Vaiyākaraṇa-siddhānta-kaumudī — ajantapulliṅgaprakaraṇam

SK 178 · A 1.2.45प्रातिपदिकसंज्ञा

अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ॥ १७८ ॥

arthavadadhāturapratyayaḥ prātipadikam

arthavad adhātur apratyayaḥ prātipadikam — A meaningful [word-form] (arthavat) that is neither a dhātu (root) nor an affix (pratyaya) [nor an affix-ending form] receives the designation prātipadika (nominal base).

Rule. A meaningful word-form that is not a root (dhātu), not an affix (pratyaya), and does not end in an affix, is named prātipadika. A prātipadika is what English grammars call a noun stem: the part of a noun to which the case-endings are attached.

Example.

rāma → it has a meaning (the name Rāma) → it is not a root, not an affix, and does not end in an affix → rāma is a prātipadika.

bhū (the root "be") → it is a dhātu → not a prātipadika.

su (the first case-ending) → it is an affix → not a prātipadika.

Applies when / blocked by. The word "meaningful" (arthavat) matters: a stretch of sound with no meaning of its own is not a prātipadika. Forms that do end in an affix are covered by the next rule, SK 179, which admits some of them.

Siddhānta-kaumudī

धातुं प्रत्ययं प्रत्ययान्तं च वर्जयित्वार्थवच्छब्दस्वरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं स्यात् ॥

Excluding a dhātu (root), an affix (pratyaya), and that which ends in an affix (pratyayānta), a meaningful word-form (arthavat śabda-svarūpa) receives the designation prātipadika.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 49–50

—प्रत्ययं प्रत्ययान्तं चेति । सूत्रे तन्त्रादिनोभयं विवक्षितमिति भावः ॥ अर्थवदिति नपुंसकनिर्देशस्यानुगुणं विशेष्यमध्याहरति—शब्दस्वरूपमिति । अधातुरप्रत्यय इति पुंलिङ्गनिर्देशस्तु ‘परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः इत्युत्तरपदलिङ्गवत्त्वाद्वोष्य इत्याहुः ॥ यदि तु धातुभिन्नमित्यर्थं परित्यज्यारोपितो धातुरधातुरिति व्याख्यायते, तदा नपुंसकत्वप्राप्तिशङ्कैव नास्तीति ज्ञेयम् ॥ अर्थवदिति किम् । धनं वनमित्यादौ प्रतिवर्णं संज्ञा मा भूत् । तस्यां च सत्यां स्वादयः स्युः । ननु संख्याकर्मादेरभावान्न भविष्यतीति चेन्न । ‘एकवचनमुत्सर्गतः करिष्यते’ इति सिद्धान्तात् । हुंफडादिभ्य इव सोर्दुर्वारंत्वात् । न चार्थवद्वहणपरिभाषया अनर्थके न स्यादिति वाच्यम् । तस्या विशिष्टरूपोपादानविषयत्वात् । ‘प्रादूहोढ-’ इत्यत्र तु ऊढ इति विशिष्टरूपमुपात्तमिति चावलन्तैकदेशस्यानर्थकस्योढशब्दस्य ग्रहणं नेत्युक्तम् । न ह्यत्र तथा विशेषरूपस्योपादानमस्ति । यद्यप्यधातुरित्यादिपर्युदासेनार्थवत्त्वं लभ्यते, तथाप्युत्तरार्थमर्थवद्वहणं स्पष्टप्रतिपत्तये इहैव कृतम् । न चैकाज्ज्ञिद्वैचनन्यायेन समुदायस्यैव संज्ञा स्यात् नावयवानामित्यर्थवद्वहणमिह व्यर्थमिति शङ्क्यम् । समुदाये द्विरुक्ते अवयवा अपि द्विरुक्ता भवन्ति । ‘वृक्षः प्रचलन् सहावयवैः प्रचलति’ इति न्यायात् । इह तु समुदाये प्रवृत्तया प्रातिपदिकसंज्ञया नावयवानां तत्कार्यसिद्धिरिति वैषम्यात् । अतएव यत्र वहवो हलः संश्लिष्टास्तत्र द्वयोर्वहनां चाविशेषेण संयोगसंज्ञेति सिद्धान्तः संगच्छते । अन्यथा त्वदुपन्यस्तन्यायेन समुदाय एव संयोगसंज्ञा प्रवर्तेत ॥ अत्र केचित् । धनं वनमित्यादौ प्रतिवर्णं सत्यामपि संज्ञायां सत्स्वपि स्वादिषु न क्षतिः । ‘हल्ड्याव्’ इत्यादिना सुलोपात् । न च नलोपो धस्य जश्लं च स्यादिति शङ्क्यम् । धातुपाठे धनवनेत्युच्चारणसामर्थ्यात्तदप्रवृत्तेरित्याहुः । तदसत् । अकारात्सोरुत्पत्तौ रुल-प्रवृत्तेः । यद्यपि समुदितप्रातिपदिकस्यावयवत्वेन सुपो लुकि रुलं न भवेत्तथापि चिकीर्षति विद्म इत्यादौ रेफदकारयोः पदान्तत्वे सति ‘खरवसानयोः—’ इति विसर्गस्य ‘यरोऽनुनासिके—’ इत्यनुनासिकस्य च प्रसङ्गादिति दिक् ॥ अधातुः किम् । अहन् । धातोः प्रातिपदिकसंज्ञायां सत्यां तिङां स्वाद्यपवादत्वादहन्नित्यत्र हन्तेस्तिपि सिपि वा कृते ‘इतश्च—’ इति इकारलोपे हल्ङ्यादिलोपे च प्राक् कृता प्रातिपदिकसंज्ञा नापगतेति ‘नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य’ इति नलोपः स्यात्तन्मा भूत् । ‘अहन्’ इति रुत्वं ‘रोऽसुपि’ इति रुत्वं चेह नाशङ्क्यम्, लाक्षणिकत्वात् ॥ न च कार्यकालपक्षे प्रत्ययान्तत्वेन पर्युदासात् प्रातिपदिकसंज्ञाभावेन नलोपो न भवेदिति वाच्यम् । प्रत्ययलक्षणेन उक्तपर्युदासाप्रवृत्तेः ‘न ङिसंबुद्ध्योः’ इति निषेधेन ज्ञापितत्वात् । कथमन्यथा राजेत्यादौ नलोपः स्यात् ॥ यद्यपि व्युत्पत्तिपक्षे राजनशब्दस्य कनिन्प्रत्ययान्ततया ‘कृत्तद्धित—’ इति प्रातिपदिकसंज्ञायां राजेत्यादौ स्यात् । तथा च ‘न ङिसंबुद्ध्योः’ इति निषेधो न ज्ञापक इति कार्यकालपक्षेऽधातुग्रहणं व्यर्थं तथाप्यव्युत्पत्तिपक्षेऽज्ञापकमेवेति कार्यकालेऽपि तत्स्वीकर्तव्यम् । न च ‘सुपो धातु—’ इति सूत्रे प्रातिपदिकात्पृथग्धातुग्रहणाद्धातोर्नेयं संज्ञेति वाच्यम् । पुत्रीयतीत्यादौ प्रत्ययान्ते धातुग्रहणस्य चरितार्थत्वात् । अप्रत्ययः किम् । हरिषु, करोषि । अत्र सुप्सिपोर्मा भूत् । अप्रत्ययान्तः किम् । तत्रैव विभक्तिविशिष्टयोर्मा भूत् । न चान्तवद्भावेन काण्डे कुञ्च्ये इत्यादौ प्रातिपदिकत्वं स्यादेव । तथा च ‘हस्वो नपुंसके—’ इति हस्वः सोक्ष्मतिश्च स्यादिति वाच्यम् । ‘सप्तम्यधिकरणे च’ इत्यादिनिर्देशेन विभक्त्येकादेशस्यान्तवद्भावानभ्युपगमादिति दिक् ॥ ननु प्रत्ययपर्युदासो न कर्तव्यः, प्रत्ययान्तपर्युदासेनैव गतार्थत्वात् । व्यपदेशिवद्भावेन तस्यापि प्रत्ययान्तत्वादिति चेन्मैवम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेर्प्रहणात् केवलस्य चातथात्वात् । अन्यथा सुप्तिङोरपि तदन्तत्वात् पदत्वं स्यात् । तथा च हरिषु करोषीत्यादौ षत्वं न स्यात् । ‘सात्पदाद्योः’ इति निषेधात् । न च षत्वविधेर्निरवकाशता । सर्विपे एष इत्यादौ चरितार्थत्वात् । अन्ये तु व्याचक्षते । ‘कृत्तद्धित—’ इत्यत्र हि तदन्तविधिर्वक्ष्यते । तथा च तद्धितग्रहणस्य तद्धितान्तानामेव नत्वन्यप्रत्ययान्तानां संज्ञेति नियमार्थतामाश्रित्य प्रत्ययान्तपर्युदासोऽत्र न कर्तव्यः । अथवा ‘सात्पदाद्योः’ इति सूत्रे सातिग्रहणात्प्रत्ययो न प्रातिपदिकमिति सिद्धे प्रत्ययग्रहणं सामर्थ्यात्तदन्तपरम् । उत्तरसूत्रे तद्धितग्रहणं तु विध्यर्थमेवास्तु ॥ यद्वा सातिग्रहणात्प्रत्ययस्य प्रातिपदिकत्वाभावे तद्धितग्रहणस्योक्तरीत्या नियमार्थत्वे च ‘अर्थवदधातुः प्रातिपदिकम्’ इत्येव सुवचमिति तेषां ‘इको यणचि’ इति सूत्रं व्यर्थं स्यात् । ‘तस्मादित्युत्तरस्य’ ‘वाय्यतुपित्रुषस—’ इत्यादिनिर्देशाज्ज्ञापकादिष्टसिद्धेः । ‘नाज्ज्ञलौ’ इत्यत्राकारसहितोऽच् आजिति मूलस्थग्रन्थोऽयमपि विरुध्येत । ‘कालसमयवेलासु—’ इत्यादिज्ञापकादेव ढत्वाभावसिद्धेः । यदि ज्ञापकेन प्रत्याख्यानमयुक्तमिति, यदि चाऽऽकारप्रश्लेषे एव तद्विज्ञमित्यभ्युपगमे सूत्राक्षरैरेवेष्टं सिध्यतीत्युच्येत, तर्हि ‘अप्रत्यय—’ इत्येतदभ्युपगम्य प्रत्ययपर्युदासे सातिग्रहणं लिङ्गं प्रत्ययान्तपर्युदासे तु तद्धितग्रहणमित्यप्रत्ययग्रहणमेवावल्यं व्याख्यायतां, किमनया कुष्ठस्त्र्येति दिक् । अधातुप्रत्ययाविति सिद्धे नन्द्वयोपादानम् ‘अप्रत्ययः’ इत्यस्यादृत्तिसौकर्यार्थम् । महासंज्ञाकरणं श्रुत्यनुरोधात् । तथा चार्थवेणे पठ्यते—‘को धातुः, किं प्रातिपदिकं, कः प्रत्ययः’ इति । ङित्थादीन्यव्युत्पन्नानीहोदाहरणम् । अव्युत्पत्तिपक्षस्य चेदमेव ज्ञापकमिति प्राह्वः ॥ वस्तुतस्तु व्युत्पत्तिपक्षे वहुपटव इत्याद्यर्थं सूत्रमिति नव्याः । न चैवं ‘वहुच् पूर्वः प्रातिपदिकम्’ इत्येव सूत्र्यतामिति वाच्यम् । मूलकेनोपदंशमित्यादौ कृदन्तत्वेनातिप्रसङ्गात् गतिकारकपूर्वस्यापि कृदन्तत्वात् । न च समासग्रहणं नियमार्थमिति निस्तारः । अर्थवत्सूत्रारम्भं विना समासग्रहणस्य नियमार्थत्वायोगात्

Bālamanoramā

अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् - अथ स्वौजसमौडित्यादिना स्वादिप्रत्ययान्वक्ष्यति । तत्र ङ्याप्प्रातिपदिकादित्यधिकृतम् । किं तत्प्रातिपदिकमिति जिज्ञासायामाह — अर्थवदधातुः । अर्थोऽस्यास्तीत्यर्थवत् । नपुंसकलिङ्गनुसारात्-॒शब्दस्वरूप॑मिति विशेष्य मध्याहार्यम् । अधातुरिति, अप्रत्यय इति च तद्विशेषणम् । न धातुरधातुरिति नञ्तत्पुरुषः ।परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः॑ इति पुंस्त्वम् । 'अप्रत्यय' इत्यावर्तते । प्रत्ययभिन्नं प्रत्ययान्तभिन्नं च विवक्षितम् । पूर्ववत्पुंस्त्वम् ।संज्ञाविधा॑विति निषेधस्तुं प्रत्ययस्य यत्र संज्ञा तद्विषय इति भावः । तदाह — धातु प्रत्ययमित्यादिना । अव्युत्पन्ना डित्थादिशब्दा इहोदाहरणानि । अर्थवदिति किम् । दनं वनमित्यादौ प्रतिवर्णं प्रातिपदिकसंज्ञा मा भूत् । सत्यां हि प्रातिपदिकसंज्ञायां प्रतिवर्णं सुवुत्पत्तिः स्यात्, सङ्ख्याकारकाभावेऽपि प्रथमैकवचनस्य सोर्दुर्वारत्वात्प्रथमाविभक्तेः कारकानपेक्षत्वात्तदेकवचनस्य सङ्ख्यानवगमे ।ञपि प्रवृत्तेर्भाष्ये सिद्धान्तितत्वाच्च । नच हल्ङ्यादिना सुलोपात्प्रतिवर्णं सोरुत्पत्तावपि न क्षतिरिति वाच्यम्, एवमपि नलोपस्य दुर्वारत्वादकारात्सो रुत्वविसर्गापत्तेश्चेत्यलम् । अधातुरिति किम् । हनधातोर्लङि, तिपि, शपि लुकि, इतश्चेतीकारलोपे, अडागमे, हल्ङ्यादिलोपेऽहन्निति रूपम् । अत्र धातोः प्रातिपदिकसंज्ञायां सुबपबादे तिङि उत्पन्ने लुप्ते तस्मिन् प्रातिपदिकसंज्ञायाः प्रागुत्पन्नाया अनपगमान्नलोपः स्यात् । नच प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य प्रत्ययान्तपर्युदासादेव न प्रातिपदिकत्वमिति वाच्यम् । एवमपि प्राक्प्रवृत्तप्रातिपदिकत्वस्यानपगमात् । नचैवमपि कार्यकालपक्षे नलोपार्थं प्रातिपदिकसंज्ञायां क्रियमाणायां प्रत्यलक्षणेन प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकसंज्ञा न स्यादिति वाच्यम् । तर्हि हे राजन्नित्यत्रापि प्रत्ययलक्षणेन प्रत्ययान्तत्वात्प्रातिपदिकत्वाभावे सति नलोपस्याऽप्रसक्तौ 'न ङिसंबुद्ध्योः' इति तन्निषेधवैयथ्र्यप्रसङ्गात् । नच राजन्शब्दस्यौणादिककनिन्प्रत्ययान्तस्य कृत्तद्धितेति प्रातिपदिकत्वान्नलोपप्रसक्तौ 'न ङिसंबुद्धयोः' इति निषेधो ।ञर्थवानिति वाच्यम्, उणादीनामव्युत्पत्तिपक्षे कृत्तद्धितेत्यस्याऽप्रवृत्तेः । एवं चास्मादेव निषेधात्प्रत्ययलक्षणमाश्रित्याऽप्रत्ययान्त इति पर्युदासो न प्रवर्तत इति विज्ञायते । एवं च अह न्नित्यत्राप्यप्रत्ययान्तत्वात्प्रातिपदिकत्वप्राप्तौ तन्निवृत्त्यर्थमधातुग्रहणम् । अप्रत्यय इति किम् । हरिषु करोषीत्यत्र सुप्सिपोरर्थवत्त्वादप्रत्ययान्तत्वाच्च प्रातिपदिकत्वे प्राप्ते तन्निवृत्त्यर्थमप्रत्यय इति प्रत्ययपर्युदासः । नचात्र सुप्सिपोव्र्यपदेशिवद्भावेन प्रत्ययान्तत्वात्प्रत्ययान्तपर्युदासेनैव प्रातिपदिकत्वनिवृत्तिसंभवात्क प्रत्ययपर्युदासेनेति वाच्यम्, प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणमिति परिभाषया प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्यैव प्रत्ययान्ततया केवलप्रत्यययोः सुप्सिपोः पर्युदासाऽलाभात् । अप्रत्ययान्त इति किम् ।हरिषु करोषि अत्र प्रक-तिप्रत्ययसमुदाययोः प्रत्ययभिन्नत्वादर्थवत्त्वाच्च प्रातिपदिकत्वं मा भूत् ।

arthavad adhātur apratyayaḥ prātipadikam — Now, with "svaujasamauṭ…" and so on, [Bhaṭṭoji] will state the svādi (declensional) affixes [the sup]. There, "ṅyāp-prātipadikāt" [A 4.1.1] is the governing rule (adhikāra) [sup is added after a ṅī/āp-ending word or a prātipadika]. When one wishes to know "what is that prātipadika?", he says "arthavad adhātuḥ." "arthavat" = "that which has a meaning" (artho'sya asti). Because [the sūtra words are] neuter, the qualificand "śabda-svarūpa" ("a word-form") is to be supplied. "adhātuḥ" and "apratyayaḥ" are its qualifiers. "adhātuḥ" is a nañ-tatpuruṣa ("not a dhātu"); its masculine gender is by "paravalliṅgaṃ dvandvatatpuruṣayoḥ" [A 2.4.26]. "apratyaya" is read by way of recurrence (āvartate): what is intended is [a form] different from an affix (pratyaya-bhinna) and different from an affix-ending form (pratyayānta- bhinna). Its masculine gender is as before. As for the prohibition [expressed by] "saṃjñāvidhau" [the paribhāṣā that in a designation-rule the mention of an affix does not extend, by tadantavidhi, to affix-ending forms], its scope is the case where the designation is [assigned] to the affix — this is the idea. He states this with "dhātuṃ pratyayam…" etc. The examples here are underived (avyutpanna) words such as "ḍittha" [conventional proper names].

Why "arthavat" ("meaningful")? So that in [strings such as] "danam," "vanam," the prātipadika-saṃjñā should not apply to each individual phoneme (prati-varṇa). For if the prātipadika-saṃjñā did apply, then each phoneme would admit the production of a "su": because even in the absence of any number-meaning or kāraka, the "su" (nominative singular) is hard to ward off — the first vibhakti (prathamā) does not depend on a kāraka, and its singular operates even when no number is understood, this being the conclusion (siddhānta) established in the Bhāṣya. Objection: even if "su" is produced for each phoneme, since it is elided by "hal-ṅyābbhyaḥ…" [A 6.1.68], there is no harm. Response: this cannot be said; for even so, the na-lopa [in "dan," etc.] would be hard to prevent, and the "su" after the "a" would be liable to ru-substitution and visarga [yielding wrong forms]. Enough of this.

Why "adhātuḥ" ("not a root")? [Consider "ahan," 3rd sg. imperfect of √han "to kill":] from the root "han," in the laṄ [imperfect], with tiP [3rd sg.], luk of the śaP [vikaraṇa], loss of the i-kāra by "itaś ca" [A 3.4.100], the aṬ augment [A 6.4.71], and the elision by "hal-ṅyādi[…lopaḥ]" [of the apṛkta "t," A 6.1.68] — the form "ahan" results. Here, if the root "han" received the prātipadika- saṃjñā, then after the tiṄ — which is an exception (apavāda) to the sup — has been produced and then elided, since the previously-arisen prātipadika-saṃjñā would not have departed, the na-lopa [by "nalopaḥ prātipadikāntasya" A 8.2.7] would apply [wrongly giving "aha"]. Objection: on the strength of pratyaya- lakṣaṇa [the affix's conditioning force persisting after its loss], it is precisely by the exclusion of an affix-ending form (pratyayānta) that "han" would not be a prātipadika [so "adhātu" is unnecessary]. Response: this cannot be said; for even so, the prātipadika-hood that had already taken effect earlier would not depart. Nor can it be said: "even so, on the kārya-kāla view [that a designation is invoked at the moment its operation is needed], when the prātipadika-saṃjñā is invoked afresh for the sake of the na-lopa, then, by pratyaya-lakṣaṇa, the affix-ending form would not receive the prātipadika-saṃjñā [and the na-lopa is thereby blocked without needing 'adhātu']." For then, in "he rājan" [voc. sg., "O king"] too — since by pratyaya-lakṣaṇa it would be an affix- ending form and hence not a prātipadika, so that na-lopa would not apply — the prohibition "na ṅi-sambuddhyoḥ" [A 8.2.8, which prohibits the na-lopa before the ṅi (loc. sg.) and the sambuddhi (voc. sg.)] would become purposeless. Nor can it be said: "the word 'rājan' ends in the uṇādi affix 'kanin,' and by 'kṛt-taddhita- samāsāś ca' [A 1.2.46] it is a prātipadika; so na-lopa does apply by that route, and the prohibition 'na ṅi-sambuddhyoḥ' is thereby meaningful [even without 'adhātu']." — because, on the view that uṇādi formations are underived (avyutpanna), "kṛt-taddhita…" [A 1.2.46] does not apply [to "rājan"]. And thus, from this very prohibition ["na ṅi-sambuddhyoḥ"], it is understood that the exclusion "apratyayānta" ("not affix-ending") does not operate by recourse to pratyaya-lakṣaṇa. And so, in "ahan" too, since it is [now regarded as] not affix-ending, prātipadika-hood would be obtained; to remove that, the word "adhātu" is stated [in the sūtra].

Why "apratyayaḥ" ("not an affix")? In "hariṣu" [loc. pl.] and "karoṣi" [2nd sg., "you do"], the affixes "sup" [the ending "su"] and "siP" [the ending "si"] are themselves meaningful (arthavat) and not affix-ending (apratyayānta); hence prātipadika-hood would be obtained [for these bare affixes]. To remove that, "apratyaya" is the exclusion of an affix (pratyaya-paryudāsa). Objection: here "sup" and "siP," by vyapadeśivadbhāva [the fiction that a single element may be spoken of as though ending in itself], are affix-ending; so prātipadika-hood could be removed by the pratyayānta-exclusion alone — why a separate pratyaya- exclusion? Response: this cannot be said; for by the paribhāṣā "when an affix is mentioned, [the term denotes] that which begins with what the affix is enjoined after and ends in that affix" (pratyayagrahaṇe yasmāt sa vihitas tadādes tadantasya grahaṇam), only the base-plus-affix aggregate (prakṛti-pratyaya- samudāya) counts as "affix-ending"; hence the bare affixes "sup" and "siP" alone are not caught by the pratyayānta-exclusion [and so the separate pratyaya- exclusion is required]. Why "apratyayānta" ("not affix-ending")? In "hariṣu," "karoṣi," the base-plus-affix aggregates [hari+su, karo+si] are different from a [bare] affix and are meaningful; so that they should not become prātipadikas [this exclusion is stated].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 50 नियमार्थमिति—नचानर्थकशशश्ङ्गादिसमासे विध्यर्थं समासग्रहणमिति बाच्यम् । अत्राप्यर्थवदित्यनुवृत्तेः ।

translator notes

textual The digital source has several evident OCR slips, read per context: "suvyutpatti" (source "suvutpatti"), "prakṛti-pratyaya-samudāya" (source "prakti-pratyaya"), and "ahan" written with an intrusive space ("aha nnity-atra"). None affect the argument.

SK 179 · A 1.2.46प्रातिपदिकसंज्ञा

कृत्तद्धितसमासाश्च ॥ १७९ ॥

kṛttaddhitasamāsāśca

kṛttaddhitasamāsāśca (1.2.46) — Words ending in a kṛt affix, words ending in a taddhita affix, and compounds (samāsa) are also [called] prātipadika.

Rule. A form ending in a kṛt affix (an affix added to a root, making a noun from a verb), a form ending in a taddhita affix (an affix added to a noun, making a new noun), and a compound (samāsa) are also prātipadika. These three would be shut out by SK 178, which excludes anything ending in an affix.

Example.

rājapuruṣa ("king's man") → it is a compound → it is a prātipadika, and so it can take the case-endings just like rāma.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji points out that a compound is meaningful and so was already a prātipadika by SK 178. The mention of "compound" here is therefore a niyama, a restriction: where an aggregate of words has a finished word (pada) as its first part, it can be a prātipadika only if it is a compound. A sentence, which also has a pada as its first part, is thereby ruled out.

Siddhānta-kaumudī

कृत्तद्धितान्तौ समासाश्च प्रातिपदिकसंज्ञाः स्युः । पूर्वसूत्रेण सिद्धे समासग्रहणं नियमार्थम् । यत्र सङ्घाते पूर्वो भागः पदं तस्य चेद्भवति तर्हि समासस्यैव । तेन वाक्यस्य न ॥

Words ending in kṛt and in taddhita, and compounds, receive the designation prātipadika. Since [the prātipadika-hood of compounds] is already established by the previous sūtra [arthavad adhātur apratyayaḥ, A 1.2.45], the mention of samāsa here is for the sake of restriction (niyama): where, in an aggregate (saṅghāta), the prior part is a pada — if [prātipadika-hood] is to belong [to such an aggregate], then it belongs only to a compound. Thereby it does not belong to a sentence (vākya).

Tattvabodhinī

NSP p. 50–51

—कृत्तद्धितसमासाश्च । अर्थवदित्यनुवर्तते तत्सामर्थ्यात्तदन्तविधिः ॥ ननु यद्यर्थवत्ता पारमार्थिकी विवक्ष्यते, सा पदस्य वाक्यस्य वाऽस्ति, न तु कृत्तद्धितान्तस्य, यदि तु प्रक्रियादशायां या कल्पिता सा विवक्ष्यते, तर्हि कृत्तद्धितयोरपि साऽस्तीति कथमर्थवद्ग्रहणानुवृत्त्या तदन्तग्रहणमिति चेदत्राहुः । अतएवार्थवद्ग्रहणसामर्थ्यमुक्तम् । प्रत्ययान्तेन ह्येकार्थाभूतेन प्रतीयमानोऽर्थं इह गृह्यते । तस्य लौकिकार्थं प्रति प्रत्यासन्नतरत्नान्मनुपः प्राशस्त्यपरतया तस्यैव ग्रहणात् । अतएव च तदुपादानं सार्थकं, पूर्वसूत्रे अधातुरिति पर्युदासवलेनापि तद्वाभसंभवादिति । तदेतत्सकलमभिप्रेत्याह—कृत्तद्धितान्ताविति । लिङ् धुग् इत्यादौ ‘अधातु’ इति कर्ता औपगव इत्यादौ ‘अप्रत्ययान्त’ इति पर्युदासे प्राप्ते ‘कृत्तद्धित—’ इत्यारम्भः ॥—नियमार्थमिति । न च प्रत्ययान्तत्वेन पर्युदासे प्राप्ते विध्यर्थमस्त्विति शङ्कयम् । वाक्यस्याप्रत्ययान्तत्वात् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेरेव ग्रहणात् । न चैवमपि अनुपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमाभावाद्राजकुमारीत्यादौ ङीवन्ते विध्यर्थमस्त्विति वाच्यम् । ‘अन्तरङ्गानपि विधीन्वहिरङ्गो लुग्वाधते’ इति लुच्चिषये हल्ङ्यादिलोपाप्रवृत्त्या श्रूयमाण एव सुपि समासप्रवृत्तेः । तत्र च कुमारीशब्दस्य सुवन्तत्वेऽपि राजकुमारीशब्दस्यातथात्वादप्रत्ययान्तत्वेन प्रवृत्तायाः संज्ञाया एकदेशविकृतन्यायेन विभक्तिलुक्यपि सुलभतात् । अतएव गोमतप्रिय इत्यादौ नुमादयो न, लुकः प्रागन्तरङ्गस्य हल्ङ्यादिलोपस्य प्रवृत्तौ तु स्युरेवेति दिक् । नियमशरीरमाह—यत्र संघात इति । नियमश्चात्र सजातीयापेक्ष इत्याह—पूर्वो भागः पदमिति । षड्विधेऽपि समासे पूर्वभागस्य पदत्वाव्यभिचाराद्भवत्यं सजातीयः पूर्वो भाग इत्युपलक्षणम् ‘उत्तरस्तु प्रत्ययो न’ इत्यपि बोध्यम् । अन्यथा जन्मवानित्यादौ संज्ञा न स्यात् । ‘स्वादिषु—’ इत्यनेन पूर्वभागस्य पदत्वात् । न च तद्धितप्रहणसामर्थ्यात्तत्र स्यादेवेति वाच्यम् । तद्धितप्रहणस्य भानव इत्यादौ कृतार्थत्वात् । तत्र हि पूर्वभागस्य भलं, न तु पदत्वम् । न चैवमयमियानित्यादिसमुदायस्य प्रातिपदिकत्वं स्यादेव, पूर्वभागस्य पदत्वेऽप्युत्तरस्य प्रत्ययत्वादनेन नियमेन वारयितुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । ‘उत्तरस्तु प्रत्ययो न’ इत्यत्र ‘तद्विहितप्रत्ययो न’ इति व्याख्यानात् ॥ पूर्वो भागः पदमिति किम् । वहुज्विशिष्टस्य प्रातिपदिकसंज्ञा यथा स्यात् । तेन वहुपटव इत्यत्र उपोत्तमोदात्तत्वं सिध्यति । प्रथमजसो लुकि ‘चितः सप्रकृतेर्वह्नकजर्थम्’ इति चित्स्वरे कृते पुनर्जस उत्पत्तेः । प्रातिपदिकसंज्ञायामसत्यां तु जसेवोदात्तः स्यात् । यद्वा ‘प्रकृतिप्रत्ययभावानापन्नसंघातस्य चेद्भवति तर्हि समासस्यैव’ इति नियमार्थं समासप्रहणम् । तेन गवित्ययमाहेत्यादौ नातिप्रसङ्ग इति दिक् ॥ नियमफलमाह—तेन वाक्यस्य नेति । गामभ्याज शुक्लामित्यादिवाक्यस्य न भवतीत्यर्थः । सत्यां हि संज्ञायां सुब्बुक् स्यात् । नन्वेवमपि मूलकेनोपदंशं भुङ्क्ते इत्यादिवाक्यस्य संज्ञा दुर्वारा ‘कृद्भ- हणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणाद्’ इति चेन्मैवम् । समासग्रहणकृतनियमेन परत्वाद्वाधात् । एवंच ‘कृत्तद्धित-’ इति सूत्रे कृद्धहणपरिभाषा निष्फललाग्नोपतिष्ठते । तस्याश्च परिभाषायाः व्यावकोशी व्यावहार्सीत्यत्रावकाशः । तत्र हि ‘कर्मव्यति- हारे णच् स्त्रियाम्’ इति धातोर्णंचि कृते गतिपूर्वस्य णजन्तलात् ‘णचः स्त्रियाम्’ इत्यन्नि सत्युपसर्गाकारस्यादिवृद्धिस्वरौ भवतः । कृद्धहणे कारकपूर्वस्याप्युदाहरणमवतसेनकुलस्थित्यादि स्फुटीभविष्यति ॥ चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन ‘निपा- तस्यानर्थकस्य प्रातिपदिकसंज्ञा वक्तव्येति वार्तिकं गतार्थम् । येषां द्योत्योऽप्यर्थो नास्ति तदर्थमिदम् । अवद्यति । अनुकरणेषु तु अनुकार्येण सहाभेदविवक्षायामर्थवत्त्वाभावादेव न प्रातिपदिकत्वम् । ‘भू सत्तायाम्’ इति यथा । भेदविवक्षायां तु संज्ञा स्यादेव ‘भुवो वुक्-’ इति यथा ॥—अधिकारोऽयमिति । प्रत्ययशब्दः संज्ञात्वेनाधिक्रियत इत्यर्थः

Bālamanoramā

कृत्तद्धितसमासाश्च - कृत्तद्धित । कृच्च तद्धितश्च समासश्चेति विग्रहः । पूर्वसूत्रात्प्रातिपदिक॑मित्यनुवर्तते, तच्च बहुवचनान्ततया विपरिणम्यते । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया कृत्तद्धितेति तदन्तग्रहणम् । तदाह — कृत्तद्धितान्ताविति । कृत्तद्धितान्तयोः प्रत्ययान्तत्वात्पूर्वसूत्रेणा.ञप्राप्तौ कृत्तद्धितग्रहणम् । केवलयोः कृत्तद्धितयोः संज्ञायां प्रयोजनाऽभावात्संज्ञाविधाविति निषेधोऽत्र न भवति । अस्मादेव पूर्वसूत्रे संज्ञाविधावपि प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तलाभात्प्रत्ययान्तपर्युदासः । केचित्तु अर्थवदित्यनुवर्त्त्य तत्सामर्थ्यात्तदन्तविधिमाहुः । कृदन्ते यथा — ॒कर्ता॑ 'भर्ता' इत्यादि । तद्धिते यथा — ॒औपगव॑ इत्यादि । समासे यथा — ॒राजपुरुष॑ इत्यादि । ननु समासग्रहणं व्यर्थं, समासे 'राजपुरुष' इत्यादि । ननु समासग्रहं व्यर्थं, समासे 'राजपुरुष' इत्यादिशब्दानां पूर्वसूत्रेणैव प्रातिपदिकत्वस्य सिद्धत्वात् । न च उत्तरपदोत्तरलुप्तप्रत्ययं प्रत्ययलक्षणेनाश्रित्य प्रत्ययान्तपर्युदासः शङ्क्यः, उत्तरपदमात्रस्य प्रत्ययान्तत्वेऽपि समुदायस्याऽप्रत्ययान्तत्वात्, प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेरेव ग्रहणात्, प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य प्रत्ययान्तपर्युदासो न प्रवर्तत इति 'न ङिसम्बुद्धयोः' इति निषेधेन ज्ञाप्यत इति पूर्वसूत्रे प्रपञ्चितत्वाच्चेत्यत आह — पूर्वसूत्रेणेत्यादिना । नियमशरीरं दर्शयति-यत्रेति ।पूर्वो भागः पद॑मित्युपलक्षणम् ।उत्तरभागस्तु प्रत्ययो ने॑त्यपि द्रष्टव्यम् । अन्यथा जन्मवानित्यादौ प्रातिपदिकत्वं न स्यात्, स्वादिष्वसर्वनामस्थान इति पूर्वभागस्य पदत्वात् । नचात्र कृत्तद्धितेति तद्धितग्रहणसामर्थ्यादेव प्रातिपदिकत्वं संभवतीति वाच्यम्, दाक्षिरित्यादौ तद्धितग्रहणस्य चरितार्थत्वात् । तत्र हि प्रकृतिभागो न पदम्, भत्वेन तद्बाधात् ।पूर्वो भागः पद॑मित्यनुक्तौ 'बहुपटव' इत्यत्र प्रातिपदिकसंज्ञा न स्यात् । ईषदसमाप्तावित्यनुवृत्तौविभाषा सुपो बहुच्पुरस्तात्तु॑ इति सूत्रेण 'पटव' इति प्रथमाबहुवचनान्तात्पूर्वतो बहुच्प्रत्यये कृतेऽर्थवदिति प्रातिपदिकत्वात्तदवयवजसो लुकिचितः सप्रकृतेर्बह्वजर्थ॑मिति टकारादुकारस्य उदात्तत्वे चित्स्वरे कृते पुनर्जसि 'बहुपटव' इति रूपम् । अत्र टकारादकार उदात्त इति स्थितिः । जसन्तात्पूर्वतो बहुच्प्रत्यये बहुपटव इति समुदायस्य प्रातिपदिकत्वा.ञभावे तु ततो जसन्तरं नोत्पद्येत । नचेष्टापत्तिः, तथ#आ सति बहुच्प्रकृतिभूतजसन्ते जसःप्रातिदिकावयवत्वा.ञभावेन॒सुपो धातुप्रातिपदिकयो॑रिति लुगभावाद्बहुपटव इति जसन्तस्यैव बहुच्प्रक-तितया चितस्सप्रकृतेर्विधीयमानश्चित्स्वरः जस एवाकारस्य स्यात् । इष्यते तु टकारादुत्तरस्य । 'बहुपटव' इति समुदायस्य प्रातिपदिकावयवत्वाज्जसो लुकि पटुशब्दस्यैव बहुच्प्रकृतितया टकारादुत्तरस्य चित्स्वरे सति पुनर्जसि बहुपटव इति रूपमुक्तं निर्बाधमिति भावः । नियमस्य फलमाह — तेनेति । उक्तनियमेनेत्यर्थः । अन्यथादेवदत्त गामभ्याज शुक्लां दण्डेने॑त्यादिवाक्यस्यापि प्रातिपदिकत्वापत्तौ सुब्लुक् स्यात् । न च वाक्यस्य प्रत्ययान्तत्वादेव न प्रातिपदिकत्वमिति वाच्यम्, प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेरेव ग्रहणादिति भावः । कृत्तद्धितसमासाश्चेति चकारोऽनुकसमनुच्चयार्थः । तेननिपातस्यानर्थकस्य प्रातिपदिकसंज्ञा वक्तव्ये॑ति वार्तिकं गतार्थम् ।

kṛttaddhitasamāsāśca — kṛt, and taddhita, and samāsa: such is the analysis (a dvandva). From the previous sūtra, "prātipadikam" is carried forward (anuvṛtti), and it is transformed into the plural [to agree]. By the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā, "kṛttaddhita" denotes what ends in them (tadanta). This he states with "kṛttaddhitāntau" (the two [classes] ending in kṛt and in taddhita). Since kṛt- and taddhita-ending words end in an affix (pratyayānta), prātipadika-hood would not be obtained for them by the previous sūtra [which excludes affix-endings by "apratyaya"]; hence the mention of kṛt and taddhita. And since designating the bare kṛt and taddhita [affixes] themselves serves no purpose, the prohibition "in a designation-rule [the mention of an affix does] not [include what ends in it]" (saṃjñāvidhau [pratyayagrahaṇe na tadantasya]) does not apply here. For this very reason, in the previous sūtra too — although it is a designation-rule — since tadanta is available by the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā, the exclusion of affix-ending words (pratyayānta-paryudāsa, by "apratyaya") [was needed]. But some (kecit) carry "arthavat" forward [from A 1.2.45] and, by the force of that, assert the tadanta-vidhi here. In the kṛt-ending case, e.g., kartā, bhartā, etc.; in the taddhita case, e.g., aupagava, etc.; in the compound case, e.g., rājapuruṣa, etc. Objection: the mention of samāsa is pointless (vyartha), since the prātipadika-hood of compound words like rājapuruṣa is already established by the previous sūtra. Nor should one suspect that the exclusion of affix-ending words applies [to a compound] by invoking pratyayalakṣaṇa (the principle that an elided affix still conditions operations) on the ground that there is an elided affix after the final member (uttarapada) — because, even though the final member alone ends in an affix, the whole aggregate does not end in an affix; for by "in the mention of an affix, [that is taken] which begins with the base from which the affix is prescribed" (pratyayagrahaṇe yasmāt sa vihitas tadādeḥ [tadantasya ca]) [only such is taken]; and that the exclusion of affix-ending words does not operate through pratyayalakṣaṇa is indicated (jñāpaka) by the prohibition "na ṅisambuddhyoḥ" — as was elaborated under the previous sūtra. Anticipating [this], he replies with "pūrvasūtreṇa," etc. He shows the substance of the restriction (niyama-śarīra) with "yatra" (where...). "[The] prior part is a pada" is illustrative (upalakṣaṇa); "and the latter part is not an affix" is also to be understood. Otherwise, in janmavān and the like, prātipadika-hood would not obtain, since by "svādiṣv asarvanāmasthāne" (A 1.4.17) the prior part [janman] is a pada. Nor should it be said that here [in janmavān] prātipadika-hood is available simply by the force of the taddhita-mention in "kṛttaddhita," because the taddhita-mention is already fulfilled (caritārtha) in cases like dākṣi — for there the base-part is not a pada, its pada-hood being blocked by bha-hood (bhatva). Were "[the] prior part is a pada" not stated, then in bahupaṭavaḥ the prātipadika-designation would not obtain. With "īṣad-asamāptau" (A 5.3.67) in anuvṛtti, by the sūtra "vibhāṣā supo bahuc purastāt tu" (A 5.3.68) the affix bahuc is added before the word paṭavaḥ, which ends in the nominative plural (prathamā-bahuvacana); since [the bahuc-ending whole] is a prātipadika by "arthavat," its component jas undergoes luk (elision), and by "citaḥ [saprakṛteḥ...]" (the accent-rule for c-marked affixes, A 6.1.163) the u after the ṭ becomes udātta; the cit-accent being effected, then jas [is added] again, giving the form bahupaṭavaḥ. Here the settled position is that [the vowel] after the ṭ is udātta. But if, when bahuc is added before the jas-ending word, the aggregate bahupaṭavaḥ were not a prātipadika, then a further jas could not arise after it — and this is not a welcome consequence (iṣṭāpatti); for in that case the jas contained in the bahuc's base-word (which ends in jas) would not be a component of a prātipadika, so by "supo dhātuprātipadikayoḥ" (A 2.4.71) there would be no luk [of it], and the cit-accent enjoined by "citaḥ saprakṛteḥ" would fall on the a of the jas itself, since bahupaṭavaḥ [as ending in jas] would be the base of bahuc — whereas [the accent] is desired on [the vowel] after the ṭ. Since the aggregate bahupaṭavaḥ is [itself] a prātipadika component, the jas undergoes luk, and — paṭu itself being the base of bahuc — the cit-accent falls on [the vowel] after the ṭ; then jas again, giving the form bahupaṭavaḥ. This is unobstructed (nirbādha). That is the sense. He states the result (phala) of the restriction with "tena" — meaning "by the said restriction." Otherwise, a sentence such as "devadatta gām abhyāja śuklāṃ daṇḍena" ("Devadatta, drive the white cow with a stick") would also incur prātipadika-hood, and [then] luk of the sup [would wrongly follow]. Nor should it be said that a sentence, precisely because it ends in an affix, does not get prātipadika-hood; because, by "in the mention of an affix, [that is taken] which begins with the base from which the affix is prescribed," [a whole sentence is not covered]. That is the sense. The word ca in kṛttaddhitasamāsāśca serves for the inclusion (samuccaya) of what is not [explicitly] stated (anukta); thereby the vārttika "nipātasyānarthakasya prātipadikasaṃjñā vaktavyā" ("the prātipadika-designation should be stated for a meaningless particle") (vārttika) becomes redundant (gatārtha).

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 51 १ आपञ्चमेति—नन्वेवं ‘अनस्त’ इत्यादिविकारागमानामपि प्रत्ययसंज्ञा स्यात् इति चेन्न, प्रत्यय इति महासंज्ञया स्वीया- र्थप्रत्यायकस्यैव संज्ञाकरणात् । न चैवमत्यन्तस्वार्थिकानां प्रकृत्यर्थेनार्थवत्त्वेऽपि लोके तथात्वाभावात्संज्ञा न स्यादिति वाच्यम् । प्रत्यय इत्यत्र तन्त्रेण यस्यार्थः प्रकृत्या प्रत्याय्यते सोऽपि प्रत्यय इत्यङ्गीकारात् । २ उच्याप्प्रहणमिति—नच स्त्रीप्रत्ययान्ताच्चेत् उच्यावन्तादेवेति नियमार्थमेतदिति वाच्यम् । युवतिश्वशुशब्दादिभ्यः सुबुत्पत्त्यनुपपत्तेः । अतएव ‘शृङ्गुरः शृश्वा’ इत्यादिनि- देशाः संगच्छन्ते ।

translator notes

textual The source dittographs the opening of the objection: 'nanu samāsagrahaṇaṃ vyarthaṃ, samāse rājapuruṣa ityādi. nanu samāsagrahaṃ vyarthaṃ, samāse rājapuruṣa ityādi-śabdānāṃ...' The repeated clause is rendered once.
textual In the gloss on the word ca, the source reads 'anukasamanuccayārthaḥ' (अनुकसमनुच्चयार्थः), which is corrupt; it is read as 'anukta-samuccayārthaḥ' ('for the inclusion of what is unstated'), the standard sense of such a ca.

SK 180 · A 3.1.1प्रत्ययसंज्ञा

प्रत्ययः ॥ १८० ॥

pratyayaḥ

pratyayaḥ — [Whatever is taught in what follows is termed] pratyaya (affix). This is a governing heading (adhikāra).

Rule. "Affix." This is an adhikāra, a heading: everything taught from here to the end of the fifth book of the Aṣṭādhyāyī is an affix (pratyaya). The case-endings of SK 183, taught at A 4.1.2, fall inside this stretch, so each of them is a pratyaya.

Example.

su, au, jas … (taught at A 4.1.2) → A 4.1.2 lies under the heading pratyayaḥ → each of them is an affix.

Watch out. Bhaṭṭoji's commentators observe that Pāṇini chose the long, meaningful name pratyaya when a one-syllable label would have done. They read this as a hint (jñāpaka) that substitutes for an affix and augments added to an affix are not themselves affixes. This will matter when an ending is replaced (for example ṭā → ina in SK 201).

Siddhānta-kaumudī

आपञ्चमपरिसमाप्तेः अधिकारः अयम् ॥

This is an adhikāra (governing heading) that extends up to the end of the fifth [adhyāya].

Bālamanoramā

प्रत्ययः - प्रत्ययः । तृतीयाध्यायस्यादिमं सूत्रमिदम् । इत ऊध्र्वमा पञ्चमाध्यायपरिसमाप्तेः प्रत्ययशब्दः संज्ञात्वेनाधिक्रियत इत्यर्थः ।हनश्च वधः॑,ई च खनः॑,नडादीनां कुक्चे॑त्यादीनामादेशागमानां तु न प्रत्ययसंज्ञा, महासंज्ञाकरणात् ।

pratyayaḥ — pratyayaḥ. This is the first sūtra of the third adhyāya. The meaning is: from here onward, up to the end of the fifth adhyāya, the word "pratyaya" is instituted as a governing designation (saṃjñā-adhikāra). But substitutes (ādeśa) and augments (āgama) such as those enjoined by "hanaśca vadhaḥ" (vadha in place of han), "ī ca khanaḥ" (the augment ī for khan), and "naḍādīnāṃ kuk ca" (the augment kuk for naḍa etc.) do not receive the pratyaya-designation, because a "large" designation (mahāsaṃjñā) has been made.

translator notes

translator The rule-phrases hanaśca vadhaḥ, ī ca khanaḥ, and naḍādīnāṃ kuk ca are cited by pratīka only; secure Aṣṭādhyāyī numbers are not supplied by the source and are not invented here. The argument from mahāsaṃjñākaraṇa is the standard jñāpaka reasoning: since Pāṇini could have used a shorter designation but chose the longer word pratyaya, it is inferred that substitutes for and augments to affixes do not themselves fall under the pratyaya-saṃjñā.

SK 181 · A 3.1.2प्रत्ययस्य परत्वाधिकारः

परश्च ॥ १८१ ॥

paraśca

paraśca (3.1.2) — And [the pratyaya carried forward from 3.1.1 pratyayaḥ comes] after [the base after which it is taught]. (adhikāra)

Rule. "And after." A second heading with the same reach as SK 180: the affix comes after the base from which it is taught. That is why the case-ending follows the stem — rāma + su, never su + rāma.

Example.

rāma + the affix su → the affix is placed after its base → rāma-su, not su-rāma.

Siddhānta-kaumudī

अयमपि तथा ॥

This [sūtra] too is likewise [a governing heading (adhikāra)].

Bālamanoramā

परश्च - परश्च । तृतीयाध्यायस्य द्वितीयसूत्रमेतत् । अयमपि तथेति । अयमपि योग आ पञ्चमपरिसमाप्तेरधिकार इत्यर्थः । अवधिनियमे तु व्याख्यानमेव शरणम् ।

paraśca — paraśca. This is the second sūtra of the third adhyāya. [As to Bhaṭṭoji's phrase] "this one too likewise": the meaning is that this rule (yoga) too is an adhikāra extending up to the completion of the fifth [adhyāya] (ā pañcama-parisamāpteḥ). But as for the precise fixing of its limit (avadhi-niyama), recourse must be had to traditional explanation (vyākhyāna) alone.

