्य)॑ इति वचनात् । उन्मुग्धाया इति । तेन पूर्वोत्तरयोर्विरोधात्कथं सामानादिकरण्यमिति शङ्का निरस्ता । ननु 'विभाषा दिक्समासे' इत्येवास्तु, बहुव्रीहिग्रहणं न कर्तव्यं, प्रतिपदोक्तत्वेनदिङ्नामानी॑ति बहुव्रीहेरेव ग्रहणसिद्धेरित्यत आह — बहुव्रीहिग्रहणं स्पष्टार्थंमिति । बाह्रायै इत्यर्थ इति ।अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये । छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि चे॑ति कोशात् । अर्थान्तरपरत्वेन तु सर्वनामत्वाऽभावान्न स्यादिति भावः । अपुरीत्युक्तेरिति ।अन्तरं बहिर्योगेति गणसूत्रे॑ इति शेषः ।

vibhāṣā diksamāse bahuvrīhau — To show the special [rule] therein, he states "vibhāṣā diksamāse." From "sarvādīni [sarvanāmāni]" [1.1.27] the word "sarvanāma" is carried forward (anuvṛtti). He states this by "atra (here)" — meaning "in a directional compound (dik-samāsa)." Some (kecit) [hold]: since a permanent prohibition (nitya-niṣedha) is obtained by "na bahuvrīhau" [1.1.29] in the technical analytic phrase (alaukika-vigraha-vākya), [this rule] serves the option (vikalpa). Others (anye) [hold]: since [the sarvanāma-designation] is not [otherwise] obtained because [the prior member] is subordinate (gauṇa), this is an option where [the operation was otherwise] not obtained (aprāpta-vibhāṣā).

On the sarvanāma side he exemplifies: "uttarapūrvasyai" — with the syāṬ [augment] and the shortening (hrasva). "uttarapūrvāyai" — on the non-sarvanāma side, with the yāṬ [augment, by "yāḍāpaḥ" 7.3.113]. [Ablative/genitive:] uttarapūrvāyāḥ (non-sarvanāma) / uttarapūrvasyāḥ (sarvanāma). [Genitive plural:] uttarapūrvāsām (sarvanāma) / uttarapūrvāṇām (non-sarvanāma). [Locative singular:] uttarapūrvasyām (sarvanāma) / uttarapūrvāyām (non-sarvanāma). By the word "mātra" in "sarvanāmno vṛttimātre puṃvadbhāvaḥ" (a sarvanāma behaves as masculine in any compound whatsoever), the prior member [uttara] behaves as masculine even now, in the non-sarvanāma [option].

Objection: [Consider] "she for whom, having gone [thinking] 'north is the direction,' then out of confusion (moha) the direction is [taken as] east (pūrvā)" — she is "uttarapūrvā," a bahuvrīhi by "anekam anyapadārthe [bahuvrīhiḥ]" [2.2.24]. Here too, since the compound involves directional words (dik-śabda), if the sarvanāma-designation were optional, two forms — uttarapūrvasyai and uttarapūrvāyai — would result; but the syāṬ-augment [form] is not desired here. To this he says "diṅnāmāni": the bahuvrīhi [prescribed] by "diṅnāmāny antarāle" [2.2.26] is the specifically-prescribed (pratipadokta) dik-samāsa, because it is enjoined by explicitly uttering the word "dik" (direction); but not [merely] the bahuvrīhi [prescribed] by "anekam anyapadārthe." And thus, by the paribhāṣā "lakṣaṇa-pratipadoktayoḥ pratipadoktasya [grahaṇam]" (where a general characterization and a specific mention compete, the specifically-mentioned is taken), that [general bahuvrīhi, as in the "confused woman" case] is not included here — this is the meaning.

"yā uttarā…": the relative-correlative words (yat-tat) are used to indicate the co-referentiality (sāmānādhikaraṇya) of the words "uttarā" and "pūrvā" [the two direction-words denoting one and the same direction]; for, in the absence of co-referentiality, the bahuvrīhi by "anekam anyapadārthe" would be impossible, since it is stated (vacana): "the bahuvrīhi is to be taught for [words that are] co-referential (samānādhikaraṇa)." "of the confused (unmugdhā) [woman]" — by this the doubt "how can there be co-referentiality, given the contradiction between east (pūrva) and north (uttara)?" is dispelled [it is possible only through her confusion]. Objection: Let the sūtra be merely "vibhāṣā diksamāse"; the word "bahuvrīhau" need not be made, since, by its being specifically-prescribed (pratipadokta), the taking of precisely the bahuvrīhi [prescribed] by "diṅnāmāni" is established. To this he says: "the mention of 'bahuvrīhi' is for clarity (spaṣṭārtha)."

"meaning bāhyāyai (for the outer)": according to the lexicon (kośa): "antara [means] avakāśa (space/opportunity), avadhi (limit), paridhāna (garment), antardhi (concealment), bheda (difference), tādarthya (purpose); chidra (gap), ātmīya (one's own), vinā (without), bahis (outside), avasara (occasion), madhya (middle), and antarātman (the inner self)." But when it denotes another meaning, there being no sarvanāma-designation, [the syāṬ form] would not occur — this is the point. "because of the statement 'apurī (not a city)'": supply "in the gaṇa-sūtra 'antaraṃ bahiryoga[-upasaṃvyānayoḥ]'" [where the condition "apurī" is stated; hence antarāyai nagaryai, since nagarī is a purī].

SK 293 · A 7.3.115V
विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्याम् ॥ २९३ ॥
vibhāṣā dvitīyātṛtīyābhyām
vibhāṣā dvitīyātṛtīyābhyām — 7.3.115. Optionally, after dvitīya and tṛtīya [the syāṭ augment is added to a following ṅit affix, and the āp is shortened].

Rule. After dvitīyā "second" and tṛtīyā "third", a ṅit ending takes syāṭ, with shortening of the āp, optionally. In the other option yāṭ applies.

Example.

dvitīyā + ṅe → dvitīyasyai or dvitīyāyai.

dvitīyā + ṅasi / ṅas → dvitīyasyāḥ or dvitīyāyāḥ.

dvitīyā + ṅi → dvitīyasyām or dvitīyāyām.

The rest is like ramā; tṛtīyā is the same.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji remarks that this sūtra could be dispensed with, because a supplementary statement already counts a word ending in tīya as a pronoun before ṅit endings.

Watch out. Under this sūtra Bhaṭṭoji gathers several loose ends of the ā-class. Take them one at a time.

Words meaning "mother". By ambārtha-nadyor hrasvaḥ (SK 267) a word meaning "mother", like a nadī-word, has a short vowel in the vocative singular: he amba, he akka, he alla (not he ambe). A vārttika limits this: a word containing an unconjoined ḍ, l or k is not shortened, so he ambāḍe, he ambāle, ambike (so printed) keep the ordinary e of SK 288.

jarā "old age". Before a vowel-initial ending, jarā may take the substitute stem jaras (an option). jarā + au → jarasau: the jaras-substitution is the later rule and so displaces the śī of SK 287, and once jaras stands there is no āp to trigger śī. jarā + ām → jarasām: jaras is later than nuṭ too. In the other option, and before consonant-initial endings, jarā is like ramā. Some say jarasī, with śī applied first; Bhaṭṭoji calls this baseless (scholars discuss this).

Why the āp-rules do not chase the substitute. A substitute is normally treated like its original (sthānivadbhāva). So one might expect jaras, standing for an āp-ending stem, to keep attracting the five āp-operations — śī (SK 287), e (SK 289), yāṭ (SK 290), nuṭ (SK 208) and ām for ṅi (SK 270) — and likewise the substitutes nas, niś, pṛt below. They do not. Treatment-as-original is withheld for an operation conditioned by the original's actual sound (an-al-vidhau). These five rules are such operations. Their āp is read as a merger (praśleṣa) of ā + āp, so that what each rule grasps is the āp in the shape of the sound ā. So they do not apply to jaras. Bhaṭṭoji draws two further consequences: the word dīrgha in the rule that drops su after a feminine ā or ī could be dispensed with by the same reading (atikhaṭvaḥ, niṣkauśāmbiḥ still come out right); and atikhaṭvāyai takes no yāṭ, because yāṭ needs an aṅga that ends in āp, and the aṅga atikhaṭva does not.

nāsikā "nose", niśā "night". By the rule pad-dan-… these take the substitutes nas and niś before śas and the following endings, optionally: nasaḥ (acc. pl.), nasā (instr. sg.), nobhyām; niśaḥ, niśā. In the other option, and before the first five endings (su to auṭ, the group called suṭ), they are like ramā. What happens to niś before a consonant-initial ending is the business of the next group.

Siddhānta-kaumudī
आभ्यां ङितः स्याड्वा स्यादापश्च ह्रस्वः । इदं सूत्रं त्यक्तुं शक्यम् । तीयस्य ङित्सूपसङ्ख्यानात् । द्वितीयस्यै । द्वितीयायै । द्वितीयस्याः । द्वितीयायाः । द्वितीयस्याम् । द्वितीयायाम् । शेषं रमावत् । एवं तृतीया । अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः SK 267 । हे अम्ब । हे अक्क । हे अल्ल ॥

After these two [dvitīya and tṛtīya] a ṅit [affix] optionally takes the syāṭ augment, and the āp is shortened (hrasva). This sūtra could be dispensed with, since there is an additional statement (upasaṃkhyāna) that a tīya-[ending word counts as a sarvanāman] in the ṅit [cases]. [Thus:] dvitīyasyai / dvitīyāyai; dvitīyasyāḥ / dvitīyāyāḥ; dvitīyasyām / dvitīyāyām. The rest is like ramā. So too tṛtīyā. By "the shortening of ambā-meaning words and of nadī [words]" (SK 267) [the vocative is shortened]: he amba, he akka, he alla.

vārttika
असंयुक्ता ये डलकास्तद्वतां ह्रस्वो न

(vārttika) Those ḍa, la, ka which are unconjoined (asaṃyukta) — for words possessing them the shortening (hrasva) does not [apply].

(वार्तिकम्) ॥ हे अम्बाडे । हे अम्बाले । अम्बिके । जरा । जरसौ । शीभावात्परत्वाज्जरस् । आमि नुटः परत्वाज्जरस् । जरसामित्यादि । पक्षे हलादौ च रमावत् । इह पूर्वविप्रतिषेधेन शीभावं कृत्वा संनिपातपरिभाषाया अनित्यतां चाश्रित्य जरसी इति केचिदाहुस्तन्निर्मूलम् । यद्यपि जरसादेशस्य स्थानिवद्भावेनाबन्ततामाश्रित्य औङ् आपः SK 287 । आङि चापः SK 289 । याडापः SK 290 । ह्रस्वनद्यापः SK 208 । ङेराम् SK 270 । इति पञ्चापि विधयः प्राप्ताः । एवं नस्निश्पृत्सु । तथाप्यनल्विधावित्युक्तेर्न भवन्ति । आ-आबिति प्रश्लिष्य आकाररूपस्यैवाऽऽपः सर्वत्र ग्रहणात् । एवं हल्ङ्यादिसूत्रेऽपि आ आप् ङी ई इति प्रश्लेषादतिखट्वो निष्कौशाम्बिरित्यादिसिद्धेदीर्घग्रहणं प्रत्याख्येयम् । नचैवमप्यतिखट्वायेत्यत्र स्वाश्रयमाकारत्वं स्थानिवद्भावेनाप्त्वं चाश्रित्य याट् स्यादिति वाच्यम् । आबन्तं यदङ्गं ततः परस्य याड्विधानात् । उपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमात् । पदन्न इति नासिकया नस् । नसः । नसा । नोभ्यामित्यादि । पक्षे सुटि च रमावत् । निशाया निश् । निशः । निशा ॥

(The foregoing was the vārttika.) [Accordingly, where the hrasva is blocked:] he ambāḍe, he ambāle, ambike. [Now the word] jarā ("old age"); [dual] jarasau. Because it is later (para) than the śī-substitution, jaras [is the substitute]. Before ām [genitive plural], jaras [applies] because it is later than the nuṭ [augment]: jarasām, and so on. In the [other] alternative, and before consonant-initial [affixes], it is like ramā. Here some, by prior-vipratiṣedha (pūrva-vipratiṣedha) making the śī-substitution and relying on the non-permanence (anityatā) of the sannipāta-paribhāṣā, say jarasī; that is baseless. Although — relying, through the sthānivadbhāva of the jaras-substitution, on [its resultant] āp-ending status — the five operations "auṅ āpaḥ" (SK 287), "āṅi cāpaḥ" (SK 289), "yāḍ āpaḥ" (SK 290), "hrasvanadyāpaḥ" (SK 208), and "ṅer ām" (SK 270) would all be obtained (and likewise in nas, niś, pṛt), nevertheless, because of the statement "an-al-vidhau" [sthānivadbhāva does not hold for an operation conditioned by the al of the sthānin], they do not apply, since by resolving "ā-āp" [as a savarṇa-dīrgha] it is everywhere only the āp in the form of an ā-kāra that is grasped. So too in the halṅyādi-sūtra: since, by resolving "ā āp, ṅī ī," the forms atikhaṭvaḥ, niṣkauśāmbiḥ, etc. are established, the mention of "dīrgha" [there] can be dispensed with. Nor should it be objected that even so, in atikhaṭvāyai, relying on the ā-kāra-ness (which has its own basis) together with the āp-ness [obtained] via sthānivadbhāva, yāṭ would apply — because yāṭ is enjoined [only] after an aṅga that ends in āp, this following from the tadādi-restriction on the upasarjana feminine affix. [For nāsikā:] by "pad-dan..." the substitute nas [replaces nāsikā]: nasaḥ, nasā, nobhyām, and so on; in the alternative, and in the suṭ, like ramā. [For niśā:] the substitute niś: niśaḥ, niśā.

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 80–81
—त्यक्तुं शक्यमिति । न चावन्तस्य द्वितीयादिशब्दस्य तीयप्रत्ययान्तलाभावाद् ‘विभाषा द्वितीया—’ इति सूत्रमावश्यकमिति शङ्क्यम् । एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणादावन्तस्यापि तीयप्रत्ययान्तलात् ‘तीयस्य’ इति पुंनपुंसकार्थमवश्यं वक्तव्येनानेनैव सिद्धौ ‘विभाषा द्वितीया—’ इति सूत्रं न कर्तव्यमिति भावः ॥—अम्बार्थनद्योर्हस्वः । अत्र ‘अम्बार्थं द्व्यक्षरं यदि’ इति वचनात् द्व्यच्कस्यैवाम्बार्थस्य हस्वो भवति नान्येषामित्याशयेन फलितमाह—असंयुक्ता ये डलका इत्यादि ॥—जरेति । ‘जूष् वयोहानौ’ इत्यस्मात् ‘षिद्भिदादिभ्यः—’ इत्यङि ‘ऋद्दशोऽङि—’ इति गुणे कृते टाप् ॥—शीभावात्परत्वाज्जरसित्यादि । ननु ‘औङ आपः’ ‘हस्वनद्यापो नुद्’ इत्यपेक्षया ‘जरायाः—’ इति सूत्रस्य परलादस्त्वेव परलम् ‘आङि चापः’ ‘याडापः’ ‘ङेराम्’ इति विधयो जरसादेशं वाधित्वा परलात् स्युरिति चेत् । अत्राहुः । ‘आङि चापः’ इत्येकारादेशे कृतेऽप्येकदेशविकृतन्यायेन ‘जरायाः’ इति जरसादेशप्रसक्त्या नित्यलादेकारादेशं वाधित्वा जरसादेश एव भवति । न चैकारादेशोऽपि नित्य एव जरसादेशे कृतेऽपि स्थानिवत्त्वेनावन्तलात् ‘आङि चापः’ इति प्रवृत्तेरिति वाच्यम् । आकाररूपस्यैवापः सर्वत्र ग्रहणात् इत्यनुपदमेव वक्ष्यमाणलात्तदप्रवृत्तेः । ‘याडापः’ इति याडागमं तु जरसादेशोऽन्तरङ्गलाद्वाधते । आकाररूपापः परस्य ङितः सुपो विहितस्य याटो बह्वाश्रयत्वेन वहिरङ्गलात् । डेराममपि जरसादेशो निल्यलाद्वाधते । न चाकाररूपावन्तात्पस्य डेरामि कृते संनिपातपरिभाषया जरसादेशस्याप्रवृत्तौ न तस्य निल्यतेति वाच्यम् ॥ रूपमालायां जरसीत्युक्तलादिष्टानुरोधादुक्तपरिभाषाया अनिल्यलाभ्युपगमे वाधकाभावादिति ॥—स्वाश्रयमिति । यजादिष्टवाश्रयं तन्निमित्तकमिल्यर्थः । यजादिष्टप एव याडागमापादानात्स्वशब्देन तत्परामृश्यते ॥—स्थानिवद्भावेनेति । न चैवं लाक्षणिकलात्कथमिह याद् स्यादिति वाच्यम् । अतिदेशविषये लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषायाः प्रवृत्तौ अतिदेशस्य वैयर्थ्यापत्तेः ॥ अतो व्याचष्टे—आवन्तं यदङ्गमिति । ‘यस्मात्प्रलयविधिस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्’ इति नियमादतिखट्वेति यदङ्गं तदावन्तं न भवति, यच्चावन्तं खट्वेति तदङ्गं न भवतीति नात्र याडागमप्रसक्तिरिति भावः ॥ अत्र नव्याः । ‘प्रलयग्रहणे तदन्तग्रहणम्’ इत्याप्ग्रहणेनावन्तं गृह्यते । आवन्तस्याङ्गविशेषणे लावन्तान्तग्रहणादतिखट्वायेत्यत्रोक्तदोषतादवस्थ्यमिति यद्युच्यते, तर्ह्यङ्गेनावन्तं विशेष्यताम्—अङ्गसंज्ञकं यदावन्तमिति, तथा च नोक्तातिप्रसङ्गशङ्कालेश इत्याहुः ॥ स्त्रीप्रलये तदादिनियमो नेत्याशङ्क्याह— उपसर्जनेति । अयं भावः । ‘स्त्रीप्रलये चानुपसर्जने न’ इत्यनुपसर्जनस्त्रीप्रलये तदादिनियमप्रतिषेधो वक्ष्यते न तूपसर्जनेऽपि । अतएव परमकारीषगन्धीपुत्रवदतिकारीषगन्ध्यापुत्र इत्यत्र ‘ध्यडः संप्रसारणं पुत्रपल्लोस्तत्पुरुषे’ इति संप्रसारणं न भवति । अतिकारीषगन्ध्यस्य हि ध्यडन्तलाभावात् । न च बहुश्रेयसीत्यत्र श्रेयसीत्युत्तरभागस्य ड्यन्तलावाथा हल्ड्यादिलोपः प्रवर्तते तथा तत्राप्युत्तरभागस्य ध्यडन्तलात्संप्रसारणं स्यादेवेति शङ्क्यम् । पूर्वपदस्य ध्यडन्तस्य पुत्रपल्लोरुत्तरपदयोः संप्रसारणमिति ‘ध्यडः संप्रसारणम्’ इत्यत्रैव वक्ष्यमाणलात् ॥—टतयोष्ठयौ नेति । धुडभावे टस्य ठो न । धुदपक्षे तु तस्य थो नेति विवेकः ॥—न भवतीति । जस्तात्प्राक् षस्य कलं न भवतील्यर्थः ॥—केचित्त्विति । परिशिष्टकारादयः ॥—निच्शु इति । अत्र ‘शर्द्धोऽटि’ इति पक्षे छलं बोध्यम् ॥—मांसपृतनेति । पृतना सेना ॥—नात्वं नेति । ‘अस्त्रियाम्’ इति पर्युदासादिति भावः
Bālamanoramā
विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्याम् - विभाषा ।घेर्ङिती॑त्यतो ङितीत्युनुवृत्तं षष्ठआ विपरिणम्यते । 'याडापः' इत्यत आप इति, 'सर्वनाम्नः स्याट्' इत्यतःस्या॑ङिति, 'ह्रस्व' इति चानुवर्तते । तदाह — आभ्यामित्यादिना । इदमिति ।विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्या॑मिति सूत्रं न कर्तव्यमित्यर्थः । कुत इत्यत आह — तीयस्येति । विभाषाप्रकरणे तीयप्रत्ययान्तस्य ङित्सु सर्वनामत्वोपसङ्ख्यानादित्यर्थः । नच तीयस्य ङित्सूपसङ्ख्यानमेव त्यज्यतामिति वाच्यं, पुंनपुंसकार्थं तस्यावश्यकत्वात् । अम्बार्थेति । व्याख्यातमिदं पुंसीदन्ताधिकारे । तत्र नदीविषये उदाह्यतम्, अम्बार्थानुदाहरति-हे अम्बेत्यादि । शेषं रमावत् । अत्र भाष्येडलकवतीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । हे अम्बाडे । हे अम्बाले । हे अम्बिके । तदिदं वार्तिकं न कर्तव्यमित्युक्त्वाद्व्यच्कस्यैवाम्बार्थस्य ह्रस्व॑ इति स्थितम् । यथाश्रुतवार्तिके तु हे अल्लेत्यत्राऽव्याप्तिः स्यादिति तदाशयः । तदत्र फलितमाह — असंयुक्ता इति । द्व्यच्कानामम्बार्थानां ह्रस्व इत्यस्याङ्गत्वात्तदन्तविधिः । अतो जगदम्बेत्यत्र द्व्यच्काम्बान्तत्वाद्भवति ह्रस्वः । जरेति ।जृष् वयोहानौ॑ । 'षिद्भिदादिभ्यः' इत्यङ ।ऋदृशोऽङी॑ति गुणः, रपरत्वम् । अदन्तत्वाट्टाप्, सुः, हल्ङ्यादिना सुलोप इति भावः । जरसाविति । जराया जरसन्यतरस्या॑मिति अजादौ जरसादेश इति भावः । ननु शीभावे कृते सति आबन्तसन्निपातमुपजीव्य प्रवृत्तस्य तस्य सन्निपातपरिभाषया आबन्तत्वविधातकजरसादेशनिमित्तत्वाऽसम्भवेन जरसादेशाऽभावे आद्गुणे 'जरे' इत्येव स्यादित्यत आह — शोभावादिति । जरसि कृते तु आबभावान्न शीभाव इति भावः । जरसः । जरसं जरसौ जरसः । टा-जरसा । न चात्र जरा आ इति स्थिते जरसादेशं बाधित्वा परत्वात् 'आङि चापः' इत्येत्त्वेऽयादेशे जरयेत्येव युक्तमिति वाच्यम्, एकदेशविकृतन्यायेन कृतेऽप्येत्येव प्रवृत्तस्य जरसादेशस्य नित्यतया तस्याव प्रवृत्तेः, परान्नित्यस्य बलवत्त्वात्, आपः परस्य ङितः सुपो विहितस्य याटो बह्वाश्रयत्वेन बहिरङ्गत्वात् । ङसिङसोः-जरसाः । अत्रापि पूर्ववद्याट् न । जरसोः । एत्त्वं बाधित्वा नित्यत्वाज्जरम् । आमि-जरसाम् । नन्वामि नुटि कृत#ए अजादिविभक्त्यभावात्कथं जरसादेश इत्यत आह — आमि नुट इति । ङौ जरसि । परमपि ङे रामं याटं च नित्य्त्वादन्तरङ्गत्वाच्च क्रमेण बाधित्वा जरस् । पक्षे हलादौ च रमावदिति । जरसादेशाऽभावपक्षे हलादावपि रमावदित्यर्थः । मतान्तरं दूषयितुमनुवदति-इह पूर्वेत्यादिना । इह=जराशब्दे जरा औ इति स्थिते शीभावमाश्रित्य जरसी इति केचिदाहुरित्यन्वयः । आश्रित्येत्यनन्तरं-॒जरसादेशे कृते॑ इति शेषः । ननु शीभावं बाधित्वा परत्वाज्जरसादेश एव युक्त इत्यत आह — पूर्वविप्रतिषेधेनेति ।विप्रतिषेधे पर॑मित्यत्र परशब्दस्येष्टवाचितामाश्रित्य क्वचित्पूर्वस्य प्रवृत्त्याश्रयणेनेत्यर्थः । नन्वाबन्तसंनिपातमुपजीव्य प्रवृत्तस्य शीभावस्य संनिपातपरिभाषया आबन्तसंनिपातविघातकजरसादेशनिमित्तत्वं न सम्भवतीत्यत आह — संनिपातपरिभाषाया अनित्यतां चेति । तन्निर्मूलमिति । पूर्वविप्रतिषेधाश्रयणस्य भाष्यापरिगणितेष्वप्रवृत्तेः संनिपातपरिभाषायाः सर्वत्रानित्यत्वाश्रयणे प्रमाणाऽभावाच्चेति भावः । स्यादेतत् । जरसौ, जरसामित्यत्र 'औङ आपः' 'ह्रस्वनद्यापो नु' डित्यपेक्षया परत्वादस्तु जरसादेशः । अस्तु च ङेङसिङस्सु जरसे जरस इत्यत्र याटमन्तरङ्गत्वात् बाधित्वा जरसादेशः, अस्तु च ङौ जरसीत्यत्र नित्यत्वादाममन्तरङ्गत्वाद्याटं च बाधित्वा जरसादेशः । तथापि तस्य=जरसादेशस्य स्थानिवत्त्वेन आबन्तत्वात्तमाश्रित्य एत्त्वशीभावयाड्नुडागमाः कुतो न स्युः । किञ्चाऽनेनैव न्यायेन नासिकाशब्दस्य निशाशब्दस्य पृतनाशब्दस्य च एत्त्वशीभावयाड्नुडागमान् बाधित्वा जरसादेशः । तथापि तस्य=जरसादेशस्य स्थानिवत्त्वेन आबन्तत्वात्तमाश्रित्य एत्त्वशीभावयाड्नुडागमा प्रसज्येरन्निति शङ्कते — यद्यपीत्यादिना । परिहरति — तथापीति । स्थानीभूताबन्ताश्रयविधय एते एत्त्वादिविधयः, अतस्तेषु कर्तव्येषु जरसाद्यादेशानां स्थानिवत्त्वं न सम्भवति, अनल्विधाविति तन्निषेधात् । ततश्च जरसाद्यादेशानामाबन्तत्वाऽलाभादेत्त्वादिविधियो न भवन्तीत्यर्थः । नन्वल्त्वव्याप्याऽकारत्वादिधर्मपुरस्कारेण स्थान्यलमाश्रित्य प्रवर्तमानो विधिरल्विधिः, नतु यथाकथञ्चिदलाश्रयविधिरपि, रामायेत्यत्रसुपि चे॑ति दीर्घाऽभावप्रसङ्गात् । तत्र हि दीर्घो यञादिसुपि परतो विधीयते । यादेशस्य च सुप्त्वं स्थानिवत्त्वलभ्यम् । यादेशस्य च एकारोऽल् स्थानी । ततश्च दीर्घस्य स्वनिमित्तभूतसुप्त्वांशे तदाश्रयत्वादनल्विधाविति निषेधाद्दीर्घे कर्तव्ये यादेशस्य स्थानिवत्त्वाऽभावेन सुप्त्वाऽभावत्तस्मिन् परतो दीर्घो न स्यात् । अल्त्वब्याप्याऽकारत्वादिधर्मपुरस्कारेण स्थान्यलमाश्रित्य प्रवर्तमानो विधिरल्विधिरित्याश्रयणे तु न दोषः । दीर्घो हि यादेशस्थानिभूतमेकारमेकारत्वेन नाश्रयति । किंतु सुप्त्वेनैव । सुप्त्वं चाल्त्वव्याप्यं न भवति, भ्यामादावपि सत्त्वात् । ततश्च दीर्घस्यानल्विधात्वात्तस्मिन् कर्तव्ये यादेशस्य स्थानिवत्त्वेन सुप्त्वसंभवाद्दीर्घो निर्बाधः । प्रकृते च एत्त्वादिविधयो जरसादेशस्थानीभूताबन्तत्वपुरस्कारेण संभवत्प्रवृत्तिकाः । आप्त्वं च समुदास्य धर्मः, नत्वाकारमात्रस्या । ततश्च एत्त्वादिविधीनामनल्विधित्वात्तेषु कर्तव्येषु जरसादेशस्य स्थानिवत्त्वेनाबन्तत्वं दुर्वारमित्याशङ्क्याह — आ आबित्यादिना । 'आङि चापः' इत्यादिषु सवर्णदीर्घेण आ आबिति प्रश्लिष्य आकाररूपाबन्ताश्रयणेन एत्त्वादयो विधीयन्ते । ततश्च ते आकारत्वरूपेणाप्यापमाश्रयन्तीति तेषामल्विधित्वात्तेषु कर्तव्येषु जरसादेशस्य स्थानिवत्त्वादाबन्तत्वं न संभवति । ततश्च एत्त्वादिविधयोऽत्र न भवन्तीत्यर्थः । प्रसङ्गादाह — एवमिति । यथा 'आङि चापः' इत्यादिषु आ-आबिति प्रश्लेषः, एवं 'हल्ङ्याब्भ्यां' इत्यत्र ङी ई, आ आबिति सवर्णदीर्घेण प्रश्लेषाद्दीर्घग्रहणं प्रत्याख्येयमित्यन्वयः । ननु तत्र दीर्घग्रहणाऽभावे — ॒अतिखट्वः॑निष्कौशाम्बि॑रित्यत्रापि सुलोपः स्यात् । तथाहि खट्वाशब्दष्टाबन्तः खट्वामतिक्रान्तोऽतिखट्वः ।अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे ॑ इति समासः । कुशाम्बेन निर्वृत्ता नगरी कौशाम्बी ।तेन निर्वृत्त मित्यण् ।टिड्ढाण॑ञिति ङीप् । निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः-निष्कौशाम्बिः ।निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या॑ इति समासः । उभयत्रापिगोस्त्रियो॑रिति आपो ङीपश्च ह्रस्वः, ततः सुबुत्पत्तिरिति स्थितिः । अत्र स्थानिवत्त्वेनाऽऽकाररूपाबन्तत्वस्य ईकाररूपव्यन्तत्वस्य चानपायात्सोर्हल्ङ्यादिलोपे प्राप्ते तन्निवृत्त्यर्थं दीर्घग्रहणमावश्यकमेवेत्यत आह — अतिखट्वो निष्कौशाम्बिरित्यादिसिद्धेरिति । अयमाशयः-ङी ई, आ आबिति प्रश्लेषे सति आत्वरूपेण ईत्वरूपेण च ङ्यापावाश्रित्य सुलोपप्रवृत्तिर्वक्तव्या । ईत्वात्वयोश्च अल्त्वव्याप्यधर्मत्वात्तत्पुरस्कारेण प्रवर्तमानवलोपविधेरल्विधित्वान्न स्थानिवत्त्वेन ङ्याबन्तत्वमस्तीति न सुलोप इति । एवञ्च दीर्घग्रहणप्रयोजनस्य प्रश्लेषेणैव सिद्धत्वाद्धल्ङ्यादिसूत्रे दीर्घग्रहणं न कर्तव्यमित्यन्यत्र विस्तरः । स्यादेतत् । 'याडापः' इत्यत्रआ-आ॑बिति प्रश्लेषे सत्यपि अतिखट्वायेत्यत्र याड् दुर्वारः । खट्वामतिक्रान्तोऽतिखट्वः । 'अत्यादयः' इति समासेगोस्त्रियो॑रिति ह्रस्वत्वे रूपम् । ततो ङेर्यादेशेसुपि चे॑ति दीर्घे अतिखट्वायेति रूपम् । तत्र 'याडापः' इति याट् स्यात् । दीर्घे सति स्थानिवत्त्वेनाऽऽकाररूपाप्त्वस्य सत्त्वात् । नचाकारत्वस्य अल्त्वव्याप्यधर्मत्वात्तत्पुरस्कारेण प्रवर्तमानयाड्विधेरल्विधित्वान्न दीर्घस्य स्थानिवत्त्वेनाऽऽकारत्वावच्छिन्नाप्त्वमिति वाच्यं, याड्विविधिर्हि आकाररूपाऽऽबाश्रयः । तत्र आकाररूपत्वं दीर्घस्य स्वत एव सिद्धमिति न तत्स्थानिवत्त्वलभ्यम् । किन्तु आप्त्वमेव स्थानिवत्त्वलभ्यम् । आप्त्वं च समुदायधर्म एव । नत्वल्त्वव्याप्यधर्मः । तेन रूपेण स्थान्यलाश्रयत्वेऽपि अल्विधित्वाऽभावाद्याड्विधौ स्थानिवत्त्वं दुर्वारमिति शङ्कामुद्भाव्यपरिहरति-न चेति । एवमपीति । 'याडाप#ः' इत्यत्राऽऽकारप्रश्लेषे सत्यपीत्यर्थः ।स्वाश्रयमिति । स्वः आकार आश्रयो यस्याकारत्वस्य तत्स्वाश्रयम् । स्तवस्सिद्धमिति यावत् । एवमपीत्यारभ्य याट् स्यादित्यन्तः संदर्भः शङ्कापरः । इति च न वाच्यमित्यन्वयः । कुत इत्यत आह — आबन्तं यदङ्गमिति । 'याडपः' इत्यत्र हि आब्ग्रहणेन प्रत्ययग्रहणपरिभाषया आबन्तं गृह्रते । अङ्गस्येति तद्विशेषणं भवति । ततश्चाबन्तादङ्गात्परस्य ङितो याड्विधीयते । यस्माच्छब्दाद्यः प्रत्ययो विहितस्तादृशप्रकृतिभूतशब्दरूपाद्यवयवकस्य तत्प्रत्ययरूपान्तावयवकस्य समुदायस्य ग्रहणमिति परभाषार्थः । प्रत्ययग्रहणे प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य ग्रहणमिति पर्यवसन्नार्थः । प्रकृते चातिखट्वायेत्यत्र खट्वशब्दाददन्ताट्टाब्विधानात्खट्वेत्येव टाबन्तम् । तत्तु ङितं विभकिंत प्रति नाङ्गम्, अतिखट्वशब्दादेव ङितो विधानात् । यत्त्वमङ्गनतिखट्वेति, न तट्टाबन्तमतः स्थानिवत्त्वेन आप्त्वे सत्यपि न याडिति भावः । ननुष्यङः सम्प्रसारण॑मित्यत्र भाष्येस्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने ने॑त्युपसर्जनादन्यत्रैव तदादिनियमनिषेधस्योक्ततया तदन्ते गृहीते तेनाङ्गस्य विशेषणादाबन्तान्तं यदङ्गमित्यर्थादतिखट्वायेत्यत्र स दोषस्तदवस्थ इति वाच्यम्, अङ्गस्य विशेषणत्वाश्रयणात् । अत एवङ्याब्ग्रहणे अदीर्घ आदेशो न स्थानिव॑दिति वार्तिककारमतं ह्रस्वे फलाऽभावेन स्थानिवद्भावाऽप्रसक्त्या कथं तत्स्थानिके दीर्घे तल्लाभ इति भाष्यकारेण दूषितम् । अथ नासिकाशब्दे विशेषमाह — पद्दन्निति । शसि-नसः । टा-नसा । नोभ्यामित्यादीति । नस् — भ्यामित्यत्र 'स्वादिषु' इति पदत्वे 'ससजुषो रुः' इति रुत्वेहशि चे॑त्युत्वे गुणे नोभ्यां नोभिरित्यादि रूपमित्यर्थः । नस्सु । पक्षे इति । शसादौ नशादेशाऽभावपक्षे इत्यर्थः । अथ निशाशब्दे विशेषं दर्शयति-निशाया निशिति ।शसादौ 'पद्दन्नो' इत्यनेने॑ति शेषः । निश्-भ्यामिति स्थिते ।