SK 182 · A 4.1.1प्रातिपदिकाधिकारः

ङ्याप्प्रातिपदिकात् ॥ १८२ ॥

ṅyāpprātipadikāt

ṅyāpprātipadikāt (4.1.1) — [The subsequent affixes come] after a base ending in ṅī (the feminine ṅī-affixes), ending in āp (the feminine āp-affixes), or a prātipadika (nominal base). (adhikāra, governing through the end of the fifth adhyāya.)

Rule. A heading that runs to the end of the fifth book: the affixes taught from here on come after a base ending in ṅī, after a base ending in āp, or after a prātipadika. Ṅī and āp are the feminine affixes (the ī of gaurī, the ā of ramā); a stem ending in one of them is called ṅī-ending or āp-ending. This heading opens the slot into which the case-endings of the next rule are inserted.

Example.

rāma → it is a prātipadika (SK 178) → the affixes taught under this heading, including su … sup, may follow it.

Applies when / blocked by. A paribhāṣā — a maxim that tells how other rules are read — already says that "prātipadika" includes a stem qualified by gender, so a ṅī- or āp-ending stem would count anyway. Bhaṭṭoji's commentators explain why ṅī and āp are still named: so that a taddhita affix arises after the complete feminine stem, and not before the feminine affix is added.

Siddhānta-kaumudī

ङ्यन्तात् आबन्तात् प्रातिपदिकात् चेति आपञ्चमपरिसमाप्तेः अधिकारः । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् इत्येव सिद्धे ङ्याब्ग्रहणं ङ्याबन्तात् तद्धितोत्पत्तिः यथा स्यात् ङ्याब्भ्यां प्राक् मा भूत् इत्येवमर्थम् ॥

An adhikāra [governing] up to the end of the fifth [adhyāya] (ā-pañcama-parisamāpti): "[the affixes come] after a base ending in ṅī, ending in āp, and from a prātipadika." Although it is already established by the paribhāṣā "in the mention of prātipadika, that which is qualified by gender is also included (prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇam)" [that affixes may follow ṅī/āp-ending stems], the mention of ṅī and āp (ṅyāb-grahaṇa) is stated for this purpose: that a taddhita affix may arise (utpatti) after a ṅī/āp-ending base, and that it may not occur before the ṅī/āp [affixes] (ṅyāb-bhyāṃ prāk mā bhūt).

Tattvabodhinī

NSP p. 51–52

—द्याप्प्रातिपदिकात् । समाहारद्वन्द्वादेकवचनम् । कीति कीपकीपकीनां सामान्यग्रहणम्, आविति च टाप्डाप्चापाम् ॥—आपञ्चमपरिसमाप्तेरिति । ननु ‘घकालतनेषु-’ इति ज्ञापकात्सुवन्तात्तद्धितोत्पत्तिरित्यभ्युपगतेः किमर्थस्तद्धितेषु प्रातिपदिकाधिकार इति चेदत्राहुः । असति त्वधिकारे ‘अत इन्’ इत्यत्रात् इत्येतत्सुवन्तस्यैव विशेषणं स्यात्, ततश्च दक्षस्यापत्यमित्यत्रैव इन् स्यान्न तु दक्षयोर्दक्षाणामित्यत्र । किंच ‘वृद्धाच्छः’ इत्यत्र वृद्धमित्येतत् सुवन्तविशेषणं मा भूत् । अन्यथा जानन्तीति ज्ञाः ‘इगुपध-’ इति कः ज्ञानामयमित्यत्र सुवन्तस्य वृद्धत्वाच्छः स्यात् । प्रातिपदिकाधिकारे तु वृद्धं यत्प्राति- पदिकं तत्प्रकृतिकात् सुवन्ताच्छ इत्यर्थलाभादिह प्रातिपदिकस्याबृद्धत्वाच्छो न भवति किंतु अणेव भवति । शब्दकौस्तुमे लसत्यस्मिन्नधिकारे वाक्यादपि कप्रत्ययादयः स्युः । ततो विशिष्टप्रातिपदिकतया सकलसुब्लोपे स्पष्टमेवानिष्टमिति स्थितम् ॥ —लिङ्गविशिष्टस्येति । लिङ्गविशिष्टप्रत्ययबोधकप्रत्ययविशिष्टस्यापीत्यर्थः । परिभाषायाः प्रयोजनं श्वश्रूः । प्रत्ययान्तत्वेनाप्रातिपदिकत्वेऽपि इह स्वादयः । न च ‘श्वशुरः श्वश्र्वा’ इति निर्देशाद्रेव स्वादिसिद्धिरिति वाच्यम् । निर्देशस्य शब्दपरत्वात् । ‘विपराभ्यां जेः’ ‘डेयंः’ इतिवत् । किंच कुमारीमाचष्टे कुमारयति ‘णाविष्टवत्’ इति टिलोपः । एवं यामिन्य इवाचरन्ति यामिनयन्तीत्यत्राचारे क्विवपि फलम् ॥—उच्याब्भ्यां प्रागिति । तेन एनिका आर्यका च सिध्यति । तथाहि ‘न सामिवचने’ इति ज्ञापयिष्यमाणोऽत्यन्तस्वार्थिकः कः एतार्याशब्दाभ्यां व्यापौ वाधेत, ततश्च एतिका आर्यिकेत्येव रूपं स्यात् । व्याव्यवहणसामर्थ्यात्तु डीवन्तात्कनि एनिकेत्यपि सिध्यति । ‘वर्णादनुदात्तात्—’ इत्यस्य वैकल्पिकत्वात् । आवन्तात्कनि तु ‘उदीचामातः स्थाने—’ इतीत्यविकल्पादार्यका आर्यिकेति रूपद्वयं सिध्यति । वस्तुतस्तु व्यापोर्महणं मास्तु ‘धकालतनेषु—’ इत्यल्लग्निवधानसामर्थ्यात्सुवन्तात्तद्धितोत्पत्तिरिति हि निष्कर्षः । तथा च सुपः प्रागेव व्यापौ प्रवर्तेते । स्वार्थद्रव्य- लिङ्गसंख्याकारकप्रयुक्तकार्याणां क्रमिकलस्वीकारादित्यवधेयम् ॥—स्वौजसंमौ—। समाहारे द्वन्द्वः ॥—सुङ्ख्योरिति । सोरुकारः ‘अर्वणस्रसौ—’ इत्यत्र विशेषणार्थः । ‘असि’ इत्युक्ते हि असकारादावित्यर्थः स्यात् । तथा च ‘वाजमर्वत्सु’ इति न सिध्येत् । ङ्सेरिकारः ‘टाङसिङसां—’ ‘ङसिङ्योः स्मात्सिनौ’ इत्येतदर्थः । जस्शसोर्जकारशकारौ ‘जसः शी’ ‘तस्माच्छसो नः—’ इत्यनयोर्विषयविभागार्थौ ॥ ननु अन्यतरस्य निरनुवन्धकलमेवास्त्विति चेन्न । जसो जकाराभावे औइत्यस्य आव् स्यात्, ततश्च प्रत्ययस्य वकारान्तता संभाव्येत, एवं शसः शकाराभावे औटो ङिलं संभाव्येत । तथाच तेजसी इत्यादौ टिलोपः स्यात् । अथवा लिहावित्यादौ ङिलसामर्थ्यादभस्याभि टेलोपः संभाव्येत । औटष्टकारः सुङिति प्रत्याहारार्थः । टाटकारस्तु ‘टाङसिङसां—’ ‘द्वितीयाटौखेनः’ इति विशेषणार्थः । एतेन ‘आदिरन्त्येन—’ इति सूत्रे काशिकाकारेण यदुक्तम्—अन्त्येनेति किंम्, सुङिति तृतीयैकवचनावयवेन मा भूद—इति तत्परास्तम् । औटष्टकारस्यानन्यार्थतया तेनैव संभवात् प्रत्यासत्तेश्च । अतएव शब्दकौस्तुभे तत्रान्यदेव प्रयोजनमुक्तम् । मध्यमेनेता सहित आदिस्तदुत्तरेषामपि ग्राहको मा भूदित्यन्त्येनेति ग्रहणम् । अन्त्येनेता सहितो मध्यमः पूर्वेषामपि मा भूदित्यादिग्रहणम्—इति । अमुमेवार्थं मनसि निधाय—आद्यन्ताभ्यामवयवाभ्यामवयवी समुदाय आक्षिप्यते—इति निष्कृष्टमुक्तं प्राकृ ॥ प्रकृतमनुसरामः । ङेप्रभृतीनां इकारो ‘धेर्डिति’ ‘डेराम्’- इति विशेषणार्थः । सुपः पकारस्तु प्रत्याहारार्थः—विभक्तिश्च । ‘तिडङ्गीणि त्रीणि—इत्यतस्तिङ्गहर्णं व्यवहितमपि स्वरितत्ववलादनुवर्तते । ‘सुपः’ इति च संनिहितमित्यभिप्रेत्याह—सुप्तिङ्गाविति । तिङ्गं विभक्तिसंज्ञायाः प्रयोजनं ‘न विभक्तौ तुस्माः’ इति । सुपां तु त्यदाद्यत्वादिकमपि । चकारः पुरुषवचनसंज्ञाभ्यां समावेशार्थः । अन्यथा एकसंज्ञाधिकारादेकवचनादिसंज्ञाभिः सह वचनद्वयप्रामाण्यात्पर्यायः स्यात् । ततश्च रामेभ्यः नमाम इत्यादौ बहुवचनसंज्ञापक्षे विभक्तित्वाभावात्सत्येत्संज्ञा स्यात् ॥—इहापीति । अस्मिन्नपि तन्त्रे ‘प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाण—इत्यादौ इत्यर्थः

Bālamanoramā

ङ्याप्प्रातिपदिकात् - ङ्याप्प्रातिपदिकात् । चतुर्थाध्यायस्यादिमं सूत्रमिदम् । ङी च, आप् च, प्रातिपदिकं चेति समाहारद्वन्द्वः । ङी इति ङीप्ङीष्ङीनां सामान्येन ग्रहणम् । आबिति टाप्डाप्चापां ग्रहणम् । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणम् । तदाह — ङ्यन्तादित्यादिना ।आ पञ्चमे॑त्य वधिनियमे तु व्याख्यानमेव शरणम् । ननु प्रातिपदिकादित्येव सूत्र्यताम् । ङ्याब्ग्रहणं मास्तु । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहण॑मिति परिभाषया ऊङप्रत्ययान्तात् आश्रूशब्दादिव दण्डिनी अजा खट्वेत्यादिभ्योऽपि ङ्याबन्तेभ्यः सुबादिप्रत्ययसम्भवादित्यत आह — प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापीति । स्त्रीलिङ्गबोधकङीबादिप्रत्ययविशिष्टस्येत्यर्थः । यथा स्यादिति । यथेति योग्यतायाम् । ङ्याबन्तादेव तद्धितः प्राप्तुं योग्यः । स च ङ्याब्ग्रहणे सत्येव स्यादित्यर्थः । व्यवच्छेद्यं दर्शयति-ङयाब्भ्यां प्राङ्भाभूदिति । ततश्च लोहनिका आर्यका च सिध्यति । तथाहि — लोहितशब्दस्तावत्वर्णाना तणतिनितान्तानाम् इति फिट्सूत्रेणाद्युदात्तः । ततश्च ओकार उदात्तः ।अनुदात्तं पदमेकवर्ज॑मिति परिशिष्टौ इकारा.ञकारावनुदात्तौ । तथाचवर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः॑ इत#इ मणौ विद्यमानाल्लोहितशब्दात्स्त्रीत्वविवक्षायां ङीप्, तत्संनियोगेन तकारस्य नकारादेशश्च प्राप्तः । 'लोहितान्मणौ' इति स्वार्थिकः कनपि प्राप्तः । तत्र स्वार्थिकत्वादन्तरङ्ग परश्च कन् नत्वसंनियोगशिष्टं ङीपं बाधित्वा प्रवर्तेत । ततश्च ङीपो न प्रसक्तिः । कोपधत्वेन तोपधत्वाऽभावात् । ततश्च लोहितकशब्दात् 'अजाद्यतः' इति टापिप्रत्ययस्था॑दित्यादिना इत्वे लोहितिकेत्येव स्यात्, न तु लोहिनिकेति । इष्यते तु रूपद्वयमपि ।ङ्याप्प्रातिपदिका॑दित्यत्र ङीब्ग्रहणे तु तत्सामर्थ्यादन्तरङ्गं परमपि कनं बाधित्वा नत्वसंनियोगशिष्टे ङीपि कृते, लोहिनीशब्दात्कनि, 'केऽणः' इति ह्रस्वे, लोहिनिकेति रूपम् ।वर्णादनुदात्ता॑दित्यस्य वैकल्पिकतया नत्वसंनियोगशिष्टङीबभावे तु लोहिताशब्दात्कनि, ह्रस्वे, पुनः कान्ताट्टापि, प्रत्ययस्थादितीत्वे लोहितिकेत्यपि सिध्यति । तथा आर्यशब्दात्स्वार्थिके कनि, समुदायोत्तरटापैव स्त्रीत्वबोधनसम्भवादेकाज्द्विर्वचनन्यायेन कनन्तादेव टापि, कनः पूर्वं टाबभावात्, आत्स्थानिकस्य अतोऽभावादुदीचामातःस्थाने इति इत्वविकल्पस्याऽप्रवृत्तौ, प्रत्ययस्थादिति नित्यमित्वे आर्यिकेत्येव स्यात्, आर्यकेति न स्य#आत् । इष्यते तूभयमपि ।ङ्याप्प्रातिपदिका॑दित्यत्र आब्ग्रहणे तु तत्सामर्थ्यात्स्वार्थिकं कनं बाधित्वा टापि, ततः कनि, 'केऽण' इति ह्रस्वे, पुनः कनन्ताट्टापि , 'उदीचामातः स्थाने' इतीत्वविकल्पे रूपद्वयं सिध्यति । वस्तुतस्तु ङ्यापोग्र्रहणं मास्तु, सुबन्तादेव तद्धितोत्पत्तिः । सुपः प्रागेव च ङ्यापौ प्रवर्तेते । स्वार्थद्रव्यलिङ्गसङ्ख्याकारककुत्सादिप्रयुक्तकार्याणां क्रमिकत्वात् । तथाहि-स्वार्थः=प्रवृत्तिनिमित्तं जात्यादि । तज्ज्ञानं पूर्वं भवति, विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वात् । ततस्तदाश्रयज्ञानम्, धर्मित्वेन प्रधानत्वाल्लिङ्गादिभिराकाङ्क्षितत्वाच्च । ततः स्वमात्रापेक्षत्वाल्लिङ्गस्य ज्ञानम् । ततो विजातीयक्रियापेक्षकारकापेक्षया सजातीयपदार्थापेक्षसङ्ख्याज्ञानम् । ततः कारकरूपविभक्त्यर्थापेक्षा भवति । तन्निवृत्तौ कुत्सादिज्ञानमिति कुत्सित इति सूत्रभाष्ये स्थितम् । शब्दरत्ने च परिष्कृतमेतत् ।

ṅyāpprātipadikāt — ṅyāpprātipadikāt. This is the first sūtra of the fourth adhyāya. ṅī, and āp, and prātipadika: such is the analysis (a samāhāra-dvandva). "ṅī" is a general designation covering ṅīp, ṅīṣ, and ṅīn; "āp" designates ṭāp, ḍāp, and cāp. By the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā (pratyayagrahaṇe tadantasya grahaṇam), the mention [of these affixes] denotes what ends in them (tadanta). This he states with "ṅyantāt," etc. (from a base ending in ṅī, and so on). But for the restriction that the boundary is "up to the fifth [adhyāya]" (ā pañcamāt), interpretive tradition (vyākhyāna) alone is the resort [there being no explicit textual marker]. Objection: Let the sūtra be framed simply as "prātipadikāt"; let there be no mention of ṅī and āp — because, by the paribhāṣā "in the mention of prātipadika, that qualified by gender is also included," the sup and other affixes can arise from ṅī/āp-ending stems such as daṇḍinī, ajā, khaṭvā, just as [affixes arise] from a stem ending in the affix ūṅ, such as the word āśrū ("daughter-in-law"). To this he says "prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi" — meaning, [that which is] qualified by the feminine-denoting affixes ṅīp and the rest. "yathā syāt" — here "yathā" is used in the sense of fitness (yogyatā): only after a ṅī/āp-ending base is a taddhita eligible to apply, and that obtains only when the ṅyāb-grahaṇa is present. He shows what is to be excluded (vyavaccheda) with "ṅyāb-bhyāṃ prāk mā bhūt" ([the taddhita] should not occur before the ṅī/āp affixes). And thereby the forms lohinikā and āryakā are established. To explain: the word lohita, first of all, is initially-accented (ādyudātta) by the Phiṭ-sūtra "varṇānāṃ ta-ṇa-ti-nita-antānām" [color-words ending in ta, ṇa, ti, nita are ādyudātta], so its o is udātta; and by "anudāttaṃ padam ekavarjam" (in a pada all but one [syllable] is anudātta) in the Pariśiṣṭa, the i and the [final] a are anudātta (grave). And so, by "varṇād anudāttāt topadhāt to naḥ" (after an anudātta color-word having t as its penultimate, its t becomes n [together with ṅīp]), from the word lohita occurring in the sense of a gem (maṇau), when the feminine is intended, ṅīp [is prescribed], and in conjunction with it (tat-sanniyogena) the substitution of n for the t is obtained [lohita → lohinī]. Also, by "lohitān maṇau," the svārthika (own-sense) affix kan is obtained [after lohita in the sense of a gem]. There, kan — being svārthika, hence antaraṅga, and para (later-stated) — would set aside the ṅīp (which is enjoined jointly with the n-substitution) and take effect; consequently ṅīp would have no occasion, since [after kan] the penultimate is k, not t (kopadhatva, topadhatva-abhāva), so the t → n rule cannot apply. Then, from the word lohitaka, by ajādyataḥ [ṭāp for the feminine] ṭāp is added, and by "pratyayasthāt..." (A 7.3.44) the i-substitution, yielding only lohitikā, not lohinikā. But both forms are desired (iṣyate). Now, in ṅyāpprātipadikāt, when ṅīp is mentioned (ṅīb-grahaṇa), by the force of that (tat-sāmarthya) the ṅīp — enjoined with the n-substitution — sets aside kan even though kan is antaraṅga and para; ṅīp being effected [lohita → lohinī], then kan after the word lohinī, then by "ke'ṇaḥ" the shortening (hrasva), giving the form lohinikā. And since "varṇād anudāttāt" is optional (vaikalpika), when the ṅīp-with-n-substitution does not occur, then from the word lohitā [lohita + ṭāp] kan is added, then shortening, then again ṭāp after the ka-ending [word], and by "pratyayasthāt" the i-substitution — so lohitikā too is established. Similarly, from the word ārya, when the svārthika kan [is added]: since the feminine could be conveyed by a ṭāp added after the whole (samudāya-uttara-ṭāp), by the maxim of the reduplication of a single-vowel unit (ekāj-dvirvacana-nyāya) ṭāp is added only after the kan-ending [word] — there being no ṭāp before kan; and since there is no "a" serving as the substituend for [the final] ā (āt-sthānikasya ato'bhāvāt), the optional i-substitution by "udīcām ātaḥ sthāne" does not apply, so by "pratyayasthāt" the obligatory (nitya) i-substitution [applies], giving only āryikā, not āryakā. But both are desired. Whereas in ṅyāpprātipadikāt, when āp is mentioned (āb-grahaṇa), by the force of that ṭāp sets aside the svārthika kan [and is added first]; then kan; then by "ke'ṇaḥ" shortening; then again ṭāp after the kan-ending word; and by the optional i-substitution of "udīcām ātaḥ sthāne," both forms are established. But in truth (vastutas tu), let there be no mention of ṅī and āp: the taddhita arises from the sup-ending word itself (subantād eva), and ṅī and āp take effect precisely before the sup — because the operations occasioned, in order, by the own-meaning (svārtha), the substance (dravya), gender (liṅga), number (saṅkhyā), the kāraka, contempt (kutsā), and so on, are sequential (kramika). To explain: svārtha is the ground of application (pravṛtti-nimitta), i.e., the universal (jāti) and the like; knowledge of that comes first, since knowledge of the qualifier (viśeṣaṇa) is the cause of the qualified cognition (viśiṣṭa-buddhi). Then [comes] knowledge of the substrate of that (i.e., the substance), which, being the property-bearer (dharmin), is primary (pradhāna) and is required by gender and the rest. Then knowledge of gender, since it depends on itself alone (sva-mātrāpekṣatva). Then knowledge of number, which depends on same-class entities (sajātīya-padārtha), [prior to] the kāraka, which depends on a heterogeneous action (vijātīya-kriyā). Then arises the requirement of the vibhakti-meaning in the form of kāraka. When that ceases (tan-nivṛtti), [comes] knowledge of contempt and the like — thus it stands in the Bhāṣya on the sūtra "kutsite" [kutsite...]. And this is refined (pariṣkṛta) in the Śabdaratna.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 52 १ सुप इति—सुविति प्रत्याहारो न सप्तमीवहुवचनम्, एकस्यानेकसंज्ञाविधानानर्थक्यात् । २ एकश इति—बीप्सायां द्विवचनं तु न, शसोऽपवादत्वात् । न चैवमृषिसहस्रभेकां कपिलाभेकैकशः सहस्रकृत्वो दत्त्वा तया सर्वे ते सहस्रदक्षिणाः संपन्ना इति भाष्येऽइण्सूत्रस्ये एकैकश इति प्रयोगानुपपत्तिरिति वाच्यम् , तत्र एकेति संबोधनान्तं प्रधानार्थं पृथक्पदमिति दोषाभावात् । अथवा नायं भाष्यप्रयोगः किंतु औत इति छान्दसोऽयं प्रयोगः ।

translator notes

textual The source first reads lohanikā (लोहनिका) in 'lohanikā āryakā ca sidhyati'; the missing i is a digitization slip. The secured form lohinikā (लोहिनिका) is given later in the same block ('lohiniketi rūpam') and is followed here.
translator The illustrations turn on accent (svara) and on the competition, in the feminine, between the svārthika kan and the ṅīp/ṭāp enjoined jointly with the t → n substitution: the point is that only the ṅyāb-grahaṇa in this sūtra lets ṅīp/ṭāp override kan and so yields both desired forms (lohinikā alongside lohitikā; āryakā alongside āryikā).

SK 183 · A 4.1.2V

स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् ॥ १८३ ॥

svaujasamauṭchaṣṭābhyāmbhisṅebhyāmbhyasṅasibhyāmbhyasṅasosāṅṅyossup

svaujasamauṭchaṣṭābhyāmbhisṅebhyāmbhyasṅasibhyāmbhyasṅasosāṅṅyossup (A 4.1.2) — [After a nominal stem there come] the affixes su, au, jas; am, auṭ, śas; ṭā, bhyām, bhis; ṅe, bhyām, bhyas; ṅasi, bhyām, bhyas; ṅas, os, ām; ṅi, os, sup — the twenty-one sup affixes.

Rule. After a ṅī-ending stem, an āp-ending stem or a prātipadika come the affixes su, au, jas; am, auṭ, śas; ṭā, bhyām, bhis; ṅe, bhyām, bhyas; ṅasi, bhyām, bhyas; ṅas, os, ām; ṅi, os, sup. These twenty-one are the sup affixes, the case-endings. The name sup is a pratyāhāra: from su, the first, to the p that ends the last.

Several of the sounds in these names are markers (it) and never appear in a word. Bhaṭṭoji lists them: the u of su, the final vowel of ṅasi, and the j of jas, the ś of śas, the ṭ of ṭā and auṭ, the ṅ of ṅe, ṅasi, ṅas, ṅi, and the p of sup. Why each is a marker is taught by SK 189, 190 and 195 below. The table gives the endings and the sound that actually gets attached:

case	singular	dual	plural
1 (prathamā, nominative)	su → s	au → au	jas → as
2 (dvitīyā, accusative)	am → am	auṭ → au	śas → as
3 (tṛtīyā, instrumental)	ṭā → ā	bhyām	bhis
4 (caturthī, dative)	ṅe → e	bhyām	bhyas
5 (pañcamī, ablative)	ṅasi → as	bhyām	bhyas
6 (ṣaṣṭhī, genitive)	ṅas → as	os	ām
7 (saptamī, locative)	ṅi → i	os	sup → su

Example.

rāma + su → rāma-s (the u of su is a marker) → the nominative singular, finished at SK 187 as rāmaḥ.

Watch out. The markers are not idle. A rule can name an ending by its full form (jas, ṅe, ṅasi) and so pick out exactly one of several endings that sound alike: jas and śas both attach as as, and ṅasi and ṅas both attach as as. A ṅ-marked ending is called ṅit, and several later rules act only before a ṅit ending.

Siddhānta-kaumudī

ङ्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाच्च परे स्वादयः प्रत्ययाः स्युः । सुङस्योरुकारेकारौ जशटङपाश्चेतः ॥

After [a stem] ending in ṅī, after [a stem] ending in āp, and after a prātipadika, the affixes su etc. (svādayaḥ) come. The u-kāra [of su] and the e-kāra [of ṅasi], and ja, śa, ṭa, ṅa, pa [across the respective affixes], are it-markers.

Bālamanoramā

स्वौजसमौट्छस्टाभ्याम्भिस्-ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् - स्वैजसमौट् । सु-औ-जस्, अम्-औट्-शस्, टा-भ्यां-भिस्, ङे-भ्यां-भ्यस्, ङसि-भ्यां-भ्यस्, ङस्-ओस्-आम्, ङि-ओस्-सुप् — इत्येकविंशतिः स्वादयः । समाहाद्वन्द्वः, इतरेतरयोगद्वन्द्वो वा । तथा सति सौत्रमेकवचनम् । ङ्याप्प्रातिपदिकादित्यदिकृतं,प्रत्ययः॑,परश्चे॑ति च यथायथं च विपरिणम्यते । तदाह — ङ्यन्तादित्यादिना । सुङस्योरिति । सु-ङसि-इत्यनयोरुकारेकारौ, जस्-शस्-इत्यनयोर्जकारशकारौ, औट्-टा — इत्यनयोष्टकारः, ङे-ङसि-ङस्-ङि-इत्येतेषां ङकारः, 'सुप्' इत्यस्य पकार इत्येते इत्संज्ञकाः प्रत्येतव्या इत्यर्थः ।उपदेशेऽजनुनासिक इत्,चुटू॑, लशक्वतद्धिते॑, 'हलन्त्यम्' इति सूत्रै॑रिति शेषः । इत्संज्ञायां च लोपः । तदुच्चारणफलं तु तत्र तत्र वक्ष्यते ।

svaujasamauṭchaṣṭābhyāmbhis-ṅebhyāmbhyasṅasibhyāmbhyasṅasosāṅṅyossup — su, au, jas; am, auṭ, śas; ṭā, bhyām, bhis; ṅe, bhyām, bhyas; ṅasi, bhyām, bhyas; ṅas, os, ām; ṅi, os, sup — these are the twenty-one svādi [affixes]. [The compound is] a collective dvandva (samāhāra-dvandva), or else an aggregative dvandva (itaretarayoga-dvandva); on the latter [analysis] the [sūtra's] singular [ending] is irregular (sautra). The governing "ṅyāp-prātipadikāt" [A 4.1.1], "pratyayaḥ" [A 3.1.1], and "paraś ca" [A 3.1.2] are carried over, adapted as appropriate. He states this with "ṅyantāt" etc.

"s[u]-ṅas[i]" — of su and ṅasi, the u-kāra and the e-kāra; of jas and śas, the j-kāra and the ś-kāra; of auṭ and ṭā, the ṭ-kāra; of ṅe, ṅasi, ṅas, and ṅi, the ṅ-kāra; and, of "sup," the p-kāra — these are to be understood as it-markers, [by the sūtras] "upadeśe'j anunāsika it" (A 1.3.2), "cuṭū" (A 1.3.7), "laśaku ataddhite" (A 1.3.8), and "halantyam" (A 1.3.3). And upon the it-designation there is elision (lopa). The purpose served by uttering each [it] will be stated in the several places.

translator notes

textual Both the Kaumudī (k1) and the Bālamanoramā (b1) read एकार (e-kāra) as the second vowel it-marker, paired with ṅasi. Grammatically the expected reading is इकार (i-kāra): the affix ṅasiṄ (ङसिँ) carries a final anunāsika i, which is the vowel it by "upadeśe'j anunāsika it." The transmitted "e-kāra" is preserved but is very likely a digitization corruption of "i-kāra"; su's own it is its final u-kāra (anunāsika).

SK 184 · A 1.4.104विभक्तिसंज्ञा

विभक्तिश्च ॥ १८४ ॥

vibhaktiśca

vibhaktiś ca — And [the sup and tiṅ affixes] are [also] termed vibhakti.

Rule. The sup affixes, and likewise the verb-endings (tiṅ), are also named vibhakti. The seven triads su au jas, am auṭ śas and so on are known by the names of the older grammarians, prathamā ("first") through saptamī ("seventh"), and Pāṇini's grammar uses those names too.

Example.

rāma + su → su is a sup affix → it is a vibhakti of the first triad, prathamā.

Watch out. The name vibhakti has its own effects: SK 190 below keeps certain sounds from being markers when they stand in a vibhakti.

Siddhānta-kaumudī

सुप्तिङौ विभक्तिसंज्ञौ स्तः । तत्र सु औ जस् इत्यादीनां सप्तानां त्रिकाणां प्रथमादयः सप्तम्यन्ताः प्राचां संज्ञास्ताभिरिहापि व्यवहारः ॥

The sup and tiṅ [affixes] receive the designation vibhakti. Among them [i.e., among the svādi affixes], the seven triads su, au, jas, and so on — [known by] the designations prathamā ... up to saptamī (prathamā-ādayaḥ saptamy-antāḥ) — are the designations of the ancients (prācām); by these [designations] there is [grammatical] usage here [in Pāṇini's system] as well.

Bālamanoramā

विभक्तिश्च - अथ 'न विभक्तो तुस्माः' इत्याद्युपयोगिनी विभक्तिसंज्ञामाह — विभक्तिश्च । 'सुप' इति पूर्वसूत्रात्सुब्ग्रहणम्,तिङस्त्रीणी॑त्यतस्तिङ्ग्रहणं चानुवर्तते, एकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञाबलात् । तदाह — सुप्तिङाविति । चकारः पुरुषवचनसंज्ञाभिः समावेशार्थः । तेन एकसंज्ञाधिकारस्थत्वेऽपि न पर्यायत्वम् । अन्यथा 'रामेभ्यः' 'भवाम' इत्यादौ विभक्तिसंज्ञाविरहेणन विभक्ता॑विति निषेधो न स्यात् । ननु प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा, कर्मणि द्वितीया, कर्तृकरणयोस्तृतीया, चतुर्थी सम्प्रदाने, अपादाने पञ्चमी, षष्ठी शेषे, सम्पतम्यधिकरणे चेत्यादौ कथं प्रथमादिव्यवहारः , सूत्रकृता पाणिनिना प्रथमादिसंज्ञानामनुक्तत्वादित्यत आह — तत्रेति । तेषु स्वादिप्रत्ययेषु मध्य इत्यर्थः । इत्यादीनामिति । आदिना — अम् — औट् — शस् — इत्यादीनां ग्रहणम् । प्राचामिति । पाणिनेः पूर्वेषां स्फोटायनाद्याचार्याणां शास्त्रे प्रथमाद्याः सप्तम्यन्ताः संज्ञाः स्थिता इत्यन्वयः । किं तत् इत्यत आह — ताभिरिति । ताभिः=प्रथमादिसंज्ञाभिरिहापि=पाणिनीयशास्त्रेऽपि व्यवहारः — सम्भवतीत्यर्थः ।

vibhaktiś ca — Now he states the designation vibhakti, which is useful for [rules] such as "na vibhaktau tusmāḥ" (A 1.3.4) — [with] "vibhaktiś ca." The mention of "sup" is carried forward (anuvṛtti) from the previous sūtra, and the mention of "tiṅ" from "tiṅas trīṇi trīṇi prathama-madhyama-uttamāḥ" (A 1.4.101), on the strength of the postulation of a svarita on a portion [of the earlier sūtra, which licenses the anuvṛtti]. He states this with "sup-tiṅau." The word "ca" [in the sūtra] serves the concurrent application (samāveśa) [of the vibhakti-designation] together with the designations puruṣa and vacana; thereby, even though [this rule] stands within the domain of "[only] one designation [at a time]" (eka-saṃjñā-adhikāra), there is no mutual exclusion (paryāyatva). Otherwise, in [forms] such as "rāmebhyaḥ" and "bhavāma," the vibhakti-designation being absent [if excluded by another designation], the prohibition "na vibhaktau [tusmāḥ]" [that a final t/u/s/m... is not it in a vibhakti] would not [apply].

Objection: [take] prathamā in [the sense of] the mere referent, gender, measure, and number of the prātipadika; dvitīyā in the object (karman); tṛtīyā in agent and instrument (kartṛ-karaṇa); caturthī in the recipient (sampradāna); pañcamī in the point of ablation (apādāna); ṣaṣṭhī in the remainder (śeṣa); and saptamī in the locus (adhikaraṇa) — in [rules] such as these, how is there usage of "prathamā" and so on, since the designations prathamā etc. are not [themselves] taught by the sūtra-author Pāṇini? To this he says "tatra" ["among them"]: the meaning is "in the midst of those svādi affixes." "ityādīnām" ["etc."] — by "ādi," am, auṭ, śas, and the like are included. "prācām" ["of the ancients"] — the construal is: in the treatise(s) of the teachers prior to Pāṇini — Sphoṭāyana and others — the designations prathamā through saptamī are established. To [the question] "what is that?" he says "tābhiḥ": by those — that is, by the designations prathamā etc. — usage is possible here [in Pāṇini's treatise] as well.

SK 185 · A 1.4.103एकवचनसंज्ञा

सुपः ॥ १८५ ॥

supaḥ

supaḥ — 1.4.103. 'Of the sup.' Supplying the genitive, and carrying forward the triad of terms, each successive triple of the sup endings is termed (one by one) ekavacana, dvivacana, and bahuvacana.

Rule. Of the sup affixes, each successive group of three is named, one by one, ekavacana (singular), dvivacana (dual) and bahuvacana (plural). So su is singular, au dual, jas plural; am singular, auṭ dual, śas plural; and so on through ṅi, os, sup.

Example.

su, au, jas → first, second and third of a triad → ekavacana, dvivacana, bahuvacana respectively.

Siddhānta-kaumudī

सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनान्येकश एकवचनद्विवचनबहुवचनसंज्ञानि स्युः ॥

Of the sup [endings], the three-and-three vacanas, taken one at a time (ekaśaḥ), are respectively termed ekavacana, dvivacana, and bahuvacana.

Tattvabodhinī

NSP p. 52

—सुपः । अत्र ‘तिडङ्गीणि त्रीणि—’ इति सूत्रात् ‘त्रीणि त्रीणि’ इति पदं, ‘तान्येकवचन—’ इति सूत्रं च तानीति पदं विहायानुवर्तत इति व्याचष्टे—सुपर्भ्याणि त्रीणीत्यादिना ॥—एकश इति । एकैकमित्यर्थः । ‘संख्यैकवचनाच्च’ इति वीप्सायां प्रथमान्ताच्छस् ॥—द्येकयोः—। इह द्येकशब्दौ संख्यापरावित्यभिप्रेत्याह—द्वित्वैकत्वयोरिति । संख्येयपरत्वे तु बहुवचनं स्यादिति भावः ।

Bālamanoramā

सुपः - सुपः । सुप् प्रत्याहारः, षष्ठएकवचनम् ।तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः॑ इति सूत्रं तानीतिवर्जमनुवर्तते । एकश इति । एकैकमित्यर्थःसङ्ख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम् इति शश् । शसैव वीप्साया अबिधानात् 'नित्यवीप्सयोः' इति द्वित्वं न । तच्चसङ्ख्यैकवचनाच्चे॑ति सूत्रव्याख्यावसरे प्रपञ्चयिष्यते ।तिङस्त्रीणि त्रीणी॑त्यतःत्रीणि त्रीणि॑त्यनुवर्तते । तदाह — सुपस्त्रीणीत्यादिना ।

supaḥ — supaḥ. sup is a pratyāhāra; [the form supaḥ is] a genitive singular. The sūtra "tāny ekavacana-dvivacana-bahuvacanāny ekaśaḥ" [A 1.4.102] is carried forward (anuvṛtti), with the exception of the word "tāni." As for "ekaśaḥ" — it means "one by one" (ekaikam): by "saṅkhyaikavacanāc ca vīpsāyām" the affix śaś is added (in the sense of vīpsā, distributive repetition, giving ekaśaḥ). Since vīpsā is already denoted by śas [the affix] itself, the doubling (dvitva) enjoined by "nityavīpsayoḥ" does not [apply]. This will be elaborated on the occasion of explaining the sūtra "saṅkhyaikavacanāc ca." From "tiṅas trīṇi trīṇi" [A 1.4.101], "trīṇi trīṇi" ("three and three") is carried forward (anuvṛtti). He states this by "supas trīṇi…" etc.

SK 186 · A 1.4.22V

द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने ॥ १८६ ॥

dvyekayordvivacanaikavacane

dvyekayor dvivacanaikavacane — In the senses of two (dvi) and one (eka) respectively, the dvivacana (dual) and the ekavacana (singular) [terminations] occur.

Rule. When two things are meant, the dual endings are used; when one thing is meant, the singular endings are used.

Example.

one Rāma → rāma + su → rāmaḥ.

two Rāmas → rāma + au → rāmau (SK 188).

Watch out. The rule for the plural, "many", is SK 187, the first rule of the next group, where the paradigm of rāma begins.

Siddhānta-kaumudī

द्वित्वैकत्वयोरेते स्तः ॥

In [the senses of] duality (dvitva) and singularity (ekatva), these two — [the dvivacana and the ekavacana] respectively — occur.

Bālamanoramā

द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने - द्वयेकयोः ।द्वयेकयो॑रिति भावप्रधानो निर्देशः, अन्यथाद्वयके॑ष्विति स्यादित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे — द्वित्वैकत्वयोरिति ।

dvyekayor dvivacanaikavacane — "dvyekayoḥ." The expression "dvyekayoḥ" is a statement in which the abstract notion is predominant (bhāva-pradhāna nirdeśa) [i.e., it refers to the properties duality and singularity, not to substances that happen to be two or one]; otherwise it would have read "dvyekeṣu" [a locative plural, referring to actual pairs and single objects]. With this in view, [Bhaṭṭoji] explains it as "dvitvaikatvayoḥ" ("in [the senses of] duality and singularity").

SK 187 · A 1.4.21V

बहुषु बहुवचनम् ॥ १८७ ॥

bahuṣu bahuvacanam

bahuṣu bahuvacanam — When [the referents are] many (bahu), the plural (bahuvacana) set of endings is employed.

Rule. When many things are meant, the plural endings are used. With this the three numbers are placed, and Bhaṭṭoji derives the first form.

Example.

rāma + su → the u of su is a marker → rāma + s

→ the final s becomes ru (sasajuṣo ruḥ, SK 162) → rāma + r

→ at a pause the r becomes visarga (Chapter 6) → rāmaḥ (nominative singular).

Watch out. Nothing in this section changes the stem; every step falls on the ending. That is the normal pattern: the stem is touched only when a rule names it.

Siddhānta-kaumudī

बहुत्वे एतत्स्यात् । रुत्वविसर्गौ । रामः ॥

In the sense of plurality (bahutva), this [the plural set of terminations] applies. [In the nominative singular of rāma there then follow] rutva and visarga: rāmaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 52

—बहुषु—। अयमपि संख्यापर एवेत्याह—बहुत्व इति । बहुवचनं त्वाश्रयद्रव्यगतबहुत्वं धर्मे आरोप्य कृतम् । तत्फलं तु बहुः पर्वत इति वैपुल्यवाचिनो नेह ग्रहणमिति सूचनमेव । बहुतो व्यर्थं तत्परत्वादेकवचनसंभवादिति शब्दकौस्तुभादौ स्थितम् ॥—रुत्वविसर्गाविति । ननु रुत्वस्यासिद्धत्वादुकारस्येत्संज्ञालोपयोरभावात् ‘स्थानिवदादेशः’ इत्यस्यापि त्रिपाद्यामप्रवृत्त्या रेफान्तस्य ‘सुप्तिङन्तम्—’ इति पदसंज्ञाभावेन च विसर्गोऽत्र दुर्लभः । विसर्गविधेस्तु पुनरित्यादौ चरितार्थत्वादिति चेन्मैवम् । ‘न भुवने’ इति सूत्रे नेति योगं विभज्य असिद्धं नेति व्याख्यायामिष्टसिद्धिरित्युक्तत्वात् ॥—राम इति । संज्ञाशब्दोऽयमव्युत्पन्न इति पक्षे अर्थवत्सूत्रेण प्रातिपदिकसंज्ञा, ‘करणाधिकरणयोश्च’ इत्यधिकारे घापवादेन ‘हलश्च’ इति घना रमन्तेऽस्मिन्निति व्युत्पादने तु ‘कृत्तद्धित—’ इति सूत्रेणेति विवेकः ॥ अत्र केचित् परिच्छुर्वन्ति । ‘गन्धर्वः शरभो रामः समरो गवयः शशः । इत्यादयो मृगेन्द्राद्या गवाद्याः पशुजातयः’ इत्यमरोक्तया यदि पशुविशेषे प्रयुज्यते तदा रूढोऽयं रामशब्द इत्यर्थवत्सूत्रेण संज्ञा । यदा तु रामचन्द्रे भगवति प्रयुज्यते तदा रमन्ते योगिनो यस्मिन्निति व्युत्पत्त्याश्रयणात् ‘कृत्तद्धित—’ इति सूत्रेण संज्ञेति

Bālamanoramā

बहुषु बहुवचनम् - बहुषु । पूर्वसूत्राऽवैरूप्यायेहापि बहुशब्दो बहुत्वपर इत्याह — बहुत्व इति । नचात्र सूत्रे बहुशब्दस्य बहुत्वपरत्वेऽपि बहुत्वस्य एकत्वाद्बहुष्विति बहुवचनं कथमिति शङ्क्यम्, बहुत्वसंख्याधरद्रव्यगतबहुत्वस्य बहुत्वगुणे आरोपेण तदुपपत्तेः । बहुत्वं च त्रित्वचतुष्ट्वादिपराद्र्धसङ्ख्याव्यापकीभूतधर्मविशेषः, नतु त्रित्वाद्यन्यतममित्येकादशस्य प्रथमेबहुवचनेन सर्वप्राप्तेर्विकल्पः स्या॑दिति कपिञ्जलाधिकरणे तद्भाष्यवार्तिकयोः स्थितम् । प्रपञ्चितं चास्माभिरध्वरमीमांसाकुतूहलवृत्तौ । एवंच बहुरोदन इति वैपुल्यवाचिनो बहुशब्दान्न बहुवचनम् । द्वयेकयोरित्यादिप्रायपाठबलेन सङ्ख्यानियतस्यैव तथाविधबहुत्वस्यात्र विवक्षितत्वात् । एकस्यामेव स्त्र्यादिव्यक्तौ दारा इत्यादिप्रयोगे त्ववयवबहुत्वस्यावयविन्यारोपाद्बहुवचनं कोशवृद्धव्यवहारबलादित्यलम् । रुत्वविसर्गाविति । रामशब्दात्प्रथमाविभक्तौ एकवचने सुप्रत्यये सति, उकारस्य इत्त्वेन लोपे,ससजुषो॑रिति रुत्वे,खरवसानयो॑रिति विसर्ग इत्यर्थः । स इत्युकारस्तु अर्वणस्त्रसावित्यादौ विशेषणार्थः । असीत्युक्ते हि असकारादावित्यर्थः स्यात् । ततश्च वाजमर्वत्सु इत्यत्र अर्वणस्तृविधिर्न प्रवर्तेत । नचात्र रोरसुप्त्वात्तदन्तस्य पदत्वाऽभावाद्रेफस्य पदान्तत्वाऽभावात्कथमिह विसर्ग इति वाच्यम् । स्थानिवद्भावेन रोः सुप्त्वात् । नच स्थानिवद्भावे कर्तव्ये त्रैपादिकस्य रोरसिद्धत्वं शङ्क्यम्,इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्ये॑त्यप्रत्ययग्रहणेन स्थानिवत्त्वातिदेशे रोरसिद्धत्वाऽभावज्ञापनात् । तत्र ह्रप्रत्ययग्रहणमग्निᳵकरोति, कविभिᳵकृतमित्यादौ विसर्गपर्युदासार्थम् । स्थानिवत्त्वे कर्तव्ये रोरसिद्धत्वे तु तत्र विसर्गस्यैवाऽबावात्तद्वैयथ्र्यं स्पष्टमेवेत्यलम् । राम इति ।रमन्ते योगिनो ।ञनन्ते सत्यानन्दे चिदात्मनि । इति रामपदेनासौ परं ब्राहृआभिधीयते । इति श्रुतिः । 'करणाधिकरणयोश्च' इत्यधिकारे 'हलश्च' इत्यधिकरणे घञ् । कृत्तद्धितेति प्रातिपदिकत्वम् । अव्युत्पन्नः संज्ञाशब्दो वा । तथा सति अर्थवदिति प्रातिपदिकत्वम् ।

bahuṣu — For the sake of non-divergence from the preceding sūtra, here too the word "bahu" denotes plurality (bahutva-para); so he says "in plurality" (bahutve).

Objection: even granting that "bahu" in this sūtra denotes plurality, since plurality [as a single quality] is itself one (ekatva), how is "bahuṣu" [itself] a plural form? Response: this is accounted for by superimposing (āropa), onto the quality of plurality, the plurality that resides in the substances which are the bearers of the number "plurality." And "plurality" is a particular property pervading the numbers from three, four, etc. up to parārdha (the highest), not merely some one of three-ness and the like; for otherwise "in the case of eleven, in the first [triad] there would result, by the plural, the obtaining of all [numbers], so that an option would result" — so it stands in the Bhāṣya and Vārttika on the Kapiñjala-adhikaraṇa. And this has been elaborated by us in the Adhvara-mīmāṃsā-kutūhala-vṛtti. Thus, from the word "bahu" denoting abundance (vaipulya), as in "bahur odanaḥ" (much rice), there is no plural; for, on the strength of the general reading in [sūtras] such as "dvyekayoḥ" etc., only plurality fixed to number is what is intended (vivakṣita) here. But in a usage like "dārāḥ" (wife, plural in form) for a single individual such as a woman, the plural comes from superimposing the plurality of the parts onto the whole (avayavin), on the strength of the usage of lexicographers and elders — enough of this.

"rutva and visarga": the meaning is — from the word "rāma", when the su affix is added in the first (prathamā) case-ending in the singular, with the u-kāra elided as an it-marker, then rutva by "sasajuṣo ruḥ" [A 8.2.66], then visarga by "kharavasānayor visarjanīyaḥ" [A 8.3.15]. But the u-kāra [accompanying] the "s" [in citing the affix] serves as a qualifier, as in "arvaṇas trasau" etc.; for if "as" [without the u] were stated, the meaning would be "when [an element] beginning with as follows," and then in "vājam arvatsu" the rule prescribing tṛ for "arvan" would not operate.

Objection: and it should not be said — since the ru here is not a sup (a-suptva), the word ending in it lacks pada-hood (padatva), so the repha is not word-final (padānta); how then is there visarga here? Response: because the ru has sup-hood by sthānivadbhāva (the substitute behaving as its substituend, su). Objection: and it should not be doubted that, when sthānivadbhāva is to be effected, the ru — being enjoined in the tripādī (the last three pādas) — is asiddha [and so cannot serve as sthānin]. Response: because from the mention of "a-pratyaya" in "id-ud-upadhasya cāpratyayasya" [A 8.3.41] it is indicated (jñāpaka) that the ru is not asiddha with respect to the extension (atideśa) of sthānivat-hood. There, the mention of "a-pratyaya" [in that sūtra] is for the purpose of excluding (paryudāsa) the visarga in cases like "agniḥ karoti," "kavibhiḥ kṛtam"; but if the ru were asiddha when sthānivat-hood is to be effected, then, since there would be no visarga at all there, the pointlessness (vaiyarthya) of that [mention] would be evident — enough.

"rāma": "Yogins delight (ramante) in the endless, true bliss, the self that is consciousness (cid-ātman); thus by the word 'rāma' that supreme Brahman is denoted" — so says the śruti. Within the adhikāra "karaṇādhikaraṇayoś ca" [A 3.3.117], under "halaś ca" [A 3.3.121], the affix ghañ [is added, from √ram]. Its prātipadika-hood comes from "kṛt-taddhita-samāsāś ca" [A 1.2.46]; or [it may be taken as] an underived (a-vyutpanna) proper-name word (saṃjñā-śabda), in which case its prātipadika-hood comes from "arthavad [adhātur apratyayaḥ prātipadikam]" [A 1.2.45].

translator notes

translator In b1, the passage on 'the u-kāra [accompanying] the s' is highly compressed and the digital source shows some corruption (e.g. 'असकारादौ', which may be read either as 'beginning with as' or 'beginning with a non-s'). The point concerns why the nominative-singular affix is cited with its u (so that its reference works in a rule such as 'arvaṇas trasau', where the endings tṛ and su are jointly designated); the translation follows the evident sense of the transmitted reading without resolving the residual ambiguity.

SK 188 · A 1.2.64V

सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ ॥ १८८ ॥

sarūpāṇāmekaśeṣa ekavibhaktau

sarūpāṇām ekaśeṣa ekavibhaktau (1.2.64) — Of [several words] that are alike in form (sarūpa), in one and the same case-ending (ekavibhakti), [only] one is retained (ekaśeṣa).

Rule. When several words of the same form stand in one and the same case-ending, one alone is kept. This "one remaining" is called ekaśeṣa. It is how "two Rāmas" comes to be a single stem with a dual ending, rather than rāma said twice.

Example.

rāma + rāma + au (two Rāmas) → the two like-formed words share one ending → only one rāma remains → rāma + au

→ prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ (SK 164) would merge a + au into one long vowel → but nādici (SK 165) forbids it before ic (every vowel except a and ā) → vṛddhir eci (SK 72) applies instead: a + au → au → rāmau (nominative dual).

Applies when / blocked by. Only for words of like form, only in one vibhakti. Bhaṭṭoji's commentators mention that a doubled name such as rājarāja is not an ekaśeṣa but a compound.

Siddhānta-kaumudī

एकविभक्तौ यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषामेक एव शिष्यते । प्रथमयोः पूर्वसवर्णः SK 164 । नादिचि SK 165 वृद्धिरेचि SK 72 । रामौ ॥

Of those [words] that are seen to be alike in form (sarūpa) in one and the same case-ending, one alone is retained. [Derivation of rāmau, "two Rāmas":] By "prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ" (SK 164) [the pūrvasavarṇa-dīrgha would apply in the first two case-endings]; [but] "nādici" (SK 165) [prohibits it before a following vowel]; [so] "vṛddhir eci" (SK 72) [vṛddhi applies before ec], → rāmau.

Tattvabodhinī

NSP p. 52–53

—सरूपाणामेकशेषः—। इतरनिवृत्तिपूर्वकमवस्थानं शेषशब्दार्थः । न च विरूपेष्वेकशेषप्रवृत्त्या घटकलशाविति द्वन्द्वापत्तिरिति शङ्क्यम्, ‘विरूपाणाम्’ इति वार्तिकस्य वक्ष्यमाणत्वात् । बहुतस्तु सूत्राक्षरैरेव वार्तिकार्थो लभ्यते । रूप्यते बोध्यते इति रूपमर्थः समानं रूपं येषामिति सरूपाः ‘ज्योतिर्जनपद—’ इत्यादिना समानस्य सभावः, तथा समानं रूपं स्वरूपं येषां ते सरूपाः । सरूपाश्च सरूपाश्च सरूपाः तेषामित्येकशेषेण व्याख्यानात् । न च स्वाङ्गे स्वव्यापारायोगः वाक्यापरिसमाप्तिन्यायांदिति वाच्यम् । उद्देश्यतावच्छेदकरूपाक्रान्ततया स्वस्मिन्नपि प्रवृत्तेः । अन्यथा ‘तुल्यास्यप्रयत्नम्—इत्यादौ सवर्णदीर्घौ न स्यात् । तथा ‘अर्थवत्—सूत्रान्तर्गतानां प्रातिपदिकत्वं, ‘प्रत्ययः’ ‘परश्च’ इत्यत्र सुप्रत्ययः, ‘ससजुषोः— इत्यत्र रुः, ‘स्वरवसानयोः—इति सूत्रे विसर्गश्च न स्यादिति सर्वोपग्रवः स्यात् । ‘स्वाध्यायोऽध्येतव्यः’ इत्यस्य ‘नेह नाना—इत्यादिश्रुतेश्च स्वस्मिन्नपि यथा प्रवृत्तिस्तथा दीर्घादीनामपीति चेत्तुल्यमेकशेषेऽपि । एतेन ‘अ इ उण्’ इत्यादौ ‘आहुणः’ इत्यादि संधिकार्यं कुतो नेत्याशङ्कायाम्—वर्णोपदेशकालेऽजादिसंज्ञानामनिष्पादात्संधिर्न—इति केषांचित्समाधानं परास्तम् । वर्णोपदेशे इत्संज्ञायामच्प्रत्याहारे च निष्पन्ने प्रवर्तमानानां गुणादीनामुपेन्द्र इत्यादौ तटस्थ इव उद्देश्यतावच्छेदकरूपाक्रान्ते वर्णोपदेशादावपि प्रवृत्तेरावश्यकत्वात् ॥ स्यादेतत् । ‘सरूपाणामेक एकविभक्तौ’ इत्येव सूत्रमस्तु किमनेन शेषप्रहणेन ॥ अत्राहुः । तथाहि सति सरूपाणां स्थाने एकोऽन्तरतम आदेशो भवतीत्यर्थः स्यात्तथा चाश्वश्वाश्वश्चेत्यत्रोदात्तद्वयवतः स्थाने उदात्तद्वयवानादेशस्तथा अनुदात्तद्वयवतः स्थाने अनुदात्तद्वयवानादेशः प्रसज्येतेति ॥—एकविभक्तौ यानीति । विभक्तिः सारूप्ये उपलक्षणं न त्वेकशेषे निमित्तम् । एवं चानैमित्तिकत्वेनान्तरङ्गोऽयमेकशेषः सुवुत्पत्तेः प्रागेव प्रवर्तते । यथेतन्नारभ्येत, तर्हि प्रत्येकं विभक्तिः स्याद् द्वन्द्वश्च प्रवर्तते । आरब्धे त्वेकशेषेऽने- कस्तुवन्तविरहाद् द्वन्द्वप्राप्तिरेव नास्तीति भावः ॥ ननु स्तुत्पत्तेः प्रागेकशेषप्रवृत्तौ शिष्यमाणं यत्प्रातिपदिकं तदेकमेवार्थं वोधयतीति द्विवचनाद्यनुत्पत्तौ रामौ रामा इत्यादि न सिध्येत् । नैष दोषः, शिष्यमाणस्य लुप्यमानार्थाभिधायित्वात् ॥ अतएव ‘कृत्तद्धितसमासैकशेष—’ इत्येकशेषो वृत्तिपु गण्यते । परार्थाभिधानं हि वृत्तिः । अतएव च लुप्तेऽपि प्रत्यये लिङ्ग धुग् इत्यादौ कर्ता प्रतीयत इति दिक् ॥—सरूपाण्येवेति । एतच्च उत्तरसूत्रस्थस्यैवकारस्य इहानुकर्षणाल्लभ्यते । अत्र च एकस्यामपि विभक्तौ परतः विरूपाणि न दृष्टानीति पर्यवसन्नोऽर्थः, तेन मातृशब्दयोर्जननीवाचिपरिच्छेत्तृवाचिनोर्नैकशेषः, मातृभ्यां मातृभिरित्यादौ सारूप्येऽपि औजसादिषु वैरूप्यात् । नन्वेवं पयः पयो नयति देव देवेत्यादावतिप्रसङ्गः स्यादेवेति चेत् । उच्यते । सहविवक्षायामेव एकशेषः प्रवर्तते । इतरेतरयोगद्वन्द्वस्य विषय इति यावत् । यत्र ह्यनेकस्यार्थस्य मिलितस्य इतरान्वयः स तथाभूतो विषयः । इदं च ‘इदितो नुम् धातोः’ इति लिङ्गाल्लभ्यते न्यायाच्च । तथाहि । ‘यः शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी’ इति स्थिते श्रूयमाणैकशब्दोपस्थितं सर्वमविशेषादैकरूप्येणैवान्वेतुमर्हति । यद्वा, ‘तिष्यपुनर्वस्त्रोः’ इति सूत्राद् द्वन्द्वे इत्यनुवर्त्य द्वन्द्वे प्रसक्ते सति इति व्याख्येयं, ननु द्वन्द्वे कृते सतीति । पन्थानौ पन्थान इत्यादौ ‘ऋक्पूरब्धूः—’ इत्यादिना समासान्तापत्तेः, करौ करा इत्यादौ ‘द्वन्द्वश्च प्राणितूर्य—’ इत्यादिना एकवद्भावपत्तेश्चेति दिक् ॥ सूत्रे शेषशब्दः कर्मसाधन इत्याह—एक एव शिष्यत इति । असत्येकप्रहणे द्विवह्नोरपि शेषः स्यादित्येकप्रहणम् । न चैवमप्येकविभ- कावित्यत्र एकग्रहणं व्यर्थमिति शङ्क्यम् । एकस्यामपि विभक्तौ परतः विरूपाणि न दृष्टानीत्यर्थलाभाय तस्यावश्यकत्वात् । किंच स्वसा च स्वसारौ चेत्यादौ विभक्तौ परतः पूर्वभागयोर्वैरूप्यदर्शनात्स्वसार इत्येकशेषस्तत्र न स्यात् । तथा स्वसारे च स्वस्रोच्चेत्यत्र वैरूप्यदर्शनात्स्वस्रष्विति न स्यात् । किं तु कमलौ कमल इत्यादिष्वेव स्यात् । कृते त्वेकग्रहणे नायं दोषः प्रसज्यते । एकविभक्तौ परतः पूर्वत्र वैरूप्यादर्शनात् । यदा तु विभक्तावित्यत्रैकत्वं विवक्षित्वा मास्त्वत्र एकग्रहणमित्युच्यते, तर्हि स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमेवास्त्विति केचित् ॥ अन्ये त्वाहुः—एकग्रहणमेकैकविभक्ताविति अर्थलाभार्थम् । तथा च सकलविभक्तावित्यर्थलाभादेवकारापकर्षणं विनैव सिद्धमिष्टमिति दिक् ॥ एकश्च एकश्च द्वौ च द्वौ चेत्यादावेकशेषो न भवत्यनभिधानात् । द्वन्द्वोऽप्यत्रानभिधानेनैव वारणीयः, उत्सर्गतः संख्याशब्देष्वेवमेव । विंशत्यादौ त्वेकशेष इष्ट एवेति बोध्यम् ॥—चुट्टु । ‘आदिर्चिटुडवः’ इत्यत आदिः, ‘षः प्रत्ययस्य’ इत्यतः प्रत्ययस्येति चानुवर्तते, तदाह—प्रत्ययाद्याविति । प्रत्ययाद्याविति किम् । वाचाटः । ‘तेन वित्तश्चुश्चुप्चणपौ’ इत्यत्र प्रत्ययादौ यकारो लुप्तनिर्दिष्टस्तेन चस्य नेत्संज्ञेति वक्ष्यति

Bālamanoramā

सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ - अथ प्रातिपदिकार्थगतद्वित्वादिविक्षायां प्रातिपदिकस्य द्वित्र्यादिप्रयोगप्राप्ताविदमारभ्यते — सरूपाणाम् ।एकविभक्ता॑विति 'सरूपाणा' मित्यत्रान्वेति । समानं रूपं येषां तानि सरूपाणि । ज्योतिर्जनपदेत्यादिना समानस्य सभावः । निर्धारणषष्ठी ।वृद्धो यूने॑त्युत्तरसूत्रादेवेत्यपकृष्यते । शिष्यते इति शेषः । कर्मणि घञ् । एकश्चासौ शेषश्चेति पूर्वकालैकेति समासः । एकस्यां विभक्तौ परतः सरूपाणामेव दृष्टानां मध्ये एकः शिष्यते इति फलति । तदाह — एकविभक्ताविति । एवेति कम् । मातृशब्दस्तावज्जननीवाची परिच्छेतृवाची च । त्र मातृभ्यामिति भ्यामादौ क्वचित्सारूप्ये सत्यपि, औजसादिषु मातरौ माताराविति वैरूप्यदर्शनान्नैकशेषः । यद्यपि कतिपयविभक्तौ उक्तयोर्मातृशब्दयोः सारूप्येणैव दर्शनमस्ति । तथापि एकस्यामपि विभक्तौ परतो विरूपाणि न दृष्टानित्यर्थो विवक्षितः । एतद्दयोतनायैव एकविभर्तावित्यत्रएक॑ग्रहणम् । एवकारापकर्षसिद्धार्थकथनपरमेकग्रहणं स्पष्टार्थमेवेति केचित् । 'एकशेष' इत्येकपदोपादानं तु द्विबहूनामपि शेषो मा भूदित्येतदर्थम् । 'शेष' पदानुपादाने तु सरूपाणां स्थाने एक आदेशः स्यात् । ततश्च अआश्च अआश्चेति द्वयुदात्तवतः स्थाने द्व्युदात्तवानादेशः स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं शेषग्रहणम् । एकविभक्ताविति सारूप्ये उपलक्षणम् । न तु एकविभक्तौ परतः एकशेषो भवतीति व्याख्यानमुचितम्, जननीपरिच्छेत्तृवाचिनोरेकशेषापत्तेरित्यादि प्रपञ्चितं प्रौढमनोरमायाम् । अत्रतिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे ॑ इति पूर्वसूत्राद्द्वन्द्व इत्यनुवर्त्त्य द्वन्द्वे प्रसक्त इति व्याख्येयम् । ततश्च 'देवदवः' 'राजराज' इत्यादौ नैकशेषः । द्वन्द्वापवाद एकशेष इति फलितम् । यद्यप्यनैमित्तिकत्वादन्तरह्गोऽयमेकशेषः सुबुत्पत्तेः प्रागेव प्रवर्तते, तथापि द्वन्द्वापवाद एवायम् । असति ह्रेकशेषे सुबुत्पत्तिः, पक्षे द्वन्द्वश्च स्यात् । सति तु अनेकसुबन्तीविरहाद्द्वन्द्वस्याऽप्राप्तिः फलिता । घटश्च घटश्च घटश्च तेषां समाहार इति समाहारद्वन्द्वविषये तु नास्य प्रवृत्तिः, अनभिधानात् । द्वन्द्वे कृते एकशेष इति तु न व्याख्येयम् । 'पन्थान' इत्यादौ ऋक्पूरित्यादिसमासान्तापत्तेः । करावित्यादौद्वन्द्वश्च प्राणितूर्ये॑त्याद्यापत्तेः । पूर्वसूत्रादिह द्वन्द्वग्रहणानुवृत्तौ चइदितो नुम्धातो॑रित्यत्र 'इदित' इति निर्देशो लिङ्गम् । इत्िकार इत्संज्ञको यस्य स इदित् । अत्र इच्छब्दयोरेकविभक्तौ सारूप्येऽपि द्वन्द्वविषयत्वाऽभावान्नैकशेषः । अन्यथा तत्राप्येकशेषः स्यादित्यलम् । राम औ इति स्थिते प्रक्रियां दर्शयति-प्रथमयोरित्यादिना । वृदिंध बाधित्वा पूर्वसवर्णदीर्घे प्राप्ते आह-नादिचीति । तस्मिन् प्रतिषिद्धे सति वृद्धेः प्रवृत्तौ रामौ इति रूपमित्यर्थः ।

sarūpāṇām ekaśeṣa ekavibhaktau — Now, when [a speaker] intends duality and the like (dvitva etc.) inhering in the meaning of the prātipadika, and there is thus the prospect of using the prātipadika two or three times over, this [rule] is begun: sarūpāṇām. "ekavibhaktau" construes with "sarūpāṇām" here. Those whose form is the same are "sarūpa" (alike in form); "samāna" becomes "sa" by "jyotirjanapada- rātri..." [the rule prescribing sa for samāna]. The genitive [sarūpāṇām] is a genitive of selection (nirdhāraṇa). "śiṣyate" (is retained) is the word to be supplied — drawn (apakarṣa) from the following rule "vṛddho yūnā..." (A 1.2.65). In "ekaśeṣa," the suffix ghañ is in the sense of the object (karmaṇi); and the compound is analysed "ekaś cāsau śeṣaś ca" ("that which is both single and a remainder") by the karmadhāraya rule "pūrvakālaika...sarva..." (A 2.1.49). The upshot: among words alike in form that are seen [to be so] when one and the same case-ending follows, one is retained. This [Bhaṭṭoji] states with "ekavibhaktau..."

"Why 'eva' (alike/only)?" [i.e. why "sarūpāṇy eva"?] Take the word mātṛ: it denotes both the mother (jananī) and a measurer/knower (paricchettṛ). Here, although in forms with bhyām and the like there is sometimes sameness of form (mātṛbhyām), yet because in the au, jas, and the like a difference of form is seen — mātarau ["two mothers," nominative dual] versus mātārau ["two measurers," with the lengthening of the agent-noun] — there is no ekaśeṣa. Although in some case-endings the two words mātṛ are indeed seen with the same form, still the intended sense is: [only those] that are not seen with differing form when even a single case-ending follows [count as sarūpa]. It is precisely to signal this that the word "eka" is used in "ekavibhaktau." Some, however, [hold] that the word "eka" merely restates what is already established by the drawing-in of "eva," and is thus only for clarity. But the use of the single word "ekaśeṣa" (rather than two words) is so that a retention of two or of many [words] should not [also] occur; for if the word "śeṣa" were not used, a single substitute (ādeśa) would take the place of the sarūpa words, and then, [the substitute being treated as an ādeśa,] in place of [forms] having two udātta accents the substitute too would have two udāttas — "a-ā and a-ā"; to obviate that, "śeṣa" is used.

"ekavibhaktau" is a mark (upalakṣaṇa) for sameness of form (sārūpya); it is not proper to explain it as "ekaśeṣa occurs [only] when one and the same case-ending follows," for then ekaśeṣa would wrongly result for the two [words] denoting "mother" and "measurer" — and so forth, as elaborated in the Prauḍha-manoramā.

Here, drawing "dvandva" by anuvṛtti from the earlier rule "tiṣyapunarvasvor nakṣatradvandve" (A 1.2.63), it should be explained: "when a dvandva compound is prospectively applicable." And so in "devadevaḥ," "rājarāja," and the like there is no ekaśeṣa. It follows that ekaśeṣa is an exception (apavāda) to the dvandva. Although, being non-conditioned (anaimittika, requiring no external cause), this ekaśeṣa is antaraṅga and applies even before the derivation of the sup-endings, still it is [functionally] an exception to the dvandva: for if there were no ekaśeṣa, the sup-endings would be derived and optionally a dvandva too would result, whereas when [ekaśeṣa] does apply, the non-application of the dvandva follows, there being no plurality of sup-ending-final words (aneka-subanta). But in the domain of a collective dvandva (samāhāra-dvandva) — "ghaṭaś ca ghaṭaś ca ghaṭaś ca, the aggregate of them" — this [ekaśeṣa] does not operate, because [such a sense] is not [otherwise] denoted (anabhidhāna).

It should not, however, be explained as "ekaśeṣa [applies] after the dvandva has been formed," for then in "panthānaḥ" and the like the samāsānta augment by "ṛkpūr[abdhūḥpathām...]" (A 5.4.74) would wrongly result, and in "karau" and the like [the accent rule] "dvandvaś ca prāṇitūrya..." (A 6.2.10) and so on would wrongly result. That "dvandva" is carried by anuvṛtti here from the earlier rule is indicated (liṅga) by the expression "idit" in "idito num dhātoḥ" (A 7.1.58): "idit" = that which has i as its it-marker (it-saṃjñaka); here, although the two i-[markers] are alike in form in one case-ending, since there is no dvandva-domain there is no ekaśeṣa — otherwise ekaśeṣa would apply there too. Enough of this.

Showing the derivation once "rāma + au" stands, [he speaks] with "prathamayoḥ..." etc. Vṛddhi being set aside and the pūrvasavarṇa-dīrgha (by "prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ") being obtained, he says "nādici"; and when that [pūrvasavarṇa-dīrgha] is prohibited [before the following vowel], vṛddhi (by "vṛddhir eci") applies, yielding the form rāmau. This is the meaning.

translator notes

textual The digital source reads 'devadavaḥ,' evidently for 'devadevaḥ' (given beside 'rājarāja' as a reduplicative non-dvandva); the evident reading is followed. Other minor OCR distortions in the block are read to their intended forms.

SK 189 · A 1.3.7इत्संज्ञा

चुटू ॥ १८९ ॥

cuṭū

cuṭū — 1.3.7. A cu (palatal series) or ṭu (retroflex series) [consonant] standing at the beginning of an affix is an it-marker.

Rule. A palatal (cu: c, ch, j, jh, ñ) or a retroflex (ṭu: ṭ, ṭh, ḍ, ḍh, ṇ) standing at the beginning of an affix is a marker (it). This is why the j of jas and the ṭ of ṭā are markers, and why ṭā attaches as ā.

Example.

jas (nominative plural) → its initial j is a palatal → j is it → the ending attaches as as.

Watch out. Bhaṭṭoji's commentators explain why the j is still written if it is only a marker: it lets a later rule say "jas" and mean the nominative plural alone, distinct from śas, which also attaches as as. You will see this at SK 214, jasaḥ śī.

Siddhānta-kaumudī

प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः । इति जस्येत्संज्ञायाम् ॥

The cu- and ṭu-[consonants] standing at the beginning of an affix are it-markers. Thus [the initial j of] jas comes to have the it-designation.

Bālamanoramā

चुटू - देवदत्तहन्तृंहतन्यायस्तु नात्र प्रवर्तत इति स्वादिसन्धौ मनोरथ इत्यत्र प्रञ्चितम् । राम जस् इति स्थिते — चुटू ।उपदेशेऽजनुनासिक इत् इत्यतः 'इ' दित्यनुवर्तते । तच्च द्विवचनान्ततया विपरिणम्यते । 'आदिर्ञिटुडवः' इत्यतआदि॑ग्रहणमनुवर्त्त्य द्विवचनान्ततया विपरिणम्यते ।षः प्रत्ययस्ये॑त्यनुवर्तते । तदाह — प्रत्ययाद्यावित्यादिना । इति जस्येति । इत्संज्ञायां तस्य लोप॑ इति लोपः । जकारस्तु जसश्शीत्यादौ शसो निवृत्त्यर्थः ।

cuṭū — But the maxim of "the slayer of Devadatta and the slain Devadatta" (devadatta-hantṛ-hata-nyāya) does not operate here; this was elaborated at [the word] "manoratha" in the svādi-sandhi [section]. When "rāma jas" stands, [the rule] "cuṭū" [applies]. From "upadeśe 'j anunāsika it" [A 1.3.2], the term "it" is carried forward (anuvṛtti), and it is transformed into a dual-number form [itau, since two consonants cu and ṭu are meant]. From "ādir ñiṭuḍavaḥ" [A 1.3.5], the word "ādi" (beginning) is carried forward and likewise transformed into a dual-number form. And "ṣaḥ pratyayasya" [A 1.3.6] carries forward "pratyayasya" (of an affix). He states this by "pratyayādyau…" etc. As for "thus [the initial j of] jas [gets the it-designation]": when the it-designation applies, there is elision by "tasya lopaḥ" [A 1.3.9]. The j-kāra [retained in citing the affix as "jas"], however, serves to exclude śas in "jaśśī…" and the like.

translator notes

translator The closing clause reads "jakāras tu jasaśśītyādau śaso nivṛttyartham." The point is that j (a cu-consonant, hence it) and its elision would reduce jas to "as"; the j-kāra is nonetheless kept in the citation to distinguish jas from śas (whose ś is not it) in a later rule cited here as "jaśśī…". The precise Aṣṭādhyāyī reference of that rule is not securely identifiable from the transmitted form, so no sūtra number is assigned.

SK 190 · A 1.3.4इत्संज्ञा

न विभक्तौ तुस्माः ॥ १९० ॥

na vibhaktau tusmāḥ

na vibhaktau tusmāḥ — The letters of the ta-varga (tu), the s-kāra, and the m-kāra do NOT become it (indicatory) when they stand in a vibhakti (case/personal ending).

Rule. A dental (tu: t, th, d, dh, n), an s or an m is not a marker when it stands in a vibhakti. Chapter 1 made a final consonant of any upadeśa a marker (SK 1); this rule withdraws that for the case- and verb-endings, so that the s of jas, the m of am, the t of a verb-ending and so on are kept.

Example.

jas → its final s would be a marker by SK 1 → but s stands in a vibhakti → the s is not a marker → as is what attaches.

Applies when / blocked by. Only in a vibhakti. In an affix that is not a vibhakti, a final s, m or dental is still a marker.

Siddhānta-kaumudī

विभक्तिस्थास्तवर्गसकारमकारा इतो न स्युः । इति सकारस्य नेत्त्वम् ॥

The ta-varga letters, the s-kāra, and the m-kāra, when located in a vibhakti, do not become it (indicatory). Accordingly, the s-kāra [of the ending jas] does not receive the it-designation.

Tattvabodhinī

NSP p. 53–54

—न विभक्तौ—। ‘हलन्त्यम्’ इतीत्संज्ञाप्राप्तौ निषेधारम्भः । तु इत्यस्योदाहरणम् । रामात्, पचेरन् । मकारस्य तु रामम्, अद्राक्षम् । विभक्तौ किम् । ‘अचो यत्’, ‘ऊर्णाया युस्’, ‘रुधादिभ्यः श्रम्’ एतेष्वन्त्यस्येत्संज्ञा यथा स्यात् । ‘इदमस्थमुः’ इत्यत्र मकारपरित्राणार्थमुकारानुवन्धासंजनादनित्योऽयमिति ज्ञायते ॥ अन्यथा ‘प्राग्दिशो विभक्तिः’ इति थमो विभक्तित्वादानीमो मकारस्येवानेनैव सूत्रेणेत्त्वनिषेधसिद्धेः किं तेनेति । तेन ‘किमोऽत्’ केति सिद्धम् ॥—एकवचनम्—‘सुः संवुद्धिः’ इत्येव सुवचम् । न च सप्तमीवहुवचनेऽतिप्रसङ्गः । संबोधने प्रथमेत्यधिकारादेव तदभावादिति नव्याः ॥ अत्र व्याचल्युः । ‘सुः संवुद्धिः’ इति वाच्ये एकवचनग्रहणमेकोऽर्थं उच्यते येन तावन्मात्रस्य प्रत्ययस्य संज्ञार्थम् । अन्यथा ‘सामन्तितम्’ इति पूर्वसूत्रे तदन्तस्यामन्त्रितसंज्ञा कृतेति प्रक्रमाभेदाय इयमपि संज्ञा तदन्तस्यैव स्यादिति

Bālamanoramā

न विभक्तौ तुस्माः - अथ जसः सकारस्यहलन्त्यम्मितीत्संज्ञायां लोपमाशङ्क्याह — न विभक्तौ । तु स् म एतेषां द्वन्द्वः । 'इत' इत्यनुवृत्तं बहुवचनान्ततया विपरिणम्यते । तदाह — विभक्तिस्था इत्यादिना ।

na vibhaktau tusmāḥ — Now, apprehending that the s-kāra of jas would, by "halantyam" (A 1.3.3), receive the it-designation and be elided, he states "na vibhaktau." "tu, s, ma" — these form a dvandva compound (here "tu" stands for the ta-varga). The word "itaḥ" (it), carried forward (anuvṛtti) [from the preceding rule] in the singular, is re-inflected (vipariṇāma) as a plural [to agree with the plural tusmāḥ]. He states this by "vibhaktisthāḥ..." (those standing in a vibhakti) and so on.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 54 १ नात्तरानिति—अनन्तरापक्षयोत्तरान्व्यवहितानित्यर्थः । २ संबुद्धाक्षिसस्याङ्गस्यैर्हहस्वाभ्यामिति, अयंभावः—संबुद्धिसंशयाः प्रत्ययस्यैव जातत्वात् ‘प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेः—’ इति परिभाषया ‘यस्मात्स विहितस्तदादेः’ इत्यंशोपस्थितौ प्रत्यासत्त्या संबुद्धोपस्थितस्य तदादिपर्यायस्याङ्गपदार्थस्य संबुद्धिपदार्थं एवान्वयस्य, न्याय्यत्वेन ‘अङ्गात्परा या संबुद्धिस्तदवयवो हल् लुप्यते स च हल् एङ् हस्वात्परिभूतश्चेत्’ इत्यर्थे हे कतरदित्यत्र तकारलोपापत्तिः स्यात् । तद्वारणाय ‘अङ्गात्परा या संबुद्धिस्तद्रूपो हल् लुप्यते’ इत्यर्थकरणे तु हे कुलेत्यत्र लोपानुपपत्तिरतोऽन्येनोपस्थितस्यान्यत्रान्वयाङ्गीकरणे तु नैव कतरदित्यत्र लोपापत्तिः नापि हे कुलेत्यत्र लोपानुपपत्तिरिति । ३ हेकतरत्कुलेति । नचोपदेशावस्थायामेवोकारस्येत्संशालोपयोजांतयोरवशिष्टस्य सकारमात्रस्य संबुद्धिसंशयां सकारमात्रवृत्तिं संबुद्धिसंशयाः कथं स्थानिवद्भावेनादेशेऽतिदेश इति वाच्यम्, सुप्संशया उकारविशिष्टसकारे सत्वेन तत्समनियतैकवचनसंशा समनियतसंबुद्धिसंशया अपि विशिष्टधर्मत्वेनानल्धर्मत्वादिदूत्वस्यैव सुत्वस्यापि स्थानिवत्त्वातिदेशे वाधकाभावात् । तथाचोक्तं भगवता—विशिष्टं त्वेषोऽनलमाश्रियते इटं नाम इति । ४ पूर्वं इति—ननु पूर्वसर्णं इत्यनुवृत्त्यैव सिद्धे पूर्वग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम् । न, रामं कुमारीमित्यादावान्तरतम्याद् द्विमात्राद्युपत्तेः ।

SK 191 · A 6.1.97V

अतो गुणे ॥ १९१ ॥

ato guṇe

ato guṇe (6.1.97) — In place of a non-pada-final a, when a guṇa vowel follows, there is pararūpa (a single substitute identical with the following vowel).

Rule. After a short a that is not at the end of a pada, when a guṇa vowel (a, e, o) follows, the single substitute for both is the form of the following vowel. This is called pararūpa, "the form of the latter". In the nominative plural of rāma this rule would apply — but it is beaten.

Example.

rāma + jas → rāma + as (the j is a marker, the s stays) → a + a: pararūpa by this rule would give rāmas

→ but prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ (SK 164) also applies, giving one long ā; being the later rule it wins (paratva) → rāmās

→ s → ru → visarga → rāmāḥ (nominative plural).

Applies when / blocked by. Why does SK 164 win, when SK 191 looks like the more specific rule? Bhaṭṭoji answers with a paribhāṣā: an exception stated earlier blocks only the rules that immediately follow it, not later ones. ato guṇe stands just before akaḥ savarṇe dīrghaḥ (SK 85) and is an exception only to that rule, not to prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ, which comes later. So the two compete as equals and the later one, SK 164, prevails.

Siddhānta-kaumudī

अपदान्तादकाराद्गुणे परतः पररूपमेकादेशः स्यादिति प्राप्ते । परत्वात्पूर्वसवर्णदीर्घः । अतो गुणे SK 191 इति हि [(परिभाषा - ) पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरान्] इति न्यायेन अकः सवर्णे SK 85 इत्यस्यैवापवादो नतु प्रथमयो SK 154रित्यस्यापि । रामाः ॥

After a non-pada-final a (apadānta), when a guṇa vowel follows, pararūpa (the single substitute identical with the latter vowel) would apply — [but instead], because of posteriority (paratva), the pūrvasavarṇa-dīrgha [operates]. For "ato guṇe" (SK 191), by the maxim [(paribhāṣā:) "prior exceptions block the immediately following rules, not the later ones" — purastād apavādā anantarān vidhīn bādhante nottarān], is an exception (apavāda) only to "akaḥ savarṇe [dīrghaḥ]" (SK 85), not also to "prathamayoḥ [pūrvasavarṇaḥ]" (SK 154). [Result:] rāmāḥ [nom. pl.].

Bālamanoramā

अतो गुणे - अथ राम असिति स्थिते 'अकः सवर्णे दीर्घ' इति सवर्णदीर्घस्यापवादं पररूपमाशह्कितुमाह-अतो गुणे । 'एङि पररूप' मित्यतः पररूपमित्यनुवर्तते ।उस्यपदान्ता॑दित्यतोऽपदान्तादित्यनुवर्तते ।एकः पूर्वपरयो॑रित्यधिकृतम् । 'अत' इति पञ्चमी । तदाह — अपदान्तादित्यादिना । इति प्राप्त इति । नच परत्वादत्वात्, परादपवादस्य बलीयस्त्वादिति भावः । परत्वादिति । अतो गुणे॑ इत्यपेक्षयाप्रथमयोः पूर्वसवर्ण॑ इत्यस्य परत्वादित्यर्थः । ननु पररूपमिदमपवादत्वात् सवर्णदीर्घमिव पूर्वसवर्णदीर्घमपि कुतो न बाधत इत्यत आह-अतो गुण इतीत्यादि । अनन्तरान् । अव्यवहितानित्यर्थः । उत्तरानिति । व्यवहितानित्यर्थः । 'अतो गुण' इत्युत्तरमव्यक्तानुकरणस्येत्यादि पठित्वा, 'अकःसवर्णे दीर्घः'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः॑ इति पठितम् । ततश्च पररूपमिदं सवर्णदीर्घमेव बाधते, नतु तद्व्यवहितं पूर्वसवर्णदीर्घमपीति भावः । वस्तुतस्तु पुरस्तादपवादन्यायस्य नायं विषयः । नहि पररूपमिदं पूर्वसवर्णदीर्घस्यापवादः । भवन्तीत्यादावप्राप्ते ।ञपि पूर्वसवर्णदीर्घे एतस्य पररूपस्यारम्भादित्यलम् । रुत्वविसर्गौ सिद्धवत्कृत्याह — रामा इति ।

ato guṇe — Now, when rāma-as [nom. pl.] stands, in order to raise the doubt of pararūpa as an exception to the savarṇa-dīrgha [taught by] "akaḥ savarṇe dīrghaḥ" [A 6.1.101], he states "ato guṇe." From "eṅi pararūpam" [A 6.1.94], "pararūpa" is carried forward (anuvṛtti); from "usy apadāntāt" [A 6.1.96], "apadāntāt" (non-pada-final) is carried forward; "ekaḥ pūrvaparayoḥ" [A 6.1.84] is in force as the governing rule (adhikāra); and "ataḥ" is in the fifth (ablative) case ["after an a"]. He states this with "apadāntāt…" etc.

On "would apply (iti prāpte)": [pararūpa applies here] not [merely] by posteriority, but because an exception to a later rule is stronger (parād apavādasya balīyastvāt). That is the idea.

On "paratvāt (because of posteriority)": meaning that "prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ" is posterior (para) relative to "ato guṇe" [hence the pūrvasavarṇa-dīrgha, being later, prevails, giving rāmāḥ].

Objection: since this pararūpa is an exception, why does it not block the pūrvasavarṇa-dīrgha as well, just as it blocks the savarṇa-dīrgha? To this he says "ato guṇe iti…" etc. "anantarān" means the un-intervened (immediately following) rules; "uttarān" means the intervened (later, separated) rules. After "ato guṇe" comes, [in the sequence,] "avyaktānukaraṇasya…" etc.; then "akaḥ savarṇe dīrghaḥ" and "prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ" are read. And so this pararūpa blocks only the savarṇa-dīrgha, not the pūrvasavarṇa-dīrgha, which is separated from it [by an intervening rule]. That is the idea.

But in truth (vastutastu), this is not a domain of the "prior-exception" maxim (purastād-apavāda-nyāya) [at all]. For this pararūpa is not [even] an exception to the pūrvasavarṇa-dīrgha; because in forms like bhavanti etc., where the pūrvasavarṇa-dīrgha does not even apply, this pararūpa is nonetheless undertaken [and so it has independent scope] — enough of this (alam). Treating the ru-substitution and visarga [of the final s] as established (siddhavat), he says "rāmāḥ."

SK 192 · A 2.3.49सम्बुद्धिसंज्ञा

एकवचनं संबुद्धिः ॥ १९२ ॥

ekavacanaṃ saṃbuddhiḥ

ekavacanaṃ sambuddhiḥ — The singular of the first case (nominative), used in address (sambodhana), is termed sambuddhi (the vocative singular).

Rule. The singular of the first case (su), when used in address, is named sambuddhi. In English terms, sambuddhi is the vocative singular. There is no separate set of vocative endings: the vocative dual and plural are simply the nominative dual and plural used in address.

Example.

he rāma + su ("O Rāma!") → the nominative singular used in address → this su is the sambuddhi.

Siddhānta-kaumudī

संबोधने प्रथमाया एकवचनं संबुद्धिसंज्ञं स्यात् ॥

The singular (ekavacana) of the first case (prathamā), in the sense of address (sambodhana), receives the designation sambuddhi.

Bālamanoramā

एकवचनं संबुद्धिः - हे रामसिति स्थिते,एङ्ह्रस्वात्संबुद्धेः॑ इति लोपं विधास्यन् संबुद्धिसंज्ञामाह — एकवचनम् ।प्रातिपदिकार्थलिङ्गे॑त्यतःप्रथमे॑त्यनुवृत्तं षष्ठआ विपरिणम्यते ।संबोधने चे॑त्यतः संबोधने इत्यनुवर्तते । तदाह-संबोधने इति ।सुः संबुद्धि॑रित्येव सुवचम् । प्रथमाग्रहणानुवृत्तेः सप्तमीबहुवचनस्य सुपो न ग्रहणम् । नचात्र प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणं शङ्क्यम् । 'ह्रस्वस्य गुणः' इति संबुद्धौ परतोऽङ्गस्य गुणविधिबलात्, संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिनिषेधाच्च । एतेन तदन्तसंज्ञानिवृत्त्यर्थमेकवचनग्रहणमित्यपास्तम् ।

ekavacanaṃ sambuddhiḥ — When "he rāma-s" stands, about to prescribe elision (lopa) by "eṅhrasvāt sambuddheḥ" (A 6.1.69), he states the sambuddhi-saṃjñā: "ekavacanam". From "prātipadikārthaliṅga…" (A 2.3.46), "prathamā" carried forward (anuvṛtti) is transformed into the genitive (ṣaṣṭhī); from "sambodhane ca" (A 2.3.47), "sambodhane" is carried forward. He states this: "in the sense of address (sambodhane)". It would have been easy to say simply "suḥ sambuddhiḥ" (the ending su is sambuddhi): because "prathamā" is carried forward, the ending "sup" (locative plural) would not be taken [i.e. "su" could not be misread as the locative-plural sup]. And one should not suspect here, by the affix-mention rule (pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā), a tadanta-grahaṇa [i.e. "that which ends in su"] — both because of the force of the guṇa-rule "hrasvasya guṇaḥ" (A 7.3.108) applied to the aṅga when a sambuddhi follows [which shows the sambuddhi to be the affix itself], and because a tadanta-vidhi is prohibited in a saṃjñā-rule when an affix is mentioned. By this, the [view] that "ekavacana" is mentioned in order to exclude the tadanta-saṃjñā is refuted.

SK 193 · A 6.1.69V

एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः ॥ १९३ ॥

eṅhrasvāt sambuddheḥ

eṅhrasvāt sambuddheḥ — After an aṅga ending in an eṄ (e/o) or in a short vowel (hrasva), the consonant (hal) that is a component of the sambuddhi (vocative singular) is elided.

Rule. After a stem (aṅga) ending in eṅ (e or o) or in a short vowel, the consonant belonging to the sambuddhi is dropped. Since the sambuddhi is su and its u is a marker, this drops the whole ending.

Example.

he rāma + su → the stem ends in short a → the s of the sambuddhi is dropped → he rāma (vocative singular).

Vocative dual and plural: he rāmau, he rāmāḥ — the nominative forms, since only the singular has a special vocative.

Applies when / blocked by. Why does the rule mention eṅ at all, when a vowel-stem is short anyway? For hari and viṣṇu. In their vocative, SK 242 first turns the final short vowel into a guṇa vowel — that rule applies first because it is later and obligatory — and the stem then ends in e or o, no longer in a short vowel. Without "eṅ" the s would survive; with it, he hare, he viṣṇo.

Siddhānta-kaumudī

एङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गाद्धल्लुप्यते संबुद्धेश्चेत् । संबुद्ध्याक्षिप्तस्याङ्गस्यैङ्ह्रस्वाभ्यां विशेषणान्नेह । हे कतरत्कुलेति । हे राम । हे रामौ । हे रामाः । एङ्ग्रहणं किम् । हे हरे । हे विष्णो । अत्र हि परत्वान्नित्यत्वाच्च संबुद्धिगुणे कृते ह्रस्वात्परत्वं नास्ति ॥

After an aṅga ending in an eṄ (e/o) or ending in a short vowel, a hal (consonant) is elided, provided it belongs to the sambuddhi (vocative singular). Because the aṅga implied by [the word] "sambuddhi" is qualified by "eṄ" and "hrasva," [the rule does] not [apply] here: "he katarat kula" ("O which family!"). [Where it does apply:] "he rāma" [voc. sg.], "he rāmau" [voc. du.], "he rāmāḥ" [voc. pl.]. — Why the mention of "eṄ"? [For:] "he hare" ("O Hari!"), "he viṣṇo" ("O Viṣṇu!"). For here, since the sambuddhi-guṇa [the guṇa e/o replacing the final short i/u, by "hrasvasya guṇaḥ" A 7.3.108] is performed — being both later (para) and obligatory (nitya) — [the aṅga no longer ends in a short vowel, so] there is no longer any "standing after a short vowel." [Without "eṄ" in the rule, the elision of "su" would then fail; the mention of "eṄ" secures it, since hari → hare and viṣṇu → viṣṇo now end in an eṄ.]

Tattvabodhinī

NSP p. 54

—एङ्ग्रहस्वात्संवुद्धेः । यद्यत्र ‘हल्ब्याव्भ्यः—’ इत्यतो हलमननुवर्त्य एङ्ग्न्ताष्ट्रस्वान्ताच्चाङ्गात्परस्याः संवुद्धेलोप इति व्याख्यायेत, हलनुवृत्तावप्यङ्गात्परा या संवुद्धिः तस्याः यद्धलिति वा उभयथापि हे ज्ञानेति न सिध्येत् । लोपात्परत्वात्सोरतोऽमि अमि पूर्वत्वे च कृते एकादेशस्य परादिवद्भावे हस्वान्तात्परत्वाभावात्पूर्वान्तवद्भावे अम एवाभावाद् ‘उभयत आश्रयणे तु नान्तादिवत्’ इति निषेधादतो व्याचष्टे—एङ्ग्न्तादित्यादिना चेदित्यन्तेन ॥—संवुद्ध्याक्षिप्तस्येति । तदन्तस्यैव संज्ञाभ्युपगमे तु संवुद्ध्या अङ्गमाक्षेप्तुं न शक्यत इति बोध्यम् ॥—हस्वात्परत्वं नास्तीति । तथा च सूत्रे एङ्ग्रहणमावश्यकमिति भावः । किं च ‘इमां किमाचामयसे न चक्षुषी’ इति श्रीहर्षप्रयोगे सेइति पृथक् पदं सलक्ष्मीके हे दमयन्तीत्यर्थं इति ‘निगरणचलनार्थेभ्यश्च’ इति सूत्रे मनोरमायां व्युत्पादितम् । ततश्च तत्रापि संवुद्धिलोपार्थमेङ्ग्रहणमावश्यकमेव ॥ स्यादेतत् । एङ्ग्रहणस्य सेइत्यत्र सावकाशतया हे हरे इत्यादौ संवुद्धिलोपो न स्यात् संनिपातपरिभाषाविरोधात् । तथा हस्वग्रहणस्यापि हे रामेत्यत्र सावकाशत्वाद् हे गौरि इत्यत्र परत्वाद्धलङ्घादिलोपं वाधित्वा ‘अम्बार्थनयोः’ इति हस्ते कृते संबुद्धिलोपो न स्यात् । लक्ष्मीशब्दे तु हल्ङ्यादिलोपस्याप्यभावाद् हे लक्ष्मि इत्यत्र सुतरां संबुद्धिलोपो न स्यात् । सत्यम् । ‘गुणात्संबुद्धेः’ इति वक्तव्ये एङ्हस्त्रयहणसामर्थ्यात्संनिपातपरिभाषां वाधित्वापि संबुद्धिलोपः प्रवर्तत इति दिक्

Bālamanoramā

एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः - एङ्ह्रस्वात् ।एङ्ह्रस्वा॑दित्यङ्गविशेषणं, तदन्तविधिः । सुतिस्यपृक्तं हलित्यतो हलिति प्रथमान्तमनुवर्तते, तच्चाङ्गादित्यत्रान्वेति -अङ्गात् परं ह॑सिति ।लोपो व्यो॑रित्यतो 'लोप' इत्यनुवर्तते । तच्च हलित्यनेन सामानाधिकरण्येनान्वेति । लुप्यते इति लोपः । कर्मणि घञ् ।संबुद्धे॑रित्यवयवषष्ठी-हलित्यत्रान्वेति । ततस्च एङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गात्परं यत् संबुद्ध्यवयवभूतंतल्लुप्यते इत्यर्थः फलति । तदाह — एङन्तादित्यादिना । ननु एङ्ह्रस्वादित्यस्याङ्गधिकारस्थत्वाभावात् कथमङ्गस्य विशेष्यत्वलाभः । तस्य वा किं प्रयोजनम् । एङो ह्रस्वाच्च परं संबुद्ध्यवयवभूतं हल्लुप्यत इत्येवास्तु । तत्राह-सम्बुद्ध्यक्षिप्तस्येत्यादि । संबुद्धेः प्रत्ययत्वात्तत्प्रकृतेरङ्गत्वमर्थाल्लब्धम् । तस्य च एङा ह्रस्वेन च विशेषितत्वात्तदन्तविधौ एङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गात्परं हल्लुप्यत इत्यर्थलाभादिह लोपो नेत्यर्थः । इहेत्यस्य विशेष्यमाह-हे कतरत्कुलेतीति । कतरशब्दस्य नपुंसकत्वस्फोरणाय कुलशब्दः । कतरशब्दान्नपुंसकलिङ्गात्संबुद्धिः सुः ।अद्डादेशः । डकार इत् । डित्त्वसामर्थ्यादभत्वेऽपि टेरिति रेफादकारस्य लोपः 'वाऽवसान#ए' इति चर्त्वे कतरदिति रूपम् । यदि एङ्ह्रस्वादित्यत्राङ्गस्य विशेष्यत्वं न स्यात्, तदा कतरदित्यत्र तकारस्य हलो ह्रस्वादकारात् परत्वात्संबुद्ध्यवयवत्वाच्च लोपः प्रसज्येत । अङ्गस्य विशेष्यत्वे तु न दोषः । अत्र हि टिलोपानन्तरं कतरिति रेफान्तमङ्गम् । तत्तु न ह्रस्वान्तम् । यत्तु तन्नाङ्गम् । रेफादकारस्य सुस्थानिकाद्डादेशावयवत्वेन प्रत्ययावयवतया प्रकृतिभागानन्तर्भावात् । नन्विह हल्ग्रहणानुवृत्तिव्र्यर्था, एङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गात्परस्य संबुद्धेर्लोपः स्यादित्येव व्याख्यायाताम् । अस्तु वा हलनुवृत्तिः , तथापिएङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गात्परा या संबुद्धिस्तदवयवो हल्लुप्यते॑ इति कुतो न व्याख्यायत इति चेत्, एवं सति हे ज्ञानाति न सिध्येत् । तदिदमजन्तनपुंसकलिङ्गाधिकारे ज्ञानशब्दाप्रक्रियावासरे मूल एव स्पष्टीभविष्यति । हे हरे हे विष्णो इति । हरिशब्दाद्विष्णुशब्दाच्च संबुद्धिः सुः । 'ह्रस्वस्य गुण' इति गुणः । हे हरेस्, हे विष्णोसिति स्थिते, ह्रस्वात्परत्वाऽभावात्सुलोपो न स्यादत एङ्ग्रहणमित्यर्थः । ननु गुणात्पूर्वं हे हरि स्, हे विष्णु सित्यस्यामेव दशायां ह्रस्वात्परत्वादेव सुलोपसंभवादेङ्ग्रग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — अत्रेति । संबुद्धिलोपापेक्षयाऽयं गुणः परः, नित्यश्च, अकृतेऽपि संबुद्धिलोपे तत्प्रवृत्तेः, कृते ।ञपि संबुद्धिलोपे प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य तत्प्रवृत्तेः, कृतेऽपि संबुद्धिलोपे प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य तत्प्रवृत्ते, अतः संबुद्धिलोपात्प्रागेव ह्रस्वस्य गुणे कृते सति ह्रस्वात्परत्वा.ञभावात्सोर्लोपो न स्यात् । अत एङ्ग्रहणमित्यर्थः । अथ द्वितीया विभक्तिः । राम अमिति स्थिते, 'न विभक्तौ तुस्मा' इति मकारस्य नेत्त्वम् ।

eṅhrasvāt sambuddheḥ — "eṅhrasvāt." "eṅ-hrasvāt" qualifies the aṅga, and there is tadantavidhi [so it means "an aṅga ending in an eṄ or in a short vowel"]. From "sutisyapṛktaṃ hal" [A 6.1.68], "hal" — a word in the nominative — is carried forward (anuvṛtti), and it construes here with "aṅgāt" [supplied]: "the hal that is after the aṅga." From "lopo vyoḥ" [A 6.1.66], "lopa" is carried forward; and it construes in grammatical apposition (sāmānādhikaraṇya) with "hal." "lopa" = "that which is elided" (lupyate iti lopaḥ), a ghaÑ-formation in the objective sense (karmaṇi) [so that it may be co-referential with "hal"]. "sambuddheḥ" is a partitive genitive (avayava-ṣaṣṭhī), construing with "hal" here [= "the hal that is a component of the sambuddhi"]. And so the meaning results: "that which, standing after an aṅga ending in an eṄ or in a short vowel, is a component of the sambuddhi, is elided." He states this with "eṅantāt…" etc.