vibhāṣā dvitīyātṛtīyābhyām — [On] "vibhāṣā": from "gher ṅiti" [7.3.111] the word "ṅiti" is carried forward (anuvṛtti) and re-cast into the genitive (ṣaṣṭhī) [as ṅitaḥ]; from "yāḍ āpaḥ" [7.3.113], "āpaḥ" [is carried]; from "sarvanāmnaḥ syāṭ" [7.3.114], "syāṭ" [is carried]; and "hrasva" is also carried forward. He [Bhaṭṭoji] states this by "ābhyām..." etc. On "idam": the meaning is that the sūtra "vibhāṣā dvitīyātṛtīyābhyām" need not be composed. Why? He says "tīyasya": because in the vibhāṣā section there is an additional statement (upasaṃkhyāna) that a word ending in the tīya affix is a sarvanāman in the ṅit [cases]. Nor should it be said, "then let it be the upasaṃkhyāna of tīya in the ṅit that is dropped instead," because that [upasaṃkhyāna] is required for the masculine and neuter [genders]. On "ambārtha": this was explained under the masculine i-ending topic; there it was exemplified in the nadī domain, [while here] he exemplifies the ambā-meaning words: "he amba," etc. "The rest is like ramā." Here, in the Bhāṣya, a prohibition must be stated for [words] possessing ḍa, la, ka: he ambāḍe, he ambāle, he ambike. Having said that this vārttika need not be composed, it is settled that the hrasva [applies] only to a two-syllabled (dvyac) ambā-meaning word. With the vārttika as literally worded, however, there would be non-application (avyāpti) in "he alla" — that is his intent. Thereupon he states the upshot: "asaṃyuktāḥ." Since "the hrasva of two-syllabled ambā-meaning words" has the status of an aṅga [-operation], the tadanta-vidhi [applies]; hence in jagadambā, because it ends in the two-syllabled ambā, the hrasva does occur [he jagadamba]. On "jarā": from [the root] jṛṣ "to decline with age," the aṅ [affix] by "ṣid-bhidādibhyaḥ" [3.3.104]; by "ṛdṛśo'ṅi," guṇa [occurs], with r following (raparatva) [→ jar]; being a-ending it takes ṭāp [→ jarā]; then su; and by "halṅyādi..." su is elided — this is the point. On "jarasau": by "jarāyā jaras anyatarasyām" [7.2.101], before a vowel-initial [affix] the jaras substitution [optionally applies] — this is the point. Objection: When the śī-substitution has been made, that [śī], having operated in dependence on (upajīvya) the āp-ending sannipāta, cannot — by the sannipāta-paribhāṣā — be a condition (nimitta) for the jaras-substitution, which destroys the āp-ending status; so, in the absence of the jaras-substitution, with ādguṇa [ā + i → e] it would be simply "jare." To this he says "śībhāvāt": but once jaras has been made, since there is no āp there is no śī-substitution — this is the point. [Hence] jarasaḥ; [accusative] jarasam, jarasau, jarasaḥ; [instrumental, ṭā] jarasā. Nor should it be objected that here, with "jarā ā" [jarā + ṭā] in place, blocking the jaras-substitution, by paratva "āṅi cāpaḥ" [gives] et-tva [ā → e], then ay-ādeśa, so that "jarayā" would be right. For, by the maxim that a thing modified in one part is not thereby a different thing (ekadeśavikṛta-nyāya), the jaras-substitution — which operates even when [et-tva] has been done — is permanent (nitya), and so it operates [in preference], because the nitya is stronger than the para; moreover the yāṭ, enjoined for a ṅit sup coming after āp, being dependent on many things (bahv-āśraya), is bahiraṅga. [Ablative-genitive singular, ṅasi-ṅas:] jarasaḥ — here too, as before, no yāṭ. [Genitive-locative dual:] jarasoḥ. Blocking the et-tva, by permanence [jaras applies]. Before ām [genitive plural]: jarasām. Objection: when nuṭ has been made before ām, there being no vowel-initial vibhakti [any longer], how can the jaras-substitution [apply]? To this he says "āmi nuṭaḥ" [i.e. jaras applies as para to nuṭ]. In the locative (ṅi): jarasi — although [jaras is] later, it blocks in turn both the ṅe→ām ["ṅer ām"] and the yāṭ, by permanence and by antaraṅgatva, [giving] jaras. "In the alternative and before consonants, like ramā" means: in the alternative without the jaras-substitution, and also before consonant-initial [affixes], it is like ramā. To refute the other opinion he restates [Bhaṭṭoji] with "iha pūrva..." etc. The construction is: "iha" = in the word jarā, with "jarā au" in place, relying on the śī-substitution, some say "jarasī"; and after "relying" one must supply "the jaras-substitution having [then] been made." Objection: blocking the śī-substitution, by paratva the jaras-substitution alone is right. To this he says "pūrva-vipratiṣedhena": [they justify their view] by relying on the interpretation that in "vipratiṣedhe param" [1.4.2] the word "para" means "the desired one (iṣṭa)," so that sometimes the prior [rule] is what operates. Objection: the śī-substitution, having operated in dependence on the āp-ending sannipāta, cannot — by the sannipāta-paribhāṣā — be a condition for the jaras-substitution, which destroys that āp-ending sannipāta. To this he says "and [relying on] the non-permanence (anityatā) of the sannipāta-paribhāṣā." "tan nirmūlam" — that is baseless: because reliance on pūrva-vipratiṣedha does not operate in [cases] not enumerated in the Bhāṣya, and because there is no authority (pramāṇa) for treating the sannipāta-paribhāṣā as non-permanent everywhere — this is the point. It might be [urged as follows] (syād etat): in jarasau, jarasām, let the jaras-substitution occur by paratva relative to "auṅ āpaḥ" and "hrasvanadyāpo nuṭ"; and in the ṅe, ṅasi, ṅas [→ jarase, jarasaḥ] let the jaras-substitution occur, blocking the yāṭ by antaraṅgatva; and in the ṅi [→ jarasi] let the jaras-substitution occur, blocking the ām by permanence and the yāṭ by antaraṅgatva. Even so, since the jaras-substitution, by sthānivadbhāva, has āp-ending status, why — relying on it — would not et-tva, the śī-substitution, yāṭ, and the nuṭ augment [wrongly recur]? Moreover by this very reasoning, for the words nāsikā, niśā, pṛtanā — [where] the [nas / niś / pṛt] substitution blocks et-tva, the śī-substitution, yāṭ, and nuṭ — even so, by the sthānivadbhāva of that substitution [giving it] āp-ending status, et-tva etc. would, relying on it, wrongly result. Thus he raises the doubt, with "yadyapi" etc. Response: He resolves it with "tathāpi." These operations — et-tva etc. — are operations based upon the ā-ending that has become the sthānin; therefore, when they are to be performed, the sthānivadbhāva of the jaras etc. substitutions is not available, because it is prohibited by "an-al-vidhau." And so, since the jaras etc. substitutes do not obtain āp-ending status, the et-tva etc. operations do not apply — this is the meaning. Objection [defining al-vidhi]: an al-vidhi is an operation that proceeds by relying on the sthānin's al through a property such as being an a-kāra that is pervaded by al-ness (altva-vyāpya) — not just any operation whatsoever that takes an al as its basis; for [on the looser view] there would arise the unwanted absence of the dīrgha in rāmāya by "supi ca" [7.3.102]. For there the dīrgha is enjoined before a sup beginning with yaṆ; and the sup-hood of the ya-substitute [for ṅe] is obtained [only] through sthānivadbhāva; and the sthānin al of that ya-substitute is the e-kāra. Consequently the dīrgha, in respect of the sup-hood which is its own conditioning cause, would be based on that [al]; so, by the prohibition "an-al-vidhau," when the dīrgha is to be performed the ya-substitute would lack sthānivadbhāva, and, there being no sup-hood, the dīrgha would not occur before it. But if we accept that an al-vidhi is [only] an operation proceeding by relying on the sthānin's al through an al-ness-pervaded property such as being an a-kāra, there is no fault: for the dīrgha does not rely on the e-kāra (the sthānin of the ya-substitute) qua e-kāra, but only qua sup; and sup-hood is not pervaded by al-ness, since it is present also in bhyām etc. [which are not single phonemes]. Hence the dīrgha, being a non-al-vidhi, is unobstructed: when it is to be performed, the ya-substitute's sup-hood is available through sthānivadbhāva. And in the present case the et-tva etc. operations have their possible operation through the āp-ending status that is the sthānin of the jaras-substitution; and āp-ness is a property of the whole (samudāya), not of the ā-kāra alone. So, since the et-tva etc. operations would [on that showing] be non-al-vidhis, when they are to be performed the āp-ending status of the jaras-substitution via sthānivadbhāva would be unavoidable. Raising this doubt, he says "ā āb" etc.: in "āṅi cāpaḥ" and the like, by resolving "ā + āp" as a savarṇa-dīrgha, the et-tva etc. are enjoined with reference to the ā-ending in the form of an ā-kāra; and so they rely on the āp qua ā-kāra-ness as well. Hence they are al-vidhis, and when they are to be performed the āp-ending status of the jaras-substitution via sthānivadbhāva is not available; therefore the et-tva etc. operations do not apply here — this is the meaning. Incidentally he adds, "evam": just as in "āṅi cāpaḥ" etc. there is the resolution "ā-āp," so in "hal-ṅyāb-bhyaḥ" [6.1.68], since by resolving "ṅī ī, ā āp" as a savarṇa-dīrgha [the forms are secured], the mention of "dīrgha" [there] can be dispensed with. Objection: without the mention of "dīrgha" there, in atikhaṭvaḥ and niṣkauśāmbiḥ too the elision of su (sulopa) would occur. To explain: the word khaṭvā ends in ṭāp; atikhaṭvaḥ = "one who has surpassed a khaṭvā (cot)," the compound being by "atyādayaḥ krāntādyarthe"; Kauśāmbī = "the city built by Kuśāmba," with the aṆ affix by "tena nirvṛttam" [4.2.68] and the ṅīp by "ṭiḍḍhāṇañ..." [4.1.15]; niṣkauśāmbiḥ = "one gone out from Kauśāmbī," the compound being by "nirādayaḥ krāntādyarthe pañcamyā." In both, by "gostriyoḥ" [1.2.48] the āp and ṅīp are shortened, and then the sup is introduced — such is the situation. Here, since by sthānivadbhāva the ā-ending status (in the form of ā-kāra) and the ī-ending status (in the form of ī-kāra) do not disappear, the halṅyādi-elision of su would be obtained; to prevent it, the mention of "dīrgha" [in halṅyādi] would seem necessary. Answering this, he says "because atikhaṭvaḥ, niṣkauśāmbiḥ, etc. are established": the intent is that, once "ṅī ī, ā āp" is resolved, the elision of su would have to operate with reference to the ṅī and āp qua ā-ness and ī-ness; and since ī-ness and ā-ness are al-ness-pervaded properties, the elision-operation proceeding through them is an al-vidhi, so there is no ṅī/āp-ending status via sthānivadbhāva, and hence no sulopa. And thus, since the purpose of mentioning "dīrgha" is accomplished by the resolution (praśleṣa) alone, "dīrgha" need not be mentioned in the halṅyādi-sūtra — this at length elsewhere. It might be [further urged] (syād etat): even when the resolution "ā-āp" is made in "yāḍ āpaḥ," in atikhaṭvāyai the yāḍ is unavoidable. [Thus:] atikhaṭvaḥ = "having surpassed a khaṭvā"; in the compound by "atyādayaḥ," with the shortening by "gostriyoḥ," [we have atikhaṭva]; then, with the ya-substitution for ṅe and the dīrgha by "supi ca," the form is atikhaṭvāyai; there, by "yāḍ āpaḥ," yāṭ would apply — because, once the dīrgha is done, the āp-ness in the form of ā-kāra is present via sthānivadbhāva. Nor should it be said [in reply]: since ā-kāra-ness is an al-ness-pervaded property, the yāṭ-operation proceeding through it is an al-vidhi, so there is no āp-ness delimited by ā-kāra-ness for the dīrgha via sthānivadbhāva. For the yāṭ-operation is based on the āp in the form of an ā-kāra; and there, the ā-kāra-form-ness of the dīrgha is established of itself, hence not obtained via sthānivadbhāva — rather it is only the āp-ness that is obtained via sthānivadbhāva, and āp-ness is a property of the whole, not an al-ness-pervaded property; so, although in that respect [the yāṭ] is based on the sthānin's al, since it is not [thereby] an al-vidhi, the sthānivadbhāva in the yāṭ-operation is unavoidable. Having raised this doubt he resolves it with "na ca." "evam api" means: even when the ā-kāra-resolution is made in "yāḍ āpaḥ." On "svāśrayam": that ā-kāra-ness whose basis (āśraya) is itself (sva) — namely the ā-kāra; i.e. it means "established of itself (svataḥ siddham)." The passage from "evam api" up to "yāṭ would apply" states a doubt; the [main] construction is "and this is not to be said." Why? He says "the aṅga which ends in āp": for in "yāḍ āpaḥ," by the mention of "āp," through the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā, [a stem] ending in āp is grasped, and "aṅgasya" becomes its qualifier; and so the yāṭ is enjoined for a ṅit [affix] coming after an aṅga ending in āp. The sense of the paribhāṣā is: what is grasped is the whole, having as its initial member the word-form that is the prakṛti from which the affix is enjoined, and as its final member that affix-form — the settled meaning being that in a mention of an affix the prakṛti-plus-affix whole is grasped. And in the present case, in atikhaṭvāyai, since ṭāp is enjoined from the a-ending word "khaṭva," it is "khaṭvā" alone that ends in ṭāp; but that is not the aṅga with respect to the ṅit vibhakti, for the ṅit is enjoined from the word "atikhaṭva" itself; and what is the aṅga, namely atikhaṭva, does not end in ṭāp — therefore, even though āp-ness is present via sthānivadbhāva, there is no yāṭ. This is the point. Objection: In the Bhāṣya on "ṣyaṅaḥ samprasāraṇam" [6.1.13], since "strīpratyaye cānupasarjane na" states that the negation of the tadādi-rule holds only elsewhere than the upasarjana [feminine affix], the [stem] is grasped as ending in that [affix]; therefore, by [āp-ending] qualifying the aṅga, "the aṅga which ends in the āp-ending" is meant, and so in atikhaṭvāyai that fault remains as before. — This is not to be said, because we take [āp-ending merely] as a qualifier of the aṅga. For this very reason the Vārttikakāra's view — "in the mention of ṅī/āp, a non-long substitute is not sthānivat" (ṅyāb-grahaṇe adīrgha ādeśo na sthānivat) — was faulted by the Bhāṣyakāra: since in the short [substitute] there is no [wanted] result, sthānivadbhāva does not even arise, so how could it be obtained for the long substitute standing in its place? Now he states a particular for the word nāsikā: "pad-dan" [by which nas replaces nāsikā]. In the śas [accusative plural]: nasaḥ. In the ṭā [instrumental]: nasā. "nobhyām" etc. means: in "nas-bhyām," by "svādiṣu..." [pada-hood], then ru-tva by "sasajuṣo ruḥ" [8.2.66], then u-tva by "haśi ca" [6.1.114], then guṇa — [giving] nobhyām, nobhiḥ, and so on; [locative plural] nassu. "In the alternative" means: in the alternative without the nas-substitute in the śas etc. Now he shows a particular for the word niśā: "niśāyā niś"; one must supply "in the śas etc., by this [rule] 'pad-dan...'." With "niś-bhyām" in place, [the derivation continues].

Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 81 १ तस्यासिद्धत्वादिति—चयो द्वितीया इति वार्तिकस्य ‘नादिन्याक्रोशे—’ इति सूत्रे भाष्ये पठितत्वादिति भावः । २ नात्वं नेति—स्त्रीत्वादित्यनुकृष्यते । अतएव पुंस्त्वाभावान्नत्वाभाव इति नोक्तं, नहि पुंस्त्वाभावो नाभावे प्रतिबन्धकः । नपुंसकेऽपि तदङ्गीकारात् । ३ मत्यामिति—नच संनिपातपरिभाषया यणभावो वाच्यः, ‘आण्जधाः’ इत्यादिनिर्देशात् ।
translator notes
  • textual The block breaks off mid-derivation at "niś-bhyām iti sthite" ("with niś-bhyām in place"); the completion of the niśā paradigm is not contained in this block. The digital source is also lightly corrupted in several akṣaras of this long passage (e.g. a stray jarasāḥ for jarasaḥ, nityatva and yāḍvidhiḥ mis-sandhied, kṛta- garbled); the translation follows the evident grammatical reading throughout.
SK 294 · A 8.2.36V
व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः ॥ २९४ ॥
vraścabhrasjasṛjamṛjayajarājabhrājacchaśāṃ ṣaḥ
vraścabhrasjasṛjamṛjayajarājabhrājacchaśāṃ ṣaḥ — 8.2.36. For the [roots] vraśc, bhrasj, sṛj, mṛj, yaj, rāj, bhrāj, and for [a stem ending in] ch or ś, ṣ is the final substitute before a jhal or at the end of a pada.

Rule. For the seven roots vraśc, bhrasj, sṛj, mṛj, yaj, rāj, bhrāj, and for any stem ending in ch or ś, the final sound becomes ṣ before a jhal (a stop or a sibilant) and at the end of a pada. That ṣ, now pada-final, becomes ḍ by jaśtva — the rule jhalāṃ jaśo 'nte that turns a pada-final jhal into the voiced unaspirated stop of its class.

Example.

niś + bhyām → ś → ṣ before the jhal bh → niṣ + bhyām → ṣ → ḍ by jaśtva → niḍbhyām; likewise niḍbhiḥ.

niś + su → niṣ + su → niḍ + su → optionally the augment dhuṭ (usable part dh) after ḍ before s (ḍaḥ si dhuṭ) → niḍ-dh-su → cartva (a jhal before a voiceless sound becomes the voiceless unaspirated stop of its class): ḍ → ṭ, dh → t → niṭtsu.

Without dhuṭ: niṭsu.

Applies when / blocked by. Two further changes are kept off. The vārttika cayo dvitīyāḥ, which lets a car sound become the aspirate of its class, would turn the ṭ and t into ṭh and th; it does not, because cartva is asiddha for it (cartva is the later rule, so the vārttika does not see its result). And ṣṭutva, which would make the t retroflex after ṭ, is barred by na padāntāṭ ṭoḥ: no ṣṭutva is caused by a pada-final ṭ.

Siddhānta-kaumudī
व्रश्चादीनां सप्तानां छशान्तयोश्च षकारोऽन्तादेशः स्याज्झलि पदान्ते च । षस्य जश्त्वेन डकारः । निड्भ्याम् । निड्भिः । सुपि डः सीति पक्षे धुट् । चर्त्त्वम् । तस्यासिद्धत्वाच्चयो द्वितीया इति टतयोष्ठथौ न । न पदान्ताट्टोः इति ष्टुत्वं न । निट्त्सु । निट्सु ॥

For the seven [roots] vraśc etc., and for [a stem] ending in ch or ś, ṣ is the final substitute (antādeśa) before a jhal and at the end of a pada. — By jaśtva (replacement by the corresponding jaś sound, A 8.2.39 "jhalāṃ jaśo'nte") the ṣ [becomes] ḍ: niḍbhyām, niḍbhiḥ. In the locative plural (supi), by "ḍaḥ si" (A 8.3.29 "ḍaḥ si dhuṭ") the augment dhuṭ optionally [applies]. Then cartva (replacement by the corresponding car sound, A 8.4.55) [gives ḍ → ṭ and dh → t]. Because that [cartva] is asiddha [regarded as not yet effected], the [vārttika] "cayo dvitīyāḥ" (a car may become the second/aspirate member) does not turn the ṭ and t into ṭh and th. By "na padāntāṭ ṭoḥ" (A 8.4.42), ṣṭutva [retroflexion of the following t] does not apply. [Hence:] niṭtsu [with dhuṭ]; niṭsu [without dhuṭ].

Bālamanoramā
व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः - ब्राश्चभ्रस्ज । व्रश्चादयः सप्त धातवः । छशौ वर्णौ, ताभ्यां शब्दरूपविशेष्यमादाय तदन्तविधिः ।झलो झली॑त्यतोझली॑त्यनुवर्तते ।पदस्ये॑त्यधिकृतम् ।स्कोःसंयोगाद्योरन्ते चे॑त्यतोऽन्ते इत्यनुवर्तते । तदाह — व्रश्चादीनामिति । अन्तादेश इत्यलोऽन्त्यसूत्रलभ्यम् । षस्य जश्त्वेनेति । प्रकृतसूत्रेण शस्य षत्वे तस्य षकारस्य 'स्वादिषु' इति पदत्वाज्झलाञ्जशोऽन्ते॑ इति जश्त्वेन स्थानसाम्याड्डकारे निड्भ्यामित्यादि रूपमित्यर्थः । सुपीति । निश्-सु इति स्थितेव्रश्चे॑ति षत्वे तस्य जश्त्वेन डकारे 'ङसि धुट्' इति कदाचिद्धुडागमः । चर्त्वमिति ।डधयो॑रिति शेषः । स्थानसाम्याड्डस्य टः, धस्य तः । तस्येति । चर्त्वस्येत्यर्थः । ठथौ नेति । धुडभावपक्षे टस्य ठो न, धुट्पक्षे तस्य थो नेत्यर्थः । 'नादिन्याक्रोशे' इति सूत्रस्थभाष्ये 'चयो द्वितीया' इत्यस्य पाठदर्शनात्तदपेक्षया चर्त्वस्य परत्वम् । अथ तकारस्य ष्टुत्वेन टकारमाशङ्क्य आह — न पदान्तादिति । 'स्वादिषु' इति पदत्वं बोध्यम् । निट्त्सु इति । धुट्पक्षे रूपम् । तदभावपक्षे तु निट्सु ।

vraścabhrasjasṛjamṛjayajarājabhrājacchaśāṃ ṣaḥ — vraścabhrasja. vraśc and the rest, seven [in number], are dhātus (roots). ch and ś are [single] phonemes (varṇa); taking through them a word-form as the qualificand, the tadantavidhi [applies, i.e. a word ending in ch or ś]. From "jhalo jhali" the word "jhali" is carried forward (anuvṛtti); "padasya" is [in force as] a governing heading (adhikāra); from "skoḥ saṃyogādyor ante ca" the word "ante" is carried forward. This he [Bhaṭṭoji] states by "vraścādīnām" etc. That the substitute is final (antādeśa) is obtained from "alo'ntyasya" (A 1.1.52).

"By the jaśtva of ṣ": when by the present sūtra the ś [of niś] becomes ṣ, that ṣ — being [word-final in] a pada by "svādiṣu ... [asarvanāmasthāne]" (A 1.4.17) — undergoes jaśtva by "jhalāṃ jaśo'nte," and through similarity of place of articulation becomes ḍ; hence the forms niḍbhyām etc.

"In the locative plural" (supi): from niś + su, by "vraśca..." ṣ [is substituted]; by jaśtva it becomes ḍ; then by "ḍaḥ si [dhuṭ]" (A 8.3.29) the augment dhuṭ is sometimes (optionally) added.

"cartva": [understand] "of ḍ and dh"; by similarity of place, ḍ [becomes] ṭ and dh [becomes] t. "That" [which is asiddha] means cartva. "[No] ṭh and th": in the alternative without dhuṭ, ṭ does not become ṭh; in the alternative with dhuṭ, t does not become th. Because the [vārttika] "cayo dvitīyāḥ" is found stated in the Bhāṣya on the sūtra "nādinyākrośe," relative to it cartva is the later (para) operation [and, being asiddha, blocks the aspiration].

Then, apprehending that the t might become ṭ by ṣṭutva, he says "na padāntāt": understand [that the preceding ṭ counts as] a pada by "svādiṣu ..." [so "na padāntāṭ ṭoḥ" blocks ṣṭutva]. "niṭtsu" is the form in the alternative with dhuṭ; in its absence, niṭsu.

translator notes
  • textual The Bālamanoramā's citation of the dhuṭ-augment rule appears in the digital source as 'ṅasi dhuṭ,' which is not a known rule and does not fit the environment (ḍ before the s of su). The Kaumudī block itself reads 'ḍaḥ si,' and the augment dhuṭ after ḍ before s is A 8.3.29 'ḍaḥ si dhuṭ'; that evident reading is followed here, the source's 'ṅasi' being taken as a digitization corruption.
SK 295 · A 8.2.41V
षढोः कः सि ॥ २९५ ॥
ṣaḍhoḥ kaḥ si
ṣaḍhoḥ kaḥ si — 8.2.41. In place of ṣ and ḍh, k occurs when s follows.

Rule. ṣ and ḍh become k before s.

Example.

niṣ + su (from SK 294) → this rule would give nikṣu → but it does not act → jaśtva gives niḍ + su → niṭsu / niṭtsu as above.

Applies when / blocked by. This rule is asiddha with respect to jaśtva: within the Tripādī a later rule counts as not yet in force for an earlier one, and A 8.2.41 comes after jhalāṃ jaśo 'nte (A 8.2.39). So jaśtva, the earlier rule, acts first, turning ṣ into ḍ, and there is no ṣ left for k to replace.

Watch out. Some read the word dhātoḥ "of a root" into SK 294 from dāder dhātoḥ (SK 325), so that only a root ending in ch or ś takes ṣ. On that view niś keeps its ś, which jaśtva turns directly into j: nijbhyām, nijbhiḥ; and in the locative plural niś + su → jaśtva j, then ścutva (s → ś after a palatal), then cartva (j → c) → nicśu. There the j does not become k by coḥ kuḥ (SK 378), because jaśtva is asiddha for that earlier rule too. Scholars discuss this.

A vārttika adds three more words that optionally swap in a consonant stem before śas and the following endings: māṃsa → māṃs, pṛtanā → pṛt, sānu → snu. Only pṛtanā "army" is feminine: pṛtaḥ (acc. pl.), pṛtā (instr. sg.), pṛdbhyām (jaśtva, t → d). In the other option, and before the suṭ endings, pṛtanā is like ramā.

Two closing remarks end the ā-class. gopā "cow-keeper" (feminine) declines like viśvapā of chapter 8: it does not end in the affix āp, so its su is not dropped. And mati "thought" opens the i-class: it declines mostly like hari, with two feminine differences — no natva in the accusative plural, matīḥ, and no nā in the instrumental singular, matyā, because the rule giving nā to a ghi-stem excludes the feminine (āṅo nā 'striyām).