Objection: since "eṅhrasvāt" does not stand within the aṅga-adhikāra, how is it obtained that the aṅga is its qualificand? Or [even granting that], what purpose does it serve? Let it simply be: "the hal that is a component of the sambuddhi, standing after an eṄ or a short vowel, is elided" [without qualifying an aṅga]. To this he replies with "sambuddhy-ākṣiptasya…" etc. Since the sambuddhi is an affix (pratyaya), the aṅga-hood of its base (prakṛti) is obtained by implication (arthāt) [by "yasmāt pratyayavidhis… aṅgam" A 1.4.13]. And since that [aṅga] is qualified by "eṄ" and by "hrasva," by tadantavidhi the meaning "the hal is elided after an aṅga ending in an eṄ or in a short vowel" is obtained; and hence, in the counter-instance here, the elision does not apply — this is the point.

He gives the referent of "here" [in "not here"]: "he katarat kula." The word "kula" [neuter, "family"] is added to make manifest the neuter gender of the word "katara." From the word "katara" in the neuter comes the sambuddhi "su." The "aḌ" substitute [replaces the neuter su, by "aḍ ḍatarādibhyaḥ pañcabhyaḥ" A 7.1.25]; the ḍa-kāra is an it-marker. By the force of its being ḍit, even though the aṅga is not "bha," by "ṭeḥ" [A 6.4.143] the "a" after the "r" [the final "a" of "katara," its ṭi] is elided [→ "katar"]; then, by optional caratva at pause ("vāvasāne" A 8.4.56), the form "katarat" results. If the aṅga were not the qualificand in "eṅhrasvāt," then in "katarad" the "t" — a hal standing after the short "a" and being a component of the sambuddhi — would [wrongly] be liable to elision. But when the aṅga is the qualificand, there is no fault. For here, after the ṭi-lopa, the aṅga is "katar," ending in "r"; and that does not end in a short vowel. And what does end in a short vowel [the earlier "katara"] is not [now] the aṅga [that the "t" follows]; for the "a" after the "r" [in "katarad"], being a component of the "aḌ" substitute that stands in place of "su," is a part of the affix (pratyaya), and hence is not included in the base-portion (prakṛti-bhāga) [of the aṅga].

Objection: here the anuvṛtti of the word "hal" [from A 6.1.68] is purposeless; let it simply be explained as "there is elision of the sambuddhi standing after an aṅga ending in an eṄ or a short vowel" [without "hal"]. Or, granting the anuvṛtti of "hal," even so, why is it not explained as "the hal that is a component of the sambuddhi which [as a whole] stands after an aṅga ending in an eṄ or a short vowel is elided" [construing "eṅhrasvāt" with the sambuddhi rather than with the individual hal]? — If [you ask this]: were it so, "he jñāna" would not be established. This will become clear in the root text (mūla) itself, at the occasion of the derivation of the word "jñāna," in the section on vowel-ending neuters (ajanta-napuṃsaka-liṅga).

"he hare," "he viṣṇo" — from the words "hari" and "viṣṇu" comes the sambuddhi "su"; by "hrasvasya guṇaḥ" [A 7.3.108] there is guṇa [i → e, u → o]. When "he hares," "he viṣṇos" stand [after guṇa: hari → hare, viṣṇu → viṣṇo], since [the su] is no longer after a short vowel, the elision of "su" would not apply; hence the mention of "eṄ" — this is the meaning. Objection: before the guṇa, at the very stage "he hari s," "he viṣṇu s," since [su] is then after a short vowel, the elision of su is possible on that ground alone, so the mention of "eṄ" is purposeless. To this he says "atra": this guṇa is, relative to the elision of the sambuddhi, later (para) and also obligatory (nitya) — for it operates whether the sambuddhi-elision has been performed or not: even if the sambuddhi-elision is not performed it operates, and even if the sambuddhi-elision is performed it operates by recourse to pratyaya-lakṣaṇa [the affix's conditioning force persisting after its loss]. Therefore, since the guṇa of the short vowel is performed even before the sambuddhi-elision, [the su] is no longer after a short vowel, and so the elision of "su" would not apply. Hence the mention of "eṄ" — this is the meaning.

Now the second vibhakti (accusative). When "rāma am" stands [rāma + am, acc. sg.], by "na vibhaktau tusmāḥ" [A 1.3.4] the "m" [of "am"] is not an it-marker.

translator notes

textual The digital source reads "he jñānāti"; read "he jñāna" (the vocative singular of the neuter "jñāna," whose derivation the commentary defers to the ajanta-napuṃsaka section). The source also carries a dittography in the passage on the guṇa being nitya ("kṛte'pi sambuddhilope pratyayalakṣaṇam āśritya tatpravṛtteḥ" appears twice); it is rendered once.

SK 194 · A 6.1.107V

अमि पूर्वः ॥ १९४ ॥

ami pūrvaḥ

ami pūrvaḥ — When am (the accusative singular ending) follows, the pūrva (the form of the prior sound) is the single substitute [for the preceding ak].

Rule. When the vowel of the ending am follows an ak vowel (a, i, u, ṛ, ḷ, short or long), the single substitute for both vowels is the form of the prior one. This is pūrvarūpa, "the form of the former": the stem's vowel survives and the a of am vanishes.

Example.

rāma + am → a + a: the single substitute is the prior a → rāmam (accusative singular).

rāma + auṭ → the ṭ is a marker (SK 189) → rāma + au → vṛddhi as at SK 188 → rāmau (accusative dual).

Watch out. Bhaṭṭoji's commentators stress that the rule is about the vowel of am, not am as a whole; that is why the m remains and the result is rāmam, not rāma.

Siddhānta-kaumudī

अकोऽम्यचि परतः पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् । रामम् । रामौ ॥

For an ak (a/i/u/ṛ/ḷ vowel), when the ac (vowel) contained in "am" follows, the pūrvarūpa (the form of the prior sound) is the single substitute (ekādeśa). rāmam; rāmau.

Tattvabodhinī

NSP p. 54

—अमि पूर्वः । प्रथमयोरिति पूर्वसवर्णदीर्घं प्राप्तेऽयमारम्भः ॥ ‘इको यणचि’ इत्यतोऽचीत्यनुवर्तते तदाह—अभ्यचीति । अमि योऽच् तस्मिन् अमोऽवयवे अचीति यावत् । तेन मकारसहितस्य पूर्वरूपं नेति स्थितं मनोरमायाम् । एवम् ‘अक्षाद्दहिन्याम्’—इत्यादावपि ऊहिन्यां योऽच् तस्मिन् इत्यादि वोध्यम् । ‘पदास्वैरिवाह्या’—इत्यादिनिर्देशाश्वास्मिन् व्याख्याने लिङ्गमित्यपि स्थितम् । कथं तर्हि काशिकादावमि परत इत्येवोक्तं, न त्वम्यचीति चेदत्राहुः । ‘तस्मादित्युत्तरस्य’ ‘आदेः परस्य’ इत्यादेरेवादेश इति निर्णीते ‘एकः पूर्वपरयोः’ इत्यादेशः पूर्वपरयोर्वर्णयोरेव भविष्यतीत्याशयेन नोक्तमिति ॥—लशक्त— ‘आदिर्चिदुडवः’ इत्यत आदिरनुवर्तते ‘षः प्रत्ययस्य’ इत्यतः प्रत्ययस्येति, ‘अतद्धिते’ इति पर्युदासाद्वा लभ्यत इत्याह—प्रत्ययाद्या इति । लक्ष शब्द कुश्चेति समाहारद्वन्द्वे लशक्तिति नपुंसकम् । तदितरेतरयोगद्वन्द्वेन विवृणोति—लशकवर्गा इति । अतद्धित इति किम् । ‘प्राणिस्थादातः’ इति लच् । चूडालः । ‘लोमादिभ्यः शः’ लोमशः ॥ अत्र प्रयोजनाभावादेव नेत्संज्ञेति नेदं प्रत्युदाहरणमिति नव्याः । ‘कर्णललाटात्’—इति भवार्थे कन् । कर्णिका । सत्यां हीत्संज्ञायां ‘किति च’ इति वृद्धिः स्यात् । प्रत्ययाद्या इति किम् । ‘जल्पभिक्ष’—इति वृद्धः षाकन् । वराकः । अत्र ‘क्विति च’ इति गुणो न स्यात्

Bālamanoramā

अमि पूर्वः -अकः सवर्ण॑ इति बाधित्वा 'अतो गुण' इति पररूपं प्राप्तम्-तद्बाधित्वा॒प्रथमयो॑रिति पूर्वसवर्णदीर्घे प्राप्ते — अमिपूर्वः । 'अकः सवर्णे दीर्घ' इत्यतोऽक इति पञ्चम्यन्तमनुवर्तते ।एकः पूर्वपरयो॑रित्यधिकृतम् ।इको यणची॑त्यतोऽचीत्यनुवर्तते । तदाह — अकोऽम्यचीति । अमि विद्यमानो योऽच् तस्मिन् परे इत्यर्थः ।राम॑मिति मकारादकारस्य अमवयवाऽकारस्य च पूर्वरूपमकार एको भवति । अचीत्यनुवृत्तौअकोऽमि परे पूर्वपरयोः पूर्वरूपमेकादेशः स्या॑दिति लभ्यते । तथा सति अमो मकारसहितस्य पूर्वरूपं स्यात् । तन्मा भूदित्यजनुवृत्तिः । रामाविति । राम औडिति स्थिते हलन्त्यमिति टकारस्य इत्संज्ञायां लोपः औटष्टकारः सुडिति प्रत्याहारार्थः ।

ami pūrvaḥ — Setting aside "akaḥ savarṇe dīrghaḥ" (A 6.1.101), the pararūpa of "ato guṇe" (A 6.1.97) was obtained; setting that aside, the pūrvasavarṇa-dīrgha (the long homogeneous of the prior) of "prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ" (A 6.1.102) was obtained — [and to bar these,] "ami pūrvaḥ." From "akaḥ savarṇe dīrghaḥ" (A 6.1.101), "akaḥ" ending in the ablative (pañcamī) is carried forward (anuvṛtti). "ekaḥ pūrvaparayoḥ" (A 6.1.84) is in force as governing rule (adhikāra). From "iko yaṇ aci" (A 6.1.77), "aci" is carried forward. He states this with "For an ak, when the ac in am [follows]…": the meaning is "when the ac that is present in am follows." rāmam — the a-kāra before the m-kāra [of rāma] and the a-kāra that is a component of "am" have as their single pūrvarūpa one a-kāra. Were "aci" not carried forward, one would obtain "For an ak, when am follows, the pūrvarūpa is the single substitute of the prior and posterior"; in that case the pūrvarūpa would be [a substitute] for "am" together with its m-kāra [wrongly deleting the m]. That this may not happen is why "ac" is carried forward [so that only the vowel of am is the posterior]. rāmau — when "rāma + auṬ" stands, the ṭa-kāra gets the it-saṃjñā by "halantyam" (A 1.3.3) and is elided; the ṭa-kāra of auṬ serves the purpose of the pratyāhāra "suṬ".

translator notes

textual At the step rendered 'Were aci not carried forward…', the source reads acī-ty-anuvṛttau ('with aci carried forward'), but the argument requires the negative: the undesirable result (pūrvarūpa for am-with-its-m) is precisely what follows if aci is NOT continued, which is why the passage concludes that ac IS carried forward. The translation follows the sense the argument demands.

SK 195 · A 1.3.8इत्संज्ञा

लशक्वतद्धिते ॥ १९५ ॥

laśakvataddhite

laśaku ataddhite — l, ś, and ku (the k-class), [when] the initial [of an affix] that is not a taddhita, are it.

Rule. An l, an ś or a velar (ku: k, kh, g, gh, ṅ) at the beginning of an affix is a marker, unless the affix is a taddhita. So the ś of śas is a marker and the ending attaches as as.

Example.

śas (accusative plural) → its initial ś is at the start of a non-taddhita affix → ś is it → attaches as as.

Siddhānta-kaumudī

तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इतः स्युः । इति शसः शस्येत्संज्ञा ॥

The l, ś, and k-varga (k-class), when the initial (ādi) of an affix other than a taddhita, become it. Thus, in śas [the accusative plural], the ś-kāra receives the it-designation.

Bālamanoramā

लशक्वतद्धिते - ॒राम शस्-इति स्थिते, 'न विभक्तौ तुस्मा'इति सकारस्य नेत्वम् । तत्र शकारस्य अनन्त्यत्वाद्धलन्त्यमित्यस्याऽप्राप्तावाह-लशक्वतद्धिते । 'लशकु' इति समाहारद्वन्द्वः । उपदेशेऽजनुनासिक इत्,आदिर्ञिटुडवः,षः प्रत्ययस्ये॑त्यतः-इदिति , आदिरिति, प्रत्ययस्येति चानुवर्तते । अतद्धित इति षष्ठर्थे सप्तमी । तद्धितभिन्नस्य प्रत्ययस्य आदिभूतं लकारशकारकवर्गम् इत्संज्ञं भवतीत्यर्थः । तदाह — तद्धितवर्जेति । अतद्धित इति किम् ।कर्णललाटात्कनलङ्कारे॑ । कर्णिका । अत्र ककारस्य तद्धितावयवत्वान्नेत्त्वम् । सति तस्मिन्किति चे॑त्यादिवृद्धिः स्यात् । एतेन प्रयोजनाऽभावादेव लशादितद्धितेषु नेत्त्वमित्यतद्धितग्रहणं व्यर्थमिति निरस्तम् । इति शस इति । शकारस्येत्संज्ञायां 'तस्य लोप' इति लोपः । शकारोच्चारणं तु 'जसः शी' 'तस्माच्छसो नः' इत्यादौ विषयविभागार्थम् । राम असिति स्थिते, अकः सवर्णे दीर्घ इति बाधित्वा, अतो गुण इति प्राप्ते प्रथमयोरिति पूर्वसवर्णदीर्घे, रामास् इति स्थिते ।

laśaku ataddhite — When "rāma śas" stands, by "na vibhaktau tusmāḥ" (A 1.3.4) the s-kāra [final of śas] does not become it. There, since the ś-kāra is not final (an-antya), "halantyam" (A 1.3.3) does not apply [to make it it]; so [to provide for its it-status] he states "laśaku ataddhite." "laśaku" is a collective dvandva (samāhāra-dvandva). From "upadeśe'j anunāsika it" (A 1.3.2) "it"; from "ādir ñiṭuḍavaḥ" (A 1.3.5) "ādiḥ" (the initial); and from "ṣaḥ pratyayasya" (A 1.3.6) "pratyayasya" (of an affix) — [these] are carried forward (anuvṛtti). "ataddhite" is a locative in the sense of a genitive [i.e., "of a non-taddhita"]. The meaning: the l-kāra, ś-kāra, and k-varga that is the initial of an affix other than a taddhita receives the it-designation. He states this with "taddhita-varja..." [i.e., "the affix-initial l, ś, k-class, taddhitas excepted"].

Why "ataddhita" (not a taddhita)? [Consider] "karṇa-lalāṭāt kan-alaṅkāre" [a taddhita rule affixing "kan" in the sense of ornament]: karṇikā. Here the k-kāra, being a component of a taddhita, has no it-status; [for] if it did, then by "kiti ca" (A 7.2.118) and the like, vṛddhi would [wrongly] result. By this, the [contrary view] — that "in taddhitas beginning with l, ś, [etc.] there is no it-status simply for want of any purpose, and hence the mention 'ataddhita' is purposeless" — is refuted.

"iti śasaḥ" — when the ś-kāra receives the it-designation, there is elision (lopa) by "tasya lopaḥ" (A 1.3.9). The utterance of the ś-kāra [in the affix "śas"], however, serves to distinguish scopes in [rules] such as "jasaḥ śī" (A 7.1.17) and "tasmāc chaso naḥ" (A 6.1.103). When "rāma as" stands [śas having lost its ś], setting aside "akaḥ savarṇe dīrghaḥ" (A 6.1.101), and [where] "ato guṇe" (A 6.1.97) would [otherwise] apply, by "prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ" (A 6.1.102) there is the lengthening into the homogeneous prior vowel (pūrva-savarṇa-dīrgha); thus "rāmās" stands.

SK 196 · A 6.1.103V

तस्माच्छसो नः पुंसि ॥ १९६ ॥

tasmācchaso naḥ puṃsi

tasmāc chaso naḥ puṃsi — In the masculine, n is substituted for the s of śas (the accusative plural ending) when it follows that [pūrvasavarṇa-dīrgha].

Rule. In the masculine, the s of śas becomes n when it stands after the long vowel produced by prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ. "That" (tasmāt) in the sūtra refers to that long vowel.

Example.

rāma + śas → rāma + as → a + a merge into the long vowel of the stem's kind (SK 164) → rāmās

→ the s stands after that long vowel, and the noun is masculine → s → n → rāmān (accusative plural).

Applies when / blocked by. Only in the masculine; the rule is stated for the masculine only.

Siddhānta-kaumudī

पूर्वसवर्णदीर्घात्परो यः शसः सकारस्तस्य नः स्यात्पुंसि ॥

The s-kāra of śas that comes after the pūrvasavarṇa-dīrgha (the long homogeneous of the prior) — its substitute is n, in the masculine (puṃsi).

Tattvabodhinī

NSP p. 54–55

—तस्माच्छसो—। तच्छब्देन संनिहितः पूर्वसवर्णदीर्घः परामृश्यते । दीर्घमात्रपरामर्शे तु एतान् गाः पश्येत्यत्रापि नलप्रसङ्गात् । शस इत्यवयवपट्टी स चावयवः परत्वेन विशेष्यते पूर्वसवर्णदीर्घात्परस्य शसो- ऽवयवस्येति तदेतदाह—परो यः शसः सकार इति । परो यः शसिति न व्याख्यातम् । कृते पूर्वसवर्णदीर्घे ततः परस्य शसोऽसंभवात्

Bālamanoramā

तस्माच्छसो नः पुंसि - तस्माच्छसोनः ।प्रथमयोः पूर्वसवर्ण॑ इति पूर्वसूत्रकृतः संनिहितः पूर्वसवर्णदीर्घस्तस्मादित्यनेन परामृश्यते । दिक्शब्दयोगे पञ्चम्येषा । तेनपरस्ये॑त्यध्याहार्यम् । 'शस' इत्यवयवषष्ठी । स चावयवः परत्वेन विशेष्यते । स चावयवोऽर्थात् सकार एव, अन्यस्याऽसंभवात् । तदाह — [कृत]पूर्वेत्यादिना । कृतपूर्वेति किम् । दीर्घात्परस्य शसवयवस्येत्युक्तौ,एतान् गाः पश्ये॑त्यत्र गोशब्दात् शसःसस्यापि नत्वप्रसङ्गः । अतः [कृत] पूर्वसवर्णदीर्घादिति । 'गा' इत्यत्र च औतोम्शसोरित्याकार एकादेशः, न तु पूर्व सवर्णदीर्घ इति ततः परस्य न नत्वम् । शसः किम् । रामाः प्रकृते च नत्वे रामानिति रूपम् ।

tasmāc chaso naḥ puṃsi — The pūrvasavarṇa-dīrgha effected by the previous sūtra "prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ" (A 6.1.102), being close at hand, is what is referred to by "tasmāt". This ablative (pañcamī) is by construction with a directional word (dik-śabda-yoga); therefore "parasya" (of that which follows) is to be supplied. "śasaḥ" is a genitive denoting a part (avayava-ṣaṣṭhī), and that part is qualified by its being posterior (paratva); and that part is, by implication (arthāt), the s-kāra alone, since no other [part] is possible. He states this with "[the s of śas after the effected] pūrva[savarṇa-dīrgha]…". Why "effected (kṛtapūrva)"? If one said merely "of the śas-component after a long [vowel]", then in "etān gāḥ paśya" ("see those cows") the s of śas after the go-word would also wrongly incur n-substitution (natva). Hence "after the effected pūrvasavarṇa-dīrgha": for in "gāḥ" the ā is a single substitute (ekādeśa) by "auto'm śasoḥ" (A 6.1.93), not a pūrvasavarṇa-dīrgha, so the [s] following it does not get n. Why "śas" [specifically]? rāmāḥ [nominative plural, whose s is not that of śas, hence no natva]. And when the natva has taken place [on the s of śas], the form is "rāmān".

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 55 १ पदान्तस्येति—अत्र सूत्रे अनन्तरस्येति व्यवस्थापकन्यायाप्रवृत्तिवोध्या, अपदान्तस्येत्यनुवर्स्यैतस्य भाष्ये प्रस्थाख्यानात् । २ प्रत्ययविधिरिति—अत्र प्रत्ययग्रहणपरिभाषया न तदन्तग्रहणम् । प्रत्ययग्रहणे चापभ्यया इति तन्निपेधात् ।

SK 197 · A 8.4.2V

अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि ॥ १९७ ॥

aṭkupvāṅnumvyavāye'pi

aṭkupvāṅnumvyavāye'pi (8.4.2) — [The n → ṇ substitution after r/ṣ, taught in the previous rule, applies] even when [r/ṣ and the n] are separated (vyavāya) by aṭ, a guttural (ku = ka-varga), a labial (pu = pa-varga), āṅ (the preverb ā), or num (the nasal augment).

Rule. Within one pada, an n that follows r or ṣ becomes ṇ even when something intervenes between them, provided the intervening sounds are only these: an aṭ (any vowel, or h, y, v, r), a velar (ku), a labial (pu: p, ph, b, bh, m), the prefix āṅ, or the augment num — singly or in any combination. The basic rule that n → ṇ after r or ṣ is SK 235 (raṣābhyāṃ no ṇaḥ), printed later in this chapter; this rule extends it across intervening sounds, and it is what gives rāma its two retroflex forms.

Example.

rāmena (SK 201) → r … n with ā (an aṭ) and m (a labial) between → n → ṇ → rāmeṇa (instrumental singular).

rāmānām (SK 209) → r … n with ā, m, ā between → rāmāṇām (genitive plural).

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji explains two of the items. āṅ is listed so that this rule can override the prohibition "even when a pada intervenes" (SK 1057). num is listed to stand for the anusvāra, and could even be omitted, since the anusvāra and its kin are already taught inside aṭ. The next rule gives the one place the retroflexion must not reach.

Siddhānta-kaumudī

अट्कवर्गपवर्ग आङ् नुम् एतैर्व्यस्तैर्यथासंभवमिलितैश्च व्यवधानेऽपि रषाभ्यां परस्य नस्य णः स्यात्समानपदे । पदव्यवायेऽपी SK 1057ति निषेधं बाधितुमाङ्ग्रहणम् । नुङ्ग्रहणमनुस्वारोपलक्षणार्थम् । तच्चाऽकर्तुं शक्यम् । अयोगवाहानामट्सूपदेशस्योक्तत्वात् । इति णत्वे प्राप्ते ॥

By aṭ, the ka-varga (guttural class), the pa-varga (labial class), āṅ, and num — [taken] singly (vyasta), or, as far as possible (yathāsaṃbhavam), combined (milita) — even when there is intervention (vyavadhāna), the n following r or ṣ becomes ṇ, within the same pada (samānapade). The mention of āṅ serves to override the prohibition "padavyavāye'pi" ("even when a pada intervenes") (SK 1057). The mention of num (nuṅ) is intended as indicative (upalakṣaṇa) of the anusvāra; and it (the num-mention) can even be dispensed with, since it has [already] been stated that the ayogavāha sounds are taught within aṭ (aṭsu-upadeśa). Thus, ṇatva being [now] applicable —

Tattvabodhinī

NSP p. 55

—अट्कुप्वाङ्—। ‘रषाभ्याम्’ इति पञ्चमीनिर्देशाद्यवहितस्याप्राप्तौ वचनमिदम् । तत्र सर्वैर्व्यवायोऽसंभवी, एकैकमात्रव्यवाय इत्यपि नार्थः, शुभ्रादिषु शुभ्रपाठसामर्थ्यात् ‘सरूपाणाम्’ इत्यादिनिर्देशाच्चेत्यभिप्रेत्याह—द्व्यस्तैर्यथासंभवं मिलितैश्चेत्यादि । नन्वेवं कृत्स्नं कार्त्स्न्यमित्यादावडादिव्यवधानाभावाण्वात्मावेऽप्यादशैनेत्यादावड्व्यवधानादतिप्रसङ्गः । न च अडादिभिरेव व्यवधान इति नियमः, अप्राप्ते विधिरयमित्युक्तत्वात् । सत्यम् । योगविभागोऽत्र बोध्यः । ‘व्यवायेऽपि’ इत्येको योगो विध्यर्थः । ‘अट्कुप्वाङ्म्’ इत्यन्यो नियमार्थः । छान्दसो भिसो छक् ॥ अत्र योगविभागं विनापि निर्वाहः युक्तर इति तु नव्याः ॥ तथाहि । ‘अट्कुप्वाङ्’ इति सूत्रे ‘रषाभ्याम्’ अत्यनुवर्तते । पञ्चमीश्चुत्या ‘तस्मादित्युत्तरस्य’ इति परिभाषोपतिष्ठते । उपस्थितापि सा वचनप्रामाण्यादडादिव्यवाये न प्रवर्तते । तदन्यव्यवाये तु प्रवर्तत एव । अतएव—येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यादेकवर्णव्यवहितस्यैव इको गुणो न तु भिन्नतीत्यादावनेकव्यवहितस्येकः—इति ‘पुगन्तलघूपधस्य’ इति सूत्रे वक्ष्यति । एवं च यत्राडादिभिरेव व्यवधानं रामेणेत्यादौ तत्र भवत्येव णत्यम् । यत्र त्वडादिभिन्नेन व्यवधानमादशैनेत्यादौ तत्र न भवति । ‘तस्माद्’ इति परिभाषाया जागरूकत्वात् ॥—निषेधं वाञ्छितुमिति । तेन पर्याण्डमित्यत्र ‘उपसर्गादसमासेऽपि—’ णत्वं सिध्यतीति भावः ॥ उपलक्षणार्थमिति । नुमस्थानिकस्य स्वाभाविकस्य वानुस्वारमात्रस्योपलक्षणार्थं नुमश्रूणमित्यर्थः । तेन ‘वृहि वृद्धौ’ इदित्वानुम् तस्यानुस्वारः ‘तृंहू हिंसायाम्’ स्वाभाविकोऽत्रानुस्वारः । वृंहणं तृंहणम् उभयत्रापि णत्वं सिद्धम् ॥ —अयोगवाहानामिति । अविद्यमानो योगः प्रत्याहारेषु संवन्धो येषां ते अयोगाः अनुपदिष्टत्वादुपदिष्टैरगृहीतत्वाच्च प्रत्याहारसंवन्धशून्या इत्यर्थः । वाहयन्ति निर्वाहयन्ति प्रयोगमिति वाहाः । अयोगाश्च ते वाहाश्च अयोगवाहाः । अनुपदिष्टत्वे उपदिष्टैरगृहीतत्वे च सति श्रूयमाणा इत्यर्थः ॥—अद्रुखिति । निष्कर्षस्त्वकारोपरीति, तेन पयःस्वित्यादाविणः परस्येति षत्वं न भवति । अत एवोक्तं प्राक्—अनुस्वारविसर्गजिह्वामूलीयोपध्मानीयमानामकारोपरि—इति ॥—णत्वं न स्यादिति । ‘न भाभूपूकमिगमि—’ इत्यतो नेत्यनुवर्तत इति भावः

Bālamanoramā

अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि - अत्र नकारस्य णत्वप्राप्तिमाशङ्कितुमाह — अट्कुप्वाङ् ।रषाभ्यां नो णः समानपदे॑ इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते । तत्र 'न' इति षष्ठन्तम् । तेन च सूत्रेण रषाभ्यामव्यवहितपरस्य णत्वं विहितम् । रामेणेत्यादौ अडादिव्यवधानेऽपि प्राप्त्यर्थमिदमारब्धम् । अट्-प्रत्याहार, कुः-कवर्गः, पुः-पवर्गः । अट्च कुश्च पुश्च आङ् च नुम्च तैव्र्यवधानम्, तस्मिन् सत्यपि रषाभ्यां परस्य नस्य णत्वं न स्यात् । अतोऽडादिभिव्र्यस्तैर्यथासम्भवं मिलितैश्च व्यवायेऽपीति व्याख्येयम् । एवंचक्षुभ्नादिषु चे॑ति णत्वनिषेधसूत्रे 'क्षुभ्न' शब्दपाठोऽर्थवान् ।सरूपाणा॑मित्यादिनिर्देशाश्च उपपन्ना भवन्ति । तदाह — अटकवर्गेत्यादिना । विवरणावसरे अट् कवर्गेत्याद्यविभक्तिकनिर्देशाश्च न दूष्यन्ते, भाष्ये तथा बहुलमुपलम्भात् । समानपद इति । एकपद इत्यर्थः । अखण्डमेव पदमिह विवक्षितम् । तेन रामनामेत्यादौ नातिप्रसङ्गः । 'मातृभोगीण' इत्यादौ णत्वोपपत्तिस्तु तद्धिताधिकारे वक्ष्यते । अङा व्यवाये पर्याणद्धमित्युदाहरणम् । इह आङ्गहणाऽभावे तु उपसर्गादसमासेऽपीत्यत्र तदनुवृत्त्या णत्वं न स्यात् । नन्वड्व्यवाय इत्येवात्र णत्वं भविष्यति , किमाङ्ग्रहणेनेत्यत आह — नुङ्ग्रहणमिति । नुङ्ग्रहणेन अनस्वारो लक्ष्यते । प्रयोगानुसारादित्यर्थः । एवं च नुङ्ग्रहणं प्रत्याख्येयमित्याह — तच्चेति । ननु नुङ्ग्रहणाऽभावे तल्लक्षितानुस्वारस्य कथं लाभ इत्यत आह — अयोगवाहानमिति । न विद्यते योगो येषां वर्णसमाम्नाये ते अयोगाः । अनुपदिष्टाः, उपदिष्टैरगृहीताश्चेत्यर्थः । वाहयन्ति प्रयोगं निर्वाहयन्तीति वाहाः, अयोगाश्च ते वाहाश्च अयोगवाहाः=अनुस्वारविसर्गादयः । अट्सूपदेशस्य=पाठस्य हल्सन्धिनिरूपणावसरे उक्तत्वादित्यर्थः । स्पष्टं चैतद्धयवरट्सूत्रभाष्यवार्तिकयोः । उक्तं चात्रैव सूत्रे भाष्ये — ॒नार्थो नुङ्ग्रहणेन । अनुस्वारे कृते अड्व्यवाय इत्येवात्र णत्वं सिद्धम् इति । इति णत्वमिति । शसवयवस्य नकारस्य णकारे प्राप्ते इत्यर्थः ।

aṭkupvāṅnumvyavāye'pi — To raise the apprehension that the n here [in a form such as rāmeṇa] might undergo ṇatva, he says "aṭkupvāṅ...". The previous sūtra "raṣābhyāṃ no ṇaḥ samānapade" (A 8.4.1) is carried forward (anuvṛtti); there "naḥ" stands in the genitive (ṣaṣṭhī). By that sūtra, ṇatva is prescribed for [an n] immediately following (avyavahita-para) r or ṣ. This [present rule] is undertaken so that [ṇatva] may apply in rāmeṇa and the like even when there is intervention by aṭ, etc. aṭ is a pratyāhāra; ku is the ka-varga; pu is the pa-varga. aṭ, and ku, and pu, and āṅ, and num — the intervention by these: even when that is present, the ṇatva of an n following r/ṣ would [otherwise] not occur. Therefore it is to be explained thus: "even when there is intervention by aṭ, etc., [taken] singly or combined as far as possible." On this account the inclusion of the word kṣubhna in the ṇatva-prohibition sūtra "kṣubhnādiṣu ca" (A 8.4.39) is meaningful (arthavat), and references such as "sarūpāṇām" (A 1.2.64) become intelligible (upapanna). This he [Bhaṭṭoji] states with "aṭ-kavarga," etc. At the point of exposition (vivaraṇa), the case-less designations "aṭ, kavarga," etc., are not faulty, since such usage is amply found (bahulam) in the Bhāṣya. "samānapade" — meaning "in one pada" (ekapada); an undivided (akhaṇḍa) pada alone is intended here, so that there is no over-application (atiprasaṅga) in cases like rāma-nāma. The derivation of ṇatva in cases like mātṛbhogīṇa will be treated in the taddhita-section. For intervention by āṅ, the example is paryāṇaddham; here, in the absence of the āṅ-mention, ṇatva would not occur at "upasargād asamāse'pi" (A 8.4.14) through the anuvṛtti of that [āṅ]. Objection: ṇatva will occur here simply by "aṭ-intervention" [ā being an aṭ vowel]; what use, then, is the āṅ-mention? To this he says "nuṅgrahaṇam...": by the mention of nuṅ the anusvāra is indicated (lakṣyate) — meaning, in accordance with usage (prayoga). And thus, [holding] that the nuṅ-mention is to be dispensed with (pratyākhyeya), he says "tat ca." Objection: in the absence of the nuṅ-mention, how is the anusvāra (which it indicates) obtained? To this he says "ayogavāhānām." Those which have no place (yoga) in the varṇa-samāmnāya [the syllabary] are ayoga — meaning, the un-taught (anupadiṣṭa), and those not included among the taught. Those which sustain usage (prayogaṃ nirvāhayanti) are vāhas; ayoga and vāha [together] = ayogavāha, namely the anusvāra, visarga, and the like. [As for "aṭsu-upadeśa":] because their teaching within aṭ — i.e., their recitation (pāṭha) — has [already] been stated in the course of discussing the hal-sandhi (hal-sandhi-nirūpaṇa); and this is clear in the Bhāṣya and the vārttika on the sūtra "hayavaraṭ" [the Śivasūtra ha-ya-va-ra-ṭ]. And it is stated in the Bhāṣya on this very sūtra: "There is no need of the nuṅ-mention; once the anusvāra is effected, ṇatva here is established simply by aṭ-intervention (aḍvyavāya)." "iti ṇatvam" — meaning, when ṇatva is obtained for the n belonging to śas [i.e., the n that has replaced its s].

translator notes

translator The objection 'what use is the āṅ-mention, since aṭ already covers ā?' is answered by the anuvṛtti-purpose stated just before it — that āṅ is needed to feed the ṇatva of 'upasargād asamāse'pi' (A 8.4.14). Bhaṭṭoji's 'nuṅgrahaṇam' then opens a fresh point (the num); the transition 'ata āha — nuṅgrahaṇam iti' is compressed in the source.

SK 198 · A 8.4.37V

पदान्तस्य ॥ १९८ ॥

padāntasya

padāntasya (8.4.37) — [The n-to-ṇ retroflexion (ṇatva) taught by raṣābhyāṃ no ṇaḥ] does not apply to a pada-final n.

Rule. An n at the end of a pada is not made retroflex. This protects the accusative plural.

Example.

rāmān → r … n with only ā, m, ā between, so SK 197 would apply → but this n ends the pada → no change → rāmān.

Siddhānta-kaumudī

पदान्तस्य नस्य णत्वं न स्यात् । रामान् ॥

The ṇatva (retroflexion to ṇ) does not occur for a pada-final n. [Example:] rāmān [acc. pl.].

Bālamanoramā

पदान्तस्य - पदान्तस्य । 'रषाभ्यां नो ण' इत्यनुवर्तते ' न भाभूपू' इत्यतोने॑ति च, तदाह — पदान्तस्येति । अथ तृतीयाविभक्तिः । तत्र टा इति टकारस्य 'चुटू' इतीत्संज्ञायां लोपः । टकारोच्चारणं तु 'टाङसिङसां'द्वितीयाटौस्स्वि॑त्यादौ विशेषणार्थम् ।

padāntasya — From "raṣābhyāṃ no ṇaḥ [samānapade]" [A 8.4.1] the [ṇatva] is carried forward (anuvṛtti); and from "na bhābhūpū…" [A 8.4.34] the negation "na" is carried forward. He states this with "padāntasya" [the ṇatva does not apply to a pada-final n].

Now the third (instrumental) case: there, in the affix ṭā, the ṭ receives it-designation by "cuṭū" [A 1.3.7] and is elided (lopa). The [nominal] pronunciation of the ṭ [in citing the affix ṭā] serves only to qualify [ṭā] in [rules such as] "ṭā-ṅasi-ṅasām…" [A 7.1.12] and "dvitīyā-ṭauḥ-svi…" and the like.

SK 199 · A 1.4.13अङ्गसंज्ञा

यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् ॥ १९९ ॥

yasmāt pratyayavidhistadādi pratyaye'ṅgam

yasmāt pratyayavidhis tadādi pratyaye 'ṅgam — 1.4.13. The word-form beginning with (tadādi) that [base] from which a suffix (pratyaya) is prescribed (vidhi) receives the saṃjñā aṅga when that suffix follows (pratyaye).

Rule. The form that begins with the base after which an affix is prescribed is named aṅga when that affix follows. So when su follows rāma, rāma is the aṅga; and once a form has grown — say, a root plus a class-sign — the whole of it, from the base onward, is the aṅga before the next affix.

Example.

rāma + su → su is prescribed after a prātipadika, and rāma begins with that base → rāma is the aṅga before su.

bhava + mi (in bhavāmi, "I am") → the affix mi is prescribed after the root bhū → the form beginning with the root, bhava, including the class-sign a, is the aṅga. This is the point of "beginning with that" (tadādi).

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji gives three cautions. "Beginning with that" (tadādi): the aṅga is the whole form from the base onward, so in bhavāmi it is bhava, class-sign included, as the Example shows. "Prescribed" (vidhi): in strī and iyatī the item concerned is not one after which the affix was prescribed, so it is not an aṅga. "When the affix follows": the name belongs to the form before the affix, not to the form together with the affix, nor to anything larger.

Siddhānta-kaumudī

यः प्रत्ययो यस्मात्क्रियते तदादि शब्दस्वरूपं तस्मिन्प्रत्यये परेऽङ्गसंज्ञं स्यात् । भवामि भविष्यामीत्यादौ विकरणविशिष्यस्याऽङ्गसंज्ञार्थं तदादिग्रहणम् । विधिरिति किम् । स्त्री इयती । प्रत्यये किम् । प्रत्ययविशिष्टस्य ततोऽप्यधिकस्य वा माभूत् ॥

The suffix (pratyaya) that is prescribed from a given [base] — the word-form (śabda-svarūpa) beginning with that [base] (tadādi) receives the saṃjñā "aṅga" when that suffix follows. In "bhavāmi," "bhaviṣyāmi," and the like, the mention of "tadādi" (tadādi-grahaṇa) serves to give the aṅga-saṃjñā to the [stem] qualified by the vikaraṇa (i.e., bhava-, bhaviṣya-, which include the vikaraṇa).

Why "vidhi" (prescription)? [The counter-example:] strī, iyatī.

Why "pratyaye" (when a suffix follows)? So that [the saṃjñā] should not apply to what is qualified by the suffix, or to something even greater than that.

Tattvabodhinī

NSP p. 55–56

—यस्मात्—॥—तदादीति । तत्प्रकृतिरूपमादिर्यस्य शब्दस्वरूपस्येति वहुव्रीहिः ॥ ननु ‘यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदङ्गम्’ इत्येवास्तु किमादिग्रहणेनेत्यत आह—भवामीत्यादि । प्रकृतिमात्रस्य तु व्यपदेशिवद्भावेन तदादित्वादङ्गत्वम्, तेन कर्ता कारक इत्याद्यपि सिध्यतीति भावः ॥ —अङ्गसंज्ञार्थमिति । अन्यथा ‘अतो दीर्घो यत्रि’ इति दीर्घो न स्यादिति भावः । न चारम्भसामर्थ्यादेव दीर्घः स्यादिति वाच्यम् । ‘पय गतौ’, ‘वय गतौ’ आभ्यां यङ्छुकि पापामि पापावः वावामि वावाव इत्यादौ चरितार्थत्वात् ॥—स्त्री इयतीति । इदमः परिमाणे वतुप् । ‘किमिदंभ्यां वो घः’ इति घस्तस्य इयादेशः । ‘इदकिमोः—’ इति—इश् ‘यस्येति च’ इति इंशो लोपः । ‘उगितश्च’ इति डीप् । सत्यां हि संज्ञायां स्त्रीशब्दस्य ‘यस्येति च’ इति लोपः स्यात् । न चेशो लोपस्य ‘असिद्धवदत्राभात्’ इत्यसिद्धत्वान्नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । ‘प्राग्भादसिद्धत्वम्’ इति पक्षाभ्युपगमादनित्यत्वाद्वेति व्याख्यातारः ॥ नव्यास्तु स्त्री अं पश्यतीत्यत्र स्त्रीशब्दस्य ‘स्त्रियाः’ इति इयङ् स्यात् । अकारादमि कृते ‘अमि पूर्वः’ इत्येकादेशस्य परादिवद्भावेन प्रत्ययत्वात् । अततेर्डप्रत्यये टिलोपे च सत्यकारस्य स्वत एव प्रत्ययत्वाच्च । विधिग्रहणे कृते तु नायं दोषः प्रसज्यते । अम्प्रत्ययस्याकाराद्भ्रत्ययस्य चाततेर्विहितत्वेऽपि स्त्रीशब्दादविधानात् ॥ स्यादेतत् । वतुपोऽम्प्रत्ययस्य च स्त्रीशब्दादविधानेऽपि सोर्विधिरस्त्वेति तद्दोषतादवस्थमिति चेन्मैवम् । संनिधानवलेन यस्मात् यः प्रत्ययो विहितस्तस्मिन् तदङ्गमिति व्याख्यानात् ॥—प्रत्यये किमिति । तदादिरूपं कियदित्यपेक्षायां यस्मात्प्रत्यय इति प्रत्ययस्य श्रुतत्वात्प्रत्ययपर्यन्तमेवाङ्गं भविष्यतीति मत्वा प्रश्नः । प्रत्ययस्य श्रुतत्वेऽपि प्रत्ययविशिष्टं ततोऽप्यधिकं वा निरवधिकमङ्गं स्यात् तदादीत्यस्यार्थनिर्णये प्रत्ययश्रवणस्योपक्षयादित्याशयेन व्याचष्टे—प्रत्ययविशिष्टस्येत्यादिना । प्रत्ययविशिष्टस्येति किम् । वमश्च । अत्र विशिष्टस्याङ्गसंज्ञायाम् ‘उरत्’ इत्यदादेशस्य परनिमित्तलालाभात् ‘अचः परस्मिन्—’ इति स्थानिवत्त्वाप्रवृत्त्या ‘न संप्रसारणे—’ इति निषेधाभावादभ्यासस्य पुनरपि संप्रसारणं प्रवर्तेत । तथा भ्वर्थं श्र्यर्थमित्यत्र ‘अचि श्रुधातुभ्रुवाम्’ इति इयङ्कुवङौ स्यातामुक्तरीत्या अचीत्यनेनाजादौ प्रत्यय इत्यलाभात् । ततोऽधिकस्याङ्गसंज्ञायां तु ‘देवदत्त ओदनमपाक्षीत्’ इत्यत्र देवदत्तशब्दात्प्रागङ्गागमः स्यादेवदत्तशब्दात्प्रत्ययस्य विहितत्वेन लुङः प्राग्वर्तिसमुदायस्याङ्गलात् । द्वितीयप्रत्ययग्रहणे कृते तु न कोऽपि दोषः प्रसज्यते ॥ अन्ये तु यस्माल्लुङादिविधिः प्रत्यासत्त्या तस्यैवाङ्गस्याङ्गागमः स्यादिति ततोऽप्यधिकस्येतदनास्थयोक्तं किंतु एतस्यापि विशिष्टस्याङ्गत्वे यद्दूषणं तदेवेत्याहुः ॥—टाङ्कसि—। ‘अतो भिस ऐस्’ इत्यस्मादनुवृत्तेन अत इत्यनेन सामानाधिकरण्येन विशेषणात् ‘अङ्गस्य’ इत्यधिकृतं षष्ठ्यन्तमपि पञ्चम्या विपरिणम्यते विशेषणेन तदन्तविधिस्तदाह—अकारान्तादङ्गादिति

Bālamanoramā

यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् - राम-आ इति स्थिते अङ्गकार्यं वलिधास्यन्नङ्गसंज्ञामाह - यस्मात्प्रत्ययविधि । यस्मादिति । प्रकृतिभूतादित्यर्थः । यः प्रत्यय इति । यच्छब्दान्तराध्याहारस्तु प्रत्यासत्तिलभ्यः । स च यस्माद्यस्य प्रत्ययस्य विधिस्तस्मिन्प्रत्यये तदादेरङ्गसंत्रेत्यर्थलाभाय । तत्प्रकृतिरूपमादिर्यस्य तत् — तदादि । नपुंसकवाशाच्छब्दरूपमित्यध्याहार्यम् । तदाह — तदादि शब्दस्वरूपमिति । प्रकृते च रामशब्दस्य प्रकृतिमात्रस्य तदादित्वं व्यभूधातोर्लट् । मिप् । कर्तरि शवबिति विकरणसंज्ञः शप् । गुणावादेशौ अतो दीर्घो यञीति भवेत्यङ्गस्य दीर्घः । भवामीति रूपम् । तथा भूधातोर्लृट् मिप् । 'स्यातासी लृलुटोः' इति विकरणसंज्ञः स्यः । इट् गुणावादेशौ । षत्वम् ।अतो दीर्घो यञी॑ति 'भविष्य' इत्यङ्गस्य दीर्घः । भविष्यामी॑ति रूपम् । अत्र आदिग्रहणाऽभावे मिप्प्रत्यये परतो भू इति प्रकृतिमात्रस्य अङ्गसंज्ञा स्यात्, भूशब्दादेव मिप्प्रत्ययविधेः, नतु 'भव' इत्यस्य, 'भविष्य' इत्यस्य च विकरणविशिष्टस्य, ततो मिप्प्रत्ययविधेरभावात् । ततश्चअतो दीर्घो यञी॑ति मिप्प्रत्यये परतो दीर्घो न स्यात् । अत आदिग्रहणमित्यर्थः । विधिरिति किमिति । यस्माद्यः प्रत्यय#ः । परत्वेन श्रूयते तदादि शब्दरूपं तस्मिन् प्रत्यये अङ्गसंज्ञामित्येतावतैव सिद्धे विधिग्रहणं किमर्थमिति प्रश्नः । स्त्री इयतीति । इदं परिमाणमस्या इत्यर्थे इदंशब्दात् 'किमिदंभ्यां वो घः' इति वतुप्, वस्य घश्च । तस्य इयादेशः । 'इदंकिमोः' इति इदम् ईश् । शित्त्वात्सर्वादेशः । ई-इयत् इति स्थिते 'यस्येति च' इतीकारलोपः । इयदिति प्रत्ययमात्रमवशिष्यते ।उगितश्चे॑ति ङीपि इयतीति रूपम् । अत्र विधिग्रहणाऽभावे स्त्री-इयतीत्यत्र रेफादीकारस्य 'स्त्रियाः' इत्यङ्गकार्यमियङ् स्यात् । स्त्रीशब्दात्परत्वेन इयदिति प्रत्ययस्य श्रूयमाणत्वात् । न च यस्येति लोपस्याभीयत्वेना.ञसिद्धत्वादजादिप्रत्ययपरकत्वाऽभावान्नात्र इयङः प्राप्तिरिति वाच्यम्, अन्यूनानतिरिक्तसमानाश्रये कार्ये कर्तव्य एव आभीया.ञसिद्धत्वस्य प्रवृत्तेः । अस्ति च यस्येति चेति शास्त्रापेक्षया 'स्त्रिया' इति सूत्रे अधिकस्य स्त्रीशब्दस्यापेक्षा । कृते तु विधिग्रहणे इयङत्र न भवति, बतुप् इदम एवात्र विहितत्वेन तस्मिन् परे स्त्रीशब्दस्याङ्गत्वाऽभावात् । न च यस्येति लोपस्य इयङि कर्तव्ये अचः परस्मिन्निति स्थानिवद्भावः शङ्क्यः, पदान्तविधौ तन्निषेधात् । स्त्रीशब्दस्य सुनिरूपिताङ्गत्वेऽपि नेयङ्, प्रत्यासत्त्या अजादिप्रत्ययनिरूपिताङ्गत्वे तत्प्रवृत्तेः । प्रत्यये किमिति ।यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदाद्यङ्ग॑मित्येतावदेवास्त्वित्यर्थः । प्रत्ययविशिष्यस्य ततो ।ञप्यधिकस्य वा मा भूदिति । तदादि शब्दरूपं कियदित्यपेक्षायामविशेषात्प्रत्ययविशिष्टं वा, ततोऽप्यधिकं वा निरवधिकमङ्गं स्यात् । नच यस्मात्प्रत्ययेति प्रत्ययस्य श्रुतत्वात्प्रत्ययावध्येवाङ्गत्वं भविष्यतीति वाच्यम्, यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादीत्यर्थसमर्पणेन तस्य प्रत्ययग्रहणस्य चरितार्थत्वात् । ततश्च प्रत्ययविशिष्टस्याङ्गत्वे वव्रश्चेत्यत्र प्रत्ययविशिष्टस्याङ्गत्वेन उरदित्यादेशस्य परनिमित्तत्वाऽलाभादचः परस्मिन्निति स्थानिवत्त्वाऽप्रवृत्त्या 'न सम्प्रसारण' इति सम्प्रसारणनिषेधो न स्यात् । अधिकस्याङ्गत्वे चदेवदत्त् ओदनमापाक्षी॑दित्यादौ देवदत्तादिशब्दोत्तरं सुपं निमित्तीकृत्य लुङ्पर्यन्तमङ्गत्वात्तस्य लुङ्परत्वेन देवदत्तादिशब्दात्पूर्वमप्यडापत्तिः, अङ्गसंज्ञायाः प्रत्ययनिमित्तत्वाऽभावेन लुङादिनिरूपिताङ्गस्येत्यर्थस्य दुर्लभत्वात् ।॒प्रत्यये॑ इत्युक्तौ तु न कोऽपि दोष इत्यलम् ।

yasmāt pratyayavidhis tadādi pratyaye 'ṅgam — With "rāma-ā" standing, and being about to state the aṅga-operation, [Bhaṭṭoji] states the saṃjñā "aṅga" [with the sūtra] "yasmāt pratyayavidhi..."

"yasmāt" — meaning, from [the base] that serves as the prakṛti (the base-form).

"yaḥ pratyayaḥ" (the suffix which) — the supplying (adhyāhāra) of a further relative word "yad," to construe with "pratyaya," is obtained by proximity (pratyāsatti). And that [supplied element] serves to yield the sense: "in the following of whichever suffix, whose prescription is [made] from a given [base], the [form] beginning with that [base] gets the aṅga-saṃjñā." "tadādi" is analyzed [as a bahuvrīhi]: that which has, as its beginning (ādi), the form of that [base] as prakṛti. On account of the neuter gender [of tadādi], the word "śabda-rūpa" (word-form) is to be supplied; this [Bhaṭṭoji] states with "tadādi śabda-svarūpam." And in the present case, being tadādi belongs to the mere stem "rāma."

[Derivation of bhavāmi:] From the root bhū, laṭ; mip; by "kartari śap" (A 3.1.68) the vikaraṇa named śap; guṇa and the ava-substitution (avādeśa), [giving bhava]; by "ato dīrgho yañi" (A 7.3.101) lengthening of the aṅga "bhava" [before the yañ-consonant of mi]. The form is "bhavāmi." Likewise, from bhū, lṛṭ; mip; by "syatāsī lṛluṭoḥ" (A 3.1.33) the vikaraṇa "sya"; the iṭ-augment; guṇa and the ava-substitution; ṣatva; by "ato dīrgho yañi" the lengthening of the aṅga "bhaviṣya." The form is "bhaviṣyāmi."

Here, in the absence of the mention of "ādi" (tadādi-grahaṇa), when the suffix mip follows, the aṅga-saṃjñā would belong only to the mere prakṛti "bhū," since the prescription of the suffix mip is from the word "bhū" alone, and not from "bhava" or "bhaviṣya" — which are qualified by the vikaraṇa — because from those the prescription of mip does not come. And therefore, by "ato dīrgho yañi," when mip follows, the lengthening would not take place [the aṅga being only "bhū"]. Hence the mention of "ādi." That is the meaning.

"Why 'vidhi'?" The question: since the result is already achieved by just "[the base] from which a suffix is heard as following — the word-form beginning with that gets the aṅga-saṃjñā when that suffix follows," what is the purpose of including "vidhi" (prescription)?

[The counter-example:] "strī, iyatī." In the sense "her measure is this (idam parimāṇam asyāḥ)," from the word "idam," by "kimidaṃbhyāṃ vo ghaḥ" (A 5.2.40) the suffix vatup, with the substitution "gha" for "va," and the substitution "iya" for that; by "idaṃkimoḥ..." the substitution "īś" for "idam," which, being marked with ś (śit), is a substitute for the whole (sarvādeśa). With "ī-iyat" standing, by "yasyeti ca" (A 6.4.148) there is elision of the ī (īkāra-lopa); only the suffix "iyat" remains; by "ugitaś ca" (A 4.1.6) the ṅīp [feminine], giving the form "iyatī."

Here, in the absence of "vidhi," in "strī-iyatī" the ī after the r would undergo the aṅga-operation "iyaṅ" by "striyāḥ" (A 6.4.79), since the suffix "iyat" is heard as following the word "strī." Objection: But it should not be said that, since the elision by "yasyeti ca," being an ābhīya operation, is asiddha (treated as not having taken effect), there is no vowel-initial suffix following, and hence iyaṅ does not obtain here. Response: because the asiddhatva of the ābhīya [section] operates only when the operation to be performed has exactly the same locus (samānāśraya), neither less nor more (anyūna-anatirikta); and here, relative to the rule "yasyeti ca," the sūtra "striyāḥ" requires the additional word "strī" [i.e., a larger locus, so the loci are not identical, and asiddhatva does not block iyaṅ]. But once "vidhi" is included, iyaṅ does not occur here, because vatup is prescribed after "idam" alone; hence, when it follows, the word "strī" has no aṅga-status [with respect to it].

Nor should one suspect that, for iyaṅ to be performed, the ī elided by "yasyeti ca" has sthānivadbhāva by "acaḥ parasmin..." (A 1.1.57) [and so counts as still present, making "iyat" vowel-initial], because that [sthānivadbhāva] is prohibited in a pada-final operation (padānta-vidhi). Even if the word "strī" had well-established aṅga-status, still there would be no iyaṅ, because iyaṅ operates only on an aṅga defined by a vowel-initial suffix through proximity (pratyāsatti).

"Why 'pratyaye'?" Meaning: let it be just "yasmāt pratyayavidhis tadādy aṅgam" [without "pratyaye"]. [Bhaṭṭoji answers:] "so that it should not [apply] to [the base] qualified by the suffix, or to something even greater than that." When one asks how far the "word-form beginning with that" extends, then, since there is no specification, the aṅga would be either [the base] qualified by the suffix, or something even greater, without limit (niravadhika). Objection: But it should not be said that, since the suffix is mentioned in "yasmāt pratyaya-," the aṅga-status will extend only up to the suffix as its limit (pratyaya-avadhi). Response: because that mention of "pratyaya" has already served its purpose (caritārtha) in conveying the sense "[the base] from which the prescription of the suffix, beginning with that."

And therefore, if [the base] qualified by the suffix were the aṅga, then in "vavraśca-" [√vraśc], because the substitute "ur" would not obtain the status of being conditioned by what follows (para-nimittatva) — the aṅga being the suffix-qualified stretch — and so the sthānivadbhāva by "acaḥ parasmin" not operating, the prohibition of saṃprasāraṇa by "na saṃprasāraṇe..." (A 6.1.37) would not take effect. And if something still greater were the aṅga, then in "devadatta odanam apākṣīt" and the like, taking the sup after "devadatta" etc. as the condition, the aṅga-status extending up to the luṅ [verb] — since that aṅga is followed by luṅ — the aṭ-augment would wrongly attach even before the word "devadatta"; for the sense "an aṅga defined by luṅ etc." would be hard to obtain, the aṅga-saṃjñā not being conditioned by [a specific] suffix. But when "pratyaye" is stated, there is no fault at all. Enough of this.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 56 जङ्ग्वामिति—बाधित्वेति शेषः, अन्यथाऽवसाने चर्त्वस्य पदान्तजङ्ग्वापवादत्वाच्छ्रुतरं त्रिस्रोऽनुयायमो न युक्तः स्यात् ।

translator notes

textual The digital source has minor garbles followed here without silent emendation: 'व्यभूधातोर्लट्' (a stray 'vya' before the bhavāmi derivation, read as '[iti]; bhūdhātor laṭ'); 'अङ्गसंत्र' for aṅga-saṃjñā; 'श्रूयते' preceded by a stray '#' in 'यः प्रत्यय#ः'; 'बतुप्' for vatup; and 'वाच्#ं' for vācyam. The evident readings are followed.

SK 200 · A 6.4.1अङ्गाधिकारः

अङ्गस्य ॥ २०० ॥

aṅgasya

aṅgasya — 'Of an aṅga.' A governing heading (adhikāra) in the genitive: the operations taught in the sūtras that follow are to be understood as applying to that which bears the term aṅga (the base to which an affix is or is to be added).

Rule. "Of the aṅga." A heading in the genitive, read into the rules that follow: each of them is understood as an operation on an aṅga. The lengthenings and vowel changes of the stem in this chapter — SK 202, 205, 207, 209 and the rest — are all "of the aṅga".

Example.

supi ca (SK 202) → read with this heading: "the a of the aṅga becomes long before a sup beginning with yañ".

Siddhānta-kaumudī

इत्यधिकृत्य ॥

Having taken this [word aṅgasya] as a governing heading (adhikāra), [the operations of the following sūtras are stated]. — That is, the genitive "aṅgasya" is established as an adhikāra that carries forward (anuvartate) over the subsequent rules, so that each of them is to be read as operating "on the aṅga."

SK 201 · A 7.1.12V

टाङसिङसामिनात्स्याः ॥ २०१ ॥

ṭāṅasiṅasāminātsyāḥ

ṭāṅasiṅasām ināt syāḥ — 7.1.12. After a stem ending in a, ina, āt, and sya are substituted for ṭā, ṅasi, and ṅas respectively.

Rule. After an aṅga ending in a, the endings ṭā, ṅasi and ṅas are replaced, in order, by ina, āt and sya. This is a substitute for the ending, not for the stem; and being of more than one sound, each replaces the whole ending.

Example.

rāma + ṭā → ṭā → ina → rāma + ina → a + i → e (ād guṇaḥ, SK 69) → rāmena → n → ṇ (SK 197) → rāmeṇa (instrumental singular).

rāma + ṅasi → ṅasi → āt → rāma + āt → a + ā → ā (SK 85) → rāmāt (ablative singular; its final consonant is treated at SK 206).

rāma + ṅas → ṅas → sya → rāmasya (genitive singular).

Watch out. The order in the sūtra is the order of the substitutes: ṭā gets ina, ṅasi gets āt, ṅas gets sya. Matching one list to another in order is the standard way a sūtra pairs items.

Siddhānta-kaumudī

अकारान्तादङ्गाट्टादीनां क्रमादिनादय आदेशाः स्युः । णत्वम् । रामेण ॥

After an aṅga ending in a, the substitutes ina, āt, sya come, respectively, for ṭā, ṅasi, and ṅas. [Then] retroflexion (ṇatva). rāmeṇa.

Bālamanoramā

टाङसिङसामिनात्स्याः - टाङसिङसाम् ।अङ्गस्ये॑त्यधिकृतं पञ्चम्या, विपरिणम्यते । 'अतो भिस' इत्यस्मात् 'अत' इति पञ्चम्यन्तमनुवृत्तमङ्गस्य विशेषणम् । तदन्तविधिः । तदाह — अकारान्तादङ्गादिति ।परेषा॑मिति शेषः ।क्रमा॑दिति यथासङ्ख्यसूत्रलब्धम् । टादीनामिति । टा-ङसि-ङसामित्यर्थः । इनादय इति । 'इन-आत्-स्य' एते इत्यर्थः । राम-इनेति स्थिते आद्गुणः । णत्वमिति ।अटकुप्वा॑ङिति नकारस्य णकार इत्यर्थः । राम-भ्याम् इति स्थितेन विभक्ता॑विति मस्य नेत्त्वम् ।

ṭāṅasiṅasām ināt syāḥ — ṭāṅasiṅasām. The adhikāra "aṅgasya" (genitive, "of an aṅga") is transformed into the ablative (pañcamī), [aṅgāt, "after an aṅga"]. From "ato bhisa…" [A 7.1.9], the ablative-ending word "ataḥ" ("after a [stem] ending in a") is carried forward (anuvṛtti) and qualifies aṅga; hence the tadanta-vidhi ["ending in a"]. He states this by "after an aṅga ending in a." "Of the following [affixes]" (pareṣām) is to be supplied. "Respectively" (kramāt) is obtained from the yathāsaṅkhya rule ["yathāsaṅkhyam anudeśaḥ samānām", A 1.3.10]. As for "ṭā etc." — it means ṭā, ṅasi, ṅas; as for "ina etc." — it means these: ina, āt, sya. When "rāma-ina" stands, there is ād guṇaḥ [A 6.1.87, giving rāmena]. As for "ṇatva" — by "aṭ-ku-pv-āṅ-num-vyavāye 'pi" [A 8.4.2] the n-kāra becomes ṇ-kāra [giving rāmeṇa]. When "rāma-bhyām" stands, by "na vibhaktau tusmāḥ" [A 1.3.4] the m [of bhyām] does not receive the it-designation.

SK 202 · A 7.3.102V

सुपि च ॥ २०२ ॥

supi ca

supi ca — And before a sup [affix] beginning with a yañ-consonant, the [final short] a of the aṅga is likewise lengthened.

Rule. The final a of an aṅga becomes long before a sup affix beginning with a yañ consonant (y, v, r, l, the nasals, and the voiced stops jh, bh, gh, ḍh, dh, j, b, g, ḍ, d). Of the case-endings, bhyām, bhis and bhyas begin with bh, a yañ.

Example.

rāma + bhyām → the stem's a stands before a yañ-initial sup → a → ā → rāmābhyām (instrumental, dative and ablative dual).

Applies when / blocked by. bhis and bhyas also begin with a yañ, but they are plural and are claimed first by SK 203 and SK 205.

Siddhānta-kaumudī

यञादौ सुपि परेऽतोऽङ्गस्य दीर्घः स्यात् । रामाभ्याम् ॥

Before a sup [affix] beginning with a yañ-consonant, the "a" of the aṅga becomes long. Example: rāmābhyām (rāma + bhyām → rāmābhyām).

Tattvabodhinī

NSP p. 56

—सुपि च । यजीत्यनुवर्तते । अल्पग्रहणात्तदादिविधिरित्याह—यजादौ सुपीति । यजि किम् । रामः । अत इति किम् । अग्निभ्याम्

Bālamanoramā

जसि च - जसि च । 'ह्रस्वस्य गुणः' इत्यनुवर्तते ।अह्गस्ये॑त्यधिकृतं ह्रस्वेन विशेष्यते । तेन तदन्तविधिः । तदाह — ह्रस्वान्तस्येत्यादिना । हरय इति । अलोऽन्त्यपरिभाषयाऽन्त्यस्य गुणः । इकारस्य तालुस्थानसाम्यादेकारः । अयादेशः । रुत्वविसर्गाविति भावः ।

jasi ca — The phrase "hrasvasya guṇaḥ" (guṇa of the short [vowel]) is carried forward (anuvṛtti). The governing term "aṅgasya" (of the aṅga) is qualified by "hrasva" (short); hence the operation applies to an aṅga ending in a short [vowel] (tadantavidhi). He states this with "hrasvāntasya..." (of that which ends in a short [vowel]) and so on. "harayaḥ" — By the paribhāṣā "alo'ntyasya" (A 1.1.52, an operation affects the final letter), guṇa [replaces] the final [vowel of hari]. Because the i-kāra shares the same (palatal) place of articulation, the [guṇa substitute] is an e-kāra (hari → hare). Then the ay-substitution (ayādeśa) [applies: hare + as → haray + as], and then rutva and visarga [give harayaḥ] — that is the idea.

translator notes

textual This Bālamanoramā block is captioned by the pratīka <<jasi ca>> and comments on the sūtra jasi ca — the guṇa lengthening/substitution that yields harayaḥ (hari + jas) — whereas the unit's sūtra is supi ca (7.3.102), which the Kaumudī block correctly illustrates with rāmābhyām. The digitized commentary thus appears misaligned with its sūtra. The transmitted reading is preserved and translated as given; the mismatch is flagged, not emended.

SK 203 · A 7.1.9V

अतो भिस ऐस् ॥ २०३ ॥

ato bhisa ais

ato bhisa ais — After an a-ending aṅga, ais is the substitute for bhis (the instrumental plural ending).

Rule. After an aṅga ending in a, the ending bhis is replaced by ais. Because ais has more than one sound, it replaces the whole of bhis (anekāl śit sarvasya), not just its last sound.

Example.

rāma + bhis → bhis → ais → rāma + ais → a + ai → ai (vṛddhir eci, SK 72) → rāmais → s → ru → visarga → rāmaiḥ (instrumental plural).

Siddhānta-kaumudī

अकारान्तादङ्गाद्भिस ऐस् स्यात् । अनेकाल्त्वात्सर्वादेशः । रामैः ॥

After an a-kāra-ending aṅga, in place of bhis, ais is [the substitute]. Because it has more than one phoneme (anekāl), it is a substitute for the whole (sarvādeśa). rāmaiḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 56

—अतो भिस ऐस् । ननु एस् इत्येवास्तु । न च ‘अतो गुणे’ इति पररूपापत्तिः । एकारोच्चारणवैयर्थ्यापत्तेः । अन्यथा इसमेव विदध्यात् इति चेत्सत्यम् । एदैतोर्द्विमात्रलाविशेषेण गौरवाभावात् । ‘वहुलं छन्दसि’ इत्यत्र अनतोऽपि भवति । नयैरिति काशिकोदाहृतप्रयोगस्य ऐस्करणं विना अनिर्वाहाच्च ॥ केचिदैस्करणं निर्जरसैरित्यैकारश्रवणार्थमिति व्याचल्युः । तच्चिन्त्यं संनिपातपरिभाषया जरसादेशाप्रवृत्तेर्निर्जरैरित्येव भाष्ये सिद्धान्तितलात्

Bālamanoramā

अतो भिस ऐस् - अतो भिस ऐस् । 'अत' इति पञ्चमी ।अङ्गस्येत्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणम्यते । 'अत' इति च तस्य विशेषणम् । विशेषणत्वाच्च त्तदन्तविधिः । तदाह — अकारान्तादिति । रुत्वविसर्गौ सिद्धवत्कृत्याह — रामैरिति । यद्यपि एसि विहितेऽपि वृद्धौ रामैरित्यादि सिद्धम् । नच अतो गुण इति पररूपं शङ्क्यम्, एकारोच्चारणसामर्थ्यादेव तदसम्भवात् । अन्यथा इसमेव विदध्यात् । तथापि एदैतोर्द्विमात्रत्वाऽविशेषात्प्रक्रियालाघवाच्च ऐसो विधिः । अलोऽन्त्यस्येत्यन्तादेशमाशङ्क्याह-अनेकाल्त्वादिति । अथ चतुर्थीविभक्तिः । तत्र ङे इति ङकारस्य लशक्वेतीत्संज्ञायां लोपः । तदुच्चारणं तु घेर्ङितीत्याद्यर्थम् । राम-ए इति स्थिते ।

ato bhisa ais — "ataḥ" is an ablative (pañcamī). The governing rule (adhikāra) "aṅgasya" (A 6.4.1) is transformed into the ablative, and "ataḥ" is its qualifier. Because it is a qualifier, the operation applies to that which ends in [an a] (tadanta-vidhi). He states this with "After an a-kāra-ending [aṅga]…". Treating the ru-substitution and the visarga as already established (siddhavat), he states "rāmaiḥ". Although, even if "es" were what is enjoined, "rāmaiḥ" and the like would be established by vṛddhi [equally], one should not suspect pararūpa by "ato guṇe" (A 6.1.97): that is impossible by the very force of pronouncing the e-kāra [in such a hypothetical "es"] — otherwise he would have ordained simply "is". Nevertheless, since e and ai do not differ in being of two mātrās (dvimātratva), and for economy of derivation (prakriyā-lāghava), it is "ais" that is ordained. Anticipating [the objection] that by "alo'ntyasya" (A 1.1.52) it would be a substitute for [only] the final phoneme (antādeśa), he says "because it has more than one phoneme (anekāltvāt)" [so that it replaces the whole]. Now, [as for] the fourth case-ending (caturthī): there, in "ṅe", the ṅa-kāra gets the it-saṃjñā by "laśakvataddhite" (A 1.3.8) and is elided; its [nominal] pronunciation, however, is for the sake of [rules] such as "gher ṅiti" (A 7.3.111). When "rāma-e" stands…

SK 204 · A 7.1.13V

ङेर्यः ॥ २०४ ॥

ṅeryaḥ

ṅer yaḥ — 7.1.13 — In place of the dative-singular ending ṅe, ya is substituted [after an aṅga ending in short a].

Rule. After an aṅga ending in a, the dative singular ending ṅe is replaced by ya.

Example.

rāma + ṅe → ṅe → ya → rāma + ya

→ ya stands in place of a sup and so counts as one (sthānivadbhāva); it begins with y, a yañ → the stem's a is lengthened by SK 202 → rāmāya (dative singular).

Dative dual: rāma + bhyām → rāmābhyām (SK 202).

Applies when / blocked by. One might object that a paribhāṣā forbids an operation caused by a combination from destroying that very combination (the sannipāta-paribhāṣā): here the substitute ya arose because the stem ended in short a, and the lengthening then removes that short a. Bhaṭṭoji replies that this paribhāṣā is not invariable, as the form kaṣṭāya in the sūtra kaṣṭāya kramaṇe (SK 2670) shows, and so it does not operate here.

Siddhānta-kaumudī

अतोऽङ्गात्परस्य ङे इत्यस्य यादेशः स्यात् । रामाय । इह स्थानिवद्भावेन यादेशस्य सुस्वात् सुपि चेति दीर्घः । [(परिभाषा - ) संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य] इति परिभाषा तु नेह प्रवर्तते । कष्टाय क्रमणे SK 2670 इत्यादिनिर्देशेन तस्या अनित्यत्वज्ञापनात् । रामाभ्याम् ॥

After an aṅga ending in short a (ataḥ aṅgāt), the ending "ṅe" [dative singular] has ya as its substitute (yādeśa). Thus: rāmāya. Here, by sthānivadbhāva (the substitute behaving as the substituend), since the ya-substitute [counts as] having sup-status (sup-tva), the lengthening (dīrgha) [applies] by "supi ca" [7.3.102]: rāma-ya → rāmāya. But the paribhāṣā "saṃnipāta-lakṣaṇo vidhir animittaṃ tad-vighātasya" ("an operation occasioned by a conjunction [of two elements] is not a cause of the destruction of that conjunction") does not operate here, since its non-invariability (anityatva) is indicated (jñāpana) by such formulations as "kaṣṭāya kramaṇe" (SK 2670). rāmābhyām [dative/ablative dual].

Tattvabodhinī

NSP p. 56

—ङेर्यः । ङेरिति चतुर्थ्येकवचनस्य ग्रहणं न सप्तम्येकवचनस्य व्याख्यानात् । अतएव ‘ङेराम्’ इत्यत्रास्याप्रहणम्, ‘समानाधिकरणे’ ‘श्रियाम्’ इत्यादिनिर्देशाच्च ॥—स्थानिवद्भावेनेति । आदेशालाश्रयविधौ स्थानिलनिषेधाभावादिति भावः ॥—सुपि चेति दीर्घ इति । न च परलात् ‘अकृत्सार्वधातुकयोः’ इति दीर्घोऽस्त्विति शङ्क्यम् । तत्र ‘अयङ् यि क्विति’ इत्यतः क्वितीत्यनुवर्तनात् । अन्यथा उरुयेत्यत्रापि दीर्घः स्यात् । उरुशब्दात्परस्य टाइत्यस्य ‘सुपां सुलुक्’ इति यादेशः, एतच्च काशिकायां स्पष्टम् ॥ यद्यपि ङेर्यादेशस्य ङित्त्वमस्ति ‘न ल्यपि’ इति ज्ञापकेन अनुवन्धकार्येष्वल्विधावपि स्थानिवत्त्वाभ्युपगमात्, तथापि शानचः शित्त्वेन लिङ्गेन कचिदनुवन्धकार्येषु स्थानिवत्त्वानभ्युपगमादादेशे ङित्त्वं नेत्यभ्युपेत्येदं, विरोधाभावात्परलमत्राकिचित्करमित्यनादरेण वा ‘अकृत्सार्वधातुक—’ इति दीर्घो नोक्त इति स्थितस्य गतिमाहुः ॥ ननु ‘ज्यादादीयसः’ इति ज्यशब्दात्परस्य इयस आकारविधानमङ्गवृत्तपरिभाषया लिङ्गम् । अन्यथा ‘बहोलोपः—’ इत्यतो लोप इत्यनुवर्त्य लोपमेव विदध्यादाकारं तु न विदध्यात्, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः’ इति दीर्घेण ज्यायानिति रूपसिद्धेरिति भाष्ये स्थितम् । तदिदानीं विरुध्येत, क्वितीत्यनुवृत्तौ तु ज्यायानित्यत्र ‘अकृत्सार्व—’ इति दीर्घाप्रवृत्तेः । तथाच ‘अकृत्—’ इति सूत्रे क्वितीति नानुवर्तनीयमुरुयाधृष्ण्येत्यत्र दीर्घाभावश्छान्दस इत्येवाभ्युपेयमिति चेत्, अत्राहुः । ‘ज्ञाजनोर्जा’ इत्याकारप्रहणमुक्तपरिभाषालिङ्गम् । अन्यथा जमेव विदध्यात् । ‘अतो दीर्घो यजि’ इति जायते जानातीत्यादौ दीर्घसिद्धेरित्यपि भाष्ये स्थितं, तच्च ज्ञापकम् ‘अकृत्—’ इत्यत्र क्वितीत्यनुवृत्तावपि संगच्छते । एवं च सति ‘ज्यादात्’ इत्याकारप्रहणं लिङ्गमिति तु भाष्ये प्रौढिवादमात्रमस्तु ॥—संनिपातेति । संनिपातः संश्लेषः लक्षणं निमित्तं यस्य स संनिपातलक्षणः, तं संनिपातं विहन्तीति तद्विधातः । कर्मण्यण् कुलतत्वे । उपजीवकविधिः स्वोपजीव्यविधातकविधेर्निमित्तं न भवतीत्यर्थः ॥—रामः । रामस्येति । यद्यपि रामस्येत्यत्र संनिपातपरिभाषयाप्येत्वं सुपरिहरम्, तथापि ‘अदः सर्वेषाम्’ इति निर्देशादेत्यविधौ संनिपातपरिभाषा न प्रवर्तत इत्याशयेनोक्तमिति स्थितस्य गतिः समर्थनीया

Bālamanoramā

ङेर्यः - ङेर्यः ।हे॑रित्येकारान्तात् षष्ठएकवचनम्, नतु ङि इति सप्तम्येकवचनं, व्याख्यानात् । 'अतो भिस' इत्यतोऽत इति पञ्चम्यन्तमनुवर्तते । तेन चअङ्गस्ये॑त्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणतं विशेष्यते । तदाह — अतोऽङ्गादिति । अदन्तादङ्गादित्यर्थः ।सुपि चे॑ति दीर्घं मत्वा आह — रामायेति । ननु यादेशस्य सुप्त्वाऽभावात्तस्मिन् परतः कथं सुपि चेति दीर्घ इत्यत आह — इहेति । नन्वत्र दीर्घो यञादित्वेन सुप्त्वेन च यादेशं परनिमित्तीकृत्य प्रवर्तते । सच यञंशेऽलाश्रयः । तस्मिन् कर्तव्ये यादेशस्य कथमिह स्थानिवद्भावः , अनल्विधाविति तन्निषेधादिति चेत्, सत्यम् — इह दीर्घस्य यञादिसुबाश्रयतयाऽऽदेशगतयकाररूपालाश्रयत्वेऽपि तस्मिन् कर्तव्ये यादेशस्य स्थानिवद्भावे सुप्त्वं भवत्येव, दीर्घस्य आदेशगतयकाररूपालाश्रयत्वेऽपि स्थान्यलाश्रयत्वा.ञभावात् ।अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घ॑ इति तु परमप्यत्र नोपन्यस्तम्,अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घ॑ इति तु परमप्यत्र नोपन्यस्तम्,अकृत्सार्वधातुकयो॑रिति पर्युदासबलेन तस्याऽसुप्येव प्रवृत्तेरित्याहुः । स्यादेतत् ।संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्ये॑त्यस्ति परिभाषा । संनिपातः=संश्लेषः, लक्षणं=निमित्तं यस्य सः संनिपातलक्षणः । विधि -कार्यम् । तद्विघातस्य । तं=संनिपातं विहन्तीति तद्विघातः । 'कर्मण्यण्' इति कर्मण्युपपदे कर्तर्यण् ।हनस्तोऽचिण्णलो॑रिति तकारः ।हो हन्ते॑रिति कुत्वम् । संनिपातविघातकस्य न निमित्तमित्यर्थः । उपजीवकमुपजीव्यस्य विघातकं न भवतीति यावत् । प्रकृते चाऽदन्तसंबन्धमाश्रित्य प्रवृत्तो यादेशोऽदन्तसम्बन्धविघातकस्य दीर्घस्य कथं निमित्तं स्यादित्याशङ्क्य परिहरति — संनिपातलक्षण इत्यादिना । तृतीयाद्विवचनवद्दीर्घं सिद्धवत्कृत्याह-रामाभ्यामिति ।

ṅer yaḥ — "ṅeḥ" is the genitive singular of "ṅe," which ends in e (ekārānta); it is not the locative singular "ṅi," on the strength of the [traditional] explanation (vyākhyāna). From "ato bhis[a ais]" [7.1.9] the ablative-ending word "ataḥ" ("after an a[-ending stem]") is carried forward (anuvṛtti); and by it the governing term "aṅgasya" [6.4.1], reinterpreted into the ablative as "aṅgāt," is qualified. This he (the SK) states with "ato 'ṅgāt" — meaning "after an aṅga ending in a (adanta)." Taking into account the dīrgha by "supi ca" [7.3.102], he says "rāmāya."

Objection: Since the ya-substitute is not itself a sup (sup-tva-abhāva), how can "supi ca" produce dīrgha when it follows? To this he says "iha…". Objection [further]: Here the dīrgha operates by making the ya-substitute its following occasion (para-nimitta), both because it begins with a yañ letter (yañ-ādi) and because it is a sup; and that dīrgha, in respect of the yañ portion, is conditioned by a sound-unit (al-āśraya). So when that dīrgha is to be performed, how can there be sthānivadbhāva of the ya-substitute, given that such [sthānivadbhāva] is prohibited by "na al-vidhau" [1.1.56]? Response: Granted [the premise], yet here, although the dīrgha — being conditioned by the yañ-initial sup (yañ-ādi-sub-āśraya) — is in one respect dependent on the sound-unit in the form of the ya-kāra belonging to the substitute (ādeśa-gata-ya-kāra-rūpa-al-āśraya), nevertheless, when the dīrgha is to be performed, sup-status does indeed arise through the sthānivadbhāva of the ya-substitute; for even though the dīrgha depends on the sound-unit (the ya-kāra) belonging to the substitute, it does not depend on any sound-unit belonging to the substituend (sthāni-al-āśratva-abhāva), [and the prohibition of "na al-vidhau" bars sthānivadbhāva only for operations conditioned by the substituend's sound-unit]. And the rule "akṛt-sārvadhātukayoḥ [dīrghaḥ]" [7.4.25], though a later (para) rule, is not adduced here; for by the force of the exclusion (paryudāsa) in "akṛt-sārvadhātukayoḥ," it operates only in a non-sup (asupi) environment — so they say.

Now this [further] might be raised: There is the paribhāṣā "saṃnipāta-lakṣaṇo vidhir animittaṃ tad-vighātasya." [Word-analysis:] saṃnipāta = conjunction (saṃśleṣa); "saṃnipāta-lakṣaṇa" = that whose occasion (lakṣaṇa = nimitta) is a conjunction. vidhi = the operation (kārya). "tad-vighāta" = that which destroys (vihanti) that (tam = the conjunction); [in deriving vighāta] the suffix aṇ [is added] in the agent sense (kartari) with the object-word as upapada by "karmaṇy aṇ" [3.2.1]; the ta-kāra [of -han → -ghāta] is by "hanas taḥ…" [7.3.32]; and the guttural substitution (kutva, h → gh) is by "ho hanteḥ…" [7.3.54]. The meaning is: [an operation occasioned by a conjunction] is not the cause (nimitta) of the destroyer (vighātaka) of the conjunction — that is, what depends on something (upajīvaka) does not become the destroyer of that on which it depends (upajīvya). And in the present case, raising the doubt "how can the ya-substitute — which operated by relying on its connection with an a-ending stem (adanta-sambandha) — be the cause of the dīrgha, which destroys that very connection with the a-ending stem?", he resolves it with "saṃnipāta-lakṣaṇa…" [treating that paribhāṣā as non-invariable here]. Treating the dīrgha as already accomplished (siddhavat), just as with the instrumental dual, he says "rāmābhyām."

translator notes

textual The source prints "हे॑रित्येकारान्तात्"; the evident reading is "ṅe iti ekārāntāt" (ṅeḥ analyzed as the genitive of ṅe), followed here. Also, the clause "akṛt-sārvadhātukayor dīrgha iti tu param apy atra nopanyastam" is printed twice in the source (dittography) and is rendered once.

SK 205 · A 7.3.103V

बहुवचने झल्येत् ॥ २०५ ॥

bahuvacane jhalyet

bahuvacane jhalyet (7.3.103) — e (ekāra) is substituted [for the final a of the aṅga] before a plural (bahuvacana) sup-ending that begins with a jhal.

Rule. The final a of an aṅga becomes e before a plural sup affix beginning with a jhal (the stops, the sibilants and h — every consonant except the nasals and the semivowels). Three plural endings begin with a jhal: bhis, bhyas and sup (attached as su). bhis is taken by SK 203 first, so this rule reaches bhyas and sup.

Example.

rāma + bhyas → plural, jhal-initial → a → e → rāmebhyas → s → ru → visarga → rāmebhyaḥ (dative and ablative plural).

rāma + su (locative plural) → a → e → rāme + su, finished at SK 212 as rāmeṣu.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji tests each word of the sūtra. "Plural": in the singular there is no e — rāmaḥ, rāmasya. "Jhal": before the vowel-initial ām of the genitive plural there is no e — rāmāṇām. "Sup": before a verb-ending beginning with a jhal, such as the dhvam of pacadhvam, there is no e.

Watch out. This rule, not SK 202, governs bhyas: the e of rāmebhyaḥ is taught here, while the ā of rāmābhyām comes from SK 202, because bhyām is dual.

Siddhānta-kaumudī

झलादौ बहुवचने सुपि परेऽतोऽङ्गस्यैकारः स्यात् । रामेभ्यः । बहुवचने किम् । रामः । रामस्य । झलि किम् । रामाणाम् । सुपि किम् । पचध्वम् । जश्त्वम् ॥

When a plural (bahuvacana) sup-ending beginning with a jhal follows, e (ekāra) is substituted for the [final] a of the aṅga. [Example:] rāmebhyaḥ (dative/ablative plural). — Why "plural (bahuvacana)"? [Counter-examples, in the singular:] rāmaḥ, rāmasya. — Why "jhal"? [Counter-example, ending in a vowel:] rāmāṇām (genitive plural, -ām beginning with a vowel, not a jhal). — Why "sup"? [Counter-example, a verbal ending:] pacadhvam (the tiṅ ending -dhvam, not a sup). — jaśtva [the topic of the following rule].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 56–57

—जश्त्वम् । वावसान इति । अत्राहुः । जश्त्वे कृतेऽवसाने चलमिति न मन्तव्यं, किंतु येननाप्राप्तिन्यायेन अवसाने चलस्य जश्त्वापवादलाच्चलाभावपक्षे जश्त्वमिति योज्यम् ॥—द्वित्व इति । ‘अनचि च’ इत्यनेन । अनचीति प्रसज्यप्रतिषेध इति प्रागेवोक्तम् । पर्युदासाभ्युपगमे तु इह द्वित्वं न स्यात् ॥—तादेश आरभ्यत इति । वत्स्यतीत्यादौ चत्वेन तकारो न लभ्यत इति ‘सः स्यार्धधातुके’ इत्यनेन सकारस्य तकारो विधीयत इत्यर्थः

Bālamanoramā

बहुवचने झल्येत् - भ्यसि न विभक्ताविति सस्य नेत्त्वम् । सुपि चेति दीर्घे प्राप्ते — बहुवचने झल्येत् ।अतो दीर्घो यञी॑त्यतःसुपि चे॑त्यतश्च 'अत' इतिसुपी॑ति चानुवर्तते ।झली॑त्यनेनसुपी॑ति विशेष्यते ।यस्मिन् विधि॑रिति तदादिविधिस्तदाह — झलादाविति । अतोऽङ्गस्येति । अदन्तस्याङ्गस्येत्यर्थः । एत्वे सति रुत्वविसर्गौ सिद्धवत्कृत्याह — रामेभ्य इति । राम इति । अयोगवाहानामकारोपरि शर्षु चोपसंख्यातत्वेन विसर्गस्य झल्त्वात्स्थानिवद्भावेन सुप्त्वाच्च तस्मिन् परत एत्वं प्राप्तं, रुत्वविसर्गयोरसिद्धत्वेऽपि राम — सिति दशायां झलादिसुप्परत्वात् । अतो बहुवचनग्रहणमित्यर्थः । रामस्येति । बहुवचनग्रहणस्य प्रयोजनान्तरम् । षष्ठएकवचनस्य ङसः स्यादेशे तस्य स्थानिवद्भावेन सुप्त्वात्स्वतो झलादित्वाच्च तस्मिन् परत एत्वे प्राप्ते तन्निवृत्त्यर्थं बहुवचनग्रहणमित्यर्थः । संनिपातपरिभाषा तुसर्वेषा॑मिति निर्देशादेत्वविधौ न प्रवर्तत इत्याहुः । झलि किमिति ।उतो वृद्धिर्लुकि हलीत्यतो हली॑त्यनुवर्त्त्य हलादौ बहुवचने सुपि एत्वमित्येव व्याख्यातु शक्यते । तावतैव 'रामा' इत्याद्यजादिबहुवचने एत्वनिरासादिति प्रश्नः । रामाणामिति ।हलादौ बह#उवचने सुपि एत्व॑मित्युक्तौ रामाणामित्यत्राप्येत्वं स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं झल्ग्रहणमित्यर्थः । यद्यप्यत्र संनिपातपरिभाषया ह्रस्वान्ताङ्गसंनिपातमुपजीव्य प्रवृत्त्स्य नुटस्तद्विघातकमेत्वं प्रति निमित्तत्वाऽसंभवादेव एत्वं न भविष्यति, तथापि झल्ग्रहणमेत्वे संनिपात परिभाषाया अप्रववृत्तिज्ञापनार्थम् । तेनहलि सर्वेषा॑मिति निर्देशात्सर्वशब्दे एत्वसिद्धावपि विओषामित्यादावेप्यत्वं भवति । पचध्वमिति । ध्वमो झलादिबहुवचनत्वेऽपि सुप्त्वाऽभावान्न तस्मिन् परत एत्वमित्यर्थः । नचबहुवचने झली॑गित्योवास्तु । कित्त्वादन्तावयवे आद्गुणे च 'रामेभ्य' इत्यादिसिद्धेरिति वाच्यम्, एवं सतिओसि चे॑त्युत्तरसूत्रेऽपि इगागमविधौ ज्ञानयोरित्यत्रइकोऽचि विभक्ता॑विति नुमापत्तेः । अथ पञ्चमीविभक्तिः । तत्रउपदेशेऽजनुनासिक इ॑दिति ङसेरिकार इत् । तस्य लोपः । ङकारस्तु लशक्विति इत् । तस्य लोपः । ङकारस्तु लशक्विति इत् । तस्य लोपः । तदुभयोच्चारणं तु 'ङसिङ्योः'घेर्ङिती॑त्याद्यर्थम् ।टाङसिङसा॑मिति आत् । सवर्णदीर्घः । जश्त्वमिति । 'झलां जशो ।ञन्ते' इति नित्यतया जश्त्वं प्राप्तम् । तदपवादश्चर्त्वविकल्प आरभ्यत इत्यर्थः ।

bahuvacane jhalyet — In [the ending] bhyas the s is not treated as an it, by "na vibhaktau tusmāḥ" (A 1.3.4). [The lengthening of] "supi ca" (A 7.3.102) being obtained, [the present rule] bahuvacane jhalyet [applies instead]. From "ato dīrgho yañi" (A 7.3.101) the word "ataḥ" (of a final a) is carried forward, and from "supi ca" (A 7.3.102) the word "supi" (before a sup); by "jhali" [in the present rule] "supi" is qualified [→ before a jhal-initial sup]. By the paribhāṣā "yasmin vidhis tadādāv algrahaṇe" it is a tadādi-vidhi; so he says "jhalādau" (before [a sup] beginning with a jhal). "of the a-final aṅga" means: of an aṅga ending in a (adanta). Treating the ru- and visarga-substitutions as [already] accomplished (siddhavat) once e-substitution has taken place, he says "rāmebhyaḥ."

"rāmaḥ": Since the ayogavāha sounds are, by [special] enumeration (upasaṃkhyāna), reckoned [as standing] upon an a and among the śar sounds, the visarga counts as a jhal; and by sthānivadbhāva [the visarga, standing in place of] the sup counts as a sup; hence e-substitution would [wrongly] be obtained before it — for even though the ru- and visarga-substitutions are [otherwise treated as] asiddha, at the stage "rāma + s" there is a jhal-initial sup following. Therefore the mention of "bahuvacana" [is needed, to exclude the singular rāmaḥ]. "rāmasya": another purpose of the mention of "bahuvacana." For when "sya" is substituted for the genitive singular ṅas, by sthānivadbhāva that [sya] counts as a sup, and being itself jhal-initial (s), e-substitution would be obtained before it; to prevent that, "bahuvacana" is mentioned. — The saṃnipāta-paribhāṣā, however, does not operate upon the e-rule, [scholars] say, on the strength of the expression "sarveṣām" [in the tradition].

"Why jhal?": One could instead interpret [the rule], carrying "hali" by anuvṛtti from "uto vṛddhir luki hali" (A 7.3.89), as "e-substitution before a hal-initial plural sup"; and by that much the e-substitution in a vowel-initial (ajādi) plural such as rāmāḥ [nominative plural] is already excluded. This is the question. "rāmāṇām": if it were stated "e before a hal-initial plural sup," then in rāmāṇām too e would [wrongly] result [n being a hal]; to prevent this, "jhal" is mentioned. And although here, by the saṃnipāta-paribhāṣā, e-substitution would not occur in any case — because the augment nuṭ (in -nām), which operated in dependence on the combination with a short-final aṅga, cannot itself be the cause of an e-substitution that would destroy that very combination — still, the mention of "jhal" serves to indicate (jñāpaka) that the saṃnipāta-paribhāṣā does not operate in the case of e-substitution. Consequently, [although] by the expression "hali sarveṣām" the e-substitution is established for the word sarva, in viśveṣām and the like too e-substitution occurs.

"pacadhvam": although the ending -dhvam is a jhal-initial plural, since it is not a sup [but a tiṅ], e-substitution does not occur before it. — Nor [is the objection admissible]: "let the rule be merely 'bahuvacane jhali' [without 'et'], since, bhyas being kit, by [operating on] the final member and by ād-guṇa (ād guṇaḥ, A 6.1.87) 'rāmebhyaḥ' etc. is established anyway." For if so, then in the following rule "osi ca" (A 7.3.104) too, in the rule for the ik-augment, the augment num would [wrongly] result in "jñānayoḥ" by "iko'ci vibhaktau."

Now the fifth (ablative) case-ending: there, by "upadeśe'j anunāsika it" (A 1.3.2) the i of ṅasi is an it, elided by "tasya lopaḥ" (A 1.3.9); and the ṅ is an it by "laśakv ataddhite" (A 1.3.8), likewise elided. [Both] are pronounced [in the ending's citation-form] for the sake of rules such as "ṅasiṅyoḥ" and "gher ṅiti" (A 7.3.111). By "ṭāṅasiṅasām inātsyāḥ" (A 7.1.12) [ṅasi becomes] "āt"; then savarṇa-dīrgha [gives rāmāt]. "jaśtva": by "jhalāṃ jaśo'nte" (A 8.2.39) jaś-substitution is obtained as obligatory (nitya); its exception, the optional cartva (car-substitution), is [next] introduced.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 57 १ नामीति—ननु नुटीखेव सूत्रं कार्थं, भृङ्गशब्देऽनश्वशब्दे अक्षुण्वन्तः इत्यत्र च न दोषः, अध्युत्पन्नत्वानाङ्गत्वासिद्धत्वानां जागरूकत्वादिति वाच्यम्, न, पूर्वत्रासिद्धमित्यस्यानित्यत्वशापनार्थत्वादिति स्पष्टं ‘न पदान्त’ सूत्रे कौस्तुमे इति बृहच्छेखरे ।

translator notes

textual The digital source is corrupt at a few points in this block: 'vioṣām' read as viśveṣām, 'epyatvaṃ' as etvaṃ, and stray marks near 'rāma — siti'; the evident readings are followed.

SK 206 · A 8.4.56V

वाऽवसाने ॥ २०६ ॥

vā'vasāne

vā'vasāne (8.4.56) — At pause (avasāne), jhal sounds optionally become car.

Rule. At a pause (avasāna), a jhal optionally becomes the corresponding car (the first, voiceless unaspirated stop of its class, or a sibilant). This settles the last sound of the ablative singular rāmāt, whose t, being pada-final, has already become d by jaśtva (jhalāṃ jaśo 'nte, Chapter 5).