Siddhānta-kaumudī
षस्य ढस्य च कः स्यात्सकारे परे । इति तु न भवति । जश्त्वं प्रत्यसिद्धत्वात् । केचित्तु व्रश्च SK 294आदिसूत्रे दादेर्धातोः SK 325 इति सूत्राद्धातोरित्यनुवर्तयन्ति । तन्मते जश्त्वेन जकारे । निज्भ्याम् । निज्भिः । जश्त्वम् । श्चुत्वम् । चर्त्वम् । निच्शु । चोः कुः SK 378इति कुत्वं तु न भवति । जश्त्वस्यासिद्धत्वात् ॥

In place of ṣ and of ḍh, k is the substitute when s follows. — But this [k- substitution] does not occur [in the niś-forms], because it is asiddha with respect to jaśtva [since, in the tripādī, "ṣaḍhoḥ kaḥ si" (A 8.2.41) is the later rule relative to "jhalāṃ jaśo'nte" (A 8.2.39); so jaśtva, being earlier, operates first — ṣ → ḍ — and removes the ṣ that the k-rule would require]. — Some, however, carry forward "dhātoḥ" [into the "vraśca..." rule] from the sūtra "dāder dhātoḥ" (SK 325). On their view [since niś is not a dhātu, ṣatva does not apply, and] the ś becomes j directly by jaśtva: nijbhyām, nijbhiḥ. [In niśsu:] jaśtva [ś → j], then ścutva, then cartva — nicśu. But kutva (replacement by a guttural) by "coḥ kuḥ" (SK 378) does not occur, because jaśtva is asiddha [with respect to the earlier "coḥ kuḥ," so its product j is not available to it].

vārttika
मांसपृतनासानूनां मांस्पृत्स्नवो वाच्याः शसादौ वा

(vārttika) For [the words] māṃsa, pṛtanā, and sānu, the substitutes māṃs, pṛt, and snu (respectively) are to be prescribed, optionally, before śas and the following [endings].

(वार्तिकम्) ॥ पृतः । पृता । पृद्भ्याम् । पक्षे सुटि च रमावत् । गोपा विश्वपावत् । मतिः प्रायेण हरिवत् । स्त्रीत्वान्नत्वाभावः । मतीः । नात्वं न । मत्या ॥

(This was a vārttika.) — pṛtaḥ [accusative plural, pṛt + as]. pṛtā [instrumental singular]. pṛdbhyām [with jaśtva]. In the alternative [without the substitute], and where the augment suṭ [applies], [pṛtanā declines] like ramā. gopā [declines] like viśvapā. mati [declines] mostly (prāyeṇa) like hari. Because of [its] feminine gender there is no n-substitution (natva): matīḥ. Nor is there the nā-substitution: matyā.

Bālamanoramā
षढोः कः सि - तत्र धुडभावपक्षे निश्-सु इति स्थितेव्रश्चे॑ति षत्वे तस्य षकारस्य जश्त्वात्प्राक् ककारमाशङ्कितुमाह — षढोः कः सि । षश्च ढश्चेति द्वन्द्वः ।सी॑ति सप्तमी । तदाह — षस्येत्यादिना । इति तु न भवतीति । षकारस्य ककारो न भवतीत्यर्थः । जश्त्वं प्रत्यसिद्धत्वादिति । 'झलाञ्जशोऽन्ते' इत्यपक्षयाषढोः कः सी॑त्यस्य परत्वादिति भावः । शसादिषु निशादेशाऽभावपक्षे सुटि च रमावत् । व्रश्चादिसूत्रे मतान्तरमाह-केचित्त्विति । 'एकाचो वशः' इत्युत्तरसूत्रे धातोरित्यस्यानुवृत्त्या मध्येऽपि तदनुवृत्तेरौचित्यादिति भावः । अनुवृत्तं च धातोरित्येतच्छशयोरेव विशेषणम्, व्रश्चादिषु धातुत्वाऽव्यभिचारात् । जश्त्वेनेति । निश्म्यामित्यादौ निशित्यस्य धातुत्वाऽभावात्षत्वाऽभावे 'झलाजशोऽन्ते' इति जश्त्वेन शकारस्य स्थानसाम्याज्जकार इत्यर्थः । निज्भ्यामित्यत्र कुत्वमाशङ्क्याह — कुत्वं तु नेति । जश्त्वस्यासिद्धत्वादिति ।कुत्वं प्रती॑ति शेषः । निच्शु इति । निश्सु इति स्थिते शस्य जश्त्वेन जः, तस्य श्चुत्वेन शः, जस्य चर्त्वेन चः, शस्य छत्वविकल्पः ।मासपृतना । मांस, पृतना, सानु इत्येतेषां मांस्, पृत्, स्नु इत्यादेशा वाच्या इत्यर्थः । 'पद्दन्नो' इति सूत्रे वार्तिकमेतत् । अत एवाह — शसादौ वेति ।पद्दन्नि॑ति सूत्रस्य विकल्पेन प्रवृत्तेरिति भावः । मांससानुशब्दयोरस्त्रीलिङ्गत्वात्पृतनाशब्दस्यैव शसादौ पृदादेशमुदाहरति — पृत इति । पक्षे इति । पृदादेशाऽभावपक्षे इत्यर्थः । गोपा विआपावदिति । आबन्तत्वाऽभावान्न सुलोप इत्यर्थः । इत्यादन्ताः । अथ इदन्ताः । प्रायेणेति । प्रायशब्दो बहुलपर्यायः । 'प्रायोभूम्नि' इत्यमरः । इह तु ईषदूनत्वे वर्तते । प्रकृत्यादित्वात्तृतीया । मतिशब्द ईषदूनहरिशब्दवत्प्रत्येतव्य इत्यर्थः । शसि विशेषमाह — स्त्रीत्वान्नत्वाभाव इति ।तस्माच्छसो नः पुंसी॑तिनत्वस्य पुंस्त्वे विधानादिति भावः । तृतीयैकवचने घित्वान्नाभावमाशङ्क्याह — नात्वं नेति ।आङो नाऽस्त्रिया॑मिति नात्वविधावस्त्रियामिति पर्युदासादिति भावः ।

ṣaḍhoḥ kaḥ si — There, in the alternative without dhuṭ, from niś + su, by "vraśca..." ṣ [is substituted for ś]; apprehending that this ṣ might become k before jaśtva [operates], he [Bhaṭṭoji] states "ṣaḍhoḥ kaḥ si." "ṣa and ḍh" is a dvandva; "si" is a locative. This he states by "ṣasya" etc. "But this does not occur" means: ṣ does not become k. "Because it is asiddha with respect to jaśtva": the idea is that "ṣaḍhoḥ kaḥ si" is the later (para) rule relative to "jhalāṃ jaśo'nte."

Before śas and the following [endings], in the alternative without the substitute [pṛt], and with the augment suṭ, [pṛtanā declines] like ramā.

He states another view on the "vraśca..." sūtra by "kecit tu": since "dhātoḥ" is carried forward from the following sūtra "ekāco vaśaḥ," it is fitting that it also be carried forward in the intervening [sūtras]. And this carried-forward "dhātoḥ" qualifies only ch and ś, because in the [seven roots] vraśc etc. root-status is invariable [so no such qualification is needed there]. "By jaśtva": in niśbhyām etc., because "niś" is not a dhātu, ṣatva does not apply, and so by "jhalāṃ jaśo'nte" jaśtva the ś becomes j through similarity of place of articulation. In nijbhyām, apprehending kutva, he says "no kutva": [understand] "with respect to kutva" — [it does not apply] because jaśtva is asiddha. "nicśu": from niśsu, by jaśtva ś [becomes] j, then by ścutva the [s] becomes ś, then by cartva the j becomes c, and the ś optionally becomes ch (chatva).

"māṃsa, pṛtanā [and sānu]": the substitutes māṃs, pṛt, snu are to be prescribed for these — this is a vārttika on the sūtra "pad-dan-no ...". Hence he says "optionally, before śas etc.": because the sūtra "pad-dan..." operates optionally. Since the words māṃsa and sānu are not feminine, he illustrates the pṛd-substitute before śas etc. only with the word pṛtanā: "pṛtaḥ." "In the alternative" means: in the alternative without the pṛt-substitute. "gopā [like] viśvapā": because [gopā] does not end in the feminine affix āp, there is no elision of su [and the nominative singular keeps its ending]. — Thus the a/ā-ending [feminine stems]. Now the i-ending stems. "prāyeṇa": the word prāya is a synonym of "abundantly (bahula)" — "prāyo bhūmni," says Amara — but here it is used in the sense of "slightly deficient (īṣadūna)"; the instrumental is by [the rule for words of] the prakṛti-class. The meaning is that the word mati is to be understood as [declining] like hari with slight deviation. He states the special point in the accusative [plural] by "because of feminine gender there is no natva": the n-substitution by "tasmāc chaso naḥ puṃsi" is prescribed [only] in the masculine. Apprehending, in the instrumental singular, [the nā- substitution] because [mati] is a ghi, he says "no nā-substitution": in the rule prescribing nā ["āṅo nā'striyām"] there is the exclusion "not in the feminine (astriyām), a paryudāsa."

translator notes
  • textual The clause 'before śas and the following endings, in the alternative without the substitute, and with suṭ, like ramā' stands, in the digital source, between the jaśtva discussion and the 'kecit tu' view, and reads 'niśādeśa' where 'pṛdādeśa' (the pṛt-substitute) is contextually required — it glosses the Kaumudī's 'pakṣe suṭi ca ramāvat' concerning pṛtanā. The evident reading (pṛt-substitute) and reference are followed; the transmitted placement and 'niśādeśa' spelling are noted as apparent digitization disorder.
SK 296 · A 1.4.6नदीसंज्ञा
ङिति ह्रस्वश्च ॥ २९६ ॥
ṅiti hrasvaśca
ṅiti hrasvaśca — 1.4.6. And [the yū feminine words receive the nadī-designation optionally], and a short (hrasva) [feminine i-/u-ending word] as well, when a ṅit affix follows.

Rule. The sūtra covers two cases (Bhaṭṭoji's commentator reads it as two sentences). First: an ī- or ū-ending word that is a ground for iyaṅ or uvaṅ (see SK 303), that is not the word strī, and that is permanently feminine, is optionally nadī when a ṅit ending follows. Second: a feminine stem in short i or u is optionally nadī when a ṅit ending follows. The second sentence is this group's business; the first belongs to group G. Because yū stryākhyau nadī gives the name only to long ī and ū, this is an option where the name was otherwise not obtained at all (an aprāpta-vibhāṣā).

Example.

On the nadī side: mati + ṅe → the augment āṭ before the ṅit ending (āṇ nadyāḥ, SK 268) → mati + ā + e → ā + e → ai by vṛddhi → mati + ai → i → y by yaṇ → matyai.

Without nadī: mati + ṅe → mati is ghi, so guṇa before the ṅit ending (gher ṅiti) → mate + e → e → ay → mataye, exactly as hari gives haraye.

Ablative and genitive singular: mati + ṅasi / ṅas → nadī: āṭ, vṛddhi, yaṇ → matyāḥ; without nadī: guṇa and the single vowel e → mateḥ.

Genitive plural: mati + ām → nuṭ, because the stem ends in a short vowel, whether nadī or not → matīnām (lengthening by nāmi).

nadīnot nadī
dative sg.matyaimataye
ablative sg.matyāḥmateḥ
genitive sg.matyāḥmateḥ
genitive pl.matīnāmmatīnām

Applies when / blocked by. Only before a ṅit ending; in every other case mati has one form. Bhaṭṭoji's commentators note that the second sentence says "feminine", not "permanently feminine": words of two genders such as iṣu or three genders such as paṭu get the option too when used as feminines.

Watch out. In the locative singular the nadī side does not simply take ām by ṅer ām: the rule aud (au for ṅi after a short vowel) is the later rule and would win. The next sūtra settles the matter.

Siddhānta-kaumudī
इयङुवङ्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ ह्रस्वौ च इ-उवर्णौ स्त्रियां वा नदीसंज्ञौ स्तो ङिति परे । आण् नद्याः SK 268 । मत्यै । मतये । मत्याः । मत्याः । मतेः । मतेः । नदीत्वपक्षे औदिति ङेरौत्त्वे प्राप्ते ॥

The ī- and ū-[ending words] that (a) occupy the position of iyaṄ and uvaṄ (iyaṅuvaṅ-sthānau), (b) are other than the word "strī," and (c) are permanently feminine (nitya-strīliṅga); AND the short (hrasva) feminine i- and u-vowels — are optionally (vā) nadī-designated (nadī-saṃjñā) when a ṅit [affix] follows. [Then the rule] "āṇ nadyāḥ" (SK 268). [Forms, with the nadī option first:] dative matyai / mataye; ablative matyāḥ / mateḥ; genitive matyāḥ / mateḥ. On the nadī side, when the aut-substitution (aut-tva) for ṅi (locative singular) by "aud" is obtained…

Tattvabodhinī
NSP p. 81–82
—डिति हस्तश्च । ‘वामि’ इति सूत्राद् वेत्यनुवर्तते । अप्राप्तविभाषेयम् । हस्तयोरप्राप्तावितरयोस्तु ‘नेयडुवद्स्थानां’—इति निषेधप्राप्तावारम्भसामर्थ्यात् । इहेयडुवद्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ निल्यस्त्रीलिङ्गाविति त्रीणि ईद्गोर्विशेषणानि, हस्तयोस्तु स्त्रियामित्येव विशेषणं, नतु निल्यस्त्रीलपर्यन्तम् । अन्यथा इष्वशनिप्रभृतीनामुभयलिङ्गानां पटुमृदुप्रभृतीनां सर्वलिङ्गानां च स्त्रीत्वेऽपि नदीत्वं न स्यात् । कैयटमते हि तेषां निल्यस्त्रीलाभावात् । मतान्तरेऽपि हस्तांशे निल्यग्रहणव्यावर्त्यालाभावः । अत एवाख्याग्रहणं विहाय स्त्रीशब्दमात्रं निष्कृष्य संबध्यते, तदेतदाह—हस्तौ च इज्यणौ स्त्रियामिति ॥ औत्वे प्राप्त इति । ‘डेराम्’—इत्यपेक्षया परलादिति भावः ॥ प्राचां तु ‘औत्’ इति सूत्रे ‘इदुन्याम्’ ‘अच्च घेः’ इति पूर्वोत्तरसूत्रद्वयवललभ्यार्थमुपादाय घिनदीसं- हावर्जिताभ्यामिति व्याख्यातम् । ‘इदुच्चाम्’ इति सूत्रं च नोपन्यस्तमित्यसमजसमेतत्
Bālamanoramā
ङिति ह्रस्वश्च - इदन्तत्वाद्यूस्त्र्याख्याविति नदीत्वेऽप्राप्ते ङित्सु तद्विकल्पं दर्शयितुमाह — ङिति ह्रस्वश्च । अत्र चकाराद्वाक्यद्वयं, तथा हियूस्त्र्याख्यौ नदी॑त्यनुवर्तते । ईश्च ऊश्च यू ।दीर्घाज्जसि चे॑ति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधाऽभावश्छान्दसः । स्त्रियमेवाचक्षाते स्त्र्याख्यौ । नित्यस्त्रीलिङ्गाविति यावत् ।नेयङ्वङ्स्थानावस्त्री॑ति सूत्रं नञ्वर्जमनुवर्तते । इयङुवङोः स्थानं स्थितिर्ययोस्ताविति विग्रहः । इयङुवङ्प्राप्तियोग्यावित्यर्थः ।वामी॑त्यतोवे॑त्यनुवर्तते । ततश्चइयङुवङ्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ नदीसंज्ञौ वा स्तो ङिति परे॑ इति वाक्यमेकं संपद्यते । पुनरपि 'यू' इत्यनुवर्तते । इश्च उश्च यू । 'ह्रस्व' इति तत्र प्रत्येकमन्वेति । स्त्र्याख्याविति चानुवर्तते । तस्य च स्त्रीलिङ्गावित्येतावदेव विवक्षितं, नतु नित्यस्त्रीलिङ्गवीदूतौ नदीसंज्ञौ वा स्तो ङिति परे॑ इति वाक्यमेकं संपद्यते । पुनरपि 'यू' इत्यनुवर्तते । इश्च उश्च यू । 'ह्रस्व' इति तत्र प्रत्येकमन्वेति । स्त्र्याख्याविति चानुवर्तते । तस्य च स्त्रीलिङ्गावित्येतावदेव विवक्षितं, नतु नित्यस्त्रीलिङ्गाविति , व्याख्यानात् ।वामी॑त्यतो वेति चानुवर्तते । ततश्चस्त्रीलिङ्गौह्रस्वौ चेवर्णोवर्णौ नदीसंज्ञौ वा स्तो ङिति परे॑ इति वाक्यमेकं संपद्यते ।तदाह — इयङुवङ्स्थानाविति । द्वितीयवाक्येऽपि स्त्रीलिङ्गे नित्यत्वविशेषणे तु इष्वशन्यरणिप्रभृतीनामुभयलिङ्गानां, पटुमृदुप्रभृतीना त्रिलिङ्गानां च ङिति नदीत्वविकल्पो न स्यादिति बोध्यम् । तत्र ह्रस्वयोकप्राप्ते दीर्घयोस्तुनेयङुवङ्स्थाना॑विति निषेधादप्राप्ते नदीत्वे विभाषेयम् । नदीत्वपक्षे आह — आण्नद्या इति । मति-ए इति स्थिते आटि वृद्धौ यणि च सिद्धं रूपमाह — मत्यै इति । मतये इति । नदीत्वाऽभावपक्षेशेषो घ्यसखी॑ति घित्वाद्धेर्ङितीति गुणेऽयादेशे हरिशब्दवद्रूपम् । नदीत्वपक्षे ङसिङसोरटि वृद्धिराकारः, यण् । मत्याः । नदीत्वाऽभावे-मतेः । आमि नदीत्वाभावेऽपि हस्वान्तत्वान्नुटि दीर्घः । मतीनाम् । ङौ विशेषमाह — नदीत्वपक्षे इति । नदीत्वपक्षे घित्वाऽभावात् 'अच्च घेः' इत्यत्वसंनियोगशिष्टमौत्वं न भवति । किंतु ङेरामिति प्राप्तं, तद्बाधित्वा औदिति केवलमौत्वे परत्वात्प्राप्ते सतीत्यर्थः ।

ṅiti hrasvaśca — Since, being i-ending [and short], the nadī-designation is not [otherwise] obtained by "yū stryākhyau nadī" [1.4.3, which requires long ī/ū], in order to show its optional [nadī-designation] before ṅit [affixes] he states "ṅiti hrasvaśca." Here, by the ca-kāra there are two sentences (vākya-dvaya). Thus: "yū stryākhyau nadī" [1.4.3] is carried forward (anuvṛtti); "yū" = long ī and long ū. (The absence, in the form "yū," of the pūrvasavarṇa-dīrgha prohibition [that "dīrghāj jasi ca" would give] is a Vedic irregularity, chāndasa.) "stryākhyau" = [those] that denote precisely a female — that is to say, permanently feminine (nitya-strīliṅga). The sūtra "neyaṅuvaṅsthānāv astrī" [1.4.4] is carried forward, excluding its negative particle (nañ). The analysis (vigraha): "those two whose position (sthāna) is that of iyaṄ and uvaṄ" — meaning, those fit to receive iyaṄ and uvaṄ. From "vāmi" [1.4.5] the word "vā" (optionally) is carried forward. And thus one sentence results: "The ī- and ū-[ending words] that occupy the position of iyaṄ and uvaṄ, are other than the word 'strī,' and are permanently feminine, are optionally nadī-designated when a ṅit follows."

Again [for the second sentence] "yū" is carried forward: [here] "yū" = short i and short u; "hrasva" construes with each of them individually. And "stryākhyau" is carried forward, but of it only this much is intended — "[merely] feminine" — not "permanently feminine," according to the explanation (vyākhyāna). And "vā" from "vāmi" is carried forward. And thus one [further] sentence results: "The feminine short i-vowel and u-vowel [words] are optionally nadī-designated when a ṅit follows." He states this by "iyaṅuvaṅsthānau…" etc. It should be understood that if in the second sentence too the feminine were qualified by "permanence" (nityatva), then the optional nadī-designation before ṅit would not apply to bi-gendered words such as iṣu, aśani, araṇi, and the like, nor to tri-gendered words such as paṭu, mṛdu, and the like. Among these, [the option operates] for the short [i/u], where nadī is [otherwise] not obtained, and for the long [ī/ū], where nadī is [otherwise] not obtained because it is prohibited by "neyaṅuvaṅsthānau [astrī]"; this is an option where [the designation was otherwise] not obtained (aprāpta-vibhāṣā).

On the nadī side he says "āṇ nadyāḥ": when "mati-e" [dative] stands, with the āṭ augment [by "āṇ nadyāḥ" 7.3.112], vṛddhi [by "āṭaś ca" 6.1.90], and yaṇ [i → y by "iko yaṇ aci"], he states the established form "matyai." "mataye" [the non-nadī dative]: on the side where there is no nadī-designation, mati being ghi by "śeṣo ghy asakhi" [1.4.7], by "gher ṅiti" [7.3.111] there is guṇa, then ayādeśa, and the form is like [that of] the word hari [→ mataye]. On the nadī side, for the ṅasi (ablative) and ṅas (genitive), with the āṭ augment there is vṛddhi (the ā-vowel) and yaṇ → matyāḥ; where there is no nadī-designation → mateḥ. In the ām (genitive plural), even where there is no nadī-designation, because [mati] ends in a short vowel there is the nuṬ augment [by "hrasvanadyāpo nuṭ" 7.1.54] and then dīrgha [by "nāmi" 6.4.3] → matīnām. Regarding the ṅi (locative singular) he states the special point by "nadītvapakṣe (on the nadī side)": on the nadī side, because there is no ghi-designation, the aut-substitution (aut-tva) that is jointly enjoined with the a-substitution (at-tva) by "ac ca gheḥ" [7.3.119] does not occur; rather, the ām-substitution [for ṅi] by "ṅer ām [nadyāmnībhyaḥ]" [7.3.116] is obtained, and — setting that aside — the aut-substitution alone is obtained by paratva by "aud" [7.3.118] — this is the meaning.

Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 82 १ त्रिचतुरोरिति—अत्र वार्तिकम् ‘संशयां कन्युपसंख्यानम्’ इति । तिस्रका नाम ग्रामः । २ ऋत इति—इदंच अनुवृत्ततिस्रच-तस्यशब्दयोः पष्टशन्तत्वलाभार्थम्, अन्यथा अयं रादेशो हि तिस्रचतस्रोरजादिविभक्तौ परे बाधकः स्यात् । कृते तु ऋकारग्रहणे उप-जीव्यत्वाद्वाधो न भवति । ३ नुमचिरेति—नच स्वार्थद्रव्यबहिर्भूतलिङ्गरूपार्थविभक्तिसंशानिमित्ततिस्राद्यादेशापेक्षयान्तरङ्गत्वानुदि-सिद्धे पूर्वविप्रतिपेधोऽयुक्त इति बाच्यम्, ‘न तिस्रचतस्र’ इति सूत्रे तिस्रग्रहणेन एतत्सूत्रविषये बहिरङ्गपरिभाषानाश्रयणात् । अन्य-शान्तरङ्गत्वान्नयादेशे तदसंगतिः स्पष्टैव । ४ अवीतन्नीतरीलक्ष्मीधीक्षीशीणामुणादिपु । सप्तकीलिङ्गशब्दानां न सूलोपः कदाचन ॥
translator notes
  • textual The digital source of this block carries an evident dittography: after the first "one sentence results," a stretch running from "not permanently feminine (na tu nityastrīliṅga)…" through "'hrasva' construes with each individually" is repeated almost verbatim, with minor garbling (e.g. "īdūtau nadīsaṃjñau vā staḥ ṅiti pare"). The translation follows the coherent reading and does not reproduce the duplicated stretch.
SK 297 · A 7.3.117V
इदुद्भ्याम् ॥ २९७ ॥
idudbhyām
idudbhyām — 7.3.117. After i and u [that are designated nadī], ām is substituted for ṅi (loc. sg.).

Rule. After a short i or u that bears the name nadī, ām replaces ṅi (the locative singular ending). The words nadī and ṅer ām are carried in by anuvṛtti from the preceding sūtra.

Example.

mati + ṅi → nadī (by SK 296): ṅi → ām → mati + ām → yaṇ → matyām.

mati + ṅi → not nadī: mati is ghi, so ṅi → au by ac ca gheḥ (SK 247) → matau.

śruti, smṛti and the rest of the short i-class decline in the same way.

Watch out. Bhaṭṭoji's commentators point out that yaṇ still applies in matyām although the vowel that conditioned the ām is thereby changed; the principle that would forbid this is not absolute.

Siddhānta-kaumudī
नदीसंज्ञकाभ्यामिदुद्भ्यां परस्य ङेराम् स्यात् । पक्षे अच्च घेः SK 247 । मत्याम् । मतौ । एवं श्रुतिस्मृत्यादयः ॥

After i and u that are designated nadī, ām is substituted for the following ṅi. In the alternative (pakṣe), [the operations] by "ac ca gheḥ" (SK 247) [apply].

[loc. sg.:] matyām; [or] matau. — Likewise śruti, smṛti, etc.

Bālamanoramā
इदुद्भ्याम् - इदुद्भ्याम् । 'ङेराम्' इति सूत्रान्नदीग्रहणं ङेरामिति चानुवर्तते । तदाह — नदीसंज्ञकाभ्यामित्यादिना । पक्षे इति । नदीत्वाऽभावपक्षे 'अच्च घेः' इत्यत्वसंनियोगशिष्टमौत्वमित्यर्थः । मत्यां मताविति । नदीत्वे तदभावे च रूपम् । मत्यामित्यत्र संनिपातपरिभाषाया अनित्यत्वाद्यण् । एवं श्रुत्यादय इति । आदिना स्मृत्यादिसग्रहः ।

idudbhyām — "idudbhyām." From the sūtra "ṅer ām" [A 7.3.116] the mention of "nadī" and "ṅer ām" are carried forward by anuvṛtti. That [Bhaṭṭoji] states by "nadīsaṃjñakābhyām..." etc. pakṣe ("in the alternative") — meaning: in the alternative where nadī-status is absent, the au-substitution (autva) prescribed in conjunction with the a-substitution (atva) by "ac ca gheḥ" [A 7.3.119] [applies]. matyām, matau — the forms with nadī-status and without it [respectively]. In matyām, the yaṇ [substitution i → y] [occurs] because the saṃnipāta-paribhāṣā is non-absolute (anitya). evaṃ śrutyādayaḥ — by "ādi" (etc.) smṛti etc. are included.

SK 298 · A 7.2.99V
त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ ॥ २९८ ॥
tricaturoḥ striyāṃ tisṛcatasṛ
tricaturoḥ striyāṃ tisṛcatasṛ — 7.2.99. For tri and catur in the feminine, the substitutes tisṛ and catasṛ (respectively) occur when a vibhakti (case-ending) follows.

Rule. For tri and catur in the feminine, the substitutes tisṛ and catasṛ respectively occur when a vibhakti (a case-ending) follows.

Example.

tri + jas (feminine) → tri → tisṛ → tisṛ + as (continued at SK 299).

Applies when / blocked by. The word vibhaktau is carried in by anuvṛtti from an earlier sūtra; the substitution needs a case-ending to follow.

Siddhānta-kaumudī
स्त्रीलिङ्गयोरेतयोरेतावादेशौ स्तो विभक्तौ परतः ॥

For these two [words, tri and catur] when feminine, these two substitutes [tisṛ and catasṛ] occur when a vibhakti (case-ending) follows.

Tattvabodhinī
NSP p. 82
—त्रिचतुरोः । ‘अष्टन आ विभक्तौ’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—विभक्तौ परत इति । विभक्तौ किम् । त्रिभार्यः चतुर्भार्य इति केचित् । तन्मन्दम् । ‘स्त्रियाः पुंवद्—’ इति पुंवद्भावेनापीष्टसिद्धेः । किंतु प्रियादौ परतः पुंवद्भावो नेति त्रिप्रिय इत्याद्युदाहर्तव्यमिति नव्याः
Bālamanoramā
त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ - त्रिचतुरोः । एतयोरेताविति । त्रिचतुरोस्तिसृ चतसृ इत्येतावित्यर्थः । विभक्ताविति । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । जश्शसोः-तिसृ अस् इति स्थिते ।

tricaturoḥ striyāṃ tisṛcatasṛ — tricaturoḥ. "These two [substitutes] for these two [words]" (etayor etau) means: for tri and catur, tisṛ and catasṛ, these two [respectively]. "When a vibhakti follows" (vibhaktau): because "vibhaktau" is carried forward (anuvṛtti) from "aṣṭana ā vibhaktau" (A 7.2.84). For jas and śas [the nominative and accusative plural]: when tisṛ + as stands [i.e. tri has become tisṛ before jas/śas, the derivation continues in what follows].

SK 299 · A 7.2.100V
अचि र ऋतः ॥ २९९ ॥
aci ra ṛtaḥ
aci ra ṛtaḥ — 7.2.100. In place of the ṛ [of tisṛ, catasṛ], r (repha) is substituted when a vowel (ac) follows.

Rule. The ṛ of tisṛ and catasṛ becomes r before a vowel. This is an apavāda to three rules that would otherwise act on a final ṛ: guṇa (ṛto ṅi, giving ar before a strong ending), pūrvasavarṇa-dīrgha (prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ, in the accusative plural), and utva (ṛta ut, giving u before the ablative-genitive ending).

Example.

tisṛ + as (nominative pl.) → ṛ → r instead of guṇa → tisraḥ.

tisṛ + as (accusative pl.) → ṛ → r instead of pūrvasavarṇa-dīrgha → tisraḥ.

Applies when / blocked by. Before ām the r-substitution does not win. By the vārttika num-aci-ra-tṛjvadbhāva-guṇebhyo nuṭ the augment nuṭ takes precedence over it by pūrva-vipratiṣedha (a declared case where the earlier rule beats the later): see SK 300.

Watch out. Plain yaṇ would already give r before a vowel. The sūtra is needed for what it blocks, not for what it produces. Bhaṭṭoji's commentators note that the block on utva matters only in a compound such as priyatisṛ, which can be singular; the numerals themselves are always plural.

Siddhānta-kaumudī
तिसृचतसृ एतयोर्ऋकारस्य रेफादेशः स्यादचि । गुणदीर्घोत्वानामपवादः । तिस्रः । तिस्रः । आमि नुमचिरेति नुट् ॥

Of the ṛ-kāra of these two, tisṛ and catasṛ, r (repha) is substituted when a vowel (ac) follows. [This is] an exception (apavāda) to guṇa, [prior-savarṇa] dīrgha, and the u-substitution (utva).

[nom. pl.:] tisraḥ. [acc. pl.:] tisraḥ. — In ām [gen. pl.], the augment nuṭ [is added instead] by "numacir[atṛjvadbhāvaguṇebhyo nuṭ]."