Example.

rāma + ṅasi → rāmāt (SK 201) → at a pause the final t becomes d by jaśtva → rāmād → optionally d → t by this rule → rāmāt or rāmād.

With the optional doubling of a consonant after a vowel (anaci ca), four forms result: rāmātt, rāmāt, rāmādd, rāmād.

The remaining forms of the fifth and sixth cases: rāmābhyām (ablative dual, SK 202), rāmebhyaḥ (ablative plural, SK 205), rāmasya (genitive singular, SK 201).

Watch out. If the s of rāmasya is doubled, one might expect khari ca (SK 121) to turn the first s into a t, the car of the dental class. Bhaṭṭoji says no: by the principle of closest likeness (āntaratamya) the substitute for s is s itself, since t differs from s in effort (it is unaspirated). That a separate rule is needed to turn s into t before s in verbs shows the same thing.

Siddhānta-kaumudī

अवसाने झलां चरो वा स्युः । रामात् । रामाद् । द्वित्वे रूपचतुष्टयम् । रामाभ्याम् । रामेभ्यः । रामस्य । सस्य द्वित्वपक्षे खरि चे SK 121ति चर्त्त्वेऽप्यान्तरतम्यात्सस्य स एव न तु तकारः । अल्पप्राणतया प्रयत्नभेदात् । अतएव सः सीति तादेश आरम्भ्यते ॥

At pause (avasāna), jhal sounds optionally become car. [Ablative sg. of rāma:] rāmāt / rāmād [t by car-substitution, d by jaś-substitution]. With doubling (dvitva) [of the final consonant by anaci ca], four forms [result: rāmātt, rāmāt, rāmādd, rāmād]. rāmābhyām; rāmebhyaḥ [dat./abl. pl.]; rāmasya [gen. sg.].

In the doubling alternative for the s [of the affix sya], even though car-substitution applies by "khari ca" (SK 121), by the principle of maximal similarity (āntaratamya) the substitute for s is s itself and not t — because [t] differs [from s] in effort (prayatna), being non-aspirate (alpaprāṇa) [whereas s is aspirate]. Precisely for this reason a t-substitution [for s before s] is [separately] undertaken by "saḥ [syārdhadhātuke]."

Bālamanoramā

वाऽवसाने - वाऽवसानेझलां जश्झशी॑त्यतोझला॑मितिअभ्यासे चर्चे॑त्यतश्चरिति चानुवर्तते । तदाह — अवसान इति । द्वित्वे रूपेति । तकारदकारयोरनचि चेति द्वित्वे, तदभावे च रूपचतुष्टयमित्यर्थः । तत्र चर्त्वपक्षे द्वतकारमेकतकारं च रूपम् । जश्त्वपक्षे द्विदकारं एकदकारं च । रामाभ्याम् । रामेभ्य इति । चतुर्थीवत्प्रक्रिया सुगमिति भावः । अथ षष्ठीविभक्तिः । ङसो ङकारस्य 'लशक्लतद्धित' इति इत्त्वं, लोपः । ङकारोच्चारणं तुङिति ह्रस्वश्चे॑त्याद्यर्थम् ।टाङसिङसा॑मिति स्यादेशं सिद्धवत्कृत्याह — रामस्येति । नन्विह सकारस्यानचि चेति द्वित्वे पूर्वसकारस्यखरि चे॑ति चर्त्वेन दन्तस्थानतो ।ञन्तरतमे तकारे सति रामत्स्येति स्यादित्यत आह — सस्य द्वित्वेति । स एवेति । सकार एवेत्यर्थः ।एव॑कारव्यावर्त्त्यमाह — नतु तकार इति । ननु दन्तस्थानतः आआसाघोषविवारात्मकबाह्रप्रयत्नश्चान्तर्यं तकारे ।ञप्यविशिष्टमित्यत आह — अल्पप्राणतयेति । सकारः स्थानी महाप्राणः । तकारस्तु अल्पप्राणः । अतो बाह्रप्रयत्नभेदात्तकारो न भवति । इदमुपलक्षणम्, आभ्यन्तरप्रयत्नभेदादपि सकारस्य तकारो भवतीति द्रष्टव्यम् । अत एवेति । 'वस निवासे' इत्यदिधातोर्वत्स्यतीत्यादौ सकारस्य सकारे परे तकारो विधीयते यदि तु त्र खरि चेति सकारस्य तकारः स्यात्तर्हि तद्विधानमनर्थकं स्यादित्यर्थः ।

vā'vasāne — From "jhalāṃ jaśjhaśi" [A 8.4.53] "jhalām" is carried forward (anuvṛtti), and from "abhyāse carca" [A 8.4.54] "car" is carried forward. He states this with "avasāne."

On "with doubling, [four] forms": by "anaci ca" [A 8.4.47] there is doubling of the t and the d, and in its absence [no doubling] — [thus] four forms. That is the meaning. Among these, in the car-substitution alternative the forms have double-t and single-t [rāmātt, rāmāt]; in the jaś-substitution alternative, double-d and single-d [rāmādd, rāmād]. On rāmābhyām and rāmebhyaḥ: the derivation is like that of the dative, [and] easy. That is the idea.

Now the sixth (genitive) case: the ṅ of the affix ṅas receives it-designation by "laśakv ataddhite" [A 1.3.8] and is elided (lopa); the [nominal] pronunciation of the ṅ [in citing the affix] is for the sake of [rules such as] "ṅiti hrasvaś ca" etc. Treating the substitution of sya [for the affix] by "ṭā-ṅasi-ṅasām…" [A 7.1.12] as established (siddhavat), he says "rāmasya."

Objection: here, when the s [of sya] is doubled by "anaci ca," the first s, by car-substitution through "khari ca" [A 8.4.55], would — being dental in place — become t, which is the most similar (antaratama); so it would be rāmatsya. To this he says "sasya dvitva…" [in the doubling alternative for s]. "sa eva" means s itself; what the word "eva" excludes he states with "na tu takāraḥ" (not t).

Objection: since [both s and t are] dental in place, and the external effort (bāhya-prayatna) — consisting of breath, voicelessness, and openness (śvāsa-aghoṣa-vivāra) — is common [to both], the similarity to t is not [thereby] distinguished. To this he says "alpaprāṇatayā." The sthānin s is aspirate (mahāprāṇa), but t is non-aspirate (alpaprāṇa); therefore, because of the difference in external effort, [the substitute] does not become t. This is illustrative (upalakṣaṇa): it is to be understood that s [likewise] does not become t on account of a difference in internal effort (ābhyantara-prayatna) as well.

On "ata eva (precisely for this reason)": from the root vas (vasa nivāse, "to dwell"), in vatsyati [future] and the like, a t is [specially] enjoined for the s before another s; but if by "khari ca" the s would [already] become t there, that injunction would be purposeless. That is the meaning.

translator notes

textual The digital source reads 'ābhyantaraprayatnabhedād api sakārasya takāro bhavati' — apparently without the negation the argument requires. The whole passage establishes that s does NOT become t; the translation supplies the negation ('does not become t') and follows the evident sense, without emending the source.

SK 207 · A 7.3.104V

ओसि च ॥ २०७ ॥

osi ca

osi ca (7.3.104) — And when os (the genitive/locative dual ending) follows, the final a of the aṅga becomes e (et). [The substitute et is carried forward from the preceding rules.]

Rule. The final a of an aṅga also becomes e before the ending os (genitive and locative dual).

Example.

rāma + os → a → e → rāme + os → e → ay before a vowel (eco 'yavāyāvaḥ) → rāmayos → s → ru → visarga → rāmayoḥ (genitive and locative dual).

Siddhānta-kaumudī

ओसि परेऽतोऽङ्गस्यैकारः स्यात् । रामयोः ॥

When os follows, the a of the aṅga becomes e (ekāra): rāma + os → rāme + os, [yielding] rāmayoḥ (genitive/locative dual of rāma).

SK 208 · A 7.1.54V

ह्रस्वनद्यापो नुट् ॥ २०८ ॥

hrasvanadyāpo nuṭ

hrasvanadyāpo nuṭ — The affix ām [genitive plural] receives the augment nuṭ after an aṅga ending in a short vowel, in nadī, or in āp.

Rule. The genitive plural ending ām receives the augment nuṭ when it follows an aṅga ending in a short vowel, or in a nadī stem (a feminine in long ī or ū, SK 266), or in āp. An augment (āgama) is a sound inserted into a form; the ṭ of nuṭ is a marker meaning "goes at the front" (Chapter 2), and the u is only there for pronunciation. So ām becomes nām.

Example.

rāma + ām → the stem ends in short a → ām takes nuṭ → rāma + nām, finished at SK 209.

Siddhānta-kaumudī

ह्रस्वान्तान्नद्यन्तादाबन्ताच्चाङ्गात्परस्यामो नुडागमः स्यात् ॥

After an aṅga that ends in a short [vowel], or ends in nadī, or ends in āp, the "ām" [genitive plural ending] receives the augment nuṭ (nuṭ → nu, prefixed).

Tattvabodhinī

NSP p. 57

—ह्रस्वनद्यापो— अङ्गस्येत्यनुवर्तते । तच्च पञ्चम्यन्तेन सामानाधिकरण्याद् अङ्गादिति विपरिणम्य ह्रस्वादिभिर्विशेष्यते विशेषणेन तदन्तविधिरित्याशयेनाह—ह्रस्वान्तादिति । एतेन ‘ह्रस्वनद्यापः’ इति पञ्चमी न तु षष्ठीति स्फोरितम् । ज्ञापकं त्वत्र ‘नामि’ इति । नहि प्रकृत्यागमत्वे अङ्गसंज्ञानिमित्तं नाम्नं संभवति । एवं चानया पञ्चम्याऽनन्यार्थया ‘तस्मादित्युत्तरस्य’ इति परिभाषोपस्थित्या ‘आमि सर्वनाम्नः सुद्’ इत्यतोऽनुवृत्तमामीति सप्तम्यन्तं ‘बः सि धुद्’ इत्यत्रेव षष्ठ्या विपरिणम्यते, आमीति सप्तम्याः ‘त्रेस्रयः’ इत्यत्र चरितार्थत्वादित्यभिप्रेत्याह—आमो नुडागमः स्यादिति । अत्र नव्याः । ‘नुद्’ इति योगं विभज्य ‘अङ्गात्परस्यामो नुद्’ इत्युत्सर्गविधिं कृत्वा ‘नद्यापः’ इत्यंशेन दीर्घात्परस्यामो नुद् चेद्भवति तर्हि ‘नद्याप एव’ इति नियमविधिं व्याख्याय ह्रस्वप्रहणं प्रत्याख्येयम् । न चैवं लिहां दुहामित्यादौ अतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । हलन्ताच्चेद्भवति तर्हि षट्चतुर्भ्य एवेति नियमाभ्युपगमात् । ‘ध्वंसनडुहां’ ‘कतिपयचतुरां’ ‘युजिकुञ्चां’ ‘झलाम्’ इत्यादिनिर्देशाच्च । तस्माद् ह्रस्वप्रहणप्रत्याख्याने न कोऽपि दोष इत्याहुः ॥ अत्र वदन्ति । नुडिति पृथग्योगे कृते सति डेरामि कृते परमप्याटं बाधित्वा अन्तरङ्गत्वादामो नुद् स्यात् । तथा च—परत्वादाटा नुद् बाध्यते—इति वक्ष्यमाणग्रन्थेन ‘आटि कृते सकृद्गतिन्यायात् नुट् न’ इति भाष्यग्रन्थेन च विरोधः स्यात् । यद्यपि नियमसूत्राणां विधिमुखेन प्रवृत्तिरिति पक्षे केरामि कृते तस्य ‘नद्यापः’ इत्यनेनैव नुडागमे प्रसज्यमाने ‘आण्नद्याः’ इत्यनेन स बाध्यत इति परत्वादाटा नुड् बाध्यत इत्यादिग्रन्थः संगच्छते, तथापि नियमसूत्राणां निषेधमुखेन प्रवृत्तिरिति पक्षे परमपि आटं वाधित्वा अन्तरङ्गत्वानुट् स्यादेव । किंच ‘नद्यापः’ इत्यत्र ‘नद्यापः परस्यामो नुडेव स्यान्नान्यत्’ इत्यर्थः स्यात् । तथा च गौर्यो रमायां सर्वासां सर्वस्यामिति न सिध्येत् । मुडागमस्य पुंसि आट्याट्स्याडागमानां तु डिन्दन्तरे चरितार्थत्वात् ॥ अपि च गौर्यामित्यादौ केरामि कृते नुटं वाधित्वा प्राप्तमाटं वाधितुं नदीग्रहणम् । एवं रमायां सर्वासां सर्वस्यामित्यादौ प्राप्तं याटं मुटं स्याटं च वाधितुमाव्यहणमिति । ‘नद्यापः’ एतद्विध्यर्थमेव स्यान्न नियमार्थम् । ततश्च विश्वपां वातप्रम्यामित्यादौ नुट् दुर्वार एव । ‘नद्यां मतुप्’ ‘भाषायां सदवसश्रुवः’ ‘सर्वासां प्रायदर्शनम्’ ‘तदस्यां प्रहरणम्’ इत्यादिनिर्देशान् शरणीकृत्य विध्यर्थतापादनस्य नुडेवेति प्रागुक्तनियमस्य च निवारणे तु प्रतिपत्तिगौरवम् । अपि च—‘आकारान्तादीकारान्ताद् द्रुकारान्ताच्चेद्भवति तर्हि नद्याप एव’ इति नियमस्यापि संभवात् । विश्वपां वातप्रम्यां खलप्वामित्यादौ नुडागमाभावेऽपि गवामित्यादौ मुट् स्यात् । न च छन्दसि ‘गोः पादान्ते—’ इत्यारम्भात् लोके गोशब्दात्परस्यामो नुड् न भ- वेदिति वाच्यम् । पादान्ते गोशब्दात्परस्यामो नुट् चेच्छन्दस्येवेति नियमेन लोके पादान्ते गोनामिति प्रयोगस्यामावेऽप्यपादान्ते तस्यानिवार्थलापत्तेः । रायां ग्लावां नावामित्यादौ दुर्निवारलाच । यदि तु दीर्घात्परस्य अमो नुट् चेदित्यादिनियमे, ‘गोः पादान्ते’ इति सूत्रं विध्यर्थं भवेत् । आकारान्तादिभ्यः परस्यामो नुट् चेदित्यादिनियमे तु नियमार्थं स्यात्तत्र ‘विधिनियमयोर्विधिरेव ज्यायान्’ इति न्यायाननुसंधानेन दीर्घान्तात्परस्यामो नुट् चेदित्यादिनियम एव स्वीक्रियत इत्युच्यते तदापि पुनः प्रतिपत्तिगौरवमस्त्येव, तस्माद् हस्तग्रहणप्रत्याख्यानस्यातिक्लेशसाध्यलावधाश्रुतमेव रमणीयमिति

Bālamanoramā

ह्रस्वनद्यापो नुट् - तदाह — ह्रस्वान्तादित्यादिना 'आम्' अत्र षष्ठीबहुवचनमेव, नतुङेरा॑मित्यादिविहितमिति भाष्ये स्पष्टम् । नुटि टकार इत् । उकार उच्चारणार्थः । टित्त्वादाद्यवयवः ।

hrasvanadyāpo nuṭ — He states this by "hrasvāntāt..." (after that which ends in a short [vowel]) and so on. Here "ām" is only the genitive-plural [ending], not the "ām" enjoined by "ṅer ām..." and the like — as is made clear in the Bhāṣya. In "nuṭ", the ṭa-kāra is it (indicatory); the u-kāra is for the sake of pronunciation. Because [the augment] is ṭit, it is the initial portion (ādyavayava) [of ām, by "ādyantau ṭakitau", A 1.1.46].

SK 209 · A 6.4.3V

नामि ॥ २०९ ॥

nāmi

nāmi — 6.4.3 — Before nām (the genitive plural ām together with the augment nuṭ), an aṅga ending in a vowel (ajanta) takes a long vowel (dīrgha).

Rule. An aṅga ending in a vowel becomes long before nām, the genitive plural ending with its augment.

Example.

rāma + nām → the stem's a becomes ā → rāmānām → n → ṇ by SK 197 (r … ṇ with ā, m, ā between) → rāmāṇām (genitive plural).

Locative singular: rāma + ṅi → rāma + i → a + i → e (SK 69) → rāme.

Locative dual: rāmayoḥ, as at SK 207.

Applies when / blocked by. Why is this rule needed, when SK 202 already lengthens a before a yañ-initial sup, and nām begins with n, a yañ? Because SK 202 is blocked here by the sannipāta-paribhāṣā: the augment nuṭ came in because the stem ended in a short vowel, and SK 202 would destroy that condition. But the very fact that Pāṇini took the trouble to state nāmi shows that it is meant to apply; by this "force of the undertaking" (ārambha-sāmarthya) it sets the paribhāṣā aside.

Siddhānta-kaumudī

नामि परेऽजन्ताङ्गस्य दीर्घः स्यात् । रामाणाम् । सुपि चे SK 202ति दीर्घो यद्यपि परस्तथापीह न प्रवर्तते । संनिपातपरिभाषाविरोधात् । नामि SK 209इत्यनेन त्वारम्भसामर्थ्यात्परिभाषा बाध्यते । रामे । रामयोः । सुपि एत्वे कृते ॥

Before nām [i.e. the genitive plural], an aṅga ending in a vowel takes a long vowel (dīrgha). Example: rāmāṇām. Although the dīrgha [enjoined] by "supi ca" (SK 202) is [likewise] a subsequent (para) operation [available here], it nevertheless does not operate here, because of conflict with the sannipāta-paribhāṣā [by which an operation occasioned by a combination may not destroy the very cause of that combination]. But by "nāmi" (SK 209) itself, through the force of its having been undertaken (ārambha-sāmarthya), the paribhāṣā is set aside. rāme. rāmayoḥ. — when the e-substitution has been effected by "supi" [the paradigm continues].

Tattvabodhinī

NSP p. 57–58

— नामि । ‘ढूलोपे—’ इत्यतो दीर्घ इत्यनुवर्तते दीर्घश्रुत्योपस्थितेनाच इत्यनेनाङ्गस्येति विशेष्यते । विशेषणेन च तदन्तविधिः । तदेतदाह—अजन्ताङ्गस्येत्यादि । अर्थवद्बहणपरिभाषया नामीति नुट्सहित एवाम् गृह्यते । तेन पामनामङ्गनामित्यादौ न भवति । तत्र हि पामादिलक्षणे नप्रत्यये टापि द्वितीयैकवचने च कृते त्रयाणामपि प्रत्ययानां प्रत्येकमर्थवत्त्वेऽपि नामीति समुदायस्यानर्थकलात् ॥ यद्यपि नलोपस्यासिद्धलात् अनेन पामनामित्यत्र दीर्घः सुपरिहरः, तथापि ‘नोपधायाः’ इत्यनेन तु स्यादेवेति बोध्यम् ॥ ‘नुटि’ इति तु न सूत्रितम् । ‘भृजः किमुद् च’ इत्यौणादिकगन्प्रत्ययान्ते भृङ्गशब्दे मा भूदिति । स्यादेतत् । नुडागमस्याम्भकलादाम्प्रहणेन सनकारोऽप्याम् प्रहीष्यत इति ‘आमि’ इत्येव सूत्रमस्तु । न चामीति दीर्घस्य कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यलात्परमपि नुटं बाधित्वा अमीनामिन्दनामित्यत्र दीर्घे कृते हस्वाश्रयो नुट् न भवेदिति वाच्यम् । हस्वान्तानुडिति वचनसामर्थ्यात् कृतेऽपि दीर्घे भूतपूर्वगत्याश्रयणेन तत्प्रवृत्तेः ॥ नापि ‘न तिसृचतस्’ इति निषेधात्तिसृणां चतसृणामित्यत्र हस्वान्तानुडिति वचनस्य प्रयोजनमस्तीति वाच्यम् । चतसृणामित्यत्र ‘षट्चतुर्भ्यश्च’ इत्यनेनैव नुद्रसिद्धेः, ‘हस्वनद्यापः—’ इति सूत्रे ‘त्रेस्रयः’ इत्यतः त्रेरित्यनुवर्त्य त्रिशब्दात्परस्यामो नुडिति व्याख्यानात् तिसृणामित्यत्रापि तत्सिद्धेः ॥ यद्यपि त्वं नृणामित्यत्र प्रयोजनमस्ति, तथापि नैकमुदाहरणं हस्वग्रहणं प्रयोजयति । अन्यथा ‘नृनद्यापः’ इत्येव वदेत् । तस्मादामीत्युक्तौ न किञ्चिद्वाधकमस्ति इत्यामः सनकारस्य ग्रहणं व्यर्थमिति चेत् । अत्रोच्यते । उत्तरार्थं सनकारग्रहणं कर्तव्यं ‘नोपधायाः’ इति दीर्घो नामि यथा स्यात्, चर्मणां वर्मणामित्यत्र मा भूदिति । तदुक्तं वार्तिककृता—‘नामि दीर्घ आमि चेत्स्यात्कृते दीर्घे न नुद्र भवेत् । वचनाद्यत्र तन्नास्ति नोपधायाश्च वर्मणाम्’ इति ॥ अत्र वदन्ति । वचनाद्भूतपूर्व-गत्याश्रयणेन तत्प्रवृत्तिरित्येतच्चिन्त्यम् । गौणत्वे ‘षट्चतुर्भ्यश्च’ इति नुटोऽप्रवृत्त्या प्रियचतसृणामित्यत्र नुडर्थं हस्ववचनस्य चरितार्थत्वेन सामर्थ्यस्योपक्षयात् । तत्र हि ‘नुमचिर—’ इति रादेशात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुडिष्यत इति । तदयुक्तम् । ‘ऋन्नद्यापः’ इति सूत्रितेऽपि ऋदन्तानुद्र सिध्यत्येवेति हस्वग्रहणसामर्थ्यस्यानुपक्षीणत्वादिति दिक् ॥—परिभाषाविरोधादिति । कृताकृतप्रसङ्गित्वेन ‘नामि इति’ दीर्घस्य नित्यत्वात्परोऽपि ‘सुपि च’ इति दीर्घो न प्रवर्तत इति नोक्तम् । ‘शब्दान्तरस्य प्राप्तु-वन्विधिरनित्यो भवति’ इति ‘नामि’ इति दीर्घस्याप्यनित्यत्वात् ॥—आरम्भसामर्थ्यादिति । ‘सुपि च’ इत्यस्य नु न सामर्थ्यं रामाभ्यामित्यादौ सावकाशत्वादिति भावः ॥ ननु कतीनामित्यत्र परत्वात् । ‘षट्चतुर्भ्यश्च’ इति नुटि ‘नामि’ इति दीर्घः संनिपातपरिभाषामवाधित्वैव प्रवर्तत इत्यारम्भसामर्थ्यस्योपक्षयात् ‘नामि’ इति सूत्रमपि रामाणामित्यत्र संनिपात- परिभाषया न प्रवर्तते । तथा च ‘आचार्याणाम्’ इति निर्देशेनोक्तपरिभाषाया अनित्यत्वमाश्रित्य ‘सुपि च’ इति दीर्घ एव परत्वात् प्रवर्ततामिति चेत् ॥ अत्र केचित्समाधयन्ति । चतुर्प्रहणसाहचर्यात् हलन्तषट्संज्ञकादेव परस्यामः षट्संज्ञाश्रयो जुट् भवति न तु कतिशब्दात् परस्यामः, तथा च कतीनामित्यत्र हस्वाश्रय एव जुडित्यारम्भसामर्थ्यं नोपक्षीणमिति । तदपरे न क्षमन्ते । रेफो यथा हल्संज्ञकस्तथा अम्संज्ञकोऽपि भवतीत्यमन्तषट्संज्ञकादेव परस्यामः षट्संज्ञाश्रयो जुड् भवति न तु पकारान्तात्परस्येति वक्तुं शक्यतया षण्णामित्यत्र जुडभावप्रसङ्गात् । तस्मादिह साहचर्यं न प्राह्यमेव ॥ अन्ये तु ‘पदचतुर्भ्यं’ इति वहुवचननिर्देशादर्थपरोऽयं निर्देशः, तथा चार्थे प्राधान्यं यत्र तत्रैव षट्संज्ञाश्रयो जुड् भवति न तु प्रियपञ्चां प्रियषपामित्यादौ इति सिद्धान्तात् वहिरङ्गः षट्संज्ञाश्रयो जुट् । तथा चान्तरङ्गत्वात्कतीनामित्यत्र हस्वाश्रय एव जुडिति ‘नामि’ इति दीर्घः संनिपातपरिभाषां वाधित्वैव प्रवर्तते, ततश्चारम्भसामर्थ्यादिति मूलोक्तप्रन्थस्य न काप्यजुपपत्तिरिति समादधुः ॥ इतरे तु आरम्भसामर्थ्यादित्यस्यायमर्थो ‘न तिसृचतस्’ इति निषेधारम्भसामर्थ्यादिति । तिसृणामित्यत्र हस्वान्तलक्षणे जुटि कृते ‘नामि’ इति दीर्घप्रवृत्तौ हि ‘न तिसृ’ इति निषेध आरभ्यते । संनिपातपरिभाषया दीर्घाप्रवृत्तौ तु किमनेन निषेधेनातो ज्ञायते ‘नामि’ इति दीर्घः संनिपातपरिभाषां वाधत इति । यैस्तु ‘हस्वनद्यापः’ इत्यत्र हस्वग्रहणं प्रत्याख्यायते, तैस्तु ‘नामि’ इति दीर्घं आरम्भसामर्थ्यं नाश्रयणीयमेव

Bālamanoramā

नृ च - नृच । 'नृ' इति लुप्तषष्ठीकम् ।नामी॑ति सूत्रमनुवर्तते । 'ढ्रलोपे' इत्यतो 'दीर्घ' इत्यनुवर्तते ।छन्दस्युभयथे॑त्यत उभयथेत्यनुवर्तते । तदाह — नृ #इत्येतस्येत्यादिना । नृणां नृणामिति ।ऋवर्णान्नस्ये॑ति णत्वम् । ङौऋतो ङी॑ति गुणो रपरत्वम् । नरि न्रोः नृषु । इत्यृदन्ताः । अथ ऋदन्ता निरूप्यन्ते — कृ इत्यादिना । कृ तृ इत्यनयोकनुकरणे इत्त्वे रपरत्वे इत्यन्वयः । 'कृ विक्षेपे'तृ प्लवनतरणयोः॑ । कृ तृ इत्याभ्यां शब्दाभ्यामनुकरणे क्रियमाणेऽनुकरणभूताभ्यां ताभ्यां धातुपाठपठितौ कृ तृ इत्येतौ विवक्षितौ । अत एवानुकरणस्य अनुकार्यमर्थः । अनुकार्यं च अनुकरणाद्भिन्नमिति 'मतौ छः' इति सूत्रभाष्ये स्थितम् । आनुपूर्वीव्यत्यये ।ञपि वाचकसादृश्यादर्थोपस्थापकत्वमिति अत्र कैयटे,प्राग्दीव्यतोऽ॑णित्यत्र भाष्ये च स्पष्टमेतत् । ततश्चाऽनुकार्याभ्यां कृ तृ इत्याभ्यां अनुकरणभूतयोः कृ तृ इत्यनयोरर्थवत्त्वेन प्रातिपदिकत्वात्सुबुत्पत्तिः । नन्वनुकरणभूतयोरनुकार्यशब्दस्वरूपवाचकत्वात्कियावाचकत्वाऽभावेन धातुत्वाऽभावात्ऋत इद्धातो॑रिति कथमित्वम् । न चप्रकृतिवदनुकरण॑मिति वचनादनुकरणभूतयोर्धातुत्वमिति वाच्यम्, एवं सति अधातुरिति धातुप्रयुदासात्प्रातिपदिकत्वानुपपत्तेरित्यत आह — प्रकृतिवदनुकरणमितीति ।यत्तदेतेभ्यः परिमाणे धात्वनुकरणे विभक्तिनिर्देशाच्चप्रकृतिवदनुकरण॑मिति पाक्षिकम् । ततश्चात्रातिदेशभावमादाय धातुत्वात् 'ऋत इद्धातोः' इतीत्त्वम् । अतिदेशाऽभावमादाय धातुत्वाऽभावात्प्रातिपदिकत्वात्सुबुत्पत्तिश्च न विरुध्यत इति भावः ।कीरिति । कृधातुरित्यर्थः । ॠकारस्य इत्त्वे रपरत्वे 'र्वोरुपधायाः' इति दीर्घः । सोर्हल्ङ्यादिलोपः, विसर्गश्च । किराविति । अपदान्तत्वात् 'र्वोः' इति न दीर्घः । तीरिति । तृधातुरित्यर्थः । गीर्वदिति । गीर्शब्दवद्रूपाणीत्यर्थः । किरम् । किरौ किरः । किरा । कीभ्र्याम् । कीर्भिः । किरे । किरः । किरोः । कीर्षु । भ्यामादौस्वादिष्वसर्वनामस्थाने॑ इति पदत्वाद्दीर्घः । इत्वाऽभावेति ।प्रकृतिवदनुकरण॑मित्यस्याऽनित्यत्वादनुकरणस्य धातुत्वाऽभावात् 'ॠत इद्धातोः' इति इत्त्वाऽभावे सतीत्यर्थः । अनङ्गुणौ नेति । 'ऋत उ' दित्युत्त्वमपि तपरकरणान्नेति द्रष्टव्यम् । अत एव 'ग्रो यङी' त्यादिनिर्देशाः सङ्गच्छन्ते । कृरिति । रृधातुरित्यर्थः । क्रौः क्र इत्यादौ यण् । इत्यादिति । क्रः । क्रः क्रोः क्राम् । क्रि इत्यृदन्ताः ।अत लृदन्ताः । गम्लृ इति । गम्लृ गतौ॑ 'शक्लृ शक्तौ' अजन्तौ धातू । अनङिति ।ऋदुशनसित्यनेने॑ति शेषः । ऋऌवर्णयोः सावण्र्यादिति भावः । गुणविषये त्विति । ङौ सर्वनामस्थाने च ऋतो ङीति गुणोऽकारः, लपर इत्यर्थः । 'उरण्रपरः' इत्यत्र रप्रत्याहारग्रहणादिति भावः । गमृनिति । ऋत ऌवर्णस्य दीर्घाऽभावाद्दृवर्ण एव । पूर्वसवर्णदीर्घे नत्वमिति भावः । ङसिङसोस्त्विति । गम्लृ अस् इति स्थिते उत्, लपरः । गमुल् स् इति स्थितेसंयोगान्तस्य लोपः॑ । गमुल् इति रूपम् । इत्यादीति । गम्लृभ्याम् । गम्लृभिः । गम्लृभ्यः । गम्लृभ्यः । आमि तु गमृणाम् । गमलि गम्लोः गम्लृषु । वस्तुतस्तु 'उरण्रपरः' इत्यत्राऽजिति वक्तव्ये अण्ग्रहणसामर्थ्दाण्पूर्वेणैवेत्युक्तं भाष्ये । यदि ऌकारस्य यण् लकारः स्यात्तर्हि लपरत्वार्थं परेणाण्ग्रहणस्यावश्यकत्वात्तदसङ्गतिः स्पष्टैव । तस्मादेवंजातीयकानां प्रयोगो न भाष्यसंमत इत्याहुः । इति लृदन्ताः । अथ एदन्ताः । इनेति । अः=विष्णुः तस्यापत्यम् इः=कामः । अत इञ् । 'यस्येति च' इत्यकारलोपः । इनासहेत्यर्थेतेन सहेति तुल्ययोगे॑ इति बहुव्रीहिः ।वोपसर्जनस्ये॑ति सत्वम् ।आद्गुणः॑ । से इति रूपम् । ततः सुः, रुत्वविसर्गौ । सेः । एवं स्मृतेः । स्मृतः इः=कामो येनेति विग्रहेअनेकमन्यपदार्थे॑इति बहुव्रीहिः । नच एकादेशस्य पूर्वान्तत्वात्से इत्यस्याऽव्ययत्वात् 'अव्ययादाप्सुपः' इति लुक् शङ्क्यः, अव्ययमिति महासंज्ञया लिङ्गाद्यनन्वितार्थकस्यैव अव्ययत्वात् । अजादावयादेशं मत्वाह — सयौ सय इति । 'एह्यह्रस्वात्' इति संबुद्धिलोपः । हे से । नन्वेवं सति हे हरे इत्यत्र संबुद्धिलोपो न स्यात् । संबुद्धि परनिमित्तमाश्रित्य प्रवृत्तस्य गुणस्य संबुद्धिविघातकं सुलोपं प्रति संनिपातपरिभाषया निमित्तत्वाऽयोगात् । नचैवं सत्येङ्ग्रहणवैयथ्र्यं शङ्क्यं, हे से इत्यत्र चरितार्थत्वादिति चेत्, शृणु — हे हरे इत्यत्र संबुद्धिरूपस्य स्वोपजीव्यगुणविघात्यत्वमेव नास्ति । सत्यपि तल्लोपे प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य संबुद्धिसत्त्वात्, तेन च गुणस्य निर्बाधत्वात् । केचित्तुगुणात्संबुद्धे रित्यनुक्त्वाएङ्ह्रस्वा॑दित्युक्तेः संनिपातपरिभाषां बादित्वापि संबुद्धिलोपः प्रवर्तत इत्याहुः । नच जसि सय इति कथम् । अन्तर्वर्तिविभक्त्या 'से' इत्यस्य पदत्वेनाऽयादेशं बाधित्वाएङः पदान्ता॑दिति पूर्वरूपापत्तेरिति वाच्यम्,उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ॑ इति प्रतिषेधात् । उत्तरपदस्य तद्धटितस्य वा पदत्वे कर्तव्येऽन्तर्बर्तिविभक्तेः प्रत्ययलक्षणं नास्तीति हि तदर्थः । सेनासेवकादिशब्दगतस्य से इत्यस्य अनुकरणं वा अस्तु । तत्र जसि अयादेशस्य निर्बाधत्वात् । इत्येदन्ताः । अथ ओदन्ताः । गो स् इति स्थिते ।

nṛ ca — "nṛ" has an elided genitive ending (lupta-ṣaṣṭhīka) [i.e. it stands for nṛṇaḥ, "of nṛ"]. The sūtra "nāmi" is carried forward (anuvṛtti). From "ḍhralope [pūrvasya dīrgho 'ṇaḥ]" the word "dīrgha" is carried forward. From "chandasy ubhayathā" the word "ubhayathā" ("in both ways," i.e. optionally) is carried forward. This he states with "nṛ ity etasya…" etc.

nṝṇām / nṛṇām — [the gen. pl., optionally long or short]. The retroflexion (ṇatva) [of the n] is by "ṛvarṇān nasya" [the vārttika: n → ṇ after an ṛ-varṇa]. In the locative singular (ṅi), by "ṛto ṅi[-sarvanāmasthānayoḥ]" [there is] guṇa = a-kāra with r following (raparatva): nari. nroḥ [gen./loc. du.]. nṛṣu [loc. pl.]. — Thus [end] the words ending in [short] ṛ.

Now the words ending in [long] ṝ are examined, beginning with "kṝ" etc. The construction is: of these two, "kṝ" and "tṝ," used as imitations (anukaraṇa), with the substitution of i (ittva) and raparatva. [The roots are] "kṛ [in the sense of] scattering (vikṣepa)" [and] "tṛ [in the sense of] floating and crossing (plavana-taraṇa)." When imitation is made by these two words "kṛ" and "tṛ," what is intended by those two imitation-words are the two, "kṛ" and "tṛ," as read in the Dhātupāṭha. For this very reason the object-to-be-imitated (anukārya) is the meaning (artha) of the imitation (anukaraṇa); and that the anukārya is distinct from the anukaraṇa is established in the Bhāṣya on the sūtra "matau chaḥ." When the order is reversed (ānupūrvī-vyatyaya), [an imitation] has the power to present the meaning through resemblance to the denoter (vācaka-sādṛśya): this is clear in Kaiyaṭa here, and in the Bhāṣya on "prāg dīvyato 'ṇ."

And therefore, since the two imitation-words "kṛ" and "tṛ" are meaningful by [denoting] the two objects-of-imitation "kṛ" and "tṛ," they are prātipadikas (being meaningful), and so a sup ending is introduced upon them.

Objection: Since the two imitations denote [merely] the form (svarūpa) of the imitated word, and since they lack denotation of an action (kriyā), they are not dhātus; therefore how can there be the i-substitution (ittva) by "ṛta id dhātoḥ," [which operates upon a dhātu]? Nor may it be said that, by the dictum "prakṛtivad anukaraṇam" (an imitation is treated like its original), the two imitations are dhātus; for if so, then by the exclusion of "dhātu" expressed by "adhātuḥ" [in the definition "arthavad adhātur apratyayaḥ prātipadikam"], their prātipadika-hood would be impossible. To this he says "prakṛtivad anukaraṇam…": that maxim is optional (pākṣika), because of the case-marked mention (vibhakti-nirdeśa) [in the paribhāṣā] "yat-tad-etebhyaḥ parimāṇe dhātv-anukaraṇe [ca]." And therefore, taking the aspect in which the extension (atideśa) [of dhātu-hood] holds, they are dhātus, and so there is the i-substitution by "ṛta id dhātoḥ"; while, taking the aspect in which the extension does not hold, they are not dhātus but prātipadikas, and so the introduction of a sup ending is not contradicted. This is the purport.

"kīr" — meaning the dhātu kṝ. The long ṝ-kāra having undergone the i-substitution and raparatva, [there is] lengthening by "r-vor upadhāyāḥ"; [then] the [s of] su is elided by "hal-ṅy-ādi-lopaḥ," and [there is] visarga [→ kīḥ]. "kirau" — because [the r] is not word-final (apadānta), "r-voḥ" does not lengthen [→ kirau]. "tīr" — meaning the dhātu tṝ. "gīr-vat" — meaning the forms are like [those of] the word gīr. kiram. kirau, kiraḥ. kirā. kīrbhyām. kīrbhiḥ. kire. kiraḥ. kiroḥ. kīrṣu. The lengthening [in kīrbhyām, kīrbhiḥ, kīrṣu] is because [the stem] is a pada, by "[bhyām-ādau] svādiṣv asarvanāmasthāne."

"itvābhāve" ("in the absence of the i-substitution") — meaning: since "prakṛtivad anukaraṇam" is non-obligatory (anitya), the imitation is not a dhātu, and so, in the absence of the i-substitution by "ṛta id dhātoḥ" … "anaṅ-guṇau na" (neither anaṅ nor guṇa) — it should be understood that the u-substitution (uttva) by "ṛta ut" also does not apply, because of the ta-para specification (taparakaraṇa) [restricting it to short ṛ]. For this very reason, formulations such as "gro yaṅi" are consistent. "kṝr" — meaning the [ṝ-]dhātu. In "krauḥ, kra," etc., [there is] yaṇ. "ityādi" — kraḥ. kraḥ, kroḥ, krām. kri. — Thus the words ending in [long] ṝ.

Now the words ending in ḷ. "gamḷ" — [the roots] "gamḷ [in the sense of] going (gati)" [and] "śakḷ [in the sense of] being able (śakti)" are two vowel-ending (ajanta) roots [ending in ḷ]. "anaṅ" — [supply:] by "ṛd-uśanas[puru-daṃśo 'nehasāṃ ca]," the remainder [being understood]; the purport being that, by the homogeneity (sāvarṇya) of the ṛ-varṇa and the ḷ-varṇa, [the ṛ-rule applies]. "guṇa-viṣaye tu" — in the ṅi and in sarvanāmasthāna, by "ṛto ṅi" the guṇa is a-kāra with ḷ following (la-para); the purport being that, in "uraṇ raparaḥ," the pratyāhāra "ra" [including l] is taken. "gamḷn" [acc. pl.] — because the ḷ-varṇa has no long counterpart, [in the pūrva-savarṇa-dīrgha the result] is just the ṛ-varṇa; the purport being that in the pūrva-savarṇa-dīrgha [there is also] the n-substitution (natva). "ṅasi-ṅasoḥ tu" — when "gamḷ + as" stands, [there is] the u-substitution (ut), la-para; when "gamul + s" stands, [there is] the elision of the final of a conjunct (saṃyogāntasya lopaḥ); the form is "gamul." "ityādi" — gamḷbhyām. gamḷbhiḥ. gamḷbhyaḥ. gamḷbhyaḥ. But in the ām (gen. pl.), gamṝṇām. gamali [loc. sg.]. gamḷoḥ. gamḷṣu.

But in truth, in "uraṇ raparaḥ," although "ac" should [have been] said, by the force of the taking of "aṇ" it is stated in the Bhāṣya that [the substitute] is preceded by aṇ only (aṇ-pūrva). If the yaṇ of ḷ-kāra were la-kāra, then, since for the sake of la-para-ness a subsequent taking of "aṇ" would be necessary, its incongruity is quite plain. Therefore, they say, the use of forms of this kind is not approved by the Bhāṣya. — Thus the words ending in ḷ.

Now the words ending in e. "ine" — "a" = Viṣṇu; his descendant, "i" = Kāma [the god of love]. By "ata iñ" [there is the patronymic affix iñ]; the a-kāra is elided by "yasyeti ca." In the sense "together with i" (inā saha), [there is] a bahuvrīhi by "tena saheti tulya-yoge"; the s-substitution (satva) by "vopasarjanasya"; [then] "ād guṇaḥ" [a + i → e]: the form is "se." Then su, ru-substitution, and visarga: "seḥ." Similarly, "smṛteḥ": in the analysis "by whom Kāma (i) has been remembered (smṛta)," [there is] a bahuvrīhi by "anekam anya-padārthe."

Nor should it be suspected that, since the single substitute (ekādeśa) is [treated as] belonging to the end of the prior element (pūrvāntatva), and since "se" would thus be an indeclinable (avyaya), there would be luk [of the sup] by "avyayād āp-supaḥ"; for, by the "great designation" (mahā-saṃjñā) avyaya, only that whose meaning is unconnected with gender etc. is an avyaya [and "se" is not]. Considering the ay-substitution (ayādeśa) before a vowel-initial [ending], he says "sayau, sayaḥ." The elision of the vocative ending (saṃbuddhi-lopa) is by "eṅ hrasvāt [saṃbuddheḥ]": "he se."

Objection: If so, then in "he hare" the saṃbuddhi-lopa would not occur; for the guṇa [in hare], which operated depending on the saṃbuddhi as its conditioning cause (para-nimitta), cannot, by the sannipāta-paribhāṣā, be the cause of the su-lopa that destroys that very saṃbuddhi. — And [if it be objected:] "In that case the taking of 'eṅ' [in the sūtra] would be purposeless, [no,] because it has its scope in 'he se'" — then listen: Response: In "he hare" the saṃbuddhi-form is simply not liable to destruction by the guṇa that depends on it (sva-upajīvya); for even when that [su] is elided, the saṃbuddhi still exists by resort to pratyaya-lakṣaṇa (treatment as if the suffix were present), and thereby the guṇa is unobstructed. But some say: since [Pāṇini], instead of saying "guṇāt saṃbuddheḥ," said "eṅ hrasvāt [saṃbuddheḥ]," the saṃbuddhi-lopa operates even setting aside (bādhitvā) the sannipāta-paribhāṣā.

Objection: Then how [is there] "sayaḥ" in the jas [nom. pl.]? Since "se," being a pada by virtue of an internal (antarvarti) vibhakti, would have the ay-substitute set aside, and the pūrva-rūpa (single substitution as the prior form) would result by "eṅaḥ padāntād [ati]." — This should not be said, because of the prohibition by "uttarapadatve cāpadādi-vidhau"; for its meaning is: when the pada-hood of an uttarapada, or of [a form] made up of it, is to be effected, there is no pratyaya-lakṣaṇa of an internal vibhakti. Or else, let it be an imitation (anukaraṇa) of the "se" occurring in words like senā, sevaka, etc.; for there, in the jas, the ay-substitute is unobstructed. — Thus the words ending in e.

Now the words ending in o. When "go + s" stands …

translator notes

textual The Bālamanoramā block here comments on the sūtra "nṛ ca" (A 6.4.6, the optional lengthening of nṛ before nām), signalled by its pratīka nṛ ca and by its own statement "nāmi ity anuvartate," whereas the unit's header sūtra is nāmi (A 6.4.3). The two are adjacent, nṛ ca carrying nāmi forward by anuvṛtti.
textual The digital source frequently drops the length mark on long ṝ and long ī/ū in the paradigm forms (e.g. it reads नृणाम्, कृ, कीभ्र्याम् where नॄणाम्, कॄ, कीर्भ्याम् are intended). The evident intended readings are followed, with the length restored in transliteration; no reading has been silently emended in the Devanāgarī source. Several forms in the ṝ-ending stretch (e.g. "kṝr … krauḥ … kri") are compressed and partly uncertain in the source.

SK 210 · A 8.3.55अपदान्तस्य मूर्धन्यः इत्यधिकारः

अपदान्तस्य मूर्धन्यः ॥ २१० ॥

apadāntasya mūrdhanyaḥ

apadāntasya mūrdhanyaḥ — For a [dental sound] that is not word-final (apadānta), a cerebral (mūrdhanya) is the substitute. This is a governing heading (adhikāra).

Rule. A heading that runs to the end of the third quarter of the eighth book: in the rules that follow, a dental sound that is not at the end of a pada is replaced by the retroflex (mūrdhanya) sound. The operation this chapter draws from it is ṣatva, s → ṣ.

Example.

rāme + su → the s of the ending is not pada-final → it is a candidate for ṣ, provided SK 211 and 212 are also satisfied.

Siddhānta-kaumudī

आ पादपरिसमाप्तेरधिकारोऽयम् ॥

This is an adhikāra (governing heading) that extends up to the end of the [third] pāda.

Tattvabodhinī

NSP p. 58

—अपदान्तस्य । ष इत्येव सिद्धे मूर्धन्यप्रहणम् ‘इणः पीध्वम्’ इति ढलार्थम् । चक्रुद्धे । अक्रुद्धम्

Bālamanoramā

अपदान्तस्य मूर्धन्यः - रामे — सु॑ इति स्थिते । आदेशप्रत्यययोरिति षत्वं विधास्यन्नाह-अपदान्तस्य । मूर्धन्यः=मूर्धस्थानकः । अष्टमाध्यायस्य तृतीयापादे मध्यत इदं सूत्रं पठितम् । इत आरभ्यैतत्पादसमाप्तिपर्यन्तमिदमधिक्रियत इत्यर्थः ।

apadāntasya mūrdhanyaḥ — When "rāme + su" stands (in deriving rāmeṣu, the locative plural), and being about to enjoin the cerebralization (ṣatva) by "ādeśapratyayayoḥ" (A 8.3.59), he states "apadāntasya." "mūrdhanya" = mūrdha-sthānaka (having the head/cerebral position as its place of articulation). This sūtra is read in the middle of the third pāda of the eighth adhyāya. The meaning is: from here up to the end of this pāda, [this heading] governs.

SK 211 · A 8.3.57इण्कोः इत्यधिकारः

इण्कोः ॥ २११ ॥

iṇkoḥ

iṇkoḥ (8.3.57) — [In the following rules, the prescribed cerebralization operates on a sound standing] after iṇ or ku. (adhikāra)

Rule. A further heading: the retroflexion just announced operates on a sound that stands after iṇ or after ku. iṇ here is the pratyāhāra read up to the later ṇ of the Śivasūtras (the one in la ṇ), so it names i, u, ṛ, ḷ, e, o, ai, au, h, y, v, r, l — every vowel except a and ā, plus h, y, v, r, l. ku is the velar class.

Example.

rāme + su → the s stands after e, an iṇ sound → the condition is met.

rāmasya → the s stands after a, which is not an iṇ sound → no retroflexion.

Watch out. Bhaṭṭoji's commentators note that the sūtra's form iṇkoḥ (a genitive singular) is irregular for a pair of items; scholars discuss this.

Siddhānta-kaumudī

इत्यधिकृत्य ॥

Having established [iṇkoḥ] as a governing heading (adhikāra) —

Tattvabodhinī

NSP p. 58

—इण्कोः । समाहारद्वन्द्वे सौत्रं पुंस्त्वम् । कोः किम् । गवाक्षु । गवाङ्पु

Bālamanoramā

इण्कोः - इण्कोः । इत्यधिकृत्येति । उत्तरत्रव विधिष्वनुवर्तत इति भावः । इण् च कुश्चेति समाहारद्वन्द्वः । पुंस्त्वमार्षम् । इतरेतरयोगद्वन्द्वेत्वेकवचनमार्षम् । 'इ' णिति परणकारेण प्रत्याहारः । कुः=कवर्गः ।

iṇkoḥ — iṇkoḥ. [As to Bhaṭṭoji's phrase] "having established it as an adhikāra": the sense is that [iṇkoḥ] is carried forward (anuvartate) into the rules that follow (uttaratra) alone. "iṇ ca kuś ca" — [the word iṇkoḥ] is a samāhāra-dvandva (aggregative compound). Its masculine gender is an ārṣa (irregular, seer's) usage. But [if it is analyzed] as an itaretarayoga-dvandva, then its singular number is the ārṣa usage. iṇ is a pratyāhāra [formed from initial] 'i' [terminated] by the later ṇ-kāra. ku = the ka-varga (the guttural class).

translator notes

translator The two ārṣa remarks concern the transmitted form iṇkoḥ (masculine genitive singular). A samāhāra-dvandva is regularly neuter, so under that analysis the masculine gender is the irregular feature; under an itaretarayoga analysis the two members (iṇ, ku) would call for the dual, so the singular number is the irregular feature.
translator The transmitted 'para-ṇakāreṇa' specifies that iṇ runs from initial 'i' to the LATER ṇ-marker of the Śivasūtras (that of la-ṇ), not the ṇ of 'a i u ṇ'; hence the pratyāhāra iṇ = i u ṛ ḷ e o ai au h y v r l.

SK 212 · A 8.3.59V

आदेशप्रत्यययोः ॥ २१२ ॥

ādeśapratyayayoḥ

ādeśapratyayayoḥ — Of an s-kāra that is a substitute (ādeśa) or a part of an affix (pratyaya) — [non-word-final, following iṇ or a kavarga] — the retroflex ṣ is substituted (continuing 's', 'iṇ-koḥ', and 'apadāntasya' from the prior sūtras).

Rule. An s that is a substitute, or is part of an affix, and that stands after iṇ or a velar and is not pada-final, is replaced by ṣ. The word "s" itself is carried into this rule from an earlier sūtra (saheḥ sāḍaḥ saḥ, SK 335). The ṣ that replaces it is, like the s, open and voiceless.

Example.

rāma + sup → the p is a marker → rāma + su → the stem's a becomes e before a plural jhal-initial sup (SK 205) → rāme + su → the s is part of an affix, stands after e, and is not pada-final → s → ṣ → rāmeṣu (locative plural).

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji tests each condition. "After iṇ or a velar": rāmasya keeps its s, which follows a. "A substitute or part of an affix": in supīḥ, supisau, supisaḥ the s belongs to the root and stays. "Not pada-final": in haris tatra the s ends the pada and stays.

The paradigm of rāma. Kṛṣṇa, Mukunda and every other masculine a-stem decline in the same way.

	singular	dual	plural
1 nominative	rāmaḥ	rāmau	rāmāḥ
vocative	he rāma	he rāmau	he rāmāḥ
2 accusative	rāmam	rāmau	rāmān
3 instrumental	rāmeṇa	rāmābhyām	rāmaiḥ
4 dative	rāmāya	rāmābhyām	rāmebhyaḥ
5 ablative	rāmāt / rāmād	rāmābhyām	rāmebhyaḥ
6 genitive	rāmasya	rāmayoḥ	rāmāṇām
7 locative	rāme	rāmayoḥ	rāmeṣu

Siddhānta-kaumudī

सहेः साडः सः SK 335 इति सूत्रात्स इति षष्ठ्यन्तं पदमनुवर्तते । इण्कवर्गाभ्यां परस्याऽपदान्तस्यादेशः प्रत्ययावयवश्च यः सकारस्तस्य मूर्धन्यादेशः स्यात् । विवृताघोषस्य सस्य तादृश एव षः । रामेषु । इण्कोः किम् । रामस्य । आदेशप्रत्यययोः किम् । सुपीः । सुपिसौ । सुपिसः । अपदान्तस्य किम् । हरिस्तत्र । एवं कृष्णमुकुन्दादयः ॥

From the sūtra "saheḥ sāḍaḥ saḥ" (SK 335) the genitive-ending word "s" is carried forward (anuvṛtti). Of the s-kāra that follows iṇ or a kavarga (ka-varga), is non-word-final (apadānta), and is [either] a substitute (ādeśa) or a part of an affix (pratyaya-avayava), there is a retroflex (mūrdhanya, i.e. ṣ) substitute. The ṣa substituting for such an s — one that is open (vivṛta) [in internal effort] and voiceless (aghoṣa) — is itself of just that same character. Example: rāmeṣu (locative plural). Why "iṇ-koḥ" (after iṇ or ku)? [To exclude] rāmasya [where the s does not follow iṇ or ku]. Why "ādeśa-pratyayayoḥ"? [To exclude] supīḥ, supisau, supisaḥ [where the s is a root-s, neither a substitute nor part of an affix]. Why "apadāntasya"? [To exclude] haris tatra [where the s is word-final]. Likewise Kṛṣṇa, Mukunda, etc. are declined.

Tattvabodhinī

NSP p. 58–59

—आदेशप्रत्यययोः । प्रत्ययशब्दः प्रत्ययावयवे लाक्षणिकः । ‘हलि सर्वेषाम्’ इति निर्देशात् ‘सात्पदाद्योः’ इत्यत्र सातिग्रहणाच्च लिङ्गादित्याशयेन व्याचष्टे—आदेशः प्रत्ययावयवश्चेति । यदि तु आदेशावयवो गृह्येत, तर्हि तिसृणामित्यादौ दोषः । यद्यपि सकारोच्चारणसामर्थ्यात्तत्र षत्वं न स्यात्, तथापि विसंविसं मुसलं मुसलमत्यादौ षत्वं दुर्वारं स्याद् आष्टमिकद्विर्वचनस्यादेशरूपत्वात् । यदि तु प्रत्ययो यः सकार इति गृह्येत, तर्हि रामेषु करिष्यतीत्यादौ न स्यात्, किं तु ‘इन्द्रो मा वक्षत्’ इत्यादावेव स्यात् । इह मनोरमायामेकापि षष्ठी विषयभेदाद् भिद्यत इत्युक्त्वा सहविवक्षाभावेऽपि सौत्रत्वाद् द्वन्द्व इत्युक्तं, तत्तु प्रत्ययशब्दे लक्षणामनङ्गीकृत्य यथाश्रुताभिप्रायेणोक्तमिति बोध्यम् ॥—विवृताघोषस्येति । विवृतस्य सस्य तादृश एवेत्युक्ते ऋकारेऽतिप्रसङ्गस्तद्वारणायाघोषस्येति । अघोषस्येत्येतावदुच्यमाने ठकारेऽतिप्रसङ्गस्तद्वारणायोभयमुपात्तम् ॥—तादृश एव ष इति । तादृशः ष एवादेशो भवति नान्य इत्यर्थः ॥ नच दधिसेचौ दधिसेच इत्यादौ प्राक् सुवुत्पत्तेः समासे षत्वं वारयितुं पदादादिः पदादिरिति पञ्चमीसमासो भाष्ये उक्तस्ततश्च इहापि ‘सात्पदाद्योः’ इति निषेधः स्यात्, करिष्यतीत्यादौ षत्वविधेः सावकाशत्वादिति चेन्मैवम् । ‘स्वादिषु’ इति या पदसंज्ञा तामाश्रित्य उक्तनिषेधो न प्रवर्तत इति सातिग्रहणेन ज्ञापितत्वात् ॥—रामस्येति । ‘टाङसिङसामिनात्याः’ इति वक्तव्ये सकारोच्चारणसामर्थ्यात्पत्वं न भवेत्तदादिषु त्यस्येति निपातनात्तत्वः । भगवद्गीता अभिप्रायायां यथा इत्यादिवार्तिकनिर्देशाच्च अमुध्येत्यत्र षलं भवेत् इति यदि तर्हि विश्वपाखिलादि प्रत्युदाहर्तव्यम् । न च तत्रापि पुषिति वक्तव्ये पुषिति सकारोच्चारणसामर्थ्यादेव न भवेदिति शङ्क्यम् । लिट्सु प्रशान्तसु इत्यत्र ‘डः सि धुट्’ ‘नश्व’ इति धुटः प्रवृत्तये सकारोच्चारणस्यावश्यं स्वीकर्तव्यलादिति दिक्

Bālamanoramā

आदेशप्रत्यययोः - अथ षत्वविधायकं सूत्रमाह — आदेश । षष्ठन्तमिति । 'सहेः साडः सः' इति सूत्रे 'स्' इति निर्दिष्टमिति भावः । तच्चेह द्विवचनान्ततया विपरिणम्यआदेशप्रत्यययो॑रित्यत्र सम्बध्यते । ततश्चइण्कवर्गाभ्यां परयोरपदान्तयोरादेशात्मकप्रत्ययावयवात्मकयोः सकारयोर्मूर्धन्यः स्या॑दित्यर्थः । फलितमाह — इङ्कवर्गाभ्यामित्यादिना । प्रौढमनोरमायां तु आदेशप्रत्यययोरित्येकापि षष्ठी प्रत्ययविषये अवयवार्थिका, आदेशविषये चाऽभेदार्थिका । तथाच आदेशस्य प्रत्ययावयवस्य च सकारस्येति लभ्यत इति प्रत्ययशब्दस्य लक्षणां विनोक्तम् । सहविवक्षाऽभावेऽपि सौत्रो द्वन्द्व इति च स्वीकृतम् । यदि तु आदेशविषयेऽपि अवयवषष्ठी स्यात् — ॒आदेशावयवस्य सस्य ष॑ इति, तर्हि 'तिरुआः'तिसृणा॑मित्यादौ दोषः । नचत्रिचतुरोः स्त्रिया॑मित्यत्रादेशे सकारोच्चारणसामर्थ्यान्न तत्र षत्वमिति वाच्यं, तिरुआ इत्यत्रन रपरसृपिसृजिस्पृशिस्पृहिसवनादीना॑मिति षत्वनिषेधेन चरितार्थत्वात् । विसम्विसमित्यादौ सकारस्याऽऽदेशावयवतया षत्वापत्तेश्च, नित्यवीप्सयोरित्याष्टमिकद्विर्वचनस्यादेशरूपताया वक्ष्यमाणत्वात् ।प्रत्ययो यः सकारस्तस्ये॑ति व्याख्याने तु जिगीषुरित्यादाव#एव स्यात् । 'रामेषु' इत्यादौ न स्यात् । अतआदेशः प्रत्ययावयवश्च यः सकारस्तस्ये॑ति व्याख्यातम् । प्रत्ययावयवसक्षणायां चहलि सर्वेषां॑मिति निर्देशो लिङ्गम् । विवृताघोषस्येति । मूर्धन्यत्वम् ऋटुरषेष्वविशिष्टम् । विवृतत्वरूपाब्यन्तरप्रयत्नवतोऽघोषरूपबाह्रप्रयत्नवतश्च सकारस्य तदुभयात्मकः षकार एव भवतीत्यर्थः । टकारनिवारणायाद्यं विशेषणम् । ऋकारवारणाय द्वितीयम् । रामेष्विति । ननु सु इत्यस्य व्यपदेसिवद्भावेन सुबन्तत्वेन पदत्वात्सात्पदाद्यो॑रिति षत्वनिषेधः स्यादिति चेन्न,प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेरेव ग्रहणा॑दित्यलम् । सुपिसाविति ।पिस गतौ॑क्विप् । धातुसकारोऽयं नत्वादेशो नापि प्रत्ययावयव इति भावः । अत सर्वादिशब्देषु सर्वनामकार्यं विधास्यन् सर्वनामसंज्ञामाह — सर्वादीनि । सर्वः आदिः=प्रथमावयवः येषां तानि सर्वादीनि । अत्र सर्वशब्दः स्वरूपपरः ।

ādeśapratyayayoḥ — Now he states the sūtra that prescribes ṣatva: "ādeśa[pratyayayoḥ]." "The genitive-ending [word]": the idea is that in the sūtra "saheḥ sāḍaḥ saḥ" the element "s" is specified [in the genitive]; and that, transformed here into a dual-ending form ("soḥ"), is connected in "ādeśapratyayayoḥ" [one "s" for the substitute, one for the affix-part]. Thus the meaning is: "Of the two s-kāras that follow iṇ or a kavarga, are non-word-final, and are respectively of the nature of a substitute and of the nature of a part of an affix, there is a retroflex (mūrdhanya)." He states the upshot with "iṇ-kavargābhyām" etc.

But in the Prauḍhamanoramā [it is held that] the single genitive "ādeśapratyayayoḥ" denotes, with respect to the affix, a part (avayava-arthikā), and with respect to the substitute, identity (abheda-arthikā); and thus "of the s that is the substitute and of the s that is a part of an affix" is obtained — stated there without resorting to secondary signification (lakṣaṇā) of the word "pratyaya"; and it is accepted there that, even without the intention of accompaniment (saha-vivakṣā), it is a sūtra-style dvandva. But if, in the case of the substitute too, the genitive were the part-genitive — "ṣa for the s that is a part of a substitute" — then there would be a fault in cases like "tisrāḥ," "tisṛṇām" etc. Objection: and it should not be said that in the substitute [prescribed by] "tricaturoḥ striyāṃ [tisṛcatasṛ]" [A 7.2.99], on the strength of the explicit articulation of the s-kāra [in that substitute], there is no ṣatva there. Response: because in "tisra" [the exclusion] is already accounted for (caritārtha) by the prohibition of ṣatva in "na rapara-sṛpi-sṛji-spṛśi-spṛhi-savanādīnām" [A 8.3.110]; and because in "visaṃvisam" etc. there would [wrongly] result ṣatva, the s-kāra being a part of a substitute — since it will be stated later that the reduplication (dvirvacana) enjoined by "nityavīpsayoḥ" [A 8.1.4], an eighth-adhyāya operation, has the form of a substitute (ādeśa).

But on the explanation "of the s-kāra that is itself an affix (pratyaya)," [ṣatva] would apply only in cases like "jigīṣuḥ" etc., and would not apply in "rāmeṣu" etc. Therefore it has been explained as "the s-kāra that is a substitute and [the s-kāra that is] a part of an affix." And for the interpretation involving a part of an affix, the wording "hali sarveṣām" is the indicator (liṅga).

"of [the s that is] open and voiceless": retroflex-hood (mūrdhanyatva) is common (aviśiṣṭa) among ṛ, the ṭa-varga, r, and ṣ [the mūrdhanya sounds]. The meaning: for an s-kāra that has the internal effort (ābhyantara-prayatna) of openness (vivṛtatva) and the external effort (bāhya-prayatna) of voicelessness (aghoṣatva), the substitute is precisely ṣa-kāra, which has both those characteristics. The first qualifier [vivṛta] is to exclude ṭa-kāra; the second [aghoṣa] to exclude ṛ-kāra.

"rāmeṣu": Objection — since "su" [the locative-plural affix], by vyapadeśivadbhāva, is [treated as] ending in a sup and hence a pada, there should be a prohibition of ṣatva [by the rule that blocks ṣatva after a pada]. Response: no; because, by the paribhāṣā "pratyayagrahaṇe yasmāt sa vihitas tadāder eva grahaṇam" (when an affix is mentioned, the term denotes a sequence beginning with that to which the affix is added), [the su is taken together with rāma-, and is not independently a pada for the prohibition] — enough. "supisau": from "pisa gatau" (√pis, to go) with kvip; the idea is that this s-kāra is a root-s (dhātu-sakāra), neither a substitute nor a part of an affix.

Now, about to prescribe the sarvanāman operations in the words "sarva" etc., he states the sarvanāman designation: "sarvādīni." Those which have "sarva" as their first member (ādi = the first component) are "sarvādi." Here the word "sarva" denotes its own form (svarūpa-para).

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 59 १ द्रन्द्वे चेति—द्रन्द्वशब्दस्य द्विशब्दप्रकृतिकत्वेऽपि सिन्नादिरूपं सर्वनामकार्यं न, संज्ञात्वात् । २ सर्वस्मै इति—ननु सर्वशब्दस्य युद्धिस्थानेकार्थवाचित्वेन बहुवचनमेव स्यान्नैकवचनादि इतिचेन्न, युद्धिस्थानेकसंख्याकावयवारब्धसमुदाये सर्वशब्दः शक्त इति यदानुज्जूतावयवः समुदायस्तदैकवचनं भवत्येव यथा सर्वो लोक इति । तादृक्समुदायद्वित्वादिविवक्षायां द्विवचनादि । उद्भूतावयवभेदविवक्षायां तु बहुवचनमेव सर्वे घटा इति ।

SK 213 · A 1.1.27सर्वनामसंज्ञा

सर्वादीनि सर्वनामानि ॥ २१३ ॥

sarvādīni sarvanāmāni

sarvādīni sarvanāmāni — The [word-forms] 'sarva' and the rest [the sarvādi-gaṇa] receive the designation sarvanāma (pronominal).

Rule. The word-forms sarva and the others of its list (the sarvādi group, given in full under SK 217) are named sarvanāman. The name also belongs to a form that ends in one of these words (the tadanta reading, Chapter 2).

Example.

sarva → it heads the sarvādi list → it is a sarvanāman → the four rules SK 214–217 apply to it.

paramasarva ("the highest all") → it ends in sarva → it too is a sarvanāman → the affixes tral and akac that attach to a sarvanāman give paramasarvatra and paramasarvakān.

Applies when / blocked by. How do we know that a form ending in a sarvādi word counts? From SK 224, dvandve ca, which withholds the name from a dvandva ending in such a word — a prohibition that would be pointless unless such forms were otherwise included. A rule that reveals something by presupposing it is called a jñāpaka.

Siddhānta-kaumudī

सर्वादीनि शब्दस्वरूपाणि सर्वनामसंज्ञानि स्युः । तदन्तस्यापीयं संज्ञा । द्वन्द्वे चेति ज्ञापकात् । तेन परमसर्वत्रेति त्रल् परमभवकानित्यत्राऽकच्च सिद्ध्यति ॥

The word-forms "sarva" etc. receive the designation sarvanāma. This designation belongs also to a form that ends in [a sarvādi word] (tadanta). [This is known] from the indicator (jñāpaka) "dvandve ca" [A 1.1.31, which prohibits the sarvanāma-saṃjñā for a dvandva ending in a sarvādi word — a prohibition that would be pointless unless such tadanta forms were otherwise included]. By this [inclusion of tadanta forms], the "traL" in "parama-sarvatra" [i.e., "paramasarvatra," by "saptamyās tral" A 5.3.10] and the "akaC" in "paramasarvakān" [by "kutsite" A 5.3.74 etc.] are established.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 59

—सर्वादीनीति । तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिरयम् ‘अदः सर्वेषाम्’ इति लिङ्गात् । आदिशब्दोऽत्रावयवधाची, सर्वं आदिराद्यावयवो येषां तानीति विप्रहः, उद्भूतावयवमेदः समुदायः समासार्थं इति बहुवचनम् । तस्य समुदायस्य युगपल्लक्ष्ये प्रयोगाभावात् ‘आनर्थक्यात्तदङ्गेषु’ इति न्यायेन तदवयवेषु प्रवर्तमाना सर्वनामसंज्ञा अविशेषात्सर्वशब्देऽपि प्रवर्तत इति युक्तं तद्गुणसंविज्ञानत्वम् । तस्यान्यपदार्थस्य गुणाः वर्तिपदार्थरूपाणि विशेषणानि तेषां कार्यान्वयितया संविज्ञानं यत्र स तद्गुणसंविज्ञान इत्यर्थः । लोकवेदयोरपि संयोगसमवायान्यतरसंबन्धे ‘लोहितोष्णीषा ऋत्विजश्चरन्ति,’ ‘लम्बकर्णमानय’ इत्यादौ तद्गुणसंविज्ञानत्वमेव । स्वस्वामिभावसंबन्धे त्वतद्गुणसंविज्ञानत्वं चित्रगुमानयेत्यादौ ॥ ननु सर्वनामानीत्यत्र ‘पूर्वपदात्संज्ञायाम्—’ इति णलं कस्मान्न भवति । सौत्रत्वान्नेति चेल्लोके सर्वनामशब्दस्य साधुत्वापत्त्या सर्वनामसंज्ञानि स्युरित्युत्तरप्रन्यस्यासाधुत्वापत्तेरिति चेन्मैवम् । ‘निपातनात् णलं न’ इति भाष्योक्तव्याख्याश्रयणादिष्टसिद्धेः । अत्र भाष्यानुसाराद् ‘बाधकान्येव निपातनानि भवन्ति’ इति पक्ष आश्रितः । ‘अबाधकान्यपि निपातनानि भवन्ति’ इति पक्षस्तु ‘विभाषा फाल्गुनी—’ इति सूत्रे श्रवणाशब्दे निपातितेऽपि श्रावणीति प्रयोगोऽपि साधुरित्येवमर्थमाश्रयिष्यते ॥ विशेषणानुगुणविशेष्यमध्याहरति—शब्दरूपाणीति ॥—द्वन्द्वे चेति । स हि निषेधः समुदायस्यैव न लवयवानामिति वक्ष्यति, न च तदन्तविधिं विना समुदाये संज्ञाप्रसक्तिरस्तीति भावः ॥ नन्वङ्गाधिकारे तदन्तविधिं विनैव परमसर्वस्या इत्यादौ स्यायादिसिद्धेस्तदन्तसंज्ञायाः किं फलमित्यत आह—तेनेति । न चेहापि प्रातिपदिकादित्यनुवृत्तेः सर्वनामस्तद्विशेषणत्वे तदन्तविधिर्न भविष्यतीति वाच्यम् । ‘समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः’ इत्युक्तत्वादिति भावः ॥—अकचेति । चकारात्परमसर्वंत्र इत्यत्र तसिल्

Bālamanoramā

सर्वादीनि सर्वनामानि - नपुंसकवशाच्छब्दरूपाणीति विशेष्यमध्याहार्यं, तदाह — सर्वादीनीति । ननु बहुव्रीहेरन्यपदार्थप्रधानत्वात् सर्वशब्दस्य च समासवर्तिपदार्थत्वादन्यपदार्थत्वाभावाद्विश्वादिशब्दानामेव सर्वादिशब्देन बहुव्रीहिणावगमात्सर्वनामसंज्ञा स्यान्न तु सर्वशब्दस्यापीति चेत्, उच्यते — सर्व आदिर्यस्य समुदायस्येति विग्रहः । सर्वशब्दघटितः समुदायः समासार्थः । समुदाये च प्रवर्तमाना सर्वनामसंज्ञा क्वचिदप्यप्रयुज्यमाने तस्मिन् वैयर्थ्यादानर्थक्यात्तदङ्गेष्विति न्यायेनावयवेष्ववतरन्ती अविशेषात्सर्वशब्देऽपि भवति । एवं चात्र सर्वशब्दस्य स्वरूपेण वर्तिपदार्थता, समुदायरूपेण त्वन्यपदार्थप्रवेशः । नच समुदायस्यान्यपदार्थत्वे सर्वादीनीति बहुवचनानुपपत्तिः शङ्क्या, सर्वशब्दघटितस्य विवक्षितावयवसङ्ख्यस्य समूहस्यान्यपदार्थत्वात् । उद्भूतावयवभेदः समुदायः समासार्थ इति कैयटोक्तेरप्ययमेवार्थः । अतो न बहुवचनस्यानुपपत्तिः तदेवं व्याख्याने हलि सर्वेषाम् अ° 8.3.22 इत्यादिनिर्देशाः प्रमाणम् । सर्वशब्दस्य सर्वनामत्वाभावे तु सर्वेषामित्यादौ सर्वनामकार्याणि सुडादीनि न स्युः । तथाच सर्वादीनीति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । तस्य = अन्यपदार्थस्य, गुणाः = विशेषणानि वर्तिपदार्थरूपाणि, तेषां संविज्ञानं = क्रियान्वयितया विज्ञानं यत्र स तद्गुणसंविज्ञान इति व्युत्पत्तिः । यत्र संयोगसमवायान्यतरसंबन्धेनान्यपदार्थे वर्तिपदार्थान्वयस्तत्र प्रायेण तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । यथा - द्विवासा देवदत्तो भुङ्क्ते,लम्बकर्णं भोजयेत्यादौ । तत्र हि वाससोः कर्णयोश्च भुजिक्रियान्वयाऽभावेऽपि संनिहितत्वमात्रेण तद्गुणसंविज्ञानत्वम् । प्रकृते च समुदाये अन्यपदार्थे सर्वशब्दस्य समवायान्तर्गतारोपितावयवावयविभावसंबन्धसत्त्वात्तद्गुणसंविज्ञानत्वम् । स्वस्वामिभावादिसम्बन्धेनान्यपदार्थे वर्तिपदार्थान्वये त्वतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । यथा — चित्रगुमानयेत्यादावित्यलम् । ननु सर्व विश्वेत्येवं सर्वादिशब्दानां केवलानामेव सर्वादिगणे पाठात्परमसर्वादिशब्दानां कथं सर्वनामतेत्यत आह — तदन्तस्यापीति । द्वन्द्वे चेतीति । द्वन्द्वे चअ° 1.1.31 इत्यनेन सर्वादिशब्दान्तद्वन्द्वस्य सर्वनामसंज्ञा प्रतिषिध्यते — वर्णाश्रमेतराणामित्यादौ । यदि सर्वादिगणपठितानां केवलानामेव सर्वादिशब्दानामस्तु सर्वनामता, मास्तु तदन्तानामपि, 'सर्वनाम्नः स्मै' इत्यादिसर्वनामकार्याणामङ्गाधिकारस्थत्वेनपदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य चेति परिभाषया 'परमसर्वस्मै' इत्यादिषु सिद्धेरित्यत आह — तेनेति । तदन्तस्यापि संज्ञाबलेनेत्यर्थः । सिध्यतीत्यर्थः । चकारात्पञ्चम्यास्तसिलिति तसिल् च । नचावयवगतसर्वनामत्वेन तत्सिद्धिरिति वाच्यं, कुत्सितेअ° 5.3.74 इति सूत्रस्थभाष्यरीत्या सङ्ख्याकारकाभ्यां पूर्णार्थस्येतरान्वयेन सुबन्तादेव तद्धितोत्पत्त्यवगमेन सर्वनामप्रकृतिकसुबन्तार्थगतकुत्सादिविवक्षायां सर्वनामावयवटेः प्रागकजित्यर्थपर्यवसानात्तदन्तसंज्ञाऽभावे तदसिद्धेरिति भावः ।

sarvādīni sarvanāmāni — Because of the neuter [gender of the sūtra words], the qualificand "śabda-rūpāṇi" ("word-forms") is to be supplied; he states this with "sarvādīni." Objection: a bahuvrīhi is predominant in its external referent (anyapadārtha); and the word "sarva," being merely one of the compound's constituent-member referents (samāsa-varti-padārtha), is not the external referent. Hence "sarvādi" (a bahuvrīhi, "those of which sarva is the first") would denote only the words "viśva" etc., and so the sarvanāma-saṃjñā would apply to those, but not to the word "sarva" itself. Response: The analysis (vigraha) is "that aggregate (samudāya) of which 'sarva' is the first" (sarva ādir yasya samudāyasya). The compound-meaning is the aggregate that includes the word "sarva." And the sarvanāma-saṃjñā, applying [in the first instance] to the aggregate — since that aggregate is never actually used anywhere [as such] and would therefore be purposeless (vaiyarthya) — by the maxim that [what is enjoined for a whole, being inapplicable to it,] operates "in its members" (tad-aṅgeṣu), descends onto the constituent parts; and, there being no distinction [among them], it applies to the word "sarva" as well. And thus, here the word "sarva" is, in its own form, a member-referent (varti-padārtha), while in its aggregate- form it enters into the external referent.

Nor should one suspect that, if the aggregate is the external referent, the plural "sarvādīni" is unjustified; for the external referent is a collection (samūha) that includes the word "sarva" and whose number of members is as intended (vivakṣita). This is also the meaning of Kaiyaṭa's statement that "the compound-meaning is an aggregate in which the distinctness of the members is manifest (udbhūtāvayavabheda)." Therefore the plural is not unjustified. On this interpretation, references such as "hali sarveṣām" [A 8.3.22] serve as evidence: for if the word "sarva" were not a sarvanāma, then in [forms] such as "sarveṣām" [gen. pl.] the sarvanāma-operations such as the "suṬ" augment [by "āmi sarvanāmnaḥ suṭ" A 7.1.52, giving "-eṣām"] would not apply.

And so "sarvādīni" is a tadguṇasaṃvijñāna bahuvrīhi [one in which the qualifying members are also cognized as involved]. The etymology: "tad-guṇa-saṃvijñāna" = that in which there is a cognition (saṃvijñāna) — i.e., an awareness as connected with the action — of "its" (tasya = the external referent's) "qualities" (guṇāḥ = the qualifiers, which are the member-referents). Generally, where the member- referent is connected with the external referent by either conjunction (saṃyoga) or inherence (samavāya), the bahuvrīhi is tadguṇasaṃvijñāna. For example, in "dvivāsā devadatto bhuṅkte" ("Devadatta, who has two garments, eats") and "lambakarṇaṃ bhojaya" ("feed the long-eared one"): there, although the two garments and the two ears have no connection with the act of eating, merely by their being present the compound is tadguṇasaṃvijñāna. And in the case at hand, since between the word "sarva" and the aggregate as external referent there obtains a part-and-whole relation (avayava-avayavi-bhāva) — a superimposed one, falling under inherence (samavāya) — the compound is tadguṇasaṃvijñāna. But where the member-referent is connected with the external referent by a relation such as owned-and-owner (sva-svāmi-bhāva), the bahuvrīhi is a-tadguṇasaṃvijñāna [the qualifier not cognized as involved] — for example, in "citraguṃ ānaya" ("bring the one who has dappled cows"). Enough.

Objection: since the sarvādi words are read in the sarvādi-gaṇa only in their bare form — thus "sarva," "viśva," etc. — how do words such as "parama-sarva" [ending in a sarvādi word] obtain sarvanāma-hood? To this he says "tadantasyāpi" ("also of that which ends in [a sarvādi word]"). "dvandve ca": by "dvandve ca" [A 1.1.31] the sarvanāma-saṃjñā of a dvandva ending in a sarvādi word is prohibited — as in "varṇāśrametarāṇām" [the dvandva "varṇāśrama" + "itara," whose gen. pl. is accordingly not "-eṣām"]. Objection: let sarvanāma-hood belong only to the bare sarvādi words read in the sarvādi-gaṇa, and not to those ending in [a sarvādi word]; for the sarvanāma-operations such as "sarvanāmnaḥ smai" [A 7.1.14, the "smai" substitute for the dative singular] stand within the aṅga- adhikāra, and by the paribhāṣā "tasya ca tadantasya ca" [in the pada- and aṅga- adhikāra a term denotes both itself and that which ends in it], forms such as "paramasarvasmai" [dat. sg.] would be established anyway. To this he says "tena" ("by this"): the meaning is "by the force of the [sarvanāma-]saṃjñā belonging to the tadanta form as well." [The verb] "sidhyati" ("is established") is to be supplied. And by the "ca" [in Bhaṭṭoji's "akac ca sidhyati"], the "tasiL" of "pañcamyās tasil" [A 5.3.7, the ablative affix] is also [included, giving "paramasarvataḥ"].

Objection: [these operations — traL, akaC, tasiL —] could be established by the sarvanāma-hood residing in the member alone (the "sarva" within "paramasarva"), [so tadanta-saṃjñā is unnecessary]. This cannot be said, because — by the method of the Bhāṣya on the sūtra "kutsite" [A 5.3.74] — it is understood that the taddhita affix is produced from a fully-inflected word (subanta) [rather than from a bare stem]; the complete sense arises from the connection of the [notions of] number and kāraka of the "other" [remainder] with the full [sarvanāma-] meaning; hence, when contempt (kutsā) and the like is intended with respect to the meaning of a subanta whose base is a sarvanāma, the operation settles as "the akaC [is inserted] before the ṭi of the sarvanāma," and so, in the absence of the tadanta-saṃjñā, that operation would not be established. This is the idea.

translator notes

textual The digital source reads the akaC-example as "paramabhavakān"; rendered "paramasarvakān" (parama-sarva + akaC), which the context and the Bālamanoramā (which discusses only "parama-sarva") require. Following §1, the transmitted reading is flagged rather than silently retained.
translator The closing sentence ("…since it is understood that the taddhita is produced from a subanta…") is extremely compressed. Its point: because akaC/traL etc. attach to a subanta whose base must be a sarvanāma, and the operation targets "the ṭi of the sarvanāman," the whole "paramasarva" must itself bear the saṃjñā (tadanta-saṃjñā); the sarvanāma-hood of the mere member "sarva" does not suffice. The English supplies the connectives the Sanskrit omits without resolving alternatives the source leaves open.

SK 214 · A 7.1.17V

जसः शी ॥ २१४ ॥

jasaḥ śī

jasaḥ śī — In place of jas (the nominative plural ending), śī is the substitute [after an a-ending pronoun].

Rule. After a sarvanāman ending in a, the nominative plural ending jas is replaced by śī. Since śī has more than one sound, it replaces the whole of jas; then its ś is a marker (SK 195), so what attaches is ī.

Example.

sarva + jas → jas → śī → sarva + śī → the ś is a marker → sarva + ī → a + ī → e (ād guṇaḥ, SK 69) → sarve (nominative plural).

Applies when / blocked by. One might object: a maxim says that having more than one sound does not count when the extra sound is only a marker, so śī should be treated as the single sound ī and replace only the s of jas. Bhaṭṭoji answers that whether a substitute replaces the whole is judged before its marker is dropped; at that stage śī has two sounds and the maxim does not apply.

Siddhānta-kaumudī

अदन्तत्सर्वनाम्नः परस्य जसः शी स्यात् । अनेकाल्त्वात्सर्वादेशः । नचाऽर्वणस्तृ इत्यादाविव [(परिभाषा - )नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम् इति वाच्यम्] । सर्वादेशत्वात्प्रागित्संज्ञायां एवाऽभावात् । सर्वे ॥

After an a-ending pronoun (a-danta sarvanāman), in place of jas, śī is [the substitute]. Because it has more than one phoneme (anekāl), it is a substitute for the whole (sarvādeśa) [by "anekālśit sarvasya", A 1.1.55]. And one should not object: "as in cases like 'arvaṇas tṛ', the [rule] 'anekāltva is not brought about by an anubandha (nānubandhakṛtam anekāltvam)' [should apply here too, so that the ś, being an anubandha, does not count and śī reduces to a single phoneme]." For, since [śī] is a substitute for the whole (sarvādeśa) on account of its having more than one phoneme, and since [that anekāltva is assessed] prior to the it-saṃjñā [of ś], at that stage [the restricting rule] simply does not apply. sarve.

Tattvabodhinī

NSP p. 59

—जसः शी । दीर्घोच्चारणमुत्तरार्थम् । वारिणी । मधुनी ॥—अनेकाल्त्वादिति । न तु शित्त्वादिति भावः ॥—इत्संज्ञाया एवाभावादिति । तद्वत्यत्रोपदेशकाल एव ऋकारस्येत्संज्ञा, शीभावस्य तु सर्वादेशत्वानन्तरं स्थानिवत्त्वेन प्रत्ययत्वे लब्धे ‘लशक्तद्धिते’ इति प्रत्ययादेशस्येत्संज्ञेति दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्वैषम्यमिति भावः ॥—अवर्णान्तादिति । अवर्णान्तादङ्गात्परस्येत्यर्थः । तेन येषां तेषामित्यादौ नाव्याप्तिः

Bālamanoramā

जसः शी - युष्मदस्मदोः षष्ठी । षष्ठआदिविशिष्योरिति । षष्ठीचतुर्थीद्वितीयाभिः सह तिष्ठत इति षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थौ, तयोरिति विग्रहः । षष्ठआदिविशिष्टयोरिति यावत् । षष्ठीचतुर्थीद्वितीयासु परतस्तिष्टत इति विग्रहस्तु न भवति,पदस्ये॑त्यधिकारविरोधात् । पदस्येत्यनुवृत्तं हि द्विवचनेन विपरिणतं षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोरित्यस्य विशेषणम् । न हि षष्ठआदिविभक्तिषु परतः पत्वमस्ति । भ्यामादौ तत्सत्त्वेऽपि तदितरत्र द्वितीयादौ तदभावात् । स्थग्रहणस्य तु प्रयोजनं मूल एव वक्ष्यते ।

jasaḥ śī — "yuṣmadasmadoḥ" [in the relevant sūtra] is a genitive (ṣaṣṭhī). "ṣaṣṭhyādiviśiṣṭayoḥ": the analysis (vigraha) of "ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthau" is "the two that stand (tiṣṭhataḥ) together with a sixth, fourth, or second [case-form]", "of those two" (tayoḥ) — that is, "of the two qualified by [a nominal in] the sixth [case] and so on." But the analysis "the two that stand when a sixth, fourth, or second [case-ending] follows" is not admissible, because it would conflict with the governing rule (adhikāra) "padasya" (A 8.1.16). For "padasya", carried forward (anuvṛtti) and transformed into the dual (dvivacana), is a qualifier of "ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthayoḥ". There is indeed no pada-hood (patva) when the sixth and the like case-endings follow: although it obtains before bhyām and the rest, in the others — the second [case] and so on — it is absent. The purpose of including "stha" [in the compound] will be stated in the mūla (the primary text) itself.

translator notes

textual The Bālamanoramā block b1 does not comment on jasaḥ śī (the sūtra of this unit, whose k1 derives sarve). Its content is a discussion of the compound-analysis (vigraha) of 'ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthayoḥ', i.e. the sūtra 'yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthayor…' (A 8.1.20 ff.). This appears to be a source-alignment issue; the block is translated as transmitted.

SK 215 · A 7.1.14V

सर्वनाम्नः स्मै ॥ २१५ ॥

sarvanāmnaḥ smai

sarvanāmnaḥ smai (7.1.14) — After a pronoun (sarvanāman) [ending in short a], smai is substituted for ṅe (the dative singular ending).

Rule. After a sarvanāman ending in a, the dative singular ending ṅe is replaced by smai. Compare rāma, where ṅe became ya (SK 204).

Example.

sarva + ṅe → ṅe → smai → sarvasmai (dative singular).

Siddhānta-kaumudī

अतः सर्वनाम्नो ङे इत्यस्य स्मै स्यात् । सर्वस्मै ॥

After a pronoun ending in short a (ataḥ sarvanāmnaḥ), smai is the substitute for ṅe [the dative singular]. [Example:] sarvasmai.

Bālamanoramā

सर्वनाम्नः स्मै - सर्वशब्दाच्चतुर्थ्येकवचने 'ङेर्यः' इति प्राप्ते — सर्वनाम्नः स्मै । 'अतो भिस' इत्यस्मादत इत्यनुवरत्ते । 'ङेर्य' इत्यतोङे॑रिति च । तदाह — अतः सर्वेत्यादिना ।

sarvanāmnaḥ smai — After the word sarva, in the dative singular (caturthī ekavacana), where 'ṅeryaḥ' (7.1.13) [i.e. the substitution of ya for ṅe] would have obtained (prāpte), [instead the rule] sarvanāmnaḥ smai [applies, giving smai]. From 'ato bhisa ais' (7.1.9) the word 'ataḥ' (after a stem ending in a) is carried forward (anuvṛtti), and from 'ṅeryaḥ' (7.1.13) the word 'ṅeḥ' (for ṅe) [is carried forward]. This [Bhaṭṭoji] states with the words beginning "ataḥ sarva…".

SK 216 · A 7.1.15V

ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ ॥ २१६ ॥

ṅasiṅyoḥ smātsminau

ṅasiṅyoḥ smātsminau — 7.1.15. After a pronoun (sarvanāman) ending in a, smāt and smin are substituted for ṅasi and ṅi respectively.

Rule. After a sarvanāman ending in a, the ablative singular ṅasi is replaced by smāt and the locative singular ṅi by smin.

Example.

sarva + ṅasi → ṅasi → smāt → sarvasmāt (ablative singular).

sarva + ṅi → ṅi → smin → sarvasmin (locative singular).

Siddhānta-kaumudī

अतः सर्वनाम्नो ङसिङ्योरेतौ स्तः । सर्वस्मात् ॥

After a pronoun ending in a, these two [smāt and smin] replace ṅasi and ṅi. sarvasmāt.

Bālamanoramā

ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ - सर्वशब्दात्पञ्चम्येकवचने टाङसिङसामिति प्राप्ते-ङसिङ्योः । ङसिश्च ङिश्चेति द्वन्द्वः । 'अतो भिस' इत्यस्मादत इति, 'सर्वनाम्नः स्मै' इत्यतः 'सर्वनाम्न' इति चानुवर्तते, तदाह — अतः सर्वेति । एतयोरिति । ङसिङ्योरित्यर्थः । एताविति । स्मात्स्मिनावित्यर्थः । स्मादादेशस्य स्थानिवद्भावेन विभक्तित्वान्न विभक्ताविति तकारस्य नेत्त्वमिति मत्वाह — सर्वस्मादिति ।

ṅasiṅyoḥ smātsminau — After the word sarva, in the ablative singular, when [ṅasi → āt] by "ṭāṅasiṅasām…" [A 7.1.12] would apply, [the rule] "ṅasiṅyoḥ" [applies instead, as its exception]. "ṅasiṅyoḥ" is a dvandva of ṅasi and ṅi. From "ato bhisa" [A 7.1.9], "ataḥ" ("after a-ending"), and from "sarvanāmnaḥ smai" [A 7.1.14], "sarvanāmnaḥ" ("of a pronoun"), are carried forward (anuvṛtti). He states this by "after a pronoun ending in a…." "Of these two" means "of ṅasi and ṅi"; "these two" means "smāt and smin." Because the substitute smāt, by sthānivadbhāva (behaving like its substituend ṅasi), has the status of a vibhakti, by "na vibhaktau tusmāḥ" [A 1.3.4] the t-kāra [of smāt] does not receive the it-designation; thinking thus, he says "sarvasmāt."

SK 217 · A 7.1.52V

आमि सर्वनाम्नः सुट् ॥ २१७ ॥

āmi sarvanāmnaḥ suṭ

āmi sarvanāmnaḥ suṭ — 7.1.52. When the ending ām (genitive plural) follows, the augment suṭ (i.e. s) is added to [the ām of] a pronoun (sarvanāman) [that stands after a stem ending in the a-varṇa vowel a/ā].

Rule. The genitive plural ending ām, when it is prescribed after a sarvanāman, receives the augment suṭ — that is, an s at its front — provided the aṅga it follows ends in a or ā. In sarva + ām that aṅga is the sarvanāman sarva itself.

Example.

sarva + ām → ām takes the augment s → sarva + sām → sām is a plural sup beginning with a jhal, so the stem's a becomes e (SK 205) → sarve + sām → the s is part of an affix, follows e and is not pada-final → s → ṣ (SK 212) → sarveṣām (genitive plural).

The rest of sarva is like rāma:

	singular	dual	plural
1 nominative	sarvaḥ	sarvau	sarve
2 accusative	sarvam	sarvau	sarvān
3 instrumental	sarveṇa	sarvābhyām	sarvaiḥ
4 dative	sarvasmai	sarvābhyām	sarvebhyaḥ
5 ablative	sarvasmāt	sarvābhyām	sarvebhyaḥ
6 genitive	sarvasya	sarvayoḥ	sarveṣām
7 locative	sarvasmin	sarvayoḥ	sarveṣu

viśva and the other a-ending words of the list decline the same way.

The sarvādi list. Bhaṭṭoji counts thirty-five words: sarva, viśva, ubha, ubhaya, ḍatara, ḍatama, anya, anyatara, itara, tvat, tva, nema, sama, sima; then, with conditions stated in the list itself, pūrva, para, avara, dakṣiṇa, uttara, apara, adhara (when they mark relative position and are not a proper name), sva (when it does not mean a kinsman or wealth), antara (in the senses "outer" and "undergarment"); and finally tyad, tad, yad, etad, idam, adas, eka, dvi, yuṣmad, asmad, bhavatu, kim.

Bhaṭṭoji adds notes on several of these. ubha means a pair and is always dual; it is on the list only so that the affix akac can be added to it (ubhakau). ubhaya is used where no dual ending follows (a vārttika says so), and its nominative plural is ubhaye; whether ubhaya has a dual at all, scholars discuss. ḍatara and ḍatama are affixes, so words ending in them (katara, katama) are meant. anyatara and anyatama are underived words for choosing between two and among many; anyatama is not on the list and is not a sarvanāman. tvat and tva both mean "other". nema means "half". sama is a sarvanāman when it means "all", not when it means "equal" — Pāṇini himself writes the plain genitive samānām, not sameṣām, in a sūtra. A vārttika adds that antara is not a sarvanāman when it qualifies a city: antarāyāṃ puri, not antarasyām.

Siddhānta-kaumudī

अवर्णान्तात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडागमः स्यात् । एत्वषत्वे सर्वेषाम् । सर्वस्मिन् । शेषं रामवत् । एवं विश्वादयोऽप्यदन्ताः । सर्वादयश्च पञ्चत्रिंशत् । सर्व, विश्व, उभ, उभय, डतर, डतम, अन्य, अन्यतर, इतर, त्वत्, त्व नेम, सम, सिम ॥ (गणसूत्रम् -) पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । (गणसूत्रम् -) स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । (गणसूत्रम् -) अन्तरं बर्हिर्योगोपसंव्यानयोः । त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवतु, किम् - इति । उभशब्दो द्वित्वविशिष्टस्य वाचकः । अतएव नित्यं द्विवचनान्तः । तस्येहपाठस्तूभकावित्यकजर्थः । नच कप्रत्ययेनेष्टसिद्धिः । द्विवचनपरत्वाऽभावेनोभयत उभयत्रेत्यादाविवाऽयच्प्रसङ्गात् । तदुक्तम् ।

The augment suṭ is added to the ām that is prescribed after a pronoun (sarvanāman) [standing] after [an aṅga] ending in a-varṇa (i.e. a or ā). With the et-substitution and the ṣa-substitution: sarveṣām. — Derivation: sarva + ām → (suṭ augment) sarva-s-ām → (by et-substitution) sarve-s-ām → (by ṣa-substitution) sarveṣām. The locative singular: sarvasmin. The rest [of the paradigm] is like rāma.

Likewise viśva etc., which are also a-ending [decline in the same way]. And the sarvādi words are thirty-five [in number]: sarva, viśva, ubha, ubhaya, ḍatara, ḍatama, anya, anyatara, itara, tva, tva, nema, sama, sima.

(gaṇasūtra —) pūrva, para, avara, dakṣiṇa, uttara, apara, adhara [are sarvanāman] when denoting relative position (vyavasthā) and not when used as a proper name (asaṃjñāyām).

(gaṇasūtra —) sva [is sarvanāman] when it does not denote a kinsman or wealth (ajñātidhanākhyāyām).

(gaṇasūtra —) antara [is sarvanāman] in the senses of "being outside" (bahiryoga) and "undergarment" (upasaṃvyāna).

[Then, resuming the gaṇa:] tyad, tad, yad, etad, idam, adas, eka, dvi, yuṣmad, asmad, bhavatu, kim — thus [the sarvādi-gaṇa ends].

The word ubha denotes that which is qualified by duality (two-ness). For that very reason it always ends in the dual. Its inclusion here [in the sarvādi-gaṇa], however, is for the sake of the suffix akac (as in ubhakau). And the desired form is not accomplished by the [svārthika] ka-suffix [instead]; for [without dual-status] there would be occasion for ayac, as in ubhayataḥ, ubhayatra etc., since no dual ending follows. This has been stated [in the vārttika]:

vārttika

उभयोऽन्यत्र

(vārttika) ubhayo 'nyatra — [the form] ubhaya [with ayac] occurs elsewhere [i.e., when a dual ending does not follow].