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 82
—गुणदीर्घोत्वानामिति । तिस्रस्तिष्ठन्तीत्यत्र ‘ऋतो डि—’ इति गुणस्य रत्नमपवादः, तिस्रः पश्येत्यत्र तु ‘प्रथमयोः—’ इति पूर्वसवर्णदीर्घस्यापवादः, प्रियतिस्र आगतः प्रियतिस्रः स्वमित्यत्र ‘ऋत उत्’ इत्युत्त्वस्येति विवेकः ॥ यद्यपि मध्येऽपवादन्यायेन दीर्घोत्वयोरेव रत्नमपवादः स्यात् तु ‘ऋतो डि—’ इति गुणस्य । तथापि वाध्यसामान्यचिन्तामाश्रित्य स्वविषये प्राप्तं सर्वमेवेह वाध्यत इति भावः ॥—त्रिचतुरोर्विशेषणादिति । श्रुतलाद्धि त्रिचतुरोरित्यस्यैव स्त्रियामिति विशेषणं नाङ्गस्येति भावः
Bālamanoramā
अचि र ऋतः - अचि र ऋतः । पूर्वसूत्रात्तिसृचतसृ इत्यनुवर्तते । तच्चेह लुप्तषष्ठीकमाश्रीयते । तदाह-तिसृ इत्यादिना । ननुइको यणची॑त्येव सिद्धमित्यत आह-गुणदीर्घोत्त्वानामपवाद इति ।ऋतो ङी॑ति गुणस्य,प्रथमयो॑रिति पूर्वसवर्णदीर्घस्य,ऋत उ॑दित्त्युत्त्वस्य च रत्वमपवाद इत्यर्थः । तिरुआ इति । जश्शसोः रूपम् । तत्र जसिऋतो ङी॑ति गुणस्य रत्वमपवादः । शसि तु 'प्रथमयोः' इति पूर्वसवर्णदीर्घस्य रत्वमपवादः । आमीति । तिसृ-आम् इति स्थिते नुटं बाधित्वा 'अचि र ऋतः' इति रत्वे तिरुआआमिति प्राप्तेनुमचिरतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेने॑ति रत्वं बाधित्वा नुडित्यर्थः ।

aci ra ṛtaḥ — "aci ra ṛtaḥ." From the previous sūtra, "tisṛcatasṛ" is carried forward by anuvṛtti; and here it is taken with its genitive elided (lupta-ṣaṣṭīka). That [Bhaṭṭoji] states by "tisṛ..." etc. Objection: [The r-substitution] is [already] accomplished by "iko yaṇ aci" [A 6.1.77] alone. To this he says guṇadīrghotvānām apavādaḥ ("an exception to guṇa, dīrgha, and utva"): the r-substitution is an exception to guṇa by "ṛto ṅi," to the prior-savarṇa-dīrgha by "prathamayoḥ [pūrvasavarṇaḥ]" [A 6.1.102], and to the u-substitution (utva) by "ṛta ut" — that is the meaning.

tisraḥ — the form in jas and śas [nom. and acc. pl.]. There, in jas the r-substitution is an exception to guṇa by "ṛto ṅi"; in śas it is an exception to the prior-savarṇa-dīrgha by "prathamayoḥ." āmi ("in ām") — When tisṛ-ām stands, setting aside nuṭ, on the r-substitution by "aci ra ṛtaḥ" giving tisrām being [about to be] obtained, by "numaciratṛjvadbhāvaguṇebhyo nuṭ pūrvavipratiṣedhena" — setting aside the r-substitution — nuṭ [occurs]; that is the meaning.

SK 300 · A 6.4.4V
न तिसृचतसृ ॥ ३०० ॥
na tisṛcatasṛ
na tisṛcatasṛ — 6.4.4. For tisṛ and catasṛ, the lengthening (dīrgha) before nām [enjoined by 'nāmi'] does NOT occur.

Rule. For tisṛ and catasṛ the lengthening before nām (nāmi) does not occur.

Example.

tisṛ + ām → nuṭ (SK 299) → tisṛ + nām → no lengthening → n → ṇ after ṛ → tisṛṇām.

Locative plural: tisṛṣu.

nom. / acc. pl.gen. pl.loc. pl.
tisṛtisraḥtisṛṇāmtisṛṣu

Applies when / blocked by. The word striyām in SK 298 qualifies tri and catur themselves, not a stem that ends in them. Three compounds show the difference.

  • priyatri (feminine bahuvrīhi, "she who has three dear things"): the tri inside is not feminine, so no tisṛ. It declines like mati; only the genitive plural differs, priyatrayāṇām, because tri → traya (tres trayaḥ) is a stem-operation and does reach a stem ending in tri.
  • priyatisā (masculine bahuvrīhi, "he who has three dear women"): the tri inside is feminine, so tisṛ applies. Nominative singular by anaṅ, lengthening and dropping of n as in pitā: priyatisā; then priyatisrau, priyatisraḥ, priyatisram, and so on with r before every vowel.
  • priyatri (neuter, "the family that has three dear women"): su and am are deleted by luk (sv-am-or napuṃsakāt, SK 319); a luk-deleted ending leaves no trace (na lumatā, SK 263), so no case-ending follows and no tisṛ occurs. On the view that this last prohibition is not absolute, priyatisṛ.

Watch out. A vārttika, rādeśāt pūrva-vipratiṣedhena num, says that the neuter augment num takes precedence over the r-substitution: priyatisṛṇī (du.), priyatisṝṇi (pl., with the lengthening of an n-stem before śi). From the instrumental on, the neuter may optionally be treated as masculine (a puṃvadbhāva taught later), so num and r alternate: priyatisrā / priyatisṛṇā.

Bhaṭṭoji then closes the short i-class and opens the long ī-class.

dvi "two". Before a case-ending dvi becomes dva (the a-substitution of the tyad-list) and takes ṭāp: dvā. Its forms follow ramā: dve (nom./acc.), dvābhyām (instr./dat./abl.), and the os-form by SK 289, dvayoḥ.

gaurī "fair woman". gaura + ṅīṣ, with the final a dropped, gives gaurī; its su is deleted after the feminine ī (chapter 8, hal-ṅyāb-bhyaḥ). gaurī + au → yaṇ (pūrvasavarṇa-dīrgha being barred after a long vowel) → gauryau; gaurī + as → gauryaḥ. Being long and feminine, gaurī is nadī and takes the nadī operations: the short vocative he gauri, the āṭ augment before ṅit endings, gauryai and so on, nuṭ before ām, and ām for ṅi. vāṇī, nadī and the rest of the ṅī-ending class decline likewise.

sakhī "female friend". One might expect the special masculine treatment of sakhi — the anaṅ of sakhā and the ṇit-treatment of its strong endings — to reach sakhī, since a mention of a stem generally includes its gender-marked form. A vārttika, vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇam, prevents it: in an operation conditioned by a case-ending, the gender-marked form is not included. So sakhī, sakhyau, sakhyaḥ and the rest are like gaurī, and the su is dropped because the stem ends in ṅī.

lakṣmī. Its ī is not the affix ṅī, so the su is not dropped: lakṣmīḥ. The rest is like gaurī; likewise tarī, tantrī.

strī "woman". Nominative strī; vocative he stri, short by the nadī rule. Its other forms need a rule of their own — the next group.

Siddhānta-kaumudī
एतयोर्नामि दीर्घो न स्यात् । तिसृणाम् । तिसृषु । स्त्रियामिति त्रिचतुरोर्विशेषणान्नेह । प्रियास्त्रयस्त्रीणि वा यस्याः सा प्रियत्रिः मतिवत् । आमि तु प्रियत्रयाणामिति विशेषः । प्रियास्तिस्त्रो यस्य स इति विग्रहे तु प्रियतिसा । प्रियतिस्रौ । प्रियतिस्रः । प्रियतिस्रमित्यादि । प्रियास्तिस्रो यस्य तत्कुलं प्रियत्रि । स्वोर्लुका SK 319 लुप्त्तवेन प्रत्ययलक्षणाभावन्न तिस्रादेशः । न लुमता SK 263 इति निषेधस्यानित्यत्वापक्षे प्रियतिसृ ।

For these two [tisṛ and catasṛ], the lengthening (dīrgha) before nām does not occur. tisṛṇām [gen. pl.]. tisṛṣu [loc. pl.]. — Because "striyām" [in the governing rule] is a qualifier of tri and catur [themselves], [the tisṛ/catasṛ substitution does] not [apply] here [in a compound ending in them]. [Thus:] "priyās trayas trīṇi vā yasyāḥ sā" — [she for whom there are three dear things, the feminine bahuvrīhi] priyatri, [declining] like mati [i-ending feminine]. But in the ām [gen. pl.] the distinctive form is priyatrayāṇām [tri → traya by "tres trayaḥ"]. Whereas in the analysis "priyās tisro yasya saḥ" [he for whom there are three (feminine) things — a masculine bahuvrīhi], [we get] priyatisā [nom. sg.]. priyatisrau [nom. du.]. priyatisraḥ [nom. pl.]. priyatisram [acc. sg.], and so on. [And for] "priyās tisro yasya tat kulam" — [that family (neuter) for which there are three dear things] — priyatri [neuter]. Since su and am are elided by luk (by "sv-am-or napuṃsakāt," SK 319), and, the elision leaving no pratyaya-lakṣaṇa (treatment as if the affix were present), the tisṛ-substitution does not occur. On the view that the prohibition [of pratyaya-lakṣaṇa] by "na lumatā[ṅgasya]" (SK 263) is non-obligatory (anitya), [the form is] priyatisṛ.

vārttika
रादेशात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुम्

(vārttika) By prior-superordination (pūrva-vipratiṣedha) over the r-substitution (rādeśa), [there is] num [i.e. the nuṭ augment takes precedence over ratva].

(वार्तिकम्) ॥ प्रियतिसृणी । प्रियतिसॄणि । तृतीयादिषु वक्ष्यमाणपुंवद्भावविकल्पात्पर्यायेण नुम्रभावौ । प्रियतिस्रा । प्रियतिसृणा । इत्यादि । द्वेरत्वे सत्याप् । द्वे 2 । द्वाभ्याम् 3 । द्व्योः 2 । गौरी । गौर्यौ । गौर्यः । नदीकार्यम् । हे गौरि । गौर्यै इत्यादि । एवं वाणीनद्यादयः । [(परिभाषा - ) प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्विशिष्टस्यापि] ग्रहणादनङि णिद्वद्भावे च प्राप्ते ।

(This is the vārttika.) [Neuter of priyatri:] priyatisṛṇī [nom./acc. du.], priyatisṝṇi [nom./acc. pl.]. — In the third [case, instr.] and following, because of the optional puṃvadbhāva (treatment as masculine) to be stated later, the num and the r-substitution [each apply] by turns (paryāyeṇa): priyatisrā / priyatisṛṇā [instr. sg.], and so forth. [The word dvi:] when the a-substitution (atva) of "dvi" [dvi → dva, by "tyadādīnām aḥ"] has occurred, [there is] āp [ṭāp]. dve (2) [neut./fem. du.]. dvābhyām (3). dvyoḥ (2). [Now the ī-ending feminine:] gaurī. gauryau. gauryaḥ. — [with] the nadī-operations (nadī-kārya). he gauri [voc. sg.]. gauryai [dat. sg.], and so forth. Likewise vāṇī, nadī, etc. — [By the paribhāṣā "prātipadika-grahaṇe liṅga-viśiṣṭasyāpi grahaṇam" (the mention of a prātipadika includes even the gender-qualified form,] since [the gender-qualified form is] included, when the anaṅ [substitution] and the ṇid-vadbhāva (treatment as ṇit) would [wrongly] apply —

vārttika
विभक्तौ लिङ्विशिष्टाग्रहणम्

(vārttika) In [operations conditioned by] a vibhakti, the gender-qualified [form] is not included (liṅga-viśiṣṭa-agrahaṇa).

(वार्तिकम्) ॥ सखी । सख्यौ । सख्यः । इत्यादि गौरीवत् । अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । लक्ष्मीः । शेषं गौरीवत् । एवं तरीतन्त्र्यादयः ॥ स्त्री । हे स्त्रि ॥

(This is the vārttika.) [The feminine sakhī:] sakhī. sakhyau. sakhyaḥ. And so forth, like gaurī. — Because [lakṣmī] does not end in ṅī (an-aṅyanta), there is no elision of su (na su-lopaḥ): lakṣmīḥ. The rest [of lakṣmī] is like gaurī. Likewise tarī, tantrī, etc. — [The word] strī. [voc. sg.] he stri.

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 82–83
—प्रियतिस्रेति । प्रिया जस् त्रि जस् इति स्थिते ‘अन्तरङ्गानपि विधीन्वहिरङ्गो लुग्वाधते’ इत्यकृत एव तिस्रादेशे सुपो लुकि कृते समासाद्या विभक्तिस्तस्यां परतः तिस्रादेशः ‘स्त्रियाः पुंवत्—’ इति प्रियाशब्दस्य पुंवद्भावः । ‘ऋदुशन—’ इत्यनङ् ॥ यद्यपि इह जहत्स्वार्थवृत्तिपक्षे त्रिशब्दस्य निरर्थकत्वेन स्त्रीवाचित्वं दुर्लभं, तथापि भूतपूर्वगत्या स्त्रियां वृत्तिवाच्या । उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुष इत्यादिसिद्धान्तप्रवादस्यैवमेव निर्वाहात्मात् । अजहत्स्वार्थवृत्तिरिति पक्षे तु स्त्री-निष्ठसंख्यासमर्पकयोस्त्रिचतुरोरिति विवक्षितोऽर्थः तेन प्रियास्त्रयस्त्रीणि वा यस्याः सा प्रियत्रिरित्यत्र प्रियत्रिशब्दस्य स्त्रियां वृत्तित्वेऽपि न तिस्रादेशप्रसङ्गः, ‘प्रत्ययोत्तरपदयोश्च’ इत्येतत्सूत्रगतभाष्यप्रन्थसंदर्भश्चोक्तव्याख्याने प्रमाणम् ॥—अनित्य-त्वादिति । ‘इकोऽचि—’ इत्यज्महणमिह लिङ्गम् । तथाहि । भ्यांभिसादिषु सत्यपि तुमि ‘नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य’ इति तल्लोपसंभवादचीति व्यर्थम् । न च ‘न डिसंबुद्ध्योः’ इति निषेधात् संबुद्धौ लोपो न संभवतीति तत्रानिष्ठवारणायाचीत्यावस्यकमिति वाच्यम् । संबुद्धिश्च लुका लुप्तेति तुमः प्राप्तेरेव तत्र दुर्लभतात् । ‘न लुप्तता—’ इति निषेधस्यानित्यतां विना तत्र प्रत्ययलक्षणाप्रवृत्तेः । नाप्युत्तरार्थं तदिति वाच्यम् । उत्तरत्रैव कर्तव्ये तत्राचीति करणस्य वैयर्थ्यात् । ‘न लुप्तता—’ इति निषेधस्यानित्यत्वे तु संबुद्धौ प्रत्ययलक्षणेन प्राप्तं तुमं वारयितुं तदिति भवत्येवाज्ज्वलं लिङ्गम् । न चेदमनित्यत्वं संबुद्धिगुणमात्रविषयकमित्यभिनिवेष्टव्यम् । लक्ष्यात्पुरोधेनान्यत्रापि क्वचित्तदभ्युपगमे वाधकाभावात् । अतएव प्रियतिस्र प्रियत्रीति रूपद्वयमपि कैयटेन स्वीकृतम् ॥—रादेशादिति । अत्र ‘प्रियतिस्रणी, प्रियतिस्रूणि’ इति भाष्यं मानम् ॥—इत्यादीति । प्रियतिस्रे प्रियतिस्रणे । प्रयतिस्रः प्रियतिस्रणः । अमि रादेशं वाधित्वा पूर्वविप्रतिषेधेन तुम्, तं च वाधित्वा पूर्वविप्रतिषेधेन तुम् । प्रियतिस्रूणाम् ॥—द्वेरत्वे सत्याविति । विभक्तिसंनिपातकृतमपि त्यदाद्यत्वं टापो निमित्तं ‘न यासयोः’ इति निर्देशेन संनिपातपरिभाषाया अनित्यत्वादिति भावः ॥—अज्ज्वन्तत्वादिति । केचिदिह ‘कृदिकारात्—’ इति पाक्षिकं डीषमिच्छन्ति । तन्मते तु सुलोपः पक्षे स्यादेव । अतएव वातप्रमी श्री लक्ष्मीतिपक्षे ज्वन्ताः सुसाधव इति रक्षितः । ‘लक्ष्मीलक्ष्मी हरिप्रिया’ इति द्विरूपकोशश्च ॥—स्त्री इति । स्त्यायतोऽस्यां शुक्रशोणिते इति स्त्री । ‘स्त्या- यतेर्बूद्’ । ‘लोपो व्योः—’ इति यलोपः, टित्त्वान् ङीष् । अन्तत्वात्सुलोपः ॥—परत्वादिति । ‘स्त्रियाः’ इति इयङ्पेक्षया
Bālamanoramā
न तिसृचतसृ - तिसृ-नामिति स्थितेनामी॑ति दीर्घे प्राप्ते-न तिसृचतसृ । 'तिसृचतसृ' इति लुप्तषष्ठीकं पदम् । 'ढ्रलोपे' इत्यतो 'दीर्घ' इत्यनुवर्तते ।नामी॑ति सूत्रं चानुवर्तते । तदाह — तिसृ इत्यादिना । तिसृणामिति । ऋवर्णान्नस्ये॑ति णत्वम् । ननु 'अचि र' इति रत्वम्ऋत उदि॑त्युत्त्वस्य कथमपवादः स्यात्, उत्त्वस्य ङसिङसोरेव प्राप्तेः, त्रिचतुर्शब्दयोश्च नित्यं बहुवचनान्तत्वेन ङसिङसोरभावादिति चेन्न, 'प्रियतिरुआ' इत्यादिबहुव्रीहौ तत्सत्त्वात् । तच्चानुपदमेव वक्ष्यते । ननु प्रियास्त्रयस्त्रीणि वा यस्याः सा प्रियत्रिरिति बहुव्रीहावपि तिरुआआदेशः कुतो न स्यादित्यत आहस्त्रियामित्यादि । प्रियत्रिशब्दो हि स्त्रीलिङ्गो नतु त्रिशब्दः । स्त्रियामिति । त्रिचतुरोर्विशेषणं, नतु तदन्तयोः, प्रमाणाऽभावात् । न चाङ्गत्वात्तदन्तलाभः इति वाच्यम्, एवमपि त्रिचतुरोरेव प्रत्यक्षश्रुतत्वेन स्त्रियामित्यस्य तद्विशेषणताया एवोचितत्वादिति भावः ।ङिति ह्रस्वश्चे॑ति नदीत्वविकल्पं मत्वाह — मतिशब्दवदिति । आमि त्विति । षष्ठीबहुवचने 'त्रेस्त्रयः' इति त्रयादेशस्य आङ्गत्वेन तदन्तेऽपि प्रवृत्तेरिति भावः । एवं च स्त्रियामित्यस्य त्रिचतुरन्ताङ्गविशेषणत्वे प्रियत्रिशब्दे पुंनपुंसकलिङ्गत्रिशब्दगर्भबहुव्रीहावतिव्याप्तिः स्यादिति त्रिचतुरोरेव स्त्रियामिति विशेषणमिति स्थितम् । अथ स्त्रीलिङ्गत्रिशब्दगर्भबहुव्रीहावव्याप्तिनिरासार्थमपि स्त्रियामिति त्रिचतुरोरेव विशेषणं, न तु तदन्तयोरिति मत्वाह — प्रियस्तिरुआ इत्यादि । प्रियतिसेति । समासे सत्यन्तर्वर्तिविभक्तेर्लुका लुप्तत्बात्तिरुआआदेशनिवृत्तौ प्रियत्रिशब्दात्सुः । अत्र प्रियत्रिशब्दस्य पुंलिङ्गत्वेऽपि त्रिशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वात्तिरुआआदेशः ।ऋदुशन॑सित्यनङ् ।सर्वनामस्थाने चे॑ति दीर्घः । नलोपः । स्त्रियामित्यस्य त्रिचतुरन्ताङ्गविशेषणत्वे त्वत्राऽव्याप्तिः स्यादिति भावः ।ननु त्रिचतुरन्ताङ्गविशेषणत्वेऽपि नात्राऽव्याप्तिः, प्रियास्तिरुआओ यस्येति विग्रहवाक्ये प्रवृत्तस्य तिरुआआदेशस्य समासेऽप्यनुवृत्तिसंभवादिति चैन्मैवं, लौकिकवाक्यं हि परिनिष्ठितत्वात्समासस्य न प्रकृतिः, किन्त्वलौकिकमेव प्रक्रियावाक्यम् । ततश्च प्रिया अस् त्रिअसित्यलौकिकप्रक्रियावाक्ये समासप्रवृत्तौअन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो लुग्बाधते॑ इति परिभाषया तिरुआआदेशं बाधित्वं विभक्तिलुकि प्रियत्रिशब्दात्समासात्सुबुत्पत्तौ त्रिचतुरोरित्यस्यङ्गत्वात्तदन्तविधावपिनिर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ती॑ति परिभाषया त्रिशब्दस्य तिरुआआदेशः । स च स्तिरायमित्यस्य त्रिचतुरन्ताङ्गविशेषणत्वे सति न स्यात्, प्रियत्रिशब्दस्याङ्गस्य पुंलिङ्गत्वात् । सति चात्र तिरुआआदेशेनद्यृतश्चे॑ति कप्तु न । स हि समासान्तत्वात्समासवदलौकिकविग्रहवाक्ये प्रवृत्तिमर्हति । तदानीं च उत्तरपदस्य त्रिशब्दस्य ऋदन्तत्वाऽभावान्न कप् । अन्तर्वर्तिविभक्तेर्लुका लुप्तत्वेन प्रत्ययलक्षणाऽभावाच्च जस्निमित्तकतिरुआआदेशस्याऽभावात् । नचाऽकृते समासान्ते कपि प्रियात्रिशब्दात्सुबुत्पत्तौ तिरुआआदेशे सति कप् शङ्क्यः । अकृते कपि समासान्ते समासत्वस्यैव#आऽनिष्पत्त्या ततः सुबुत्पत्तेरसंभवादित्यास्तां तावत् । प्रियतिरुआआविति । गुणं बाधित्वा रत्वम् । प्रयतिरुआ इति । जसि पूर्वसवर्णदीर्घं बाधित्वा रत्वम् । प्रियतिरुआमिति । अमि पूर्वरूपं गुणं च बाधित्वा रत्वम् ।गुणदीर्घोत्त्वानामपवादः॑ इति पूर्वरूपास्याप्युपलक्षणम् । इत्यादीति । प्रियतिरुआऔ । प्रियतिरुआः । प्रियतिरुआआ । प्रियतिरुओ । ङसिङसोः-प्रियतिरुआ इत्येव, 'ऋत उत्' इत्युत्त्वं बाधित्वा रत्वम् । प्रियतिस्रोः । आमि त्रयादेशं बाधित्वा परत्वात्तिरुआआदेशे सति रत्वं बाधित्वानुमचिरे॑ति नुट् । प्रियतिसृणाम् । प्रियतिरुआः ।ऋतो ङी॑ति गुणाऽपवादो रत्वम् । प्रियतिस्रोः । ननु प्रियास्तिरुआओ यस्य तत्कुलं प्रियत्रीति कथम् । त्रिशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वेन तिसृभावप्राप्तेरित्यत आह — स्वमोर्लुकेति ।स्वमोर्नपुंसका॑दिति स्वमोर्लुका लुप्तत्वेनन लुमते॑ति प्रत्ययलक्षणाऽभावाद्विभक्तिपरकत्वाऽभावान्न तिसृभाव इत्यर्थः । अनित्यत्वादिति ।न लुमते॑त्यस्याऽनित्यत्वम् 'इकोऽचि विभक्तौ' इत्यज्ग्रहणादिति नपुंसकाधिकारे वक्ष्यते । अजादिविभक्तौ 'नपुंसकस्य झलचः' इति नुमपेक्षया परत्वा 'दचि र ऋतः' इति रत्वमाशङ्क्याह — कत्वादिति ल्यब्लोपे पञ्चमी । पूर्वविप्रतिषेधेन रत्वं बाधित्वा नुमित्यर्थः । प्रियतिसृणी इति । रत्वं बाधित्वा नुमि णत्वम् । प्रियतिसृणीति । जश्शसोश्शिः । रत्वं बाधित्वा नुम् । शेः सर्वनामस्तानत्वान्नान्तलक्षणदीर्घः, णत्वम् ।प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति सूत्रे प्रियतिसृणी, प्रियतिसृणीति भाष्योदाहरणात्पूर्वविप्रतिषेधमाश्रित्य नुमा रत्वबाध इति बोध्यम् । प्रियतिसृणेति । टायां पुंवत्त्वाऽभावपक्षे नुमि रूपम् । प्रिततिरुओति । पुंवत्त्वे नुमभावाद्रत्वम् । इत्यादिति । आदिना प्रियतिरुओ, प्रियतिसृणे इत्यादि बोध्यम् । द्वेरत्वे इति । द्विशब्दाद्विभक्तौ सत्यां त्यदाद्यत्वे 'अजाद्यतः' इति टाबित्यर्थः । द्वे इत्यादि । टापि सति सवर्णदीर्घे द्वाशब्दस्य रमावद्रूपाणीति भावः । इति इदन्ताः ।अथ ईदन्ताः । गौरीति गौरशब्दाद्गौरादिलक्षणङीषि 'यस्येति च' इत्यकारलोपे गौरीशब्दः । तस्मात्सुः, हल्ङ्यादिलोप इति भावः । गौर्याविति ।दीर्घाज्जसि चे॑ति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधे यणिति भावः । गौर्य इति ।दीर्घाज्जसि चे॑ति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधे यणिति भावः । नदीकार्यमिति ।अम्बार्थनद्योह्र्यस्वः॑आण्नद्याः॑ ।ह्रस्वनद्यापो नुट् 'ङेराम्नीभ्यः' इति विहितमित्यर्थः । 'यू स्त्र्याख्यौ' इति नदीत्वम् । बहुश्रेयसीवत् । एवं वाणीनद्यादय इति । 'वण शब्दे' वण्यते शब्द्यते इति वाणी ।इञ्वपादिभ्यः॑ति इञ् । 'कृदिकारादक्तिनः' इति ङीष् । 'नदट्' इति पचादौ पठिताट्टित्त्वान्ङीप् । आदिना कत्री दण्डिनीत्यादिसङ्ग्रहः ।सख्यशिआईति भाषाया॑ मिति सखिशब्दात्ङीषियस्येति चे॑तीकारलोपे सखीशब्दः ।तस्य 'अनङ् सौ' इत्यनङं 'सख्युरसम्बुद्धौ' इति णिद्वत्त्वं चाशङ्कते — प्रातिपदिकेति ।विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणम् । 'युवोरनाकौ' इत्यत्रङ्याप्प्रातिपदिकात् इत्यत्र च भाष्ये इयं परिभाषा पठिता । विभक्तिनिमित्तके कार्ये कर्तव्ये प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य ग्रहणं नास्तीत्यर्थः । तथा च अनङ् णिद्वत्त्वं च न भवतीति भावः । सखीति । ङ्यन्तत्वात्सुलोपः । सख्यैत्यादीति । गौरीवदेव रूपाणित्यर्थः ।लक्षेर्मुट् चे॑ति लक्षधातोरीप्रत्यये मुडागमे लक्ष्मीशब्दः । तस्य विशेषमाह-अङ्यन्तत्वादिति । 'कृदिकारादक्तिनः' इति ङीषि तु सुलोपो भवत्येव । शेषं गौरीवत् । स्त्रीति ।स्त्यै शब्दसंघातयोः॑ । स्त्यायतः सङ्गते भवतोऽयस्यां शुक्रशोणिते इति स्त्री । स्त्यायतेः ड्रट् । डटावितौ । ङित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपः । लोपोव्यो॑रिति यलोपः । टित्त्वान्ङीप् । हल्ङ्यादिलोप इति भावः । हे स्त्रि इति । अम्बार्थेति ह्रस्वः । स्त्री औ इति स्थितेऽधात्विकारत्वात् 'अचि श्नुधातु' इति इयङ्यप्राप्ते- ।

na tisṛcatasṛ — When "tisṛ + nām" stands and the lengthening (dīrgha) by "nāmi" would apply, [Pāṇini states] "na tisṛcatasṛ." "tisṛcatasṛ" is a word with an elided genitive ending (lupta-ṣaṣṭhīka, i.e. "of tisṛ and catasṛ"). From "ḍhralope" the word "dīrgha" is carried forward (anuvṛtti), and the sūtra "nāmi" is [also] carried forward. This he states with "tisṛ…" etc.

"tisṛṇām" — the retroflexion (ṇatva, n → ṇ) is by [the vārttika] "ṛvarṇān nasya."

Objection: How can the r-substitution (ratva) by "aci ra" be an exception (apavāda) to the u-substitution (uttva) by "ṛta ut," given that uttva applies only in the ṅasi/ṅas [abl./gen. sg.], and that for the words tri and catur — being always plural-ending [as numerals] — the ṅasi/ṅas do not occur? Response: No; because [uttva, hence ratva as its exception] does obtain in a bahuvrīhi such as "priyatisṛ" [which admits the singular]. And this will be stated just below (anupadam).

Objection: In the bahuvrīhi "priyatri" (analyzed "priyās trayas trīṇi vā yasyāḥ sā"), why should the tisṛ-substitution (tisrādeśa) not [also] apply? In anticipation of this he [Bhaṭṭoji] says "striyām…" etc. For the word "priyatri" [in this analysis] is feminine, but the word "tri" [within it] is not [the locus that the rule requires].

"striyām" — this qualifies tri and catur [themselves], not [stems] ending in them (tad-anta), since there is no authority (pramāṇa) [for extending it to tad-anta]. Nor should it be said that the tad-anta [sense] is obtained through [the substitution's being] an aṅga-operation; for even so, since only tri and catur are directly heard (pratyakṣa-śruta) [in the rule], it is fitting that "striyām" qualify precisely those. This is the purport.

Considering the optional nadī-designation (nadītva-vikalpa) by "ṅiti hrasvaś ca," he says "like the word mati." "But in the ām" — in the genitive plural, since the traya-substitution (trayādeśa) by "tres trayaḥ" [tri → traya] is an aṅga-operation, it operates even in a [stem] ending in [tri] (tad-anta) [→ priyatrayāṇām]. This is the purport. And thus, if "striyām" qualified an aṅga ending in tri/catur, there would be over-application (ativyāpti) in a bahuvrīhi "priyatri" containing a masculine or neuter "tri"; therefore it is established that "striyām" qualifies only tri and catur.

Now, considering that "striyām" qualifies only tri/catur (not tad-anta) also in order to remove non-application (avyāpti) in a bahuvrīhi containing a feminine "tri," he says "priyās tisro…" etc.

"priyatisā" — In the compound, because the internal (antarvarti) vibhakti is elided by luk, the tisṛ-substitution is set aside [at the compounding stage]; [then] a su is [added] to the word "priyatri." Here, although the word "priyatri" is masculine, because the word "tri" [in it] is feminine, the tisṛ-substitution [applies]. By "ṛd-uśanas[-puru-daṃśo 'nehasāṃ ca]" the anaṅ [ṛ → an]; by "sarvanāmasthāne ca" the lengthening (dīrgha, an → ān); [then] na-lopa [→ priyatisā]. But if "striyām" qualified an aṅga ending in tri/catur, there would here be non-application (avyāpti). This is the purport.

Objection: Even if [striyām] qualifies an aṅga ending in tri/catur, there is no avyāpti here, because the tisṛ-substitution, having operated in the analytic sentence (vigraha-vākya) "priyās tisro yasya," can carry over (anuvṛtti) into the compound as well. Response: Not so. For the ordinary-language sentence (laukika-vākya), being [already] complete (pariniṣṭhita), is not the basis (prakṛti) of the compound; rather, only the technical process-sentence (alaukika prakriyā-vākya) [is]. And therefore, in the technical sentence "priyā as tri as," when the compound operation applies, by the paribhāṣā "antaraṅgān api vidhīn bahiraṅgo lug bādhate" (a bahiraṅga luk sets aside even antaraṅga operations), the tisṛ-substitution is set aside [at that stage]; then, the vibhakti-luk having occurred, when a su is introduced upon the compound word "priyatri" — since "tricaturoḥ" is aṅga-conditioned and so applies even in the tad-anta operation — by the paribhāṣā "nirdiśyamānasya ādeśā bhavanti" (a substitute replaces [only] what is [directly] specified), the tisṛ-substitution [applies] to the word "tri" [within it]. And that [substitution] would not occur if "striyām" qualified an aṅga ending in tri/catur, because the aṅga "priyatri" is masculine.

And when the tisṛ-substitution has occurred here, the kap [samāsānta affix] by "nadyṛtaś ca" does NOT [apply]. For that [kap], being a samāsānta, deserves to operate — like the compound itself — in the technical (alaukika) analytic sentence; and at that stage, since the final member (uttarapada) "tri" does not end in ṛ, there is no kap. Moreover, because the internal vibhakti is elided by luk, there being no pratyaya-lakṣaṇa, the tisṛ-substitution occasioned by jas [nom. pl.] is [also] absent [there]. Nor should it be suspected that, the samāsānta kap not yet having been made, when a su is introduced upon "priyatri" and the tisṛ-substitution occurs, the kap [might then apply]; for, the samāsānta kap not being made, the very compound-hood (samāsatva) would be unaccomplished, and so the introduction of a su thereupon would be impossible. So let this rest.

"priyatisrau" [nom. du.] — setting aside guṇa, the r-substitution (ratva) [tisṛ + au → tisr-au]. "priyatisraḥ" [nom. pl., jas] — setting aside the pūrva-savarṇa-dīrgha, the ratva. "priyatisram" [acc. sg., am] — setting aside both the pūrva-rūpa (single substitution as the prior form) and guṇa, the ratva. [The maxim] "[ratva is] an exception to guṇa, dīrgha, and uttva" is [meant] also as an indication (upalakṣaṇa) that it is an exception to pūrva-rūpa. "and so forth" — priyatisrau [acc. du.], priyatisraḥ [acc. pl.], priyatisrā [instr. sg.], priyatisroḥ [gen./loc. du.]. In the ṅasi/ṅas [abl./gen. sg.]: priyatisr-[aḥ] itself — setting aside the uttva ("ṛ → ut") by "ṛta ut," [there is] ratva. priyatisroḥ [gen./loc. du.]. In the ām [gen. pl.], setting aside the trayādeśa, since [tisṛ] is subsequent (paratvāt) the tisṛ-substitution takes effect; then, setting aside ratva, the nuṭ [augment applies] by "numaciratṛjvadbhāvaguṇebhyo nuṭ" (by pūrva-vipratiṣedha) [→ nāmi lengthening → ṇatva → priyatisṛṇām]. priyatisṛṇām [gen. pl.]. priyatisr-[i, loc. sg.] — by "ṛto ṅi" the ratva as an exception to guṇa. priyatisroḥ [loc. du.].

Objection: How [do we get] "priyatri" [neuter] for "that family (kula) for which there are three (feminine) things (priyās tisro yasya tat)"? Since, the word "tri" being feminine, the tisṛ-substitution (tisṛ-bhāva) would apply, [in anticipation] he says "sv-am-or luk." Meaning: because su and am are elided by luk by "sv-am-or napuṃsakāt," and, by "na lumatā[ṅgasya]," there being no pratyaya-lakṣaṇa, there is no [following] vibhakti [to condition it], the tisṛ-substitution does not occur. "Because of non-obligatoriness (anityatva)" — that "na lumatā[ṅgasya]" is anitya will be stated in the neuter section (napuṃsaka-adhikāra), [as inferred] from the mention of "ac" in "iko 'ci vibhaktau." Anticipating that, before a vowel-initial vibhakti, the r-substitution by "aci ra ṛtaḥ" — being subsequent (para) relative to the num by "napuṃsakasya jhalacaḥ" — [might apply], he says "[rādeśāt]…," [which] is a fifth-case with elision of lyap (lyab-lopa-pañcamī, i.e. "having set aside the r-substitution"). The meaning is: by prior-superordination (pūrva-vipratiṣedha), setting aside the ratva, [there is] num.

"priyatisṛṇī" [neut. du.] — setting aside ratva, upon the num [there is] ṇatva. "priyatisṝṇi" [neut. pl.] — by "jaś-śasoḥ śiḥ" [śi replaces jas/śas in the neuter]; setting aside ratva, the num. Because śi is a sarvanāmasthāna, [there is] the lengthening characteristic of an n-ending stem (nānta-lakṣaṇa dīrgha) [and] ṇatva. It should be understood that, on the strength of the examples "priyatisṛṇī, priyatisṝṇi" [given] in the Bhāṣya on the sūtra "pratyayottarapadayoś ca," the ratva is set aside by the num by resorting to pūrva-vipratiṣedha. "priyatisṛṇā" [instr. sg.] — in the ṭā, on the alternative of there being no puṃvadbhāva, the form [is] with num. "priyatisrā" — on the [alternative of] puṃvadbhāva, since there is no num, [there is] ratva. "and so on" — by "ādi," forms such as "priyatisre, priyatisṛṇe" [dat. sg., the two alternatives] etc. should be understood.

"dver atve" — meaning: from the word "dvi," when a vibhakti follows, upon the a-substitution belonging to the tyad-ādi class (tyad-ādy-atva, dvi → dva), the ṭāp by "ajādy-ataḥ" [→ dvā]. "dve" etc. — when the ṭāp is present, upon the savarṇa-dīrgha, the forms of the word "dvā" are like [those of] "ramā" [dvā + au → dve]. This is the purport. — Thus [end] the words ending in [short] i.

Now the words ending in [long] ī. "gaurī" — from the word "gaura," by the ṅīṣ characterized by [the gaṇa] "gaura-ādi," with elision of the a-kāra by "yasyeti ca," [comes] the word "gaurī." From that [comes] su; [then] the elision by "hal-ṅy-ādi[-lopaḥ]" [of su → gaurī]. This is the purport. "gauryau" — the pūrva-savarṇa-dīrgha being prohibited by "dīrghāj jasi ca," [there is] yaṇ [ī → y before the vowel]. This is the purport. "gauryaḥ" — the pūrva-savarṇa-dīrgha being prohibited by "dīrghāj jasi ca," [there is] yaṇ. This is the purport.

"nadī-kārya" (the nadī-operations) — meaning: the shortening by "ambārtha-nadyor hrasvaḥ" [voc. sg.], the "āṇ nadyāḥ" [the āṭ augment of the ṅit endings], the nuṭ by "hrasvanadyāpo nuṭ" [gen. pl.], [and] the ām-substitute enjoined by "ṅer ām nadyām nī bhyaḥ" [loc. sg.]. The nadī-designation is by "yū stryākhyau [nadī]"; [gaurī declines] like "bahuśreyasī." "Likewise vāṇī, nadī, etc." — [vāṇī:] from "vaṇa" (in the sense of sound), "that which is sounded (vaṇyate = śabdyate)" is "vāṇī"; the affix iñ by "iñ vapādibhyaḥ," and the ṅīṣ by "kṛd-ikārād aktinaḥ." [nadī:] because [it is derived] from [a base] read in the pacādi [gaṇa] with the affix "nadaṭ," being ṭit [it takes] ṅīp. By "ādi" [etc.], words such as "kartrī, daṇḍinī" are included.

[sakhī:] by "sakhy-aśiśvī iti bhāṣāyām," from the word "sakhi," with the ṅīṣ and elision of the i-kāra by "yasyeti ca," [comes] the word "sakhī." For it, anticipating the anaṅ by "anaṅ sau" and the ṇid-vadbhāva by "sakhyur asambuddhau," he says "prātipadika…" — [the vārttika] "vibhaktau liṅga-viśiṣṭāgrahaṇam." This paribhāṣā is stated in the Bhāṣya on "yuvor anākau" and on "ṅy-āp-prātipadikāt." Its meaning: when an operation occasioned by a vibhakti is to be performed, in the mention of a prātipadika there is no inclusion of the gender-qualified [form]. And thus neither the anaṅ nor the ṇid-vadbhāva occurs. This is the purport. "sakhī" — because it ends in ṅī (ṅy-anta), [there is] elision of su. "sakhyai" etc. — meaning: the forms are just like [those of] gaurī.

By "lakṣer muṭ ca," from the root "lakṣ," upon the ī-affix with the muṭ augment, [comes] the word "lakṣmī." Its special feature he states with "[an]aṅyantatvāt" [because it does not end in ṅī, there is no su-lopa]; but with the ṅīṣ [added] by "kṛd-ikārād aktinaḥ" [in an alternative derivation], su-lopa does indeed occur. The rest is like gaurī.

"strī" — from "styai [in the sense of] sound and conglomeration (śabda-saṃghāta)." "she in whom the semen and blood (śukra-śoṇita) come together (styāyataḥ = saṅgate bhavataḥ)" is "strī." From "styai" [the affix] "ḍraṭ"; the ḍa and ṭa are its it-markers (anubandhas). By the force of its being ṅit (through the ḍ), there is elision of the ṭi (final portion) even for a non-bha [stem]; by "lopo vyoḥ [vali]" the elision of y (ya-lopa); because [ḍraṭ] is ṭit, [there is] ṅīp; [and in the nominative singular] the elision by "hal-ṅy-ādi[-lopaḥ]" [→ strī]. This is the purport. "he stri" [voc. sg.] — the shortening (hrasva) by "ambārtha[-nadyor hrasvaḥ]." When "strī + au" stands, because [strī] is not a modification of a dhātu (adhātvikāratva), the iyaṅ by "aci śnu-dhātu-[bhruvāṃ yv-oḥ iyaṅ-uvaṅau]" not applying —

translator notes
  • textual The source reads aṅyantatvāt ("because it ends in ṅī"), but the sense required here — and confirmed by the Bālamanoramā, which contrasts it with the ṅīṣ derivation where "su-lopa does indeed occur" — is an-aṅyantatvāt ("because lakṣmī does NOT end in ṅī"), whence su is retained: lakṣmīḥ. Translated to the evident sense; the Devanāgarī source has not been silently emended. The same short reading recurs in the Bālamanoramā gloss (b1).
  • textual In the gloss anticipating the num/ratva conflict, the source's pratīka reads katvāt (कत्वात्); from the vārttika under discussion ("rādeśāt pūrva-vipratiṣedhena num") and the following gloss ("setting aside ratva, num"), the word commented on is evidently rādeśāt, construed as an ablative with lyap-elision. Rendered accordingly.
  • textual Several paradigm forms in the ratva stretch are compressed in the digital source (e.g. priyatisro for the gen./loc. dual priyatisroḥ); the case-values supplied in brackets follow the rule cited for each. Long ṝ in priyatisṝṇi is frequently written short in the source.
SK 301 · A 6.4.79V
स्त्रियाः ॥ ३०१ ॥
striyāḥ
striyāḥ — 6.4.79. Of [the word] strī, [iyaṄ is substituted, when a vowel-initial affix follows]. The sūtra itself supplies only the genitive 'striyāḥ' (of strī); the operation iyaṄ and the environment 'aci' (before an ac/vowel) are carried forward by anuvṛtti.

Rule. For the word strī, iyaṅ is the substitute when a vowel-initial affix follows. The sūtra says only striyāḥ "of strī"; the substitute iyaṅ and the condition "before a vowel" are carried in by anuvṛtti from aci śnudhātubhruvāṃ yvor iyaṅuvaṅau. The ṅ of iyaṅ is a marker: a ṅit substitute replaces only the final sound of the original, so iy replaces the ī alone.

Example.

strī + au → ī → iy before the vowel → striy + au → striyau (nom./acc. dual).

strī + as → striyaḥ (nom. pl.).

Applies when / blocked by. The general iyaṅ rule just cited works on roots. strī is not a root, so without this sūtra its ī would take yaṇ before a vowel. Bhaṭṭoji's commentators add that the rule also reaches a stem ending in strī, such as atistri, by the principle that a thing altered in one part is still that thing.

Siddhānta-kaumudī
स्त्रीशब्दस्येयङ् स्यादजादौ प्रत्यये परे । स्त्रियौ । स्त्रियः ॥

For the word strī, iyaṄ is the substitute when a vowel-initial affix (ajādi pratyaya) follows. [Examples:] striyau (dual). striyaḥ (plural).

Bālamanoramā
स्त्रियाः - स्त्रियाः । अचि श्नुधात्वित्यतोऽचीति इयङिति चानुवर्तते । तदाह — स्त्रीशब्दस्येत्यादिना । स्त्रियौ स्त्रिय इति । औजसोः रूपम् । अमि शसि च स्त्रियां स्त्रिय इति नित्यमियङि प्राप्ते ।

striyāḥ — "striyāḥ." From "aci śnudhātu[bhruvāṃ yvor iyaṅuvaṅau]" (A 6.4.77) the word "aci" (when an ac, i.e. a vowel, follows) and the word "iyaṄ" are both carried forward by anuvṛtti (anuvartate). This [Bhaṭṭoji] states with "strīśabdasya…" and so on [the Kaumudī gloss]. "striyau, striyaḥ" — these are the forms with the auṬ (nom./acc. dual) and the jas (nom. pl.): strī, with iyaṄ for its ī before the vowel-initial ending, becomes striy-, whence striy + au = striyau and striy + as = striyaḥ. And in the am (acc. sg.) and the śas (acc. pl.) — [giving] striyām and striyaḥ — iyaṄ being obligatorily (nityam) obtained…

translator notes
  • translator The final clause of b1 ("ami śasi ca… nityam iyaṅi prāpte") is a locative absolute left grammatically open: it states the prima-facie position that iyaṄ is obligatory in the am and śas, which the following sūtra then makes optional. The trailing form is rendered as the transmitted text leaves it, without supplying the apodosis from the next unit.
SK 302 · A 6.4.80V
वाऽम्शसोः ॥ ३०२ ॥
vā'mśasoḥ
vā'mśasoḥ (6.4.80) — Optionally, [the iyaṅ substitute for strī, from striyāḥ 6.4.79, occurs] before the affixes am (accusative singular) and śas (accusative plural).

Rule. Before am (accusative singular) and śas (accusative plural), iyaṅ occurs for strī optionally.

Example.

strī + am → with iyaṅ → striyam; without it → ī + a → the earlier vowel stands (ami pūrvaḥ) → strīm.

strī + śas → striyaḥ or strīḥ.

The whole paradigm of strī. It is nadī (SK 303 keeps it so), and so takes āṭ, nuṭ and ām:

singulardualplural
nominativestrīstriyaustriyaḥ
vocativehe stri
accusativestriyam / strīmstriyaustriyaḥ / strīḥ
instrumentalstriyā
dativestriyai
ablativestriyāḥ
genitivestriyāḥstriyoḥstrīṇām
locativestriyāmstriyoḥstrīṣu

strī + ṅe → āṭ, vṛddhi, then iyaṅ before the vowel → striyai. strī + ām → nuṭ wins over iyaṅ because it is the later rule, and once nām stands the ending no longer begins with a vowel → strīṇām.

Watch out. atistri "one who has outdone a woman" (ati + strī): as the subordinate member of the compound the ī is shortened (gostriyoḥ), and since the stem no longer ends in a long ṅī its su stays, atistriḥ. In the masculine, Bhaṭṭoji's verse says, iyaṅ is displaced — each time by a later rule — by guṇa (before jas and the ṅit endings), by nā (instrumental), by au for ṅi, and by nuṭ (before ām); in the neuter by num. Before os and the dual au iyaṅ is obligatory; before am and śas optional; before any other vowel-initial ending, in the masculine, it does not occur.

Masculine atistri:

singulardualplural
nominativeatistriḥatistriyauatistrayaḥ
vocativehe atistrehe atistriyauhe atistrayaḥ
accusativeatistriyam / atistrimatistriyauatistriyaḥ / atistrīn
instrumentalatistriṇā
dativeatistraye
ablativeatistreḥ
genitiveatistreḥatistriyoḥatistrīṇām
locativeatistrauatistriyoḥatistriṣu

Neuter atistri "a family that has outdone a woman": atistri (nom./acc. sg., su and am deleted by luk), atistriṇī (du., num before the śī that replaces au in the neuter), atistrīṇi (pl., num and lengthening before śi), atistriṇā, atistriṇe. From the dative on, before a vowel-initial ending, the neuter may optionally be treated as masculine, so two forms stand: atistraye / atistriṇe; atistriṇaḥ / atistreḥ (ablative and genitive); atistriṇoḥ / atistriyoḥ; atistrīṇām; atistrau / atistriṇi.

Feminine atistri "a woman who has outdone a woman" is mostly like the masculine, with the feminine differences: atistrīḥ (accusative plural, no natva), atistriyā (instrumental, no nā, so iyaṅ), and before a ṅit ending the option of SK 296, triggered by the short final vowel: atistriyai / atistraye; atistriyāḥ / atistreḥ (ablative and genitive); atistrīṇām; atistriyām / atistrau. The exclusion "not strī" in SK 303 carries into SK 296 only with its first sentence, the one about long ī and ū; it does not touch the short-vowel option.

śrī "fortune, Lakṣmī" closes the unit: śrīḥ, śriyau, śriyaḥ — and opens the next group.

Siddhānta-kaumudī
अमि शसि च स्त्रिया इयङ् वा स्यात् । स्त्रियम् । स्त्रीम् । स्त्रियौ । स्त्रियः । स्त्रीः । स्त्रिया । स्त्रियै । स्त्रियाः । स्त्रियाः । स्त्रियोः । परत्वान्नुट् । स्त्रीणाम् । स्त्रियाम् । स्त्रियोः । स्त्रीषु ॥ स्त्रियमतिक्रान्तोऽतिस्त्रिः । अतिस्त्रियौ ॥ गुणनाभावौत्त्वनुड्भिः परत्वात्पुंसि बाध्यते ॥ क्लीबे नुमा च स्त्रीशब्दस्येयङित्यवधार्यताम् ॥जसि च SK 241 ॥ अतिस्त्रियः । हे अतिस्त्रे । हे अतिस्त्रियौ । हे अतिस्त्रयः । वाम्शसोः SK 302 । अतिस्त्रियम् । अतिस्त्रिम् । अतिस्त्रियौ । अतिस्त्रियः । अतिस्त्रीन् । अतिस्त्रिणा । घेर्ङिति SK 245 ॥ अतिस्त्रये । अतिस्त्रेः । अतिस्त्रेः । अतिस्त्रियः । अतिस्त्रियः । अतिस्त्रीणाम् । अच्च घेः । अतिस्त्रौ ॥ ओस्यौकारे च नित्यं स्यादम्शसोस्तु विभाषया । इयादेशोऽचि नान्यत्र स्त्रियाः पुंस्युपसर्जने ॥ क्लीबे तु नुम् । अतिस्त्रि । अतिस्त्रिणी । अतिस्त्रीणि । अतिस्त्रिणा । अतिस्त्रिणे । ङेप्रभृतावजादौ वक्ष्यमाणपुंवद्भावात्पक्षे प्राग्वद्रूपम् । अतिस्त्रये । अतिस्त्रिणः । अतिस्त्रिणः । अतिस्त्रेः । अतिस्त्रेः । अतिस्त्रिणोः । अतिस्त्रिणोः । अतिस्त्रियोरित्यादि । स्त्रियां तु प्रायेण पुंवत् । शसि अतिस्त्रीः । अतिस्त्रिया । ङिति ह्रस्वश्चे SK 296ति ह्रस्वान्तत्वप्रयुक्तो विकल्पः । अस्त्रीति तु इयङुवङ्स्थानावित्यस्यैव पर्युदासः । तत्संबद्धस्यैवानुवृत्तेर्दीर्घस्यायं निषेधो नतु ह्रस्वस्य । अतिस्त्रियै । अतिस्त्रये । अतिस्त्रियाः । अतिस्त्रियाः । अतिस्त्रेः । अतिस्त्रेः । अतिस्त्रीणाम् । अतिस्त्रियाम् । अतिस्त्रौ ॥ श्रीः । श्रियौ । श्रियः ॥

Before am and śas, the iyaṅ [substitute] optionally occurs for strī. Paradigm of strī (feminine), from the accusative onward:

Accusative sg.: striyam (with iyaṅ) / strīm (without iyaṅ, by pūrvarūpa "ami pūrvaḥ"). Acc. du.: striyau. Acc. pl.: striyaḥ (with iyaṅ) / strīḥ (without iyaṅ). Instrumental sg.: striyā. Dative sg.: striyai. Ablative sg.: striyāḥ. Genitive sg.: striyāḥ. Gen./loc. du.: striyoḥ. Genitive pl.: strīṇām — here, by paratva, the augment nuṬ [prevails over iyaṅ] (paratvān nuṭ). Locative sg.: striyām. Loc. du.: striyoḥ. Loc. pl.: strīṣu.

[Peculiarities of strī in the masculine and neuter.] "One who has surpassed a woman" = atistri [an upasarjana compound]. Nom. du.: atistriyau.

[Verse:] "In the masculine, [iyaṅ] is blocked, by paratva, by guṇa, by nā-substitution, by au-substitution (aut-tva), and by the augment nuṬ; and in the neuter by num. Let it be determined that this is [how] the iyaṅ of the word strī [is set aside]."

Masculine atistri. By "jasi ca" (SK 241) [guṇa]: nom. pl. atistrayaḥ. Voc. sg. he atistre; voc. du. he atistriyau; voc. pl. he atistrayaḥ. By "vā'mśasoḥ" (SK 302): acc. sg. atistriyam / atistrim; acc. du. atistriyau; acc. pl. atistriyaḥ / atistrīn. Inst. sg. atistriṇā. By "gher ṅiti" (SK 245) [guṇa]: dat. sg. atistraye; abl. sg. atistreḥ; gen. sg. atistreḥ; gen. du. atistriyoḥ; gen. pl. atistrīṇām; by "acca gheḥ" [au]: loc. sg. atistrau.

[Verse:] "Before os and before the au [affix] it (the iy-substitute) is obligatory (nityam); but before am and śas by option (vibhāṣā). The iyād (iy-substitute) [occurs] before a vowel, not elsewhere, for strī when it is a subordinate member (upasarjana) in the masculine."

Neuter [atistri]: by num. Nom./acc. sg. atistri. Nom./acc. du. atistriṇī. Nom./acc. pl. atistrīṇi. Inst. sg. atistriṇā. Dat. sg. atistriṇe. In ṅe (dative) and the following affixes beginning with a vowel, by the puṃvadbhāva to be stated later, the form is optionally as in the masculine (prāgvat): dat. sg. atistraye; abl. sg. atistriṇaḥ / atistreḥ; gen. sg. atistriṇaḥ / atistreḥ; gen. du. atistriṇoḥ / atistriyoḥ, and so on.

But in the feminine [gender], [atistri is] generally like the masculine. In śas: atistrīḥ. Inst. sg. atistriyā. By "ṅiti hrasvaś ca" (SK 296) there is an option triggered by the stem's ending in a short vowel (hrasvānta). But the [exclusion] "astrī" is a paryudāsa (exclusion) only of the "iyaṅuvaṅsthānau" [clause]; since only what is connected to that is carried forward (anuvṛtti), this prohibition is of the long [nadī], not of the short. Dat. sg. atistriyai / atistraye; abl. sg. atistriyāḥ; gen. sg. atistriyāḥ; [alternatively] atistreḥ / atistreḥ; gen. pl. atistrīṇām; loc. sg. atistriyām / atistrau.

[The word śrī:] nom. sg. śrīḥ; nom. du. śriyau; nom. pl. śriyaḥ.

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 83
—इयादेशोऽचि नान्यत्रेति । अजादौ य इयादेशो विहितः स उपसर्जनत्वे पुंसि विद्यमानस्य स्त्रीशब्दस्य ओसादिषु चतुर्ष्वेव, न लन्यत्र, गुणनाभावादिभिः पूर्वोक्तैर्वाधितत्वादित्यर्थः ॥—इयङ्कुवङ्स्थानावित्यस्यैवेति । ‘यूरुयाख्यौ’ इत्यनुवर्तनादियङ्कुवङ्स्थानाविति ईद्दतोर्विशेषणम् । तेन इयङ्कुवङ्स्थानावीद्दतावेवास्त्रीति पर्युदस्तौ न तु हस्ताविति भावः ॥—श्रीरिति । ‘क्विव्वचिप्रच्छि—’ इत्यादिना क्विव्दीर्घौ । अन्तत्वाभावान्न सुलोपः
Bālamanoramā
वाऽम्शसोः - वाऽम्शसोः । वा-अम्शसोः इति च्छेदः । स्त्रिया इति इयङिति चानुवर्तते । तदाह — अमिशसि चेत्यादिना । स्त्रियमिति । इयङि रूपम् । स्त्रीमिति । इयङभावे-अमि पूर्वः । स्त्रियाविति । औटि रूपम् । स्त्रियः स्त्रीरिति । शसि 'वाम्शसोः' इति इयङि तदभावे च रूपम् । स्त्रियेति । इयङ् । स्त्रियै इति । 'आण्नद्या' इत्याट्, वृद्धिः, इयङ् । स्त्रिया इति । ङसिङसोराट्, वृद्धिः, इयङ् । स्त्रिया इति । ओसि इयङ् । परत्वान्नुडिति । आमि 'स्त्रियाः' इति इयङं बाधित्वा परत्वान्नुट् । स्त्रीणामिति । कृते नुटि अजादिविभक्त्यभावान्नेयङ् । स्त्रियामिति । ङेराम् इयङ् । अथ प्रसङ्गात्पुंसि नपुंसके च स्त्रीशब्दस्य विशेषं दर्शयति — स्त्रियमतिक्रान्तोऽतिस्त्रिरिति ।अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे॑ इति समासः ।गोस्त्रियो॑रिति ह्रस्वत्वम् । दीर्घङ्यन्तत्वाऽभावादीकाररूपङ्यन्तत्वाऽभावाद्वा हल्ङ्यादिलोपो न भवति । अतिस्त्रियाविति । 'स्त्रियाः' इत्यस्याङ्गत्वात्तदन्तेऽपि एकदेशविकृतन्यायेन प्रवृत्तेरियङिति भावः ।अथ जस्, टा, ङे, ङसि, ङस्, आम्, ङीत्येषु अति स्त्रीशब्दस्य इयङ् नेत्येतत् श्लोकेन सङ्गृह्णाति — गुणनाभावेत्यादिना । पुंसि गुणनाभावौत्त्वनुङ्भिः, क्लीबे नुमा च परत्वात् स्त्रीशब्दस्य इयङ् बाध्यते-इत्यवधार्यतामित्यन्वयः । जसि चेति घेर्ङितीति च गुणः,आङो नाऽस्त्रिया॑मिति नात्वम्, 'अच्च घेः' इत्यौत्त्वम्, 'ह्रस्वनद्यापः' इति नुट्, 'इकोऽचि विभक्तौ' इति नुम् , एतेषामियङपेक्षया परत्वादित्यर्थः ।जसि चे॑त्यनन्तरम् 'इति गुण' इति शेषः । अतिस्त्रय इति । इयङं बाधित्वा गुणेऽयादेशे रूपम् । हे अतिस्त्रे इति । 'ह्रस्वस्य गुणः' इति गुणेएङ्ह्रस्वा॑दिति सम्बुद्धिलोपः । 'वाम्शसोः' इति इयङ् । अतिस्त्रीनिति । इयङ्भावे पूर्वसवर्णदीर्घे 'तस्माच्छसः' इति नत्वम् । टा-अतिस्त्रिणा । इयङं बाधित्वा परत्वात्आङो नाऽस्त्रिया॑मिति नात्वम् । भ्यामादिष्वविकृतम् । ङे अतिस्त्रये । इयङं बाधित्वा परत्वात्घेर्ङिती॑ति गुणेऽयादेशः । ङसिङसोः-अतिस्त्रेः । परत्वात्घेर्ङिती॑ति गुणेङसिङसोश्चे॑ति पूर्वरूपम् । अतिस्त्रियोः । इयङ् । आमि इयङं । बाधित्वा परत्वान्नुटि नामीति दीर्घे णत्वम् — अति-स्त्रीणाम् । इयङं बाधित्वा परत्वात्अच्च घेः॑ । अतिस्त्रौ अतिस्त्रियोः अतिस्त्रिषु ।अथ पुंसि पूर्वश्लोकसिद्धमेवार्थं बालबोधाय लघुतरोपायेन संगृह्णाति — ओस्यौकारे चेत्यादिना । उपसर्जनत्वदशायां पुंसि विद्यमानस्य स्त्रीशब्दस्य अचि य इयादेशः 'स्त्रियाः' इति सूत्रविहितः स ओसि षष्ठीसप्तमीद्विवचने, औकारे च प्रथमाद्वितीयाद्विवचने च नित्यं स्यात् । अम्शसोस्तु विभाषया=विकल्पेन स्यात् । उक्तचतुर्भ्योऽन्यत्र तु अचि सर्वत्र इयादेशः स्यादिति योजना । क्लीवे तु नुमिति । 'इयङं बाधते' इति शेषः । अतिस्त्रि इति । स्त्रियमतिक्रान्तं कुलम्-अतिस्त्रि । 'स्वमोर्नपुंसकात्' इति सुलुक् । अतिस्त्रिणी इति । अतिस्त्रि-औ इति स्थितेनपुंसकाच्चे॑त्यौङः शीभावः । इयङं बाधित्वा परत्वात् 'इकोऽचि विभक्तौ' इति नुम् । असर्वनामस्थानत्वान्न दीर्घः । णत्वम् । अतिस्त्रीणीति ।जश्शसोः शिः॑ । स्त्रिया॑ इति इयङं जसि चेति गुणं च बाधित्वा नुम् ।शि सर्वनामस्थान॑मिति सर्वनामस्थानत्वाद्दीर्घः । णत्वम् । टा-अतिस्त्रिणा । इयङं नुम् च बाधित्वा नाभावः । ङेप्रभृतावजादाविति । ङे, ङसि,ङस्, आम्, ङि, ओस्-इत्येतेषुतृतीयादिषु भाषिते॑ति पुंवद्भावस्य वक्ष्यमाणत्वात्पुंवद्भावपक्षे पुंलिङ्गातिस्त्रिशब्दवद्रूपम् । पुंवत्त्वा ।भावपक्षे नुमि वारिवद्रूपमित्यर्थः । टायां तु पुंवत्त्वे तदभावे च नात्वे रूपे विशेषाऽभावान्ङेप्रभृतावित्युक्तम् । तिस्त्रये इति । पुंवत्त्वेघेर्ङिती॑ति गुणोऽयादेशः । अतिस्त्रिणे इति । पुंवत्त्वाऽभावे नुमि रूपम् । इहोभयत्रापि गुणेन नुमा च इयङ् बाध्यते । अतिस्त्रेरिति । ङसिङसोः पुंवत्त्वपक्षेघेर्ङिती॑ति गुणेङसिङसोश्चे॑ति पूर्वरूपम् । अतिस्त्रिण इति । ङसिङसोः पुंवत्त्वाऽभावपक्षे नुमि रूपम् । इहाप्युभयत्र गुणनुम्भ्यामियङ् बाध्यते । अतिस्त्रियोः अतिस्त्रिणोरिति । पुंवत्त्वाऽभावे नुम् । पुंवत्त्वे इयङ् । इत्यादीति । आमि पुंवत्त्वे तदभावे च इयङं बाधित्वा नुडेव, नतु नुम्,नुमचिरे॑ति वचनात् ।नामी॑ति दीर्घः । अतिस्त्रीणाम् । अतिस्त्रौ-अतिस्त्रिणि । अतिस्त्रियोः -अतिस्त्रिणोः । तदेवमुपसर्जनस्त्रीशब्दस्य पुंनपुंसकविषये रूपाणि प्रदश्र्य प्रकृतमनुसरतिस्त्रियां त्विति । स्त्रियमतिक्रान्तेति विग्रहे 'अत्यादयः' इति समासे 'गोस्त्रियोः' इति ह्रस्वत्वे सति अतिस्त्रिशब्दः । तस्य प्रायेण उदाहृतपुंलिङ्गाऽतिस्त्रिशब्दपद्रूपाणीत्यर्थः । शसि अतिस्त्रीरिति । 'वाम्शसोः' इति इयङभावे पूर्वसवर्णदीर्घे सत्यपि स्त्रीलिङ्गत्वात् 'तस्माच्छसः' इति नत्वं नेति । भावः । अतिस्त्रियेति । स्त्रीलिङ्गत्वान्नात्वाऽभावे इयङ् । ह्रस्वान्तत्वेति ।ङिति ह्रस्वश्चे॑त्यत्रइयङुवङ्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ नदीसंज्ञौ वास्तः॑ इति प्रथमं वाक्यं ।ह्रस्वाविवर्णोवर्णौ स्त्रिया नदीसंज्ञौ वा स्तः॑ इति द्वितीयं वाक्यम् । तत्र द्वितीयवाक्यादतिस्त्रिशब्दस्य ङित्सु नदीत्वविकल्प इत्यर्थः । ननुनेयङुवङ्स्थानावस्त्री॑त्यतोऽस्त्रीत्यस्यानुवृत्तेः कथमिह नदीत्वविकल्पैत्यत आह — अस्त्री इति त्विति ।इयङुवङ्स्थाना॑वित्यादिप्रथमवाक्यविहितनदीत्वस्यैवास्त्रीति पर्युदासो नतुह्रस्वा॑वित्यादिद्वितीयवाक्यविहितनदीत्वस्यापीत्यर्थः । कुत इत्यत आह — तत्संबद्धस्यैवानुवृत्तेरिति ।

vā'mśasoḥ — The sūtra vā'mśasoḥ; the division is vā am-śasoḥ. "striyāḥ" and "iyaṅ" are carried forward (anuvṛtti) [from striyāḥ, A 6.4.79]. He states this by "ami śasi ca…" etc.

On striyam: the form with iyaṅ. On strīm: iyaṅ being absent, "ami pūrvaḥ" [A 6.1.107, pūrvarūpa]. On striyau: the form before the auṬ [affix]. On striyaḥ / strīḥ: in śas, the forms with iyaṅ (by "vā'mśasoḥ") and without it. On striyā: iyaṅ. On striyai: the augment āṬ by "āṇ nadyāḥ" [A 7.3.112], vṛddhi, iyaṅ. On striyāḥ: the augment āṬ for ṅasi and ṅas, vṛddhi, iyaṅ. On striyoḥ: iyaṅ before os. On "paratvān nuṭ": before ām, blocking the iyaṅ (from "striyāḥ") by paratva, the augment nuṬ. On strīṇām: the nuṬ having been made, since the vibhakti is [now] not vowel-initial, no iyaṅ. On striyām: ām for ṅi [locative sg.], iyaṅ.

Now, incidentally, he shows the peculiarity of the word strī in the masculine and neuter: "striyam atikrānto 'tistriḥ" — "one who has surpassed a woman" (atistri). The compound is by "atyādayaḥ krāntādyarthe" [ati- etc. compounding in the sense of "having surpassed"]. Shortening (hrasva) by "gostriyoḥ" [A 1.2.48, giving atistri from atistrī]. Because [the stem] does not end in a long ṅī, or because it does not end in a ṅī of the form ī, "hal-ṅyādi-lopa" [A 6.1.68] does not apply [so the su is retained: atistriḥ]. On atistriyau: since the rule "striyāḥ" takes strī as its aṅga, and by the maxim "a thing altered in one part [is not thereby a different thing]" (ekadeśavikṛtanyāya) it operates even upon a stem ending in strī, iyaṅ [applies] — this is the point.

Now he sums up in a verse ("guṇanābhāva…") that in jas, ṭā, ṅe, ṅasi, ṅas, ām, and ṅi the word atistri does not take iyaṅ. The construction: in the masculine by guṇa, nā-substitution, au-substitution (aut-tva), and the augment nuṬ; and in the neuter by num — by paratva the iyaṅ of the word strī is blocked. Let this be determined. guṇa by "jasi ca" and "gher ṅiti"; nā-substitution by "āṅo nāstriyām" [A 7.3.120]; au by "acca gheḥ" [A 7.3.119]; the augment nuṬ by "hrasvanadyāpaḥ" [A 7.1.54]; num by "iko 'ci vibhaktau" [A 7.1.73] — these being subsequent (para) relative to iyaṅ, [each blocks it]. After "jasi ca" supply "guṇa results."

On atistrayaḥ: blocking iyaṅ, the form results by guṇa and ay-substitution [atistri → atistre → atistray-aḥ]. On he atistre: guṇa by "hrasvasya guṇaḥ" [A 7.3.108]; elision of the sambuddhi [s] by "eṅ hrasvāt [sambuddheḥ]" [A 6.1.69]. [In śas, with iyaṅ,] iyaṅ by "vā'mśasoḥ." On atistrīn: iyaṅ absent, pūrva-savarṇa-dīrgha, and n-substitution (natva) by "tasmāc chasaḥ" [A 6.1.103]. ṭā — atistriṇā: blocking iyaṅ by paratva, nā-substitution by "āṅo nāstriyām." In bhyām etc. [the stem is] unchanged. ṅe — atistraye: blocking iyaṅ by paratva, guṇa by "gher ṅiti," ay-substitution. ṅasi/ṅas — atistreḥ: by paratva, guṇa by "gher ṅiti," pūrvarūpa by "ṅasiṅasoś ca" [A 6.1.110]. atistriyoḥ [gen./loc. du.]: iyaṅ. Before ām: blocking iyaṅ by paratva, the augment nuṬ, then dīrgha by "nāmi" [A 6.4.3], and ṇatva — atistrīṇām. Blocking iyaṅ by paratva, "acca gheḥ" [au] — atistrau; atistriyoḥ; atistriṣu.

Now, for the masculine, he restates by an easier method, for the instruction of beginners, the very point already established by the previous verse: "osy aukāre ca…" etc. For the word strī existing in the masculine in the condition of being a subordinate member (upasarjana), the iy-substitute (iyādeśa) before a vowel, which is enjoined by the sūtra "striyāḥ," obligatorily (nityam) occurs before os (the genitive/locative dual) and before au (the nominative/accusative dual). But before am and śas it occurs by option (vibhāṣā = vikalpa). Other than these four, everywhere before a vowel the iy-substitute occurs — such is the construction.

On "but in the neuter, num": supply "[num] blocks iyaṅ." On atistri: "a family that has surpassed a woman" = atistri; luk of su by "svamor napuṃsakāt" [A 7.1.23]. On atistriṇī: with atistri + au standing, the śī-substitute for auṅ by "napuṃsakāc ca" [A 7.1.19]; blocking iyaṅ by paratva, num by "iko 'ci vibhaktau"; since [śī here] is not sarvanāmasthāna, no dīrgha; ṇatva. On atistrīṇi: śi for jas/śas by "jaśśasoḥ śiḥ" [A 7.1.20]; blocking the iyaṅ (from "striyāḥ") and the guṇa (from "jasi ca"), num; since śi is a sarvanāmasthāna (by "śi sarvanāmasthānam," A 1.1.42), dīrgha; ṇatva. ṭā — atistriṇā: blocking both iyaṅ and num, nā-substitution.

On "in ṅe etc. before a vowel": in ṅe, ṅasi, ṅas, ām, ṅi, and os — since the puṃvadbhāva (by "tṛtīyādiṣu bhāṣita…," to be stated later) applies, on the puṃvadbhāva option the form is like the masculine word atistri; on the non-puṃvadbhāva option, with num, the form is like vāri [a neuter i-stem]. But in ṭā, since there is no difference of form whether puṃvadbhāva applies or not (both yielding nā-substitution), he said "in ṅe etc." [starting from ṅe, excluding ṭā]. On atistraye: with puṃvadbhāva, guṇa and ay-substitution by "gher ṅiti." On atistriṇe: without puṃvadbhāva, the form with num. Here in both cases iyaṅ is blocked, by guṇa and by num respectively. On atistreḥ: for ṅasi/ṅas on the puṃvadbhāva option, guṇa by "gher ṅiti," pūrvarūpa by "ṅasiṅasoś ca." On atistriṇaḥ: for ṅasi/ṅas on the non-puṃvadbhāva option, the form with num. Here too, in both cases, iyaṅ is blocked by guṇa and num. On atistriyoḥ / atistriṇoḥ: without puṃvadbhāva, num [atistriṇoḥ]; with puṃvadbhāva, iyaṅ [atistriyoḥ]. On "etc.": before ām, whether puṃvadbhāva applies or not, blocking iyaṅ, only the augment nuṬ, not num — by the statement "num-aci-ra-… [nuṬ prevails]"; dīrgha by "nāmi" — atistrīṇām. [Loc. sg.] atistrau / atistriṇi. [Loc. du.] atistriyoḥ / atistriṇoḥ.

Thus, having shown the forms of the subordinate word strī in the masculine and neuter, he returns to the topic: "but in the feminine." With the analysis "striyam atikrāntā," the compound by "atyādayaḥ," and the shortening by "gostriyoḥ," the word [feminine] atistri results; its forms are generally like those of the illustrated masculine atistri. On atistrīḥ in śas: even though, iyaṅ being absent by "vā'mśasoḥ," pūrva-savarṇa-dīrgha occurs, still, because it is feminine, n-substitution by "tasmāc chasaḥ" does not occur — this is the point. On atistriyā: being feminine, nā-substitution not occurring, iyaṅ [applies].

On "because [the stem] ends in a short vowel": under "ṅiti hrasvaś ca" [SK 296] the first sentence is — "the iyaṅ/uvaṅ-loci, other than the word strī, which are inherently feminine and end in ī or ū, are optionally nadī-designated"; and the second sentence is — "short i-class and u-class [vowels] of a feminine [stem] are optionally nadī-designated." Of these, from the second sentence the word atistri optionally receives nadī-hood in the ṅit [affixes]. Objection: since "astrī" is carried forward (anuvṛtti) from "neyaṅuvaṅsthānāv astrī" [A 1.4.4], how is there optional nadī-hood here? To this he says "astrī iti tu": the "astrī" is a paryudāsa (exclusion) only of the nadī-hood enjoined by the first sentence ("iyaṅuvaṅsthānau…"), not also of the nadī-hood enjoined by the second sentence ("hrasvā…"). Why? Because only what is connected to that [first clause] is carried forward.

translator notes
  • textual The Kaumudī paradigm forms are rendered per the Bālamanoramā's explicit derivations. The digital source writes the masculine nom. pl. as 'atistriyaḥ' (visarga), but the Bālamanoramā derives 'atistrayaḥ' (guṇa by jasi ca, blocking iyaṅ); likewise the genitive/locative dual, printed twice with visarga ('atistriyaḥ'), is 'atistriyoḥ' (iyaṅ before os) per the commentary. The evident readings are followed here.
SK 303 · A 1.4.4नदीसंज्ञा
नेयङुवङ्स्थानावस्त्री ॥ ३०३ ॥
neyaṅuvaṅsthānāvastrī
neyaṅuvaṅsthānāvastrī (1.4.4) — The [ī and ū] that are the ground (sthāna) for iyaṅ/uvaṅ substitution do NOT [receive nadī-saṃjñā]; but not [the word] strī (astrī = excluding strī, which does remain nadī).

Rule. An ī or ū that is the ground (sthāna) for iyaṅ or uvaṅ — one that would become iy or uv before a vowel — is not nadī. The word strī is excepted: it remains nadī.

Example.

śrī + au → śrī is a monosyllable whose vowel follows a conjunct, so the yaṇ rule for polysyllables (er anekācaḥ) does not apply; the vowel is root-final, so iyaṅ does (aci śnudhātubhruvām…) → śriyau; śriyaḥ. So śrī is a ground for iyaṅ.

he śrī + s → not nadī → no vocative shortening → he śrīḥ (the su stays, since the stem does not end in ṅī).

śrī + ṅe → by the first sentence of SK 296, optionally nadī: āṭ, vṛddhi, iyaṅ → śriyai; not nadī → iyaṅ only → śriye.

śrī + ṅasi / ṅas → śriyāḥ (nadī) / śriyaḥ (not nadī).

Accusative śriyam (iyaṅ displaces the earlier-vowel rule), śriyau, śriyaḥ; instrumental śriyā.

Applies when / blocked by. SK 296 cannot reach the genitive plural, because ām is not ṅit; the next sūtra supplies that case.

Siddhānta-kaumudī
इयङुवङोः स्थितिर्ययोस्तावीदूतौ नदीसंज्ञौ न स्तो नतु स्त्री । हे श्रीः । श्रिये । श्रियै । श्रियाः । श्रियः ॥

Those ī and ū in whose case there is the standing/position (sthiti) of iyaṅ and uvaṅ — that is, the two [vowels] that are the ground for the iyaṅ/uvaṅ substitution — are not nadī-saṃjñā; but not [the word] strī [which is excepted and remains nadī]. [Forms of śrī:] he śrīḥ ["O śrī," vocative sg]; śriye [dative sg, non-nadī option]; śriyai [dative sg, nadī option]; śriyāḥ [ablative/genitive sg, nadī option]; śriyaḥ [ablative/genitive sg, non-nadī option].

Tattvabodhinī
NSP p. 83
—नेयङ्कुवङ्स्थानावस्त्री । तिष्ठतो ययोरिति स्थानौ । अधिकरणे त्युद् । इयङ्कुवङ्गोः स्थानाविति षष्ठीसमासः । तथाच फलितार्थमाह—इयङ्कुवङ्गोः स्थितिर्ययोरिति । स्थानग्रहणं किम् । प्रकृष्टा धीः प्रधीः । हे प्रधि । अत्र ‘एरनेकाच—’ इति यणा इयङ्गो वाधनात् ‘नेयङ्कुवङ्स्थानौ—’ इति निषेधो न प्रवर्तते । यत्रेयङ्कुवङ्गौ निष्पाद्येते तत्रैव नदीसंज्ञाया निषेधः । यत्र लपवादेन वाध्येते तत्र न निषेध इत्येतदर्थं हि स्थानग्रहणं कृतम् । अन्यथा ‘नेयङ्कुवङ्गोः’ इत्येव ब्रूयात् । इयङ्कुवङ्गोर्निमित्तभूतौ यू नदीसंज्ञकौ नेत्यर्थलाभात् । अस्त्रीति किम् । हे स्त्रि
Bālamanoramā
नेयङुवङ्स्थानावस्त्री - नेयङुवङ्स्थानावित्यतोऽस्त्रीत्यस्यानुवृत्तिर्वक्तव्या । ततश्च इयङुवङ्स्थानाविति यत्रान्वेति तत्रैव तत्संबद्धस्याऽस्त्रीत्यस्यानुवृत्तिरुचिता । एवं च ह्रस्वादिवाक्ये इयङुवङ्स्थानावित्यस्याऽनुवृत्त्यभावादस्त्रीत्यस्यापि तत्र नानुवृत्तिरिति भावः । अतिस्त्रियै इति । नदीत्वपक्षे आट् वृद्धिः । अतिस्त्रये इति । नदीत्वाऽभावे घित्वात्घेर्ङिती॑ति गुणेऽयादेशः । अतिस्त्रियाः अतिस्त्रेरिति । नदीत्वे आट् । तदभावे गुणः ।ङसिङसोश्चे॑ति पूर्वरूपम् । अतिस्त्रियामिति । नदीत्वपक्षे ङेराम्, आट् । अतिस्त्राविति । नदीत्वाऽभावपक्षेअच्च घेः॑ । श्रीरिति । श्रयन्त्येतामिति श्रीः ।क्विब्बचिप्रच्छिश्रिस्नुद्रुप्रुज्वां दीर्घोऽसंप्रसारणं चे॑ति क्विप्, प्रकृतेदीर्घश्च । श्री शब्दात्सुः । अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । श्रियौ श्रिय इति ।दीर्घाज्जसि चे॑ति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधौइको यणची॑ति यणि प्राप्ते धात्वयवेवर्णान्तत्वादचि श्नुधात्वितीयङ् । एकाच्त्वात्संयोगपूर्वकत्वाच्च यण् न । 'यू स्त्र्याख्यौ' इति नदीत्वात्अम्बार्थे॑ति ह्रस्वेप्राप्ते — नेयङुवङ् ।यू स्त्र्याख्यौ नदी॑ इत्यतो 'यू'नदी॑त्यनुवर्तते । 'स्थान' शब्दो भावे ल्युङन्तः । इयङुवङोः स्थानं स्थितिर्ययोरिति बहुव्रीहिः । इयङुवङ्योग्याविति यावत् । तदाह — इयङुवङोरित्यादिना । हे श्रीरिति । अजादाबियङ्योग्यत्वान्नदीत्वनिषेधादम्बार्थनद्यौ॑रिति ह्रस्वो नेति भावः । श्रियमिति । अमि पूर्वरूपं बाधित्वा इयङ् । श्रियौ श्रिय इति । औट्शसोः पूर्ववत् । टा-श्रिया । श्रियै इति ।ङिति ह्रस्वश्चे॑ति ङिति नदीत्वपक्षे आट्, वृद्धिः । श्रिये इति । नदीत्वाऽभावे इयङ् । श्रिया इति । ङसिङसोर्नदीत्वे आट्, वृद्धिः । श्रिय इति । नदीत्वाऽभावपक्षे इयङेव । ङित्त्वाऽभावादामिङिति ह्रस्वश्चे॑ति अप्राप्ते ।

neyaṅuvaṅsthānāvastrī — From this "neyaṅuvaṅsthānau," the carrying-forward (anuvṛtti) of "astrī" must be stated. And therefore, the anuvṛtti of "astrī," which is connected with it, is appropriate only where "iyaṅuvaṅsthānau" construes (anveti). And thus, in the "hrasva..." sentence [i.e. the following rule "ṅiti hrasvaśca"], since "iyaṅuvaṅsthānau" is not carried forward, "astrī" too is not carried forward there — this is the idea.

"atistriyai" — In the nadī-option [treating the word as nadī], [there is] the augment āṭ [before the dative ṅe] and vṛddhi. "atistraye" — In the absence of nadī-treatment, because [the ending] bears the ghi-designation, by "gher ṅiti" (A 7.3.111) there is guṇa [i → e], and [then] the ayādeśa [e → ay before a vowel]. "atistriyāḥ / atistreḥ" [ablative/genitive sg] — In nadī-treatment, [the augment] āṭ [→ atistriyāḥ]; in its absence, guṇa [i → e], and by "ṅasiṅasoś ca" (A 6.1.110) the pūrvarūpa (single substitute e) [→ atistreḥ]. "atistriyām" [locative sg] — In the nadī-option, ṅi → ām [by "ṅer ām..."] and the augment āṭ. "atistrau" — In the non-nadī option, by "ac ca gheḥ" (A 7.3.119) [ṅi → au, giving atistrau].

"śrīḥ" — "They resort to her" (śrayanti etām), thus śrī [nominative]. By "kvib vaci-pracchi-śri-snu-dru-pruj[vāṃ] dīrgho'saṃprasāraṇaṃ ca" [the vārttika prescribing] the kvip suffix [for śri], there is also lengthening (dīrgha) of the stem and no saṃprasāraṇa [so śri → śrī]. After the word śrī, [the nominative] su. Because [śrī] does not end in the ṅī [feminine suffix] (aṅyantatva), there is no elision of su (sulopa) [→ śrīḥ]. "śriyau, śriyaḥ" [nom. dual and pl.] — By "dīrghāj jasi ca" (A 6.1.105) the pūrvasavarṇa-dīrgha is prohibited [also for au]; then, "iko yaṇ aci" (A 6.1.77) being obtained [i → y], because the vowel is the final of a root-constituent (dhātv-avayava-varṇānta), by "aci śnudhātubhruvāṃ [yvor iyaṅuvaṅau]" (A 6.4.77) iyaṅ [applies: i → iy]. Because [śrī] is monosyllabic (ekāc) and because [its vowel] is preceded by a conjunct (saṃyoga-pūrvaka), yaṇ does not [apply]. By "yū stryākhyau [nadī]" (A 1.4.3) [śrī would have] nadī-status, so by "ambārthe..." (A 7.3.107) the shortening (hrasva) [in the vocative] would be obtained; [to prevent this,] "neyaṅuvaṅ[sthānau]" [applies — śrī, being iyaṅ-sthāna, is not nadī, so no shortening]. From "yū stryākhyau nadī" the words "yū" and "nadī" are carried forward (anuvṛtti). The word "sthāna" [in the rule] ends in the suffix lyuṭ in the sense of state/action (bhāve); "that in which there is the sthāna (= sthiti) of iyaṅ and uvaṅ" is a bahuvrīhi [iyaṅuvaṅ-sthāna] — that is to say, the two that are fit for iyaṅ and uvaṅ (iyaṅuvaṅ-yogya). [Bhaṭṭoji] states this with "iyaṅuvaṅoḥ..." etc.

"he śrīḥ" — Because [śrī] is fit for iyaṅ before a vowel-initial ending (ajādau), nadī-treatment is denied; hence by "ambārtha-nadyoḥ [hrasvaḥ]" (A 7.3.107) the shortening does not [apply, giving he śrīḥ, not he śri] — this is the idea. "śriyam" [accusative sg] — In am, setting aside the pūrvarūpa [which would give śrīm], iyaṅ [→ śriyam]. "śriyau, śriyaḥ" [accusative dual and pl.] — In auṭ and śas, [it is] as before [iyaṅ, giving śriyau, śriyaḥ]. ṭā [instrumental sg]: śriyā. "śriyai" [dative sg] — By "ṅiti hrasvaś ca," in a ṅit ending, in the nadī-option, [there is] āṭ and vṛddhi [→ śriyai]. "śriye" — In the absence of nadī, iyaṅ [→ śriye]. "śriyāḥ" — In ṅasi and ṅas [ablative/genitive], in nadī- treatment, āṭ and vṛddhi [→ śriyāḥ]. "śriyaḥ" — In the non-nadī option, iyaṅ alone [→ śriyaḥ]. Because ām (āmi) lacks ṅit-designation (ṅittva-abhāva), "ṅiti hrasvaś ca" is not obtained (aprāpta) [in ām — which sets up the next rule "vā ām"].

translator notes
  • textual The vārttika-rule cited in b1 as 'kvib vaci-pracchi-śri-snu-dru-pruj[vāṃ]...' is preserved as digitized; the enumerated roots (vac, pracch, śri, snu, dru, pru, and one more whose form is uncertain in the source) take kvip with lengthening and without saṃprasāraṇa.
SK 304 · A 1.4.5नदीसंज्ञा
वाऽऽमि ॥ ३०४ ॥
vā''mi
vā''mi (1.4.5) — Optionally (vā), before ām (āmi, the genitive plural), [the iyaṅ/uvaṅ-sthāna words, ī and ū, receive] nadī-saṃjñā.

Rule. Before ām, an ī or ū that is a ground for iyaṅ or uvaṅ and names a female is optionally nadī. Again strī is excepted: for it the name is not optional but fixed.

Example.

śrī + ām → nadī: nuṭ → śrīṇām; not nadī: iyaṅ → śriyām.

Locative singular: śriyām (nadī, ām for ṅi) / śriyi (not nadī).

nadīnot nadī
dative sg.śriyaiśriye
ablative / genitive sg.śriyāḥśriyaḥ
genitive pl.śrīṇāmśriyām
locative sg.śriyāmśriyi

Watch out. Which words are "permanently feminine" (nitya-strīliṅga), and so eligible for the first sentence of SK 296 at all? Bhaṭṭoji reports two views, and scholars discuss this. On one view (the Vṛttikāra and others) a word is permanently feminine if it can denote a female even without another word beside it; on the other (Kaiyaṭa) only if it never denotes another gender. The test words:

  • pradhī "one who thinks intensely": on the first view like lakṣmī — being polysyllabic it takes yaṇ, not iyaṅ, so SK 303 does not touch it and it is nadī throughout — except that the accusative has yaṇ, pradhyam, pradhyaḥ; on Kaiyaṭa's view, being of three genders, it declines as in the masculine. When it means "excellent intellect" (prakṛṣṭā dhīḥ) it is like lakṣmī on both views — again except the accusative, pradhyam, pradhyaḥ.
  • sudhī: analysed as "she whose intellect is good" or "who thinks well", on the first view like śrī (yaṇ is barred for it by na bhūsudhiyoḥ, so iyaṅ, so SK 303 applies); on the other view as in the masculine. Analysed as "good intellect" it is like śrī on both views.
  • grāmaṇī "village-leader", in the feminine, declines as in the masculine: leading a village is by default a man's role, so the word does not denote a female without another word beside it. The same holds of khalapū "threshing-floor sweeper" and words like it.

dhenu "milch cow" opens the short u-class and declines like mati.

Siddhānta-kaumudī
इयङुवङ्स्थानौ स्त्र्याख्यौ यू आमि वा नदीसंज्ञौ स्तो नतु स्त्री । श्रीणाम् । श्रियाम् । श्रियाम् । श्रियि । श्रियाम् ॥ प्रधीशब्दस्य तु वृत्तिकारादीनां मते लक्ष्मीवद्रूपम् । पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्वं नित्यस्त्रीत्वमिति स्वीकारात् । लिङ्गान्तरानभिधायकत्वं तदिति कैयटमते तु पुंवद्रूपम् । प्रकृष्टा धीरिति विग्रहे तु लक्ष्मीवत् । अमि शसि च प्रध्यं प्रध्य इति विशेषः । सुष्ठु धीर्यस्याः सुष्ठु ध्यायति वेति विग्रहे तु वृत्तिमते सुधीः श्रीवत् । मतान्तरे तु पुंवत् । सुष्ठु धीरिति विग्रहे तु श्रीवदेव । ग्रामणीः पुंवत् । ग्रामनयनस्योत्सर्गतः पुंधर्मतया पदान्तरं विना स्त्रियामप्रवृत्तेः । एवं खलपवनादेरपि पुंधर्मत्वमौत्सर्गिकं बोध्यम् । धेनुर्मतिवत् ॥

The iyaṅ/uvaṅ-sthāna [words], the ī and ū (yū) that are strī-designating (stryākhya), before ām (āmi) are optionally (vā) nadī-saṃjñā; but not [the word] strī [which is not merely optional]. [Forms of śrī:] śrīṇām [genitive pl., nadī option]; śriyām [genitive pl., non-nadī option]; śriyām [locative sg, nadī option]; śriyi [locative sg, non-nadī option]; śriyām.

But the word pradhī, in the view of the Vṛttikāra and others, has forms like lakṣmī, because they accept that "being present in the feminine even without another word (padāntara)" is what constitutes permanent-femininity (nitya-strītva). But in Kaiyaṭa's view, that [nitya-strītva] is "not denoting any other gender (liṅgāntara-anabhidhāyakatva)," and [on that view the form is] like a masculine (puṃvat). When the analysis (vigraha) is "prakṛṣṭā dhīḥ" ("excellent intellect"), however, [pradhī declines] like lakṣmī. The difference is: in am (accusative sg) and śas (accusative pl.), [the forms are] pradhyam and pradhyaḥ [with yaṇ]. When the analysis is "she whose intellect is excellent" (suṣṭhu dhīr yasyāḥ) or "who thinks well" (suṣṭhu dhyāyati), then in the Vṛtti view sudhī [declines] like śrī; but in the other view (matāntara) like a masculine (puṃvat). When the analysis is "suṣṭhu dhīḥ" ["good intellect," karmadhāraya], however, [it declines] just like śrī [in both views]. grāmaṇī [as feminine declines] like a masculine (puṃvat), because "leading the village" (grāma-nayana), being by default (utsargataḥ) a masculine property (puṃ-dharma), does not apply to the feminine without another word (padāntara). Similarly, for khalapū and the like too, the masculine-property is to be understood as default (autsargika). dhenu [feminine u-stem declines] like mati [feminine i-stem].

Tattvabodhinī
NSP p. 83
—वामि । ‘यू रुयाख्यौ नदी’ ‘नेयङ्कुवङ्स्थानावस्त्री—’ त्यनुवर्तनादाह—इयङ्कुवङ्गोः स्थानावित्यादिना । यद्यपि नेति प्रकृतो निषेधोऽनेन विकल्प्यते, तथापि निषेधविकल्पे विधिविकल्प एव फलतीति स एव सूत्रार्थं उचित इत्याशयेनाह—वा नदीसंज्ञौ स्त इति । ‘इति हस्तश्च’ इति सूत्रेऽप्येवमेव ॥—प्रधीशब्दस्य त्विति । ‘एरनेकाच—’ इति यणा इयङ्गो वाधनात् ‘नेयङ्कुवङ्स्थानौ—’ इति निषेधोऽत्र न प्रवर्तते ॥ यत्र लपवादेनेयङ्कुवङ्गौ वाध्येते तत्र निषेध इत्याशयेन व्याचष्टे—लक्ष्मीवद्रूपमिति । अमि शसि च विशेष इत्यनुपदमेव वक्ष्यति—पुंवद्रूपमिति । अयं च मतभेदः प्रकृष्टा धीर्यस्याः प्रकर्षेण ध्यायतीति वा विग्रहे बोध्यः । लक्ष्मीवदिति । मतद्वयेऽपीति शेषः ॥—सुष्ठु धीर्यस्या इति । ननु अस्मिन् विग्रहे कैयटमते सुधीशब्दस्य नित्यस्त्रीत्वाभावेऽपि धीशब्दस्य नित्यस्त्रीत्वात् ‘प्रथमलिङ्गग्रहणं च’ इति सुधीशब्दः श्रीवदेव भवति, ननु पुंवदिति चेत् । अत्राहुः । ‘नेयङ्कुवङ्स्था नावस्त्री’ इति धीशब्दे नदीसंज्ञानिषेधात् सुधीशब्दे ‘प्रथमलिङ्गग्रहणं च’ इत्यस्याप्रवृत्तिः, तथाच वृत्तिमते इति ग्रन्थः स्वरसतः संगच्छते इति ॥—मतान्तर इति । लिङ्गान्तरानभिधायकत्वं तदिति कैयटमते इत्यर्थः ॥—श्रीवदेवेति । दुद्धिवाचकधीशब्दस्य नित्यस्त्रीत्वान्मतद्वयेऽपि श्रीवदेवेत्यर्थः
Bālamanoramā
वाऽऽमि - वाऽऽमि ।यूस्त्र्याख्यौ नदी॑त्यनुवर्तते ।नेयङुवङ्स्थानावस्त्री॑ति नञ्वर्जनमनुवर्तते । वा आमीति च्छेदः । अमि नदीकार्याऽभावात् । तदाह — इयङुवङ्स्थानावित्यादिना । श्रीणामिति । नदीत्वपक्षे 'ह्रस्वनद्यापः' इति नुट् । श्रियामिति । नदीत्वाऽभावे तु इयङेव । श्रियोः श्रीषु । प्रधीशब्दस्य त्विति । प्रध्यायतीत्यर्थेध्यायतेः संप्रसारणं चे॑ति क्विपि यकारस्य संप्रसारणे इकारेसंप्रसारणाच्चे॑ति पूर्वरूपे 'हलः' इति दीर्घे निष्पन्नस्य प्रधीशब्दस्य वृत्तिकारहरदत्तादिमते लक्ष्मीवद्रूपाणि । तत्र 'एरनेकाचः' इति यणा इयङो बाधितत्वेन इयङ्स्थानत्वाऽभावान्नेयङुवङ्स्थानौ॑ इति नदीत्वनिषेधाऽभावा 'द्यू स्त्र्याख्यौ' इति नित्यनदीत्वे सतिअम्बार्थे॑त्यादिनदीकार्यप्रवृत्तेरिति भावः । तत्र अमि शसि च पूर्वरूपं पूर्वसवर्णदीर्घं च बाधित्वा यणेवेति विशेषः । ननु प्रध्यायतेः क्विपि निष्पन्नस्य प्रधीशब्दस्य प्रकर्षेण ध्यातृत्वप्रवृत्तिनिमित्तकस्य लिङ्गत्रयसाधारणत्वान्नित्यस्त्रीलिङ्गत्वाऽभावान्नदीत्वाऽभावात्कथं नदीकार्याणीत्यत आह — पदान्तरं विनापीति । पदान्तरसमभिव्याहाराऽभावेऽपि यः शब्दः स्त्रीरूपार्थबोधकः सः नित्यस्त्रीलिङ्ग इति विवक्षितः । अत एव ब्राआहृण्यामाधीशब्दस्य आध्यै इति रूपमास्थितं भाष्येस्त्रियामेव यो वर्तते स एव नित्यस्त्रीलिङ्ग॑ इत्यभ्युपगमे तु तदसङ्गतिः स्पष्टैव, आधीशब्दस्य क्रियाशब्दतया त्रिलिङ्गत्वात् । अतः पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्वमेव नित्यस्त्रीत्वम् । इदं तु प्रधीशब्दस्य आध्यै इति रूपमास्थितं भाष्ये ।स्त्रियामेव यो वर्तते स एव नित्यस्त्रीलिङ्गः॑ इत्यभ्युपगमे तु तदसङ्गतिः स्पष्टैव, आधीशब्दस्य क्रियाशब्दतया त्रिलिङ्गत्वात् । अतः पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्वमेव नित्यस्त्रीत्वम् । इदं तु प्रधीशब्दस्य संभवत्येव, प्रकर्षेण ध्यातृत्वं निमित्तीकृत्य स्त्रियां वृत्तिसम्भवात् । परन्तु प्रधीरित्युक्ते पुंसः स्त्रियाश्च प्रतीतिप्रसक्तावन्यतरव्यवच्छेदाय 'ब्राआहृणः'ब्राआहृणी॑त्यादिपदान्तरसमभिव्याहारापेक्षा । नैतावतास्य पदान्तरसमभिव्याहाराऽभावे स्त्रियां वृत्तिरपैति । अतः प्रधीशब्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गत्वान्नदीकार्यं निर्बाधमिति भावः । लिङ्गान्तरेति ।स्त्रीलिङ्गान्यलिङ्गानभिधायकत्वमेव नित्यस्त्रीत्व॑मिति कैयटमतम् ।स्त्रीविषायावेव यौ यू तयोरेव नदीसंज्ञे॑ति 'यू स्त्र्याख्यौ' इत्यत्र भाष्यादिति तदाशयः ।पुंवद्रूपमिति । उदाहृतप्रधीशब्दस्य त्रिलिङ्गतया नित्यस्त्रीत्वाऽभावात्पुंसीव स्त्रियामपि अनदीत्वादिति भावः । प्रकृष्टेति । प्रकृष्टा धीरिति विग्रहे प्रादिसमासे प्रधीशब्दस्य मतद्वयरीत्यापि नित्यस्त्रीलिङ्गत्वाल्लक्ष्मीवद्रूमित्यर्थः । अमि शसि चेति । प्रध्यायतीति, प्रकृष्टा धीरिति च विग्रहे प्रधीशब्दादमि शसि च पूर्वरूपं पूर्वसवर्णदीर्घं च बाधित्वा 'एरनेकाचः' इति यणित्येतावान्विशेषो लक्ष्मीशब्दापेक्षयेत्यर्थः । कैयटमते ब्राआहृण्याम् 'आध्यै' इति भाष्यप्रयोगस्तु बहुव्रीह्रभिप्रायेण नेयः । अत एव भाष्यात् 'नद्यृतश्च' इति कप् नेत्याहुः । सुष्ठि धीर्स्या इति । सुष्ठुधीर्यस्या इति, सुष्ठु ध्यायतीति उभयविधविग्रहेऽपि पदान्तरं विना स्त्रियां वर्तमानत्वं नित्यस्त्रीत्वमिति वृत्तिकारादिमते सुधीशब्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गत्वेन 'नेयङुवङ्स्थानौ' इति नदीत्वनिषेधान्ङिति ह्रस्वश्चे॑तिवामी॑ति च श्रीशब्दवद्रूपाणि प्रत्येतव्यानि ।न भूसुधियो॑रिति यण्निषेधे इयङ एव प्रवृत्तेरिति भावः । मतान्तरे तु पुंवदिति ।लिङ्गाऽन्तरनभिधाकत्वं नित्यस्त्रीत्व॑मिति कैयटमते तु त्रिलिङ्गतया नदीत्वाऽभावात्पुंवदेव रूपमित्यर्थः । ननु सुधीशब्दे बहुव्रीहिप्रवृत्तेः प्राक् धीशब्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गत्वात्प्रथमलिङ्गग्रहणं चे॑ति नदीत्वं दुर्वारमिति चेत्, सत्यम्-यस्य वृत्तेः प्राक् नदीत्वं दृष्टं तस्योपसर्जनत्वेऽपि नदीत्वमतिदिश्यते । इह च वृत्तेः प्राक् धीशब्दस्य केवलस्य एकाच्त्वाद्यणभावे इयङयोग्यतया 'नेयङुवङ्स्थानौ' इति नदीत्वनिषेधाद्वृत्तावपि न तदतिदेश इत्यास्तां तावत् । सुष्ठु धीरिति विग्रहे तु श्रीवदेवेति । मतद्वयेपि नित्यस्त्रीलिङ्गत्वादिति भावः । ग्रामणीः पुंवदिति ।स्त्रिया॑मिति शेषः । ननु ग्रामं नयति नियमयतीति ग्रामणीशब्दस्य प्रधीशब्दवत्पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्वान्नित्यस्त्रीलिङ्गत्वान्नदीकार्यसत्त्वात्पुंवदिति कथमित्यत आह — ग्रहनयनस्येति । ग्रामनयनस्य लोके उत्सर्गतः=सामान्यतः पुंधर्मतया=पुरुषकर्तव्यतया ब्राआहृणीत्यादिपदान्तरसमभिव्याहारं विना स्त्रीलिङ्गाप्रतीतेः वृत्तिकारादिमतेऽपि नित्यस्त्रीलिङ्गत्वाऽभावान्नदीत्वं नेत्यर्थः । एवमिति खलपवकनकटप्रवणादिक्रियाणामपि पुरुषकर्तव्यत्वमौत्सर्गिकं सामान्यतः सिद्धम् । अतः खलपूः कटप्ररित्यादिशब्दानामपि स्त्रियां वृत्तिकारादिमतेऽपि नित्यस्त्रीत्वं न । अतः पुंवदेव रूपमित्यर्थः । इति ईदन्ताः । अथ उदन्ताः । धेनुर्मतिवदिति । उकारस्य ओकारो गुणोऽवादेश इत्यादिविशेषस्तु सुगम इति भावः ।

vā''mi — From "yū stryākhyau nadī" (A 1.4.3), [these words] are carried forward (anuvṛtti). From "neyaṅuvaṅsthānāvastrī" (A 1.4.4), [everything] except the negative particle nañ is carried forward (nañ-varjana). The word-division (cheda) is "vā ām[i]." Because in ām there would [otherwise] be the absence of the nadī-operation [the option is granted here]. [Bhaṭṭoji] states this with "iyaṅuvaṅsthānau..." etc.

"śrīṇām" [genitive pl.] — In the nadī-option, by "hrasvanadyāpo nuṭ" (A 7.1.54) the augment nuṭ [→ śrī + nām → śrīṇām]. "śriyām" [genitive pl.] — But in the absence of nadī, iyaṅ alone [→ śriyām]. [Then] śriyoḥ [genitive/locative dual], śrīṣu [locative pl.].

"pradhī-śabdasya tu" — In the sense "pradhyāyati" ("thinks intensely"), by "dhyāyateḥ saṃprasāraṇaṃ ca" the kvip suffix [is added]; the ya-kāra undergoes saṃprasāraṇa [y → i]; then on the [resulting] i-kāra, by "saṃprasāraṇāc ca" (A 6.1.108) the pūrvarūpa [single substitute i]; then by "halaḥ" (A 6.4.2) the dīrgha [i → ī] — and the word pradhī thus derived, in the view of the Vṛttikāra Haradatta and others, has forms like lakṣmī. There, because by "er anekācaḥ" (A 6.4.82) yaṇ [applies — pradhī being non-monosyllabic (anekāc)], iyaṅ is set aside (bādhita); and because iyaṅ is set aside, there is no being-the-sthāna-of- iyaṅ (iyaṅ-sthānatva-abhāva); and because [pradhī] is not iyaṅ-sthāna, the nadī- prohibition of "neyaṅuvaṅsthānau" (A 1.4.4) does not apply; and so, by "yū stryākhyau [nadī]" (A 1.4.3) there being permanent nadī-status (nitya-nadītva), the nadī-operations by "ambārthe..." (A 7.3.107) etc. do apply — this is the idea. There, in am (accusative sg) and śas (accusative pl.), the difference is: setting aside the pūrvarūpa (in am) and the pūrvasavarṇa-dīrgha (in śas), yaṇ alone [applies → pradhyam, pradhyaḥ].

Objection: The word pradhī, derived by kvip from "pradhyāyati," has its ground of application (pravṛtti-nimitta) as "intense thinking" (prakarṣeṇa dhyātṛtva); since this is common to all three genders (liṅga-traya-sādhāraṇa), it lacks permanent-feminine-gender (nitya-strīliṅgatva); and lacking nadī-status, how can the nadī-operations [apply]? To this he says "padāntaraṃ vināpi" ("even without another word"): what is intended is that a word which conveys a feminine-form meaning even in the absence of the co-occurrence (samabhivyāhāra) of another word is nitya-strīliṅga. It is precisely for this reason that the form "ādhyai" of the word ādhī is adopted in the [Mahā]bhāṣya. But if one accepts "only that which is present exclusively in the feminine (striyām eva yo vartate) is nitya-strīliṅga," then the inconsistency (asaṅgati) of that [Bhāṣya form] is obvious, since the word ādhī, being an action-word (kriyā-śabda), is of all three genders (triliṅga). Therefore, being present in the feminine even without another word — that itself is nitya-strītva. And this is indeed possible for the word pradhī, since it can apply to the feminine on the basis of "intense thinking" as its ground. However, when one merely says "pradhīḥ," since both a male and a female may be cognized, in order to exclude one or the other (anyatara-vyavaccheda) there is a dependence on the co-occurrence of another word such as "brāhmaṇaḥ" / "brāhmaṇī." But not for that reason does its applicability to the feminine disappear in the absence of another word's co-occurrence. Hence, because the word pradhī is nitya-strīliṅga, the nadī-operation is unobstructed (nirbādha) — this is the idea.

"liṅgāntara..." — Kaiyaṭa's view is: "not denoting any gender other than the feminine (strīliṅga-anya-liṅga-anabhidhāyakatva)" is itself nitya-strītva. His intention rests on the Bhāṣya on "yū stryākhyau," [which holds that] nadī-saṃjñā [applies] only to those ī and ū that pertain exclusively to the feminine (strī-viṣayāv eva). "puṃvad-rūpam" — Because the cited word pradhī, being of three genders (triliṅga), lacks nitya-strītva, it is non-nadī (anadītva) in the feminine just as in the masculine; hence [it declines] like a masculine — this is the idea. "prakṛṣṭā..." — When the analysis is "prakṛṣṭā dhīḥ" (a prādi-samāsa), the word pradhī is, by the manner of both views (mata-dvaya-rītyā api), nitya-strīliṅga; hence [it declines] like lakṣmī. "ami śasi ca" — In both analyses ("pradhyāyati" and "prakṛṣṭā dhīḥ"), from the word pradhī, in am and śas, setting aside the pūrvarūpa (in am) and the pūrvasavarṇa-dīrgha (in śas), by "er anekācaḥ" (A 6.4.82) yaṇ [applies] — this much is the difference in comparison to the word lakṣmī. In Kaiyaṭa's view, the Bhāṣya usage "ādhyai" [in "brāhmaṇyām"] is to be construed (neya) as intending a bahuvrīhi; and it is precisely for this reason that they say, on the basis of the Bhāṣya, that the kap suffix by "nadyṛtaś ca" does not [apply here].

"suṣṭhu dhīr yasyāḥ" — In both kinds of analysis — "she whose intellect is good" (suṣṭhu dhīr yasyāḥ, bahuvrīhi) and "who thinks well" (suṣṭhu dhyāyati) — in the Vṛttikāra's and others' view that "being present in the feminine even without another word is nitya-strītva," the word sudhī is nitya-strīliṅga; therefore, since there is the nadī-prohibition of "neyaṅuvaṅsthānau" (A 1.4.4), and [then] by "ṅiti hrasvaś ca" and "vā ām[i]" [the optional nadī-operations obtain], the forms are to be understood as like the word śrī. Because, by "na bhūsudhiyoḥ" (A 6.4.85), yaṇ is prohibited [for bhū and sudhī], iyaṅ alone applies — this is the idea. "matāntare tu puṃvat" — But in the other view, that of Kaiyaṭa — "not denoting another gender is nitya-strītva" — since [sudhī on this analysis is] triliṅga, it lacks nadī-status, so the form is just like a masculine (puṃvat).

Objection: In the word sudhī, before the operation of the bahuvrīhi (bahuvrīhi-pravṛtteḥ prāk), the word dhī is nitya-strīliṅga; therefore, by "prathama-liṅga-grahaṇaṃ ca" [the maxim that the gender is taken as at the original stage], the nadī-status is hard to ward off (durvāra). Response: True; the nadī-status seen before the compounding (vṛtti) is extended (atidiśyate) to it even in its subordinate (upasarjana) status. But here, before compounding, the word dhī by itself (kevala) is monosyllabic (ekāc), so yaṇ does not apply; and, being fit for iyaṅ (iyaṅ-yogya), by the nadī-prohibition of "neyaṅuvaṅsthānau" (A 1.4.4) [it is not unconditionally nadī even in isolation]; therefore, even in the compound, that [nadī-]extension does not [occur]. Enough of this.

"suṣṭhu dhīr iti vigrahe tu śrīvad eva" — Because in both views [it is] nitya-strīliṅga [when analyzed as the karmadhāraya "good intellect," dhī being inherently feminine] — this is the idea. "grāmaṇīḥ puṃvat" — "[in] the feminine (striyām)" is to be supplied. Objection: "grāmaṃ nayati niyamayati" ("leads/ governs the village") — the word grāmaṇī, like pradhī, is present in the feminine even without another word, hence nitya-strīliṅga, hence the nadī-operation obtains; how then [is it] puṃvat? To this he says "grāma-nayanasya...": because "leading a village," in the world, is by default (utsargataḥ = generally) a masculine property (puṃ-dharma = a man's duty), the feminine is not cognized without the co-occurrence of another word such as "brāhmaṇī"; hence, even in the Vṛttikāra's and others' view, [grāmaṇī] lacks nitya-strīliṅgatva, so there is no nadī-status. "evam" — Likewise, for the actions [denoted by] khalapū, kaṭaprū and the like, being-a-man's-duty (puruṣa-kartavyatva) is default (autsargika), generally established; hence for words such as khalapū, kaṭaprū etc. too, even in the Vṛttikāra's view, there is no nitya-strītva in the feminine, so the form is just like a masculine (puṃvat). Thus the ī-ending [feminine stems].

Now the u-ending [feminine stems]. "dhenur mativat" — The differences — such as the u-kāra's guṇa being o-kāra [as against e for mati] and the avādeśa [av-substitution before a vowel] — are easy [to grasp] — this is the idea.

translator notes
  • textual The digital source repeats a block of text within the pradhī/nitya-strītva discussion (the sentences from 'ādhyai...' through '...nitya-strītvam') and reads 'brāhmaṇyām' / 'brāhmaṇaḥ' / 'brāhmaṇena' as 'brāآहृ-'; the evident readings are followed and the duplicated passage is translated once. The lexical detail of the Bhāṣya phrase in which 'ādhyai' occurs is uncertain in the source.
  • textual 'khalapavanādeḥ' in k1 (and the b1 gloss 'khalapavakana-kaṭa-pravaṇa-') is corrupt in the source; it evidently intends words of the khalapū / kaṭaprū type (agent-nouns for menial tasks conventionally regarded as a man's work). Rendered as 'khalapū and the like.'
  • translator The k1 paradigm lists five forms for the genitive-pl./locative-sg. options; śriyām appears twice. Read as: genitive pl. śrīṇām (nadī) / śriyām (non-nadī); locative sg. śriyām (nadī) / śriyi (non-nadī), with the final śriyām an apparent repetition.
SK 305 · A 7.1.96तृज्वदतिदेशः
स्त्रियां च ॥ ३०५ ॥
striyāṃ ca
striyāṃ ca — 7.1.96. And in the feminine [the word kroṣṭu] takes its form as if ending in tṛc (an atideśa of form).

Rule. The word kroṣṭu "jackal", when it denotes a female, takes its form as if it ended in the affix tṛc — that is, as kroṣṭṛ. The words tṛjvat kroṣṭuḥ (chapter 8, where the masculine kroṣṭu behaves like kroṣṭṛ before certain endings) are carried in by anuvṛtti; this is an atideśa of form, a transfer of one word's shape to another.

Example.

kroṣṭu (feminine) → treated as kroṣṭṛ → and so, by the next rule, as kroṣṭrī.

Applies when / blocked by. In the feminine there is no u-stem kroṣṭu at all; the outcome is simply the ṛ-stem kroṣṭṛ.

Siddhānta-kaumudī
स्त्रीवाची क्रोष्टुशब्दस्तृजन्तवद्रूपं लभते ॥

The word kroṣṭu, when denoting a female (feminine), obtains its form as though ending in tṛc [i.e. like kroṣṭṛ].

Tattvabodhinī
NSP p. 83–84
—स्त्रियां च । असर्वनामस्थानार्थमयमारम्भः । तृज्वत्कोष्ठुरिति वर्तते तद्वदेवात्रापि रूपातिदेशः । स्त्रियामित्यर्थग्रहणं तदाह—स्त्रीवाची कोष्ठुशब्द इत्यादि । एवं च पञ्चभिः कोष्ठ्रीभिः क्रीतैः रथैः पञ्चकोष्ठ्रीभी रथैरित्यत्रापि तृज्वद्भावः सिध्यति ॥ ये तु स्त्रियामिति स्त्रीप्रत्यये इति व्याचक्षते, ङीषर्थं च कोष्ठुशब्दं गौरादिषु पठन्ति तेषामिह तृज्वद्भावो न सिध्येत् । ‘तेन कीतम्’ इति ठकः ‘अध्यर्धपूर्व-’ इति लङ्का लुप्तत्वात् ‘लुक्तद्धितलुकि’ इति डीषो लुकि स्त्रीप्रत्ययपरत्वाभावात्
Bālamanoramā
स्त्रियां च - अथ क्रोष्टुशब्दस्य स्त्रियां विशेषमाह — स्त्रियां च । 'तृज्वत्क्रोष्टुः' इत्यनुवर्तते । रूपातिदेशोऽयमित्युक्तम् । तदाह — स्त्रीवाचीत्यादिना । तथाच स्त्रियामुदन्तः क्रोष्टुशब्दो नास्त्येव । किन्तु क्रोष्टृ इति ऋदन्त एवेति फलितम् ।

striyāṃ ca — Now [Bhaṭṭoji] states a special point regarding the word kroṣṭu in the feminine: "striyāṃ ca." "tṛjvat kroṣṭuḥ" [A 7.1.95] is carried forward by anuvṛtti. It has been said [there] that this is an atideśa of form (rūpātideśa). That [Bhaṭṭoji] states by "strīvācī..." etc. And so, in the feminine there is no u-ending word kroṣṭu at all; rather, the outcome is that [the feminine] is precisely the ṛ-ending kroṣṭṛ.

Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 84 मातेति—अयं च निषेधः ससंबन्धिकजननीवाचकस्यैव ननु विद्यां परिच्छेत्तुवाचकमावृत्तान्ते, ननान्द्रादिसाहचर्याद् ।
SK 306 · A 4.1.5V
ऋन्नेभ्यो ङीप् ॥ ३०६ ॥
ṛnnebhyo ṅīp
ṛnnebhyo ṅīp — 4.1.5. After [prātipadikas] ending in ṛ and in n, the affix ṅīp (feminine ī) is added in the feminine.

Rule. After a nominal stem (prātipadika) ending in ṛ or in n, the affix ṅīp is added in the feminine. Its usable part is ī; ṅ and p are markers.

Example.

kroṣṭṛ + ī → ṛ → r by yaṇ → kroṣṭrī (nom. sg.); kroṣṭryau, kroṣṭryaḥ; the rest like gaurī.

Watch out. Under this sūtra Bhaṭṭoji runs through the long ū-class.

  • vadhū "bride": like gaurī. Its ū is an affix, not a vowel of the root, so the uvaṅ rule does not reach it: plain yaṇ (v) before a vowel, and nothing bars it from being nadī.
  • bhrū "eyebrow": like śrī. Its ū too is an affix, ḍū (bhrameś ca ḍūḥ), not a root-final vowel; but the uvaṅ rule aci śnudhātubhruvām names bhrū by name, so it takes uvaṅ before a vowel, and SK 303 denies it nadī, with the same options as śrī. Hence subhrū "fair-browed woman" has the vocative he subhrūḥ, with no shortening; the ū is not shortened in the compound either, because it is not a feminine affix. When the poet Bhaṭṭi writes he subhru, many call it simply a lapse (scholars discuss this).
  • khalapū: as in the masculine (see SK 304).
  • punarbhū "remarried woman": a vārttika (dṛn-kara-punaḥ-pūrvasya bhuvo yaṇ, SK 282) gives bhū plain yaṇ after punar. Since yaṇ displaces uvaṅ, the ū is not a ground for uvaṅ, SK 303 does not apply, and punarbhū is nadī: he punarbhu (short vocative); punarbhvam, punarbhvau, punarbhvaḥ (yaṇ displacing the earlier-vowel and pūrvasavarṇa rules in the accusative).

The genitive plural of punarbhū raises a question of retroflexion, answered next.

Siddhānta-kaumudī
ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां ङीप्स्यात् । क्रोष्ट्री । क्रोष्ट्रयौ । क्रोष्ट्रयः । वधूर्गौरीवत् । भ्रूः श्रीवत् । हे सुभ्रूः । कथं तर्हि हा पितः क्वासि हे सुभ्रु इति भट्टिः । प्रमाद एवायमिति बहवः । खलपूः पुंवत् । पुनर्भूः । दृन्करेति यणा उवङो बाधनात् नेयङुवङ SK 303 इति निषेधो न । हे पुनर्भु । पुनर्भ्वम् । पुनर्भ्वौ । पुनर्भ्वः ॥

After [prātipadikas] ending in ṛ (ṛdanta) and ending in n (nānta), the affix ṅīp is added in the feminine. [Examples:] kroṣṭrī (nom. sg.) / kroṣṭryau (nom. du.) / kroṣṭryaḥ (nom. pl.). vadhū — like gaurī. bhrū — like śrī. he subhrūḥ (voc. sg.). How then [is one to explain] Bhaṭṭi's "hā pitaḥ kvāsi he subhru" [with a shortened vocative]? — "This is simply a lapse (pramāda)," say many. khalapū — like the masculine (puṃvat). punarbhū: because the uvaṄ is set aside by the yaṇ [enjoined by the vārttika] "dṛn-kara[-punaḥ pūrvasya bhuvo yaṇ]" [SK 282, punarbhū containing "punaḥ"], the prohibition [of nadī] by "neyaṅuvaṅ[sthānau astrī]" (SK 303) does not [apply]. he punarbhu (voc. sg.). punarbhvam (acc. sg.) / punarbhvau (du.) / punarbhvaḥ (pl.).

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 84
—ऋच्चेभ्यो—। ऋत् ऋकारः, नो नकारः प्रयोगापेक्षं वहुत्वम् । प्रातिपदिकवि-शेषणात्तदन्तविधिः स्त्रियामिति चाधिक्रियते तदाह—ऋदन्तेभ्य इत्यादि ॥—क्रोष्ट्रीति । ‘स्त्रियां च’ इत्येतस्याङ्गत्वादङ्गेन प्रत्ययस्याक्षेपाद्विभक्तौ परत एवेह तृज्वद्भावस्ततो डीविति वोध्यम् ॥—भ्रूरिति । भ्रमतीति भ्रूः । ‘भ्रमेश्च द्वः’ इति भ्रमतेर्द्वप्रत्ययः । डित्त्वादिलोपः ॥—हे सुभ्रूरिति । द्वप्रत्ययस्यास्त्रीप्रत्ययत्वात् ‘गोस्त्रियोः’ इति हस्त्वो न भवति । ‘नेयडुच-इस्थानौ-’ इति नदीसंज्ञानिषेधात्संबुद्धिहस्तोऽपि नेति भावः ॥ हस्तोऽत्रानुपपन्न इत्याक्षिपति—कथं तर्हीति । ‘विमानिता सुभ्रु पितुर्गृहे कुतः’ इति कालिदासप्रयोगोऽप्यनुपपन्न इति वोध्यम् ॥—बहव इति । केचित्तु ‘नेयडुचङ्-’ इति सूत्रे ‘वामि’ इत्यतो वाग्रहणमपकृष्य व्यवस्थितविभाषां चाश्रित्य समादधिरे तदसत् । तथा सतीह नञ्प्रहणं ‘वामि’ इत्युत्तरसूत्रं च व्यर्थं स्यात्, ‘वेयडुचइस्थानौ’ इत्येव वक्तुं शक्यत्वात् ॥ अन्ये तु ‘सामान्ये नपुंसकम्’ इति कथंचित्समादधुः ॥—एकाच्च—। एकोऽच् यस्मिंस्तद् एकाच्, तदुत्तरपदं यस्य स एकाजुत्तरपद इति वहुत्रीहिगर्भो वहुत्रीहिः । उत्तरपदशब्दः समासावयवे रूढस्तेनाक्षिप्तसमासोऽनेन विशेष्यत इत्याह—तस्मिन्समास इति । ‘रषाभ्यां नो णः-’ इत्यतो ण इत्य- शुवर्तमानेऽपि णग्रहणमिह नित्यार्थमावश्यकमित्याशङ्क्याह—आरम्भसामर्थ्यादिति । ‘प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च’ इति विकल्पेन सिद्धावेतदारम्भसामर्थ्यादित्यर्थः ॥—स्वयंभूः पुंवदिति । मतद्वयेऽपि नदीसंज्ञाया अभावात् ‘इति हस्तश्च’ इत्यादि न प्रवर्तत इति भावः
Bālamanoramā
ऋन्नेभ्यो ङीप् - ऋन्नेभ्यो ङीप् । ऋतस्च नाश्चेति द्वन्द्वः ।स्त्रिया॑मित्यधिकृतम् ।ङ्याप्प्रातिपदिकात् इत्यतः प्रातिपदिकग्रहणमनुवृत्तमृन्नकारैर्विशेष्यते । अतस्तदन्तविधिस्तदाह — ऋदन्तेभ्य इत्यादिना । ङपावितौ । क्रोष्टृ ई इति स्थिते यणि क्रोष्ट्रीशब्दात्सुबुत्पत्तिः । गौरीवद्रूपाणीत्याह — क्रोष्टीत्यादि । इत्युदन्ताः । अथ ऊदन्ताः । वधूर्गौरीवदिति ।वहो धश्चे॑त्यूप्रत्ययः, हस्य धश्च । धात्ववयवोवर्णाऽभावान्नोवङ । ऊकारस्य यण्वकार इत्यादिविशेषस्तु सुगम इति भावः । भ्रूः श्रीवदिति । 'भ्रमेश्च डूः' इति डूप्रत्ययान्तोऽयम् ।अचि श्नुधातुभ्रुवा॑मित्युवङित्यादिविशेषस्तु सुगम इति भावः । सु=शोभना भ्रूर्यस्याः सा सुभ्रूः । अस्त्रीप्रत्ययान्तत्वात्गोस्त्रियो॑रिति ह्रस्वो न भवति । नेयङुवङ्स्थानावस्त्री ति भ्रूशब्दस्य तदन्तस्य च निषेधान्नदीत्वं न । ततश्चअम्वार्थे॑त्यादि नदीकार्यं नेत्यभिप्रेत्याह — हे सुभ्रूरिति॥ कथं तर्हीति । यदि सुभ्रूशब्दे नदीकार्यं न स्यात्तदाहा पितः क्वासि हे सुभ्रु॑ इति कथं भट्टिराहेत्यर्थः । रावणेन सीतापहारोत्तरं रामविलापोऽयम् । हे सुभ्रु त्वयाऽहं हापितोऽस्मि विधिनेत्यर्थः । 'हापित' इत्यस्य त्याजित इत्यर्थः । प्रमाद इति ।अम्बार्थे॑ति ह्रस्वस्य करणादिति भावः । बहव इति कतिपये सामान्ये नपुंसकत्वमाश्रित्य कथं॑चित्समादधुः । खलपूः पुंवदिति । खलपवनस्य उत्सर्गतः पुंधर्मतया पदान्तरं विना स्त्रियां वर्तमानत्वाऽभावेन नित्यस्त्रीत्वाऽभावान्नदीत्वं नेति भावः । पुनर्भूरिति ।पुनर्भूर्दिधिषूरूढाद्विः॑ इत्यमरः । तस्यनेयङुवङि॑ति नेषेधमाशङ्क्याह-दृन्करेतीति ।अम्शसोःपूर्वरूपं पूर्वसवर्णदीर्घं च बाधित्वादृन्करे॑ति यणिति मत्वाह — पुनर्भ्वं पुनर्भ्वाविति । पुनर्भ्वाः । नद्यन्तत्वान्नुटि दीर्घे पुनर्भूनामिति स्थिते रेफान्नकारस्य भिन्नपदस्थत्वात्अट्कुप्वा॑ङित्यप्राप्ते- ।

ṛnnebhyo ṅīp — "ṛn-nebhyaḥ" is a dvandva of "ṛt" and "na" (ṛtaś ca naś ca). "striyām" [4.1.3] is the governing adhikāra. From "ṅyāpprātipadikāt" [4.1.1] the word "prātipadika" is carried forward (anuvṛtti) and is qualified by "ṛt" and "na-kāra"; hence there is a tadanta-vidhi. He states this by "ṛdantebhyaḥ…" etc. The ṅ and p [of ṅīp] are it-markers (anubandhas). When "kroṣṭṛ + ī" stands, by yaṇ [ṛ → r] the word "kroṣṭrī" arises, from which the sup affixes are introduced; he says the forms are like gaurī: "kroṣṭrī…" etc. — thus [end] the u-ending [stems, kroṣṭu behaving as ṛ-ending by tṛjvadbhāva].

Now the ū-ending [stems]. "vadhū — like gaurī": by "vaho dhaś ca" [Uṇādi] the affix ū [is added], and dh replaces the h [of vah]; because there is no u-vowel that is a member of the dhātu, there is no uvaṄ [and plain yaṇ applies]. The particulars — such as v-kāra as the yaṇ of the ū-kāra — are easy [to supply]; this is the point. "bhrū — like śrī": this word ends in the affix ḍū by "bhrameś ca ḍūḥ." The particulars — such as uvaṄ by "aci śnu-dhātu-bhruvām [iyaṅuvaṅau]" [6.4.77] — are easy; this is the point. su-bhrū: "she whose brows (bhrū) are beautiful (su = śobhanā)" is subhrū. Because it does not end in a feminine affix (a-strī-pratyaya), the shortening (hrasva) by "gostriyor [upasarjanasya]" [1.2.48] does not occur. By "neyaṅuvaṅsthānāv astrī" [1.4.4] the word bhrū and [words] ending in it are prohibited [from nadī], so there is no nadī-designation; and thus, intending that the nadī-operations — such as by "ambārthe [hrasvaḥ]" [7.3.107] — do not apply, he says "he subhrūḥ."

"How then?" — the meaning: if the nadī-operation did not apply to the word subhrū, then how does Bhaṭṭi say "hā pitaḥ kvāsi he subhru"? This is Rāma's lament after Rāvaṇa's abduction of Sītā; the meaning is: "O fair-browed one (he subhru), I have been made bereft (hāpita) [of you] by fate." "hāpita" means "made to lose, deprived." "pramāda (a lapse)" — because the shortening [in he subhru] is [taken as] done as if by "ambārthe [hrasvaḥ]"; this is the point. "bahavaḥ (many)" — [say it is a lapse]; whereas a few, resorting to [construing subhrū as] neuter in a general sense [where the shortening would be regular], somehow reconcile [the form]. "khalapū — like the masculine": since the winnowing of the threshing-floor (khala-pavana) is by default (utsargataḥ) a masculine activity, [the word khalapū], without another word [added], does not denote a female; hence, there being no permanent femininity, there is no nadī-designation — this is the point. "punarbhū": Amara[koṣa says] "punarbhū, didhiṣū [denote] a remarried woman (rūḍhād dviḥ)." Anticipating the prohibition [of nadī] by "neyaṅuvaṅ[sthānau]" for it, he says "dṛn-kara…": considering that in the am (accusative singular) and śas (accusative plural) the yaṇ [enjoined] by "dṛn-kara[-punaḥ]" sets aside the pūrvarūpa and the pūrvasavarṇa-dīrgha, he says "punarbhvam, punarbhvau." punarbhvāḥ. In the ām (genitive plural), because it ends in nadī, with the nuṬ augment and dīrgha, "punarbhūnām" stands; and there, because the n-kāra following the r-kāra (repha) is situated in a different pada, the [ṇatva] by "aṭ-kupvāṅ [num-vyavāye'pi]" [8.4.2] being not [otherwise] obtained…

translator notes
  • textual The block breaks off in mid-sentence at "aprāpte —" ("being not obtained —"), as it turns to the ṇatva of punarbhūnām; the resolution is not contained in this block.
SK 307 · A 8.4.12V
एकाजुत्तरपदे णः ॥ ३०७ ॥
ekājuttarapade ṇaḥ
ekājuttarapade ṇaḥ — 8.4.12. When the second member of a compound has [only] a single vowel (ekāc), ṇ [replaces] the n — whether standing at the end of a prātipadika, being the augment num, or standing in a vibhakti — that comes after a conditioning r or ṣ situated in the prior member.

Rule. In a compound whose last member has a single vowel (is ekāc), an n that comes after an r or ṣ in the earlier member becomes ṇ, obligatorily — whether that n ends a nominal stem, is the augment num, or stands in a case-ending. The repeated ṇa in the sūtra is only for clarity: the rule's obligatory force already follows from its being stated at all.

Example.

punarbhū + ām → nuṭ, the later rule, displaces yaṇ → punarbhū + nām → the n of the ending follows the r of punar, and bhū has one vowel → punarbhūṇām.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note that the r of punar does not become u before the following sound: that change belongs to the substitute ru, not to an original r.

Watch out. varṣābhū "frog; the plant punarnavā". The feminine affix ṅīṣ is optional for it, so a bare ū-stem exists. In the frog sense the word has two genders — Yādava's lexicon makes varṣābhū feminine for the frog and the plant, masculine for the toad — so on Kaiyaṭa's view it is not permanently feminine, not nadī, and its vocative is he varṣābhūḥ; on the other view he varṣābhu, and in the plant sense he varṣābhu. Before a vowel it takes yaṇ: varṣābhvau, varṣābhvaḥ. svayambhū "the self-born (Brahmā)" declines as in the masculine.

The ṛ-class then opens with svasṛ "sister", formed with the affix ṛn (sāvaser ṛn).

Siddhānta-kaumudī
एकाजुत्तरपदं यस्य तस्मिन् समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिस्थस्य नस्य नित्यं णत्वं स्यात् । आरम्भसामर्थ्यान्नित्यत्वे सिद्धे पुनर्णग्रहणं स्पष्टार्थम् । यणं बाधित्वा परत्वान्नुट् । पुनर्भूणाम् । वर्षाभूः । भेकजातौ नित्यस्त्रीत्वाऽभावात् हे वर्षाभूः कैयटमते । मतान्तरे तु हे वर्षाभु । पुनर्नवायां तु हे वर्षाभु । भेक्यां पुनर्नवायां स्त्री वर्षाभूर्दर्दुरे पुमानिति यादवः । वर्षाभ्वौ । वर्षाभ्वः । स्वयम्भूः पुंवत् ॥

In a compound whose second member (uttarapada) has a single vowel (ekāc), the n — whether at the end of a prātipadika, [being] the augment num, or standing in a vibhakti — that comes after a conditioning cause (r or ṣ) situated in the prior member (pūrvapada), obligatorily (nitya) becomes ṇ. Since obligatoriness is already established from the very force of undertaking [this rule] (ārambhasāmarthya), the repeated mention of "ṇa" is [merely] for clarity. — Overriding yaṇ, the augment nuṭ [applies] because it is the later (para) operation: punarbhūṇām. — varṣābhūḥ [nominative singular]: because in the frog-species (bhekajāti) there is no permanent feminine gender, the vocative is "he varṣābhūḥ" on Kaiyaṭa's view; on another view, however, "he varṣābhu"; and in the sense of the plant punarnavā, "he varṣābhu." [As Yādava says:] "varṣābhū is feminine when denoting the frog (bhekī) or punarnavā, masculine when denoting the toad (dardura)." — varṣābhvau, varṣābhvaḥ [with yaṇ]. — svayambhū [declines] like the masculine (puṃvat).

Bālamanoramā
एकाजुत्तरपदे णः - एकाजुत्तरपदे णः । समासस्य चरमावयवे रूढेन उत्तरपदशब्देन समास इति लभ्यते । एकोऽच्यस्मिन्तत्-एकाच्, तदुत्तरपदं यस्य स एकाजुत्तरपदः । तस्मिन्समासे इति बहुव्रीहिगर्भो बहुव्रीहिः । 'रषाभ्यां नो णः' इत्यनुवर्तते ।पूर्वपदात्संज्ञाया॑मित्यतः पूर्वपदादित्यनुवर्तते । पूर्वं पदं यस्य तत्पूर्वपदम् । एकत्वमविवक्षितम् । पूर्वपदस्थाभ्यामिति लभ्यते ।प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु चे॑त्यनुवर्तते ।विद्यमानस्ये॑ति शेषः । तदाह — एकाजुत्तरपदमित्यादिना । नन्विह णकारग्रहणं व्यर्थं, 'रषाभ्यां नो णः' इत्यत एव तदनुवृत्तिसिद्धेः । नचप्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु चे॑ति विकल्पनिवृत्त्यर्थं पुनर्णग्रहणमिति वाच्यम्, आरम्भ सामर्थ्यादेव नित्यत्वसिद्धेरित्यत आह — आरम्भेति । यणमिति ।दृन्करे॑ति यणमित्यर्थः । पुनर्भूणामिति । रेफस्यहशि चे॑त्युत्त्वं तु न, रोरेव तद्विधानात् । ङेराम्, पुनर्भ्वाम् । वर्षाभूशब्दे विशेषमाह — भेकेति ।बह्वादिभ्यश्चे॑ति ङीषो वैकल्पिकत्वान्ङीषभावे वर्षाभूशब्दः । स च भेकजातौ द्विलिङ्गः ।भेक्यां पुनर्नवायां स्त्री वर्षाभूर्दर्दुरे पुमान् इति यादवः । दर्दुरो भेकः । एवं चलिङ्गान्तरानभिधायकत्वमि॑ति कैयटमते नित्यस्त्रीलिङ्गत्वाऽभावान्नदीत्वाऽभावे सतिअम्बार्थे॑ति ह्रस्वाऽभावे सति हे वर्षाभूरिति रूपमित्यर्थः । मतान्तरे त्विति ।पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्व॑मिति वृत्तिकारादीनां मते तु वर्षाभूशब्दस्य भेकजातौ स्त्रीलिङ्गमात्रावगमात्कैयटमतेऽपि नित्यस्त्रीत्वं कुतो न स्यादित्यत आह — भेक्यामिति । यादवकोशानुसारादमरकोशे स्त्रीग्रहणमुपलक्षणमिति भावः । यद्वा अमरमतरीत्या कैयटमतेऽपि नित्यस्त्रीत्वमस्तु । अजादौ 'एरनेकाचः' इति यणो 'न भूसुधियोः' इति निषेधे प्राप्तेवर्षाभ्वश्चे॑ति यणः प्रतिप्रसव उक्तः । तं स्मारयति-वर्षाभ्वश्चेति । स्वयम्भूः पुंविदिति । स्वयम्भूशब्दस्य चतुरानने रूढत्वात्तस्य यौगिकस्य पदान्तरं विना स्त्रियामवृत्तेर्न वृत्तिमते नित्यस्त्रीत्वम् । कैयटमते तु अनेकलिङ्गत्वान्न नित्यस्त्रीत्वमितिभावः । इत्यूदन्ताः । अथ ऋदन्ताः । 'सावसेरृन्' इति सौ उपपदे असधातोः ऋन्प्रत्यये स्वसृशब्दः, भगिनीवाची ।

ekājuttarapade ṇaḥ — ekājuttarapade ṇaḥ. By the word "uttarapada," which is conventionally established (rūḍha) as denoting the last member of a compound, the presence of a compound (samāsa) is understood [as a condition]. "That in which there is a single vowel" = ekāc; "that whose second member is ekāc" = ekājuttarapada; "in that compound" is thus a bahuvrīhi embedded within a bahuvrīhi. "raṣābhyāṃ no ṇaḥ" (A 8.4.1) is carried forward (anuvṛtti); from "pūrvapadāt saṃjñāyām" (A 8.4.3), "pūrvapadāt" is carried forward. "That which has a prior member" = pūrvapada; its singularity is not intended (avivakṣita), so it is understood as "from [the r or ṣ] situated in the prior member." From "prātipadikāntanumvibhaktiṣu ca" (A 8.4.10) [those three loci] are carried forward, with "existing/present" (vidyamānasya) to be supplied. This he [Bhaṭṭoji] states by "ekājuttarapadam" etc.

Objection: The mention of "ṇa" here is pointless, since its anuvṛtti is already secured from "raṣābhyāṃ no ṇaḥ." Nor should it be said that the repeated "ṇa" serves to cancel the optionality [introduced by the "vā" of] "prātipadikāntanumvibhaktiṣu ca," since obligatoriness (nityatva) is [in any case] established from the mere force of undertaking [a separate rule]. Anti- cipating this, he says "ārambha[sāmarthya]..." [i.e. the repetition is only for clarity].

"yaṇ": the meaning is: the yaṇ [enjoined] by "dṛn-kara[-punaḥ pūrvasya bhuvo yaṇ]" [SK 282] — that is, for the punaḥ…bhuvaḥ case (punarbhū / varṣābhū) — which is here overridden by nuṭ. "punarbhūṇām": the r [of punar] does not become u by "haśi ca" (A 6.1.114), because that u-substitution is prescribed only for the ru [substitute], not for an original r. For the dative singular, ṅe [is replaced by] ām [and yaṇ then applies]: punarbhvām.

He states a peculiarity of the word varṣābhū by "bheka...": because ṅīṣ [the feminine affix] is optional by "bahvādibhyaśca" (A 4.1.45), when ṅīṣ is absent we have the [bare ū-ending] word varṣābhū, which, in the sense of the frog- species, is of two genders (dviliṅga). [Yādava:] "varṣābhū is feminine when denoting the frog (bhekī) or punarnavā, masculine when denoting the toad (dardura)" — dardura means a frog/toad. And thus, on Kaiyaṭa's view — [namely, that nadī-status requires] not denoting another gender (liṅgāntarānabhidhāyakatva) — since [varṣābhū in the frog sense] lacks permanent feminine gender, it has no nadī-status; hence the shortening by "ambārthanadyoḥ ..." (voc. sg. shortening) does not apply, and the form is "he varṣābhūḥ."

"But on another view": on the view of the Vṛttikāra and others — [that nadī- status requires only] being feminine even without another word (padāntara) — since the word varṣābhū in the frog sense is understood as simply feminine, one might ask why permanent feminine gender should not obtain even on Kaiyaṭa's view; anticipating this, he says "bhekyām": following the Yādava lexicon, the mention of "feminine (strī)" in the Amara[kośa] is [merely] illustrative (upalakṣaṇa). Or else, by the way of Amara's view, let there be permanent feminine gender even on Kaiyaṭa's view. When a vowel follows, the yaṇ taught by "er anekācaḥ" (A 6.4.82) being prohibited by "na bhūsudhiyoḥ" (A 6.4.85), the re-permission (pratiprasava) of yaṇ is stated by "varṣābhvaśca"; he calls this to mind [with the forms] varṣābhvau, varṣābhvaḥ.

"svayambhū like the masculine": because the word svayambhū is conventionally fixed (rūḍha) as denoting the four-faced [Brahmā], and even as a derivative- sense (yaugika) word does not occur in the feminine without another word (padāntara), on the Vṛttikāra's view it has no permanent feminine gender; and on Kaiyaṭa's view, because it has multiple genders, it likewise has no permanent feminine gender. — Thus the ū-ending [feminine stems]. Now the ṛ-ending stems. By "sāvaser ṛn," with "sva/sau" as the co-occurring word (upapada), the affix ṛn [is added] to the root as, [forming] the word svasṛ, meaning "sister."

SK 308 · A 4.1.10V
न षट्स्वस्रादिभ्यः ॥ ३०८ ॥
na ṣaṭsvasrādibhyaḥ
na ṣaṭsvasrādibhyaḥ — 4.1.10. The affixes ṅīp and ṭāp do not occur after words designated ṣaṭ (the numeral-words so termed) and after the svasṛ-series (svasrādi).

Rule. After a word bearing the name ṣaṭ (the number-words so designated) and after the svasṛ-list, the feminine affixes ṅīp and ṭāp do not occur. The list has seven members, which Bhaṭṭoji gives in a verse: svasṛ (sister), tisṛ, catasṛ, nanāndṛ (husband's sister), duhitṛ (daughter), yātṛ (brother's wife), mātṛ (mother).

Example.

svasṛ + su → no ṅīp → the ṛ is replaced by anaṅ (chapter 8, as in pitṛ) → the vowel is long by aptṛn (SK 277), which names svasṛ although it does not end in tṛ → the final n is dropped → svasā; svasārau, svasāraḥ.

mātṛ declines like pitṛ; accusative plural mātṝḥ, with no natva because it is feminine.

Applies when / blocked by. Without this rule SK 306 would add ṅīp to every one of these ṛ-stems. Bhaṭṭoji's commentators observe that tisṛ and catasṛ need not have been listed, since SK 300 already presupposes that they take no ṅīp (scholars discuss this).

Watch out. Three stems remain, each declined by transfer to a masculine model of chapter 8:

stem-finalworddeclines like
odyauḥ "sky"go
airāḥ "wealth"the masculine rai (ā before a consonant-initial ending)
aunauḥ "boat"glau

With these the vowel-ending feminines end.

Siddhānta-kaumudī
षट्संज्ञकेभ्यः स्वस्रादिभ्यश्च ङीप्टापौ न स्तः ॥ स्वसा तिस्रश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा । याता मातेति सप्तैते स्वस्रादय उदाहृताः ॥ अप्तृन् SK 277 इति दीर्घः । स्वसा । स्वसारौ । स्वसारः । माता पितृवत् । शसि मातॄः । द्यौर्गोवत् । राः पुंवत् । नौर्ग्लौवत् ॥ इत्यौदन्ताः ॥

After words designated ṣaṭ and after the svasṛ-series (svasrādi), the affixes ṅīp and ṭāp do not occur.

[Verse listing the svasrādi:] "svasṛ, tisṛ and catasṛ, nanāndṛ, likewise duhitṛ, yātṛ, mātṛ — these seven are cited as the svasrādi." The long vowel is by aptṛn (SK 277).

[Paradigm of svasṛ (sister):] svasā. svasārau. svasāraḥ. — mātṛ (mother) declines like pitṛ; in śas [acc. pl.]: mātṝḥ. — dyauḥ (heaven) declines like go. — rāḥ (wealth) declines like puṃs (the masculine). — nauḥ (boat) declines like glau. — Thus [end] the au-ending [feminine stems].

Tattvabodhinī
NSP p. 84–85
—न षट्स्वस्त्रादिभ्यः । स्त्रियां यदुक्तं तन्न भवतीति व्याख्यानादनन्तरो कीचिव व्यवहितघ्नवपि निषिध्यत इत्याशयेनाह—डीप्रटापौ नेति । स्वस्त्रादीनां कीप् प्राप्तः । षट्संज्ञकानां तूभौ ॥—स्वसा तिस्र इति । ‘न तिस्रचतस्र’ इति नामि दीर्घत्वप्रतिषेधाज्ज्ञापकादेव कीवभावे सिद्धे स्वस्त्रादिषु तिस्रचतस्रशब्दपाठो न कर्तव्य इति ‘कृम्भेजन्तः’ इति सूत्रे कैयटः ॥—स्वसेति । ‘सावसेर्ऋन्’ । ‘ऋदुशन—’ इत्यनह् । ‘ननान्दा तु स्वसा पत्युः’ । ‘भार्यास्तु आतृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम्’ ॥—द्यौगौंवदिति । ‘गमेडौः’ । वाहुलकाद्युतेरपि । डित्त्वाटिलोपः । ‘ओतो णित्’ इति णिद्वद्भावाद्बुद्धिः ॥—राः पुंवदिति । यद्यपि पुंलिङ्ग एवायम् ‘अर्थरैविभवा अपि’ इत्यमरोक्तेर्भिन्नलिङ्गानां न द्वन्द्व इति तेन परिभाषितत्वात्, तथापि ‘रात्येनं राः स्त्रीत्येके’इति क्षीरस्वामिना स्त्रीलिङ्गताया अप्यभ्युपगमादेवमुक्तम् ॥—नौग्लौंवदिति । ‘ग्लानुदिभ्यां डौः’ । डित्वाटिलोपः । ‘स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः’ इत्यमरः ॥ ॥ इत्यजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ॥ अतोऽम् । अत इत्येतदधिकृतस्याङ्गस्य विशेषणं ‘स्वमोर्नपुंसकात्—’ इति चानुवर्तत इत्याशयेनाह—अतोऽङ्गादित्यादि । अदन्तादङ्गादित्यर्थः ॥—स्वमोरिति । अमोऽम्विधानं ‘स्वमोर्नपुंसकात्’ इति प्राप्तस्य लुको बाधनार्थम् ॥—अम् स्यादिति । यद्यपि म् इत्येव छित्त्वा सोमें कृते संनिपातपरिभाषया ‘पुपि च’ इति दीर्घत्वाप्रसक्त्या ज्ञानमिति रूपं सिध्यति । द्वितीयैकवचने तु ‘आदेः परस्य’ इत्यकारस्य मकारे कृतेऽन्त्यस्य मस्य संयोगान्तलोपे सिद्धमिष्टम्, तथापि ‘संयोगान्तलोपो झलः’ इत्यभिप्रायेणेदं व्याख्यातम् ॥ यत्त्वाहुः । अमिति पदच्छेदाकरणे अतिजरमिति न सिध्येदिति, तद्रभस्रात् । सोरमि कृते संनिपातपरिभाषया जरसादेशस्याप्रवृत्त्या अतिजरसमिति रूपस्यैवेष्यमाणत्वात् । द्वितीयैकवचने तु ‘अतोऽम्’ इति बाधित्वा परत्वाज्जरसि कृते संनिपातपरिभाषया लुकोऽप्रवृत्तावतिजरसमिति रूपसिद्धेश्चेति दिक् ॥— ज्ञानमिति । ज्ञतिज्ञानम् । ल्युङन्तः । ‘युवोरनाकौ’ । ‘कृत्तद्धित-’ इति प्रातिपदिकत्वात्स्वाद्युत्पत्तिः
Bālamanoramā
न षट्स्वस्रादिभ्यः - ॒ऋन्नेभ्यः॑ इति ङीपि प्राप्ते — न षट् । षट् इत्यनेन षट्संज्ञका गृह्रन्त इत्याह — षट्संज्ञकेभ्य इति । ङीप्टापाविति । 'ऋन्नेभ्यः' इत्यतोङी॑विति, 'टावृचि' इत्यतष्टावित्यस्य चानुवृत्तेरिति भावः । स्वरुआआदीन् पठतिस्वसा तिरुआ इत्यादिना । अथ 'तिसृचतसृ' इत्यनयोः पाठो न कर्तव्यः, 'न तिसृचतसृ' इति नामि दीर्घनिषेधादेव लिङ्गान्ङीबभावसिद्धेरिति 'कृन्मेजन्तः' इति सूत्रे कैयटः । न नन्दतीनि ननान्दा । 'नञि च नन्देः' इति ऋन्, वृद्धिश्च ।ननान्दा तु स्वसा पत्युः॑ इत्यमरः । दोग्धीति दुहिता ।नप्तृनेष्टृत्वहोतृपोतृभ्रातृजामातृपितृदुहितृ॑ इति दुहेस्तृच् । इट् गुणाऽभावश्च निपातितः । मान्यते पूज्यते इति माता । मान पूजायाम् । तृचि नलोपश्च । यतते इति याता । 'यतेर्वृद्धिश्च' इति ऋन्, उपधावृद्धिश्च ।भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम् इत्यमरः । अतृन्नितीति । स्वसृशब्दात् सुः, 'ऋदुशनस्' इत्यनङ्, तृप्रत्ययान्तत्वाऽभावेऽपि 'अप्तृन्' इति सूत्रे स्वसृग्रहणाद्दीर्घ इति भावः । माता पितृवदिति । 'अप्तृन्' इति सूत्रे औणादिकतृन्तृजन्तेषु नप्त्रादीनामेव दीर्घनियमनादिति भावा । इत्यृदन्ताः । अथ ओदन्ताः । द्यौर्गोवदिति । ओतो णित् इति णिद्वत्त्वाऽतिदेशात् । 'अचो ञ्णिति' इति वृद्धिः ।द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्र॑मित्यमरः । इत्योदन्ताः । अथ ऐदन्ताः । राः पुंवदिति ।रायो हली॑त्यात्वम् । 'राः स्त्रीत्येके' इति क्षीरस्वाम्युक्तेः स्त्रीलिङ्गोऽप्ययमिति भावः । इत्यैदन्ताः । अथ ओदन्ताः नौर्ग्लौवदिति । स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः॑ इत्यमरः । इत्यौदन्ताः ।*****इति बालमनोरमायामजन्ताः स्त्रीलिङ्गा**********अथाजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ।*****

na ṣaṭsvasrādibhyaḥ — When ṅīp is [about to be] obtained by "ṛnnebhyaḥ" [ṛn-nebhyo ṅīp], [this rule blocks it:] "na ṣaṭ..." By the word "ṣaṭ" the words designated ṣaṭ are taken up — this [Bhaṭṭoji] states by "ṣaṭsaṃjñakebhyaḥ." As for "ṅīp and ṭāp": "ṅī[p]" is [carried] from "ṛnnebhyaḥ" and "ṭā[p]" from "ṭāv ṛci," by anuvṛtti — that is the idea.

He recites the svasṛ-series by "svasā tisṛ..." etc. — Now, the reading of these two, "tisṛ, catasṛ," ought not to be made [here], since the absence of ṅīb after them is [already] established from the [feminine] gender itself, because the long-vowel prohibition "na tisṛcatasṛ" in nām [entails their lacking ṅīb]: so Kaiyaṭa on the sūtra "kṛnmejantaḥ." — [nanāndṛ:] "she who does not rejoice (na nandati)" is nanāndṛ; by "nañi ca nandeḥ" there is ṛn, and vṛddhi. Amara: "nanāndā is the husband's sister (svasā patyuḥ)." — [duhitṛ:] "she who milks (dogdhi)" is duhitṛ; by "naptṛ-neṣṭṛ-tvaṣṭṛ-hotṛ-potṛ-bhrātṛ-jāmātṛ-pitṛ-duhitṛ" the suffix tṛc [is added] to duh; the iṭ [augment] and the absence of guṇa are irregularly prescribed (nipātita). — [mātṛ:] "she who is honored, worshipped (mānyate, pūjyate)" is mātṛ; from "māna" in the sense of worship; with tṛc and elision of the n. — [yātṛ:] "she who strives (yatate)" is yātṛ; by "yater vṛddhiś ca" there is ṛn, and vṛddhi of the penult. Amara: "the wives of a group of brothers are yātṛ (sisters-in-law) to one another."

aptṛn iti — After the word svasṛ, su [is added]; by "ṛd-uśanas..." [A 7.1.94] the substitute anaṅ; and although [svasṛ] does not end in the suffix tṛ, the long vowel [occurs] because of the mention of svasṛ in the sūtra "aptṛn" — that is the idea. mātā pitṛvat — meaning: in the sūtra "aptṛn," among the [stems] ending in the Uṇādi tṛn and in tṛc, the long vowel is restricted to naptṛ etc. [alone] — that is the idea. — Thus [end] the ṛ-ending [feminine stems].

Now the o-ending. dyaur govat (dyauḥ [declines] like go) — by the atideśa of ṇit-status through "oto ṇit," [and] vṛddhi by "aco ñṇiti" [A 7.2.115]. Amara: "dyo and div, the two [words], are feminine [in the sense of] sky; abhra [is neuter]." — Thus the o-ending.

Now the ai-ending. rāḥ puṃvat (rāḥ [declines] like puṃs) — the ā-substitution by "rāyo hali." Because Kṣīrasvāmin says "rā is feminine, according to some," this [word] too is feminine — that is the idea. — Thus the ai-ending.

Now the au-ending. naur glauvat (nauḥ [declines] like glau). Amara: "in the feminine, nau, taraṇi, tari [mean boat]." — Thus the au-ending.

Thus, in the Bālamanoramā, the vowel-ending feminines [conclude]. Now the section on the vowel-ending neuters (ajantanapuṃsakaliṅgaprakaraṇam).

Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 85 १ इयामिति—विमत्त्वपेक्षया स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । इत एव निर्देशात् गौरादिपाठाद्वा श्रीशब्दान्डीप् बोध्यः । आङे इति स्वरूप-कथनम् । सर्वे इत्यस्य भाधिकारेण सिद्धेः । २ जश्शसोरिति—नच निरन्तुबन्धकपरिमापया तद्धितशसोऽत्र ग्रहणं स्यात् इति वाच्यम्, धर्मिग्राहकमानेन येनानुबन्धेन सानुबन्धत्वं तदनुच्चारण एव तत्प्रवृत्तेः । ३ शेषमिति—‘अकर्तारि—’ इति घम् । ‘घञ्जपाः पुंसि’ इति तु प्रायोवादः । ४ अद्द्वादेश इति—न चास्य डित्त्वे मानाभाव इति वाच्यम्, डतरादिभ्यः पञ्चभ्योऽदिति वक्तव्ये संदिग्धगुरुनिर्देशस्यैव मानत्वात् । ५ दीर्घं इति—हंसशिरांसि इत्यत्र हंसशब्दे तु न दीर्घः, सर्वनामस्याने इत्यस्य सान्तसंयोगविशेषणत्वात् । नचैवं ‘न्संमहतोः’ इत्येव सिद्धे संयोगग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम्, अन्त्स शब्दे दीर्घार्थं संयोगग्रहणात् । अन्त्सशब्दस्तु—अन्ततीत्यन्, त्सरतीति त्सर् अनयोर्द्वन्द्वः, ततः आचक्षाणप्यन्तात् किपि टिलोपे च कृते बोध्यः ।
translator notes
  • textual The digital source carries several isolated OCR garbles (svasrādīn written svaruāādīn; tisraḥ/tisṛ as tiruā; and similar); these are read to their evident forms without emending the source.
← all prakaraṇasoutline →