(वार्तिकम्) ॥ अन्यत्रेति द्विवचनपरत्वाऽभावे । उभयशब्दस्य द्विवचनं नास्तीति कैयटः । अस्तीति हरदत्तः । तस्माज्जस्ययजादेशस्य स्थानिवद्भावेन तयप्प्रत्ययान्ततया प्रथमचरमे SK 226ति विकल्पे प्राप्ते विभक्तिनिरपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वान्नित्यैव संज्ञा भवति । उभये । डतरडतमौ प्रत्ययौ । [(परिभाषा - ) प्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्रह्याः] । यद्यपि [(परिभाषा - ) संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहण नास्ति] सुप्तिङन्त SK 29मिति ज्ञापकात् । तथापीह तदन्तग्रहणम् । केवलयोः संज्ञायाः प्रयोजनाऽभावात् । अन्यतरान्यतमशब्दावव्युत्पन्नौ स्वभावाद्द्विबहुविषये निर्धारणे वर्तेते । तत्रान्यतमशब्दस्य गणे पाठाभावान्न संज्ञा । त्वत्व इति द्वावप्यदन्तावन्यपर्यायौ । एक उदात्तोऽपरोऽनुदात्त इत्येके । एकस्तान्त इत्यपरे । नेम इत्यर्थे । समः सर्वपर्यायः । तुल्यपर्यायस्तु नेह गृह्यते । यथासङ्ख्यमनुदेशः समानामिति ज्ञापकात् ।

(Continuation of the vārttika-discussion.) "anyatra" means "in the absence of a following dual." — The word ubhaya has no dual, says Kaiyaṭa; it does have [a dual], says Haradatta. Therefore, from that [ubhaya], when jas follows [nominative plural], although the optional [pronominal designation] by prathamacarama... (SK 226 = A 1.1.33) is available — since [ubhaya], through the sthānivadbhāva (substitute-counts-as-original status) of the ayac-substitute, [counts as] ending in the tayap suffix — the designation [sarvanāman] is nonetheless obligatory (nitya), because it is antaraṅga (being independent of the vibhakti). [Result:] ubhaye [nom. pl.].

ḍatara and ḍatama are suffixes. [paribhāṣā:] "When a suffix is mentioned [in a rule], words ending in that suffix are to be understood (tadanta)." Although [there is the paribhāṣā:] "In a designation-rule (saṃjñāvidhi), the tadanta interpretation does not apply when a suffix is mentioned" — this being indicated (jñāpaka) by [the wording] suptiṅantam (SK 29 = A 1.4.14, suptiṅantaṃ padam, where "-anta" is explicitly added) — nevertheless here [in the pronominal designation] the tadanta interpretation does apply, because there would be no purpose in the designation for the bare [suffixes] ḍatara/ḍatama alone.

The words anyatara and anyatama are underived (avyutpanna); by their [very] nature they denote selection (nirdhāraṇa) in a domain of two or of many [respectively]. Of these, anyatama, since it is not read in the gaṇa, does not receive the designation.

tva and tva are both a-ending and synonyms of anya ("other"). One is udātta-accented and the other anudātta, say some; one ends in -t (tvat), say others. nema [occurs] in the sense of "half" (ardha). sama [in the sarvādi-gaṇa] is a synonym of sarva; but [sama] as a synonym of tulya ("equal") is not taken here — [this is known] from the indicator (jñāpaka) yathāsaṅkhyam anudeśaḥ samānām (A 1.3.10) [which, by using the non-pronominal genitive plural samānām rather than sameṣām, shows sama = tulya is not a sarvanāman].

vārttika

अन्तरं बहिर्योगेति (गणसूत्रम् -) गणसूत्रेऽपुरीति वक्तव्यम्

(vārttika) In the gaṇasūtra "antaraṃ bahiryoga[-upasaṃvyānayoḥ]" it should [additionally] be stated: "apuri" ("not when [the qualificand] is purī [a city]").

(वार्तिकम्) ॥ अन्तरायां पुरि ॥

(vārttika, continued) antarāyāṃ purī — [illustration: the locative singular antarāyām, not the pronominal *antarasyām, when antara qualifies purī].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 59–61

—सर्वनाम्नो विहितस्येति । सर्वनाम्नः परस्येति तु नोक्तं वर्णाश्रमेतराणामित्यत्र सुट्प्रसङ्गात् । ‘द्वन्द्वे च’ इत्यनेन समुदायस्य सर्वनामसंज्ञानिषेधेऽप्यवयवस्यानिषेधात् । विहितविशेषणत्वाश्रयणे प्रमाणं तु ‘दक्षिणोत्तरपूर्वाणाम्’ इति भाष्यकारप्रयोग एव ॥—आम इति । सर्वनाम्न इति पञ्चम्या निरवकाशतया आमीति सप्तम्याः ‘त्रैस्रयः’ इत्युत्तरसूत्रे कृतार्थायाः षष्ठी प्रकल्प्यत इति भावः ॥—पञ्चत्रिंशदिति । पञ्च च त्रिंशच्चेति द्वन्द्वः । पञ्चाधिकास्त्रिंशदिति तत्पुरुषो वा ॥ न च ‘संख्यायास्तत्पुरुषस्य—’ इति वक्ष्य- माणवार्तिकेन समासान्तोऽच् स्यादिति वाच्यम् । तत्रैव वार्तिके ‘अन्यत्राधिकलोपात्’ इत्युक्त्वात् । नज्ज सर्वेषां नाम सर्वनामेत्यन्वर्थत्वात् संज्ञायाः सर्वविश्वादय एव संज्ञिनो भविष्यन्ति नान्ये इति किमनेन पञ्चत्रिंशदिति परिगणनेन, ‘सर्वा-दीनि’ इति सूत्रेण वा । मैवम् । परिगणनाभावे कृत्स्नसर्वसमस्तादिष्वतिप्रसङ्गात् । एवं च पञ्चत्रिंशत्संख्याकानि सर्वादीन्येव सर्वनामसंज्ञकानि नान्यानीति नियमाय ‘सर्वादीनि—’ इति सूत्रमावश्यकं न लज्जनासिकसंज्ञासूत्रमिव मन्दप्रयोजन-मिति वोध्यम् ॥—पूर्वपरावर- । व्यवस्थायामसंज्ञायां यानि पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि तानि सर्वादिगणसंनिविष्टानि नान्यानीत्यर्थः । सर्वनामसंज्ञा तु ‘सर्वादीनि सर्वनामानि’ इत्यनेनैव सिध्यति । एवमुत्तरसूत्रद्वयेऽपि बोध्यम् ॥—अत एवेति । द्वयोर्द्विवचनत्यैव युक्तत्वादिति भावः ॥—नित्यं द्विवचनान्त इति । सर्वदा द्विवचनान्त इत्यर्थः । न चैवम् ‘उभादुदात्तो नित्यम्’ उभशब्दस्य सर्वनामत्वे कोऽर्थः—इति सूत्रकारभाष्यकारप्रयोगो विरुध्यत इति शङ्क्यम् । अर्थपरत्यैव नित्यं द्विवचनान्तता न तु स्वरूपानुकरणपरस्येत्यभ्युपगमात् ॥ अथ सर्वादिषु उभशब्दपाठो व्यर्थः, सर्वनामकार्याणां स्मायादीनां द्विवचनेऽभावात् । न च ‘सर्वनाम्नस्तृतीया च’ इति सूत्रेणोभाभ्यां हेतुभ्यामुभयोर्हेत्योरिति षष्ठीतृतीयासिद्धिस्तत्फलमिति वाच्यम् । ‘निमित्तकारणहेतुषु सर्वासां प्रायदर्शनम्’ इति वार्तिकेनैव गतार्थत्वात् । न च वृत्तिकृता ‘सर्वनाम्नस्तृतीया च’ इति सूत्रे पठितत्वादिदमपि वार्तिकं सर्वनाम्न एव सर्वविभक्तिप्रापकं नान्यत्येति वाच्यम् । भाष्ये ‘हेतौ’ इति सूत्रे तद्वार्तिकस्य पठितत्वात् । अतएव ‘अन्नेन कारणेन वसति’ ‘अन्नस्य कारणस्य’ इत्युदाहतं हरदत्तेनेत्याशङ्क्याह—तस्येह पाठस्त्विति । ननु कप्रत्ययेनापीष्टसिद्धेः किमनेनाकजर्थपाठेन । न च काकचोः स्वरे विशेषोऽस्तीति वाच्यम् । प्रत्ययस्वरेण चित्स्वरेण वा अन्तोदात्तत्वे विशेषाभावादित्याशङ्क्याह—न चेति । उभशब्दस्य द्विवचनपरत्वमकच्प्रत्ययो न विहन्ति टेः प्राक् जायमानत्वात् तन्मध्यपतितस्य तद्वहणेन ग्रहणात् । कप्रत्ययस्तु विहन्त्येव प्रातिपदिकात्परत्र जायमानत्वादित्याशयेनाह —द्विवचनपरत्वाभावेनेति ॥—अयच्छप्रसङ्गादिति । उभशब्दान्नतसोः परतः स्वार्थे यथा अयच् भवति तथा कप्रत्यये सति स्यादिति भावः । यद्यपि स्वार्थे अयच् दृष्टान्तेऽपि दुर्लभस्तथापि ‘उभादुदात्तः—’ इति सूत्रे ‘नित्यम्’ इति योगविभागात्सुलभ एव । तथाहि ‘उभादुदात्तः’, ‘द्वित्रिभ्याम्’ इति सूत्राद्वेति नानुवर्तते अस्वरितत्वात् । अवयववृत्तेः संख्यावाचिन उभशब्दादवयविन्यर्थे अयच् स्यात् । उभयो मणिः । उभयः पाशः । ततो ‘नित्यम्—’ । उभशब्दात् वृत्तिविषये नित्यमयच् स्यात् स्वार्थे । तेन उभयतः, उभयत्र, उभयपक्षविनीतनिद्राः इत्यादि सिद्धम् ॥ नन्वेवमकचि कृतेऽप्ययच् दुर्वारः, वृत्तिविषये स्वार्थे नित्यमयजिति त्वयैवोक्तत्वादिति चेत्, एवं तर्हि योगविभागस्येष्टसिद्ध्यर्थतया ‘उभौ साभ्यासस्य’ इति निर्देशेन च यत्र द्विवचनं न श्रूयते तत्रैवायसिति व्याख्यायते, न तु वृत्तिविषय इति न दोषः ॥—तदुक्तमिति । वार्तिककृतेति शेषः ॥—उभयोऽन्यत्रेति । उभयेति यः स्वार्थिकोऽयजन्तः स अन्यत्र प्रयुज्यते न तु द्विवचने परत इत्यर्थः ॥ न च उभयावित्यत्र द्विवचनपरत्वं दुरुपपादम्, उभयत आश्रयणेऽन्तादिवद्भावविरहादिति वाच्यम् । उभयशब्दादुत्पन्नं द्विवचनं लुका नापहृतं यत्र ततोऽन्यत्रायजिति विवक्षितोऽर्थ इति मनोरमायामुक्तत्वात् । एवं च सर्वादिषूभशब्दपाठोऽकजर्थ इति स्थितम् ॥ भाष्ये तु कप्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वे- न स्वार्थाभिधानसमर्थत्वादुभशब्दात्परस्य द्विवचनपरत्वमस्तीत्याश्रित्योभशब्दपाठः सर्वादिगणे प्रत्याख्यातः । मनोरमार्था तु भाष्ये प्रत्याख्यानं प्रौढिवादमात्रं कृत्रिमस्येव द्विवचनस्यैह ग्रहीतुमुचितत्वादन्यथा त्रतसिलादावतिप्रसक्तत्वादित्यादि स्थितम् ॥—उभयशब्दस्येति । उभौ अवयवौ यस्य उभयः । ‘उभादुदात्तो नित्यम्’ इति तथपोऽयच् ॥—नास्तीति । अनभिधानादिति भावः ॥ तथा चोभयशब्दस्य द्विवचनानुत्पादादसर्वविभक्तित्वेन अव्ययत्वे प्राप्ते ‘तद्धितश्चासर्वविभक्तिः’ इति सूत्रे कृत्तद्धितानां ग्रहणं च पाठे इति भाष्यं कैयटेनावतारितम् ॥—अस्तीति । पचतिकल्पं पचतिरूपमित्यादिवार- णेन पाठस्योपक्षीणत्वादनभिधाने प्रमाणं नास्तीति भावः ॥—तस्मादिति । उभयशब्दादित्यर्थः ॥—तथप्रत्ययान्त- तयेति । उभयशब्दस्येति शेषः । यदि तूभयशब्दादयच् स्वतन्त्रः, नतु तथप आदेश इति निष्कर्षः स्वीक्रियते, तदात्र ‘प्रथमचरमतया—’ इति वैकल्पिकप्राप्तिर्नास्त्येवेति बोध्यम् ॥—नित्यैवेति । उभया अमित्रा इति तु छान्दसत्वाद्बोध्यम् ॥—इतरइतमाविति । ‘किंयत्तदोनिर्धारणे द्वयोरेकस्य इतरच्’, ‘वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने इतमच्’, ‘एकाच्च प्राचाम्’ इति विहितौ ॥—अव्युत्पन्नाविति । एतच्च पस्पशायां कैयटे स्पष्टम् ॥—एके इति ।—काशिकाकाराः । ‘एतं त्वं मन्ये’ इत्युदात्तस्य ‘उत त्वः पश्यन्’ इत्युदात्तस्य च दर्शनादिति भावः ॥—एक इति । प्रथम इत्यर्थः । संहि- तया पाठे तान्त्रत्वसाधुकरत्वेऽपि अदिति तान्त्रस्तच्च । अव्यथा एके युत्पन्ना सकृदेन पठत् । न भ्रमन्ते विप्रतिपत्तव्यम् । ‘लत्वसमसिमेत्यनुच्चानि’ इति फिदसूत्रात् । तथाच ऋङ्मन्त्रः ‘स्तरीरु लद्भवति सूत उ लत्’ इति ॥—जयदेवोऽपि प्रायुः ‘लदधरमधुरमधूनि पिवन्तम्’ इति । त्वत्तोऽन्यस्या अधर इति विग्रहः न तु तवाधर इति । ‘पश्यति दिशिदिशि रहसि भवन्तम्’ इति पूर्ववाक्येन सहानन्वयापत्तेः ॥—सम इति । तथाच श्रूयते ‘मा नो वृकाय वृक्ये समस्मै’ । ‘उतो समस्मिन्’ इत्यादि ॥—‘सिमः कृत्त्रे च शक्ते च स्यान्मर्यादावबद्धयोः’ ॥—गणसूत्र इति । यद्यपि भाष्येऽष्टाध्यायीस्थसूत्रे ‘अपुरीति वक्तव्यम्’ इति वार्तिकं पठितं, तथापि तद्गणसूत्रस्यैव शेषो न तु जसि विभाषाविधायकस्य । अत इत्यधिकृत्य जसः शीविधानादावन्तात्प्राप्त्यभावात् ॥—अन्तरायामिति । प्राकाराद्वाह्यायां तदन्तर्वर्तिन्यां चेत्यर्थः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणाद्वा सर्वनामतायाः प्राप्तिर्बोध्या । ‘लद् तद् एतौ उक्तपरामर्शकौ । तत्रादश्छान्दस’ इति गणरत्नकारोक्तिर्नादत्वं । ‘स्यद्छन्दसि वहुलम्’ इति सूत्रे छन्दोग्रहणवैयर्थ्यापत्तेः ॥—एक इति । ‘एकोऽन्यार्थं प्रधाने च प्रथमे केवले तथा । साधारणे समानेऽल्पे संख्यायां च प्रयुज्यते’ ॥—इत्थं सर्वादिगणं व्याख्यायेदानीं तदन्तर्गतत्रिसूत्रीसमानाकारामष्टाध्यायीस्थां त्रिसूत्रीं व्याचष्टे—पूर्वपरावरेत्यादिना ॥—स्वाभिधेयेति । स्वस्य पूर्वादिशब्दस्याभिधेयेनापेक्ष्यमाणस्यावधेनियम इत्यर्थः । अपेक्ष्यत इत्यपेक्षः । कर्मणि घञ् ॥ कथं तर्हि ‘दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्याः’ इति । अत्राहुः, अस्त्येवात्रापि व्यवस्था प्रसिद्धत्वान्नावधिवाची शब्दः प्रयुज्यते । न च संज्ञात्वान्निषेधः । आधुनिकसंकेतो हि संज्ञा न च दिक्षु साऽस्तीति । दिक्षु चिरंतनः, कुरुषु त्वाधुनिकः संकेत इत्यत्र तु व्याख्यातृवचनमेव प्रमाणम् । एतेन ‘विश्वेषां देवानाम्’ इति व्याख्यातम्, वेदे प्रसिद्धलाहेवगणविशेषे विश्वशब्दस्याधुनिकसंकेताभावात्

Bālamanoramā

आमि सर्वनाम्नः सुट् - सर्व-आम् इति स्थिते 'ह्रस्वनद्यापः' इति नुटि प्राप्ते- । आमि सर्वनाम्नः । 'अज्जसेरसुक्' इत्यतोऽनुवृत्तेन आदिति पञ्चम्यन्तेनअङ्गस्ये॑त्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणतं विशेष्यते, तदन्तविधिः,परस्ये॑त्यध्याहार्यम् ।उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीया॑निति न्यायेनतस्मादित्युत्तरस्ये॑ति परिभाषयाआमी॑ति सप्तम्यन्तं षष्टन्तमापद्यते । 'सर्वनाम्न' इति तु विहितविशेषणम् । ततश्च अवर्णान्तादङ्गात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडागमः स्यादित्यर्थः । सम्पद्यते । तदाह — अवर्णान्तादित्यादिना ।अवर्णान्ता॑दित्यनन्तरम्अङ्गा॑दिति शेषः ।अवर्णान्तात्सर्वनाम्नो विहितस्याम॑ इति व्याख्याने तु येषां तेषामित्यादौ सुडागमो न स्यात् । तत्र आमो दकारान्ताद्विहितत्वात् ।सर्वनाम्नः परस्ये॑ति तु न व्याख्यातम् । तथा सति वर्णाश्रमेतराणामित्यसिद्धेरित्यग्रे मूल एव स्पष्टीभविष्यति । एत्वषत्वे इति ।बहुवचनेझल्ये॑दित्येत्वम् । संनिपातपरिभाषा त्वत्र न प्रवर्तते इति बहुवचने झल्येदित्यत्रेक्तम् । 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वं सुटो ।ञपि, तदागमास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते॑ इति प्रत्ययावयवत्वादिति भावः । सर्वेषामिति । नन्वामीति सप्तमीनिर्देशसामर्थ्यात्तस्मादित्युत्तरस्येति न प्रवर्तते । ततश्च आमि परे प्रकृतेरेव सुडागमो युक्त इति चेन्न, सप्तमीनिर्देशस्य 'त्रेस्त्रयः' इत्युत्तरार्थमावश्यकत्वादिति भावः । सप्तकेम्यवचनस्य ङसिङ्योरिति स्मिन्नादेशं सिद्धवत्कृत्याह — सर्वस्मिन्निति । शेषमिति । शिष्यते इति शेषं । कर्मणि घञ् ।घञजबन्ताः पुंसी॑-ति तु प्रायिकमिति भावः । एवमिति । सर्वशब्दवदित्यर्थः । नच सर्वशब्दस्य बहुत्वव्यापकसर्वत्वात्मकधर्मविशेषप्रवृत्तिनिमित्तकत्वाद्बहुवचनमेव न्याय्यमिति वाच्यं, सर्वशब्दो हि बह्ववयवारब्धसमुदाये वर्तते । तत्र यदाऽनुद्भूतावयवः समुदायो विवक्षितस्तदा भवत्येकवचनम् । यथा-सर्वो लोक इति । अनुद्भूतत्वम्विवक्षितसंख्याकत्वम् । यदात्वनुद्भूतावयवकौ समुदायौ तदा द्विवचनम् । यथा सर्वौ व्यूहाविति । यदा तूद्भूतावयवसमुदायस्तदा बहुवचनम् । यथा सर्वे जना इतचि । अथ के ते सर्वादयः शब्दाः कति च ते इत्यत्राह — सर्वादयश्च पञ्चतिंरशदिति । पञ्च च तिंरशच्चेति द्वन्द्वः, पञ्चाधिका तिंरशदिति शाकपार्थिवादित्वात्तत्पुरुषो वा ।सङ्ख्यायास्तत्पुरुषस्योपसङ्ख्यानां॑मिति डच्तु समासान्तो न भवति ।अन्यत्राधिकलोपा॑द#इत्युक्तेः ।पूर्वपरावरेति — गणान्तर्गतं सूत्रम् ।व्यवस्थायामसंज्ञायां च पूर्वादीनि सप्त सर्वादिगणप्रविष्टानि वेदितव्यानी॑त्यर्थः । सर्वनामसंज्ञा तुसर्वादीनि सर्वनामानी॑त्येव सिध्यति । ॒स्वमज्ञाती॑तिअन्तरं बहि॑रिति च गणसूत्रद्वयमेवमेव योज्यम् । व्यवस्थादिशब्दा अग्ने मूल एव व्याख्यास्यन्ते । इतिशब्दः — सर्वादिगणसमाप्ति-द्योतनार्थः । तत्र विआशब्दोऽपि सर्वशब्दवदेव । उभशब्दे तु विशेषमाह — तत्रेति । सर्वादिषु मध्य इत्यर्थः । अत एवेति । द्वित्विशिष्टवाचकत्वादेवेत्यर्थः । नित्यमिति । सर्वदा द्विवचनान्त एव नत्वेकवचनबहुवचने इति यावत् । तेन टाबादि न निवार्यते । नन्वेवं सति 'जसः शीः' 'सर्वनाम्नः स्मै'ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ॑आमिसर्वनाम्नः सुट् इत्युक्तानां सर्वनामकार्याणां द्विवचनेऽभावादुभशब्दस्य सर्वादिगणे पाठो व्यर्थ इत्यत आह — तस्येहेति । तस्य=उभशब्दस्य, इह=सर्वादिगणे, पाठस्तु उभकावित्यत्रअव्ययसर्वनाम्नामकच्प्राक्टेः॑ इत्यकच्प्रत्ययार्थ इत्यर्थः । ननु मास्तूभशब्दस्य सर्वादिगणे पाठो, मास्तु च सर्वनामता, मास्तु च तत्प्रयुक्तोऽकच् । उभशब्दात्स्वार्थिके कप्रत्यये सत्यपि उभकाविति रूपसिद्धेः । न च काकचोः स्वरभेदः शह्क्यः । 'तद्धितस्य' इति प्रत्ययस्वरेण वा, 'चितः सप्रकृतेः' इति चित्स्वरेण वाऽन्तोदात्तत्वे विशेषाऽभावात् । उक्तं च भाष्ये — ॒काकचोः॑ को विशेषः ॑ इति । तत्राह — नचेति । कप्रत्ययेन उभकावितीष्टरूपसिद्धिर्नचेत्यन्वयः । कुत इत्यत आह — द्विवचनेति । द्विवचनपरत्वाऽभावे उभशब्दादयच् विहितः । अकचि तु सतितन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्रते॑ इति न्यायेन उभशब्देनोभकशब्दोऽपि गृह्रते । तस्य च॒उभक-औ इत्यस्यां दशायां द्विवचनपरत्वादयच्प्रत्ययो न भवति । कप्रत्यये तु सति तस्य उभशब्दात्परतो विहितत्वेन तन्मध्यपतितन्याया.ञप्रवृत्त्या उभकशब्दस्योभशब्देन ग्रहणाऽभावादुभशब्दस्य कप्रत्ययव्यवधानेन द्विवचनपरकत्वाऽभावादयचि उभयकौ इति स्यात् । यथा 'उभयत'उभयत्रे॑त्यत्र द्विवचनपरकत्वाऽभावादयच्प्रत्ययो ।ञस्ति तद्व दित्यर्थः । द्विवचने सति अयच्प्रत्ययो नेति यदभिहितं तत्उभयोऽन्यत्रे॑ति वदता वार्तिककृता उक्तमित्यर्थः । अन्यत्रेत्येततद्व्याचष्टे-अन्यत्र द्विवचनपरत्वाभावे इति । उदाहृतवार्तिके अन्यत्रेत्यनेन द्विवचनादन्यस्मिन् परे इत्यर्थो विवक्षितः,अन्याभावो द्विवचनटाब्विषयत्वा॑दिति पूर्ववार्तिके द्विवचनस्यैव प्रस्तुतत्वादिति भावः । टाब्ग्रहणं तु तत्राविवक्षितमिति कैयटादिषु स्पष्टम् । ततश्च सर्वनामतानिमित्तकाऽकजर्थ उभशब्दस्य सर्वादिषु पाठ इति स्थितम् । अत्र यद्वक्तव्यं तत्तद्धितप्रक्रियायाम्उभादुदात्तो नित्य॑मित्यत्र वक्ष्यते । अथोभयशब्दे विशेषमाह — उभयशब्दस्येति । उभौ अवयवौ यस्यावयविनः स उभयो मणैः । 'उभादुदात्तः' इत्ययच् । अवयववृत्तेः सङ्ख्यावाचिन उभशब्दादवयविन्यर्थेऽयच्प्रत्ययः स्या॑दिति तदर्थः । व्द्यवयवारब्धो मणिरित्यर्थः । मणेरवयविन एकत्वादुभय इत्येकवचनं उभयश्च उभयश्च उभयश्चेत्येवं द्व्यवयवारब्धद्विमणिविवक्षायामुभयौ मणी इति द्विवचनं तु न भवति,उभयोऽन्यत्रे॑त्युदाहृतवार्तिके उभयशब्दस्य द्विवचनान्तादन्यत्रैव प्रयोगविध्यवगमात् । नच तत्र वार्तिके स्वार्थिकायजन्तस्यैवोभयशब्दस्य ग्रहणं, स्वार्थिकायजन्तोभशब्दोपक्रमेणैव तद्वार्तिकप्रवृत्तेरिति वाच्यम्, एतद्वार्तिकव्याख्यावसरेउभयो मणिः॑, 'उभये देवमनुष्याः' इति भाष्ये उदाहृतत्वेन तयप्समानार्थकायजन्तस्यापि तत्र ग्रहणावगमात् । एतदेवाभिप्रेत्यतद्धितश्चासर्वविभक्ति॑रित्यव्ययत्वमुभयशब्दस्य द्विवचनाभावेनाऽसर्वविभक्तित्वेऽपि न भवति,तसिलादयः प्राक्पाशपः॑,शस्प्रभृतयः प्राक् समासान्तेभ्य,॑अम्, 'आम्'कृत्वोऽर्थाः॑, 'तसिवती,' नानाञा॑विति परिगणितत्वादिति कैयटेनोक्तम् । तदाह — कैयट इति । एवंच — उभयः उभये । उभयम्, उभयान् । उभयेन, उभयैः । उभयस्मै, उभयेभ्यः । उभयस्मात्, उभयेभ्यः । उभयस्य, उभयेषाम् । उभयस्मिन्ुभयेषु इत्येव रूपाणि । नतूभयावित्यादिद्विवचनान्तप्रयोग इति सिद्धं भवति । हरदत्त इत्यस्वरसोद्भावनम् । तद्बीजं तूभयोऽन्यत्रेति प्रागुक्तवार्तिकभाष्यविरोध एवेत्यन्यत्र विस्तरः । उभयशब्दाज्जसि सर्वादीनीति नित्यां सर्वनामसंज्ञां बाधित्वा परत्वात्प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च॑ इति सर्वनामसंज्ञाविकल्पप्राप्तिमाशङ्क्य परिहरति — तस्मादित्यादिना । तस्मात्ुभेयशब्दात्, जसि सति प्रथमचरमेति विकल्पे प्राप्ते नित्यैव संज्ञा भवतीत्यर्थः ।सर्वादीनीत्यनेने॑ति शेषः । ननु प्रथमचरमादिष्वनन्तर्भावात्कथमुभयशब्दस्य तयप्प्रत्ययान्तत्वमित्यत आह — अयजादेशस्य स्थानिवद्भावेनेति । 'उभादुदात्त' इति सूत्रे सङ्ख्याया अवयवे तयप् इति उभशब्दाद्विहितस्य तयपोऽयजादेशः, तयब्ग्रहणमननुवर्त्त्य अयच् स्वतन्त्रः प्रत्ययो वे॑ति पक्षद्वयं भाष्ये स्थितम् । तत्र प्रथमपक्षाभिप्रायेणात्र सर्वनामसंज्ञाविकल्पशङ्का बोध्या । ननु प्रथमचरमेति वकल्पस्य परत्वात्कथमिहसर्वादीनी॑तिनित्यैव संज्ञेत्यत आह-अन्तरङ्गत्वादिति । तदेवोपपादयत#इ — विभक्तिनिरपेक्षत्वेनेति ।प्रथमचरमे॑ति जसि विकल्पविधिर्जसपेक्षत्वेन विभक्त्यपेक्षत्वाद्बहिरङ्गः ।सर्वादीनी॑ति नित्यसंज्ञाविधिस्तु तदनपेक्षत्वादन्तरङ्गः,अल्पापेक्षमन्तरङ्ग॑मिति न्यायात् । अतोऽत्र परमपिप्रथमचरमे॑ति विकल्पं बाधित्वासर्वादीनी॑ति नित्यैव संज्ञा भवति, परादन्तरङ्गस्य बलीयस्त्वादिति भावः । तथा च शीभावो नित्य इत्याह-उभये इति । ननु डतरडतमशब्दयोः क्वापि प्रयोगादर्शनात्किमर्थस्तयोः पाठ इत्यत आह-डतरडतमौ प्रत्ययाविति ।किंयत्तदोर्निर्धारणे द्वयोरेकस्य डतरच् ।वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच् ।एकाच्च प्राचा॑मिति तद्धिताधिकारविहितौ डतरडतमौ प्रत्ययौ, 'प्रत्ययः' इत्यधिकृत्य तद्विधेः । अतः प्रत्ययग्रहणपरिभाषया डतरग्रहणेन कतरादिशब्दानां, च ग्रहणमिति भावः । शङ्कते — यद्यपीति । सुप्तिङन्तमिति । यदि संज्ञाविधावपि प्रत्ययग्रहणपरिभाषा प्रवर्तेत, तर्हिसुप्तिङ् पद॑मित्येव सूत्र्येत, प्रत्ययग्रहणपरिभाषयैव सुप्तिङन्तमित्यर्थलाभात् । अतः संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणपरिभाषा न प्रवर्तत इति विज्ञायते । एवंच प्रकृते सर्वनामसंज्ञाविधौ डतरडतमग्रहणे प्रत्ययग्रहणपरिभाषानुपस्थानात्कथं तदन्तग्रहणमित्याक्षेपः । परिहरति — तथापीति । अन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणाभावेऽपीह सर्वनामसंज्ञाविधौ डतरडतमग्रहणे तदन्तग्रहणस्त्येवेत्यर्थः । कुत इत्यत आह — केवलयोरिति ।न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या, नापि केवलः प्रत्ययः॑ इति न्यायेन केवलप्रत्यययोर्डतरडतमयोः प्रयोगानर्हत्वेन तयोः सर्वनामसंज्ञायां फलाऽभावादित्यर्थः । तस्माड्डतरडतमग्रहणेनात्र कतरकतमादिशब्दानां ग्रहणमिति स्थितम् । ननु डतरग्रहणेनैव सिद्धे सर्वादिगणे ।ञन्यतरशब्दपाठो व्यर्थः । अन्यतमशब्दस्यापि डतमप्रत्ययान्तत्वात्सर्वनामत्वापत्तिश्चेत्यत आह — अन्यतरान्यतमशब्दावव्युत्पन्नाविति । डित्थादिशब्दवत्प्रकृतिप्रत्ययविभागविहीनावित्यर्थः । किंयत्तदेकेभ्य एव डतरडतमविधानादिति भावः । नन्वेवं सत्यन्यतरान्यतमशब्दाभ्यां द्वबहुनिर्धारणावगमः कथमित्यत आह — स्वभावादिति । एवंचान्यतमशब्दस्य न सर्वनामत्वमित्याह — तत्रेति । एतयोर्मध्ये इत्यर्थः । अन्यतरशब्दस्य तु डतरडतमविधानादिति भावः । नन्वेवं सत्यन्यतरान्यतमशब्दाभ्यां द्विबहुनिर्धारणावगमः कथमित्यत आह — स्वभावादिति । एवंचान्यतमशब्दस्य न सर्वनामत्वमित्याह — तत्रेति । एतयोर्मध्ये इत्यर्थः । अन्यतरशब्दस्य तु डतरप्रत्ययान्तत्वाऽभावेऽपि सर्वादिगणे पाठादेव सर्वनामत्वमित्युक्तप्रायम् । अत 'त्व'त्वे॑त्येकप्रातिपदिकभ्रमं वारयन् अप्रसिद्धार्थत्वाद्व्याचष्टे — त्व त्व इति द्वावप्यदन्तावन्यपर्यायाविति । अन्यशब्दसमानार्थकावित्यर्थः । द्वयोरप्यदन्तत्वे ।ञन्यतरपाठवैयथ्र्यं परिहरति-एक इति । इत्येके इति । इति कतिपये वृत्तिकृदादयो मन्यन्त इत्यर्थः । 'एतं त्वं मन्ये' इत्युदात्तत्वस्य 'उत त्वः पश्यन्' इत्यादावनुदात्तत्वस्य च ऋग्वेदे दर्शनादिति भावः । एकस्तान्त इति । संहितापाठेत्व॑दिति च्छेदमाश्रित्य प्रथमस्तकारान्तः, द्वितीयोऽदन्त इत्यपरे मन्यन्त इत्यर्थः । अन्यथा एकश्रुत्या वा स्वरविनिर्मुक्त वा सकृदेव पठेत्, तावतैव द्वयोरपि लाभात्,त्वत्त्वसमसिमेत्यनुच्चानी॑ति फिटसूत्राच्च ।स्तरीरु त्वद्भवति, सूत उ त्वत् इति ऋग्व्याख्यावसरे वेदभाष्येत्व॑दिति सर्वादिपठितोऽनुदात्तोऽयमन्यपर्यायः॑ इत्युक्तत्वाच्च ।त्वदधरमधुरमधूनि पिबन्त॑मिति जयदेवप्रयोगाच्च । तत्र हि त्वच्छब्दो ।ञन्यपर्यायः । त्वतोऽधर इति विग्लरहः । अन्यस्या अधर इत्यर्थः । नतु तवाधर इति विवक्षितं,पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तम् इति पूर्ववाक्येनाऽन्वयानुपपत्तेः । नेम इत्यर्धे इति । 'वर्तते' इति शेषः ।प्र नेमस्मिन् ददृशे सोमो अन्तः॑ इत्यृचि तथा दर्शनादिति भावः । सम इति । सर्व शब्दसमानार्थक एव समशब्दः सर्वादिगणे पठित इत्यर्थः । तुल्यपर्यायस्त्विति । तुल्यशब्दसमानार्थक इत्यर्थः । ज्ञापकादिति । अन्यथा तत्र समेषामिति निर्दिशेदिति भावः । ननु अष्टाध्यायीपठितेअन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः॑ इति जसि सर्वनामसंज्ञाविकल्पविधायके सूत्रेअपुरीत वक्तव्य॑मिति वार्तिकपाठो भाष्ये दृश्यते । एवंचान्तराः पुर्य इत्यत्र जसि सर्वनामसंज्ञानिषेधेऽपि,अन्तरायां पुरी॑त्यत्र तन्निषेधा.ञबावादन्यतरस्यामिति स्यादित्यत आह — गणसूत्र इति । यद्यपीदं वार्तिकं जसि विकल्पविधिप्रकरणे पठितं तथाप्यन्तरं बहिरितिगणसूत्रस्यैवायं शेषो, नत्वष्टाध्यायीपठितस्या.ञन्तरं बहिरित्यस्य जसि विधायकस्य शेषः,जसश्शी॑त्यत्र अत इत्यनुवृत्त्या टाबन्तात्तत्प्राप्तिविरहात् । ततश्च पुर्यां विशेष्यभूतायामन्तरशब्दः सर्वादिगणे पाठं न लभते इत्येतद्वार्तिकार्थः पर्यवस्यति । एवञ्चजसोऽन्यत्रापि अन्तरशब्दस्य पुर्यां विशेष्यभूतायां सर्वनामत्वं नेति लभ्यते । अतोऽन्तरायां पुरीत्यादौ सर्वनामकार्यं स्याडादि न भवतीत्यभिप्रेत्योदाहरति — अन्तरायां पुरीति । यद्यप्यन्तरशब्द एव सर्वादिगणे पठितो, नतु टाबन्तः । तथापि लिङ्गविशिष्ट परिभाषया वा, एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणाद्वा सर्वनामत्वप्राप्तिर्बोध्या । 'सिम' शब्दस्तुसिमः कृत्स्ने च शक्ते च स्यान्मर्यादावबद्धयोः॑ इति कोशे प्रसिद्धः ।

āmi sarvanāmnaḥ suṭ — When sarva + ām stands [formed], the augment nuṭ by hrasvanadyāpo nuṭ (A 7.1.54) is [about to] apply; [this present sūtra provides suṭ instead]. — [Construing the sūtra:] By the word "āt" (ablative "from a/ā"), carried forward by anuvṛtti from āj-jaser-asuk (A 7.1.50), the governing term "aṅgasya" (A 6.4.1, in the genitive) is transformed into the ablative and thereby qualified; the tadanta-vidhi [applies, giving "from an aṅga ending in a-varṇa"]; and "parasya" ("of what follows") must be supplied. By the maxim "when both [an ablative and a locative] specification are given, the ablative specification is the stronger" (ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balīyān), and by the paribhāṣā tasmād ity uttarasya (A 1.1.67), the locative "āmi" comes to function as a genitive. The word "sarvanāmnaḥ" (of a pronoun), however, is an attribute of the [ām that is] "prescribed" — i.e. "of the ām prescribed [after] a pronoun." And so the meaning is: the augment suṭ is added to the ām that is prescribed after a pronoun, [that ām coming] after an aṅga ending in a-varṇa. This [sense] is obtained. That [Bhaṭṭoji] states by "avarṇāntāt..." etc.

After "avarṇāntāt," the word "aṅgāt" (from an aṅga) is to be supplied. But if one explained it as "of the ām prescribed [directly] after a pronoun ending in a-varṇa," then in yeṣām, teṣām etc. the augment suṭ would not occur, because there the ām is prescribed after a stem ending in -d (yad-, tad-) [not after an a-ending stem]. Nor is [the sūtra] explained as "after a pronoun (sarvanāmnaḥ parasya)"; for were it so, [a form such as] varṇāśrametarāṇām would not be established — this will be made clear later in the mūla itself.

et-va-ṣat-ve ("with the et-substitution and the ṣa-substitution") — the et-substitution [of the aṅga's final a → e] is by bahuvacane jhalyet (A 7.3.103); and the saṃnipāta-paribhāṣā (that an operation occasioned by a combination does not itself remove the very cause of that combination) does not operate here — as was stated under bahuvacane jhalyet. The ṣa-substitution (s → ṣ) of suṭ is by ādeśapratyayayoḥ (A 8.3.59); the idea being that [suṭ counts as part of the suffix] because "augments are included under the mention of that to which they attach" (tadāgamās tadgrahaṇena gṛhyante), so suṭ, being an augment [of ām], is a limb of the suffix.

sarveṣām — Objection: Since "āmi" is stated in the locative with [full] force, the paribhāṣā tasmād ity uttarasya (converting an ablative locus into "of the following") does not operate; and so, when ām follows, the augment suṭ ought rather to attach to the base (prakṛti) [sarva] itself. Response: No; because the locative specification "āmi" is [independently] necessary for the following sūtra tres trayaḥ (A 7.1.53, "trayaḥ [is substituted] for tri when ām follows") — that is the idea.

sarvasmin — treating the substitute smin [for ṅi] by ṅasiṅyoḥ smātsminau (A 7.1.15) as already accomplished (siddhavat), [Bhaṭṭoji] says "sarvasmin" [= the locative singular of sarva].

śeṣam ("the rest") — "śeṣa" [means] "what remains" (śiṣyate), [formed] with the ghañ suffix in the objective sense (karmaṇi); the [rule] "words ending in ghañ, ac, ap are masculine" (ghañ-ac-ap-antāḥ puṃsi) is only a general tendency (prāyika) [so śeṣam may here be neuter] — that is the idea.

evam ("likewise") — means "like the word sarva." Nor should it be objected that, since the word sarva has for its ground-of-application (pravṛtti-nimitta) the special property "totality" (sarvatva) which pervades plurality, only the plural number is proper [for it]; for the word sarva denotes an aggregate (samudāya) constituted by many parts. There, (a) when the aggregate is intended with its parts unmanifest (anudbhūta), the singular occurs, as in sarvo lokaḥ ("the whole world") — "unmanifestness" [of parts] being [their] number not intended-to-be-expressed; (b) when two aggregates with unmanifest parts [are intended], the dual, as in sarvau vyūhau ("both whole arrays"); (c) when the aggregate has its parts manifest, the plural, as in sarve janāḥ ("all people").

Now [to the question] "which are these sarvādi words, and how many?" [Bhaṭṭoji] says sarvādayaś ca pañcatriṃśat ("and the sarvādi are thirty-five"). [pañcatriṃśat is] either a dvandva ("five and thirty"), or a tatpuruṣa "thirty exceeded by five (pañcādhikā triṃśat)" [with mid-word elision] by the śākapārthiva class. But the compound-final augment ḍac (by the vārttika saṃkhyāyās tatpuruṣasyopasaṃkhyānam) does not occur here, because it is said [to apply] "elsewhere than [in a compound involving] the elision of adhika" (anyatrādhikalopāt).

pūrvaparāvara... — a sūtra included within the gaṇa. The meaning: "the seven [words] pūrva etc. are to be understood as entering the sarvādi-gaṇa [only] when denoting relative position (vyavasthā) and not [when used] as a proper name (asaṃjñā)." The pronominal designation itself, however, is accomplished simply by sarvādīni sarvanāmāni (A 1.1.27). The two gaṇasūtras svam ajñāti[dhanākhyāyām] and antaraṃ bahir[yogopasaṃvyānayoḥ] are to be construed in exactly the same way. The words vyavasthā etc. will be explained later in the mūla itself. The word "iti" [at the gaṇa's close] serves to signal the conclusion of the sarvādi-gaṇa. — Among them, the word viśva too is just like the word sarva.

But regarding the word ubha [Bhaṭṭoji] states a special point, [by] tatra — meaning "among the sarvādi [words]." ata eva ("for this very reason") — means "precisely because [ubha] denotes what is qualified by duality." nityam ("always") — amounts to: [ubha] always ends in the dual, never in the singular or plural. By this [nityam] the [feminine] ṭāp etc. are not excluded [ubha still takes ṭāp in the feminine].

Objection: This being so, since the pronominal operations that have been stated — jasaḥ śīḥ (A 7.1.17), sarvanāmnaḥ smai (A 7.1.14), ṅasiṅyoḥ smātsminau (A 7.1.15), āmi sarvanāmnaḥ suṭ (A 7.1.52) — do not apply in the dual, the reading of the word ubha in the sarvādi-gaṇa is purposeless. To this [Bhaṭṭoji] replies [by] tasyeha ("its [inclusion] here"): "tasya" = of the word ubha; "iha" = in the sarvādi-gaṇa; the reading is for the sake of the suffix akac (as in ubhakau), by avyayasarvanāmnām akac prāk ṭeḥ (A 5.3.71) — that is the sense.

Objection: Let there be no reading of ubha in the sarvādi-gaṇa, no pronominal status, and no akac occasioned by that status; for the form ubhakau is [equally] established by a svārthika ka-suffix added to ubha. Nor can a difference of accent between ka and akac be alleged, since there is no difference in the result being final-accented (antodātta), whether by the suffix-accent rule taddhitasya or by the cit-accent rule citaḥ [saprakṛteḥ] (A 6.1.163) [for the cit-marked akac]. And it is said in the [Mahā]bhāṣya: "what is the difference between ka and akac?" To this [Bhaṭṭoji] replies [by] naca ("nor"): the construction being "and the desired form ubhakau is not established by the ka-suffix." [Why?] — [by] dvivacana...: When no dual ending follows, ayac is prescribed after ubha [→ ubhaya]. Now when akac is [added], by the maxim "that which falls in the middle is included under the mention of the whole" (tanmadhyapatitas tadgrahaṇena gṛhyate), the word ubhaka too is grasped by [the mention of] ubha; and in the state ubhak-au, since a dual ending follows, the ayac suffix does not occur [and one correctly gets ubhakau]. But when the ka-suffix is [added], since it is prescribed after ubha [and not within it], the tanmadhyapatita-maxim does not operate; hence the word ubhaka is not grasped by [the mention of] ubha; and so, because the ka-suffix intervenes and ubha is thus not [directly] followed by a dual ending, ayac [would apply], wrongly giving ubhayakau — just as in ubhayataḥ, ubhayatra, where, a dual ending not following, the ayac suffix is present. That is the meaning. — What was stated — that when a dual ending follows the ayac suffix does not [occur] — was said by the vārttika-author in saying "ubhayo 'nyatra." [Bhaṭṭoji] explains this "anyatra" by "anyatra dvivacanaparatvābhāve" (= "anyatra" means "in the absence of a following dual"). In the cited vārttika, by "anyatra" the intended sense is "when something other than a dual follows," because in the previous vārttika, "anyābhāvo dvivacana-ṭāb-viṣayatvāt" [the negation (of ayac) because (ayac's) scope is the dual and ṭāp], it is the dual that is under discussion — that is the idea; and the mention of ṭāp there is not [really] intended, as is clear in Kaiyaṭa and others. And so it stands established that the reading of ubha among the sarvādi [words] is for the sake of akac, which is occasioned by pronominal status. What [more] is to be said here will be said in the taddhita section, under ubhād udātto [nityam].

Now [Bhaṭṭoji] states a special point regarding the word ubhaya, [by] ubhayaśabdasya: "that whole (avayavin) which has both (ubhau) as its parts is ubhaya" — e.g. ubhayo maṇiḥ ("a bead [made] of both [parts]"). The ayac [is added] by ubhād udāttaḥ; its meaning is "after the word ubha — a numeral denoting the parts (avayava) — the ayac suffix is added in the sense of the whole (avayavin)." [ubhaya-maṇi] means "a bead constituted by two parts." Since the bead, as a whole, is single, [we get] ubhayaḥ, a singular; but when two beads, each constituted of two parts, are intended — "ubhaya and ubhaya and ubhaya..." — the dual ubhayau maṇī does not occur, because from the cited vārttika ubhayo 'nyatra it is understood that the word ubhaya is enjoined for use only elsewhere than in a dual-ending [form].

Nor should it be objected that in that vārttika only the word ubhaya ending in the svārthika ayac is meant (on the ground that the vārttika proceeds only with the ubha-word ending in svārthika ayac); for since, in explaining this vārttika, the [Mahā]bhāṣya cites ubhayo maṇiḥ and ubhaye devamanuṣyāḥ, it is understood that the ayac-ending [ubhaya] synonymous with the tayap-[ending form] is also included there. Having precisely this in view, the indeclinability [that would otherwise come] by taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ (A 1.1.38, "a taddhita-form not [used] in all the vibhaktis is an avyaya") does not attach to the word ubhaya, even though — through the absence of a dual — it is "not [used] in all the vibhaktis"; for [the taddhitas that become avyaya] are [specifically] enumerated — tasilādayaḥ prāk pāśapaḥ, śasprabhṛtayaḥ prāk samāsāntebhyaḥ, am, ām, kṛtvo'rthāḥ, tasivatī, nānāñau — so said Kaiyaṭa. That [Bhaṭṭoji] indicates [by the mūla word] "kaiyaṭaḥ." And so the forms are exactly: ubhayaḥ, ubhaye; ubhayam, ubhayān; ubhayena, ubhayaiḥ; ubhayasmai, ubhayebhyaḥ; ubhayasmāt, ubhayebhyaḥ; ubhayasya, ubhayeṣām; ubhayasmin, ubhayeṣu — but not the dual-ending usage ubhayau etc. This is established. [The mūla's] "haradattaḥ" is [Bhaṭṭoji's] flagging of [his own] dissatisfaction (asvarasa) [with Haradatta's contrary view that ubhaya has a dual]; its root [ground] is precisely the conflict with the aforementioned vārttika ubhayo 'nyatra and with the Bhāṣya — the details are elsewhere.

Anticipating that, when jas follows the word ubhaya, the optional pronominal designation by prathamacaramatayālpārdhakatipayanemāś ca (A 1.1.33) might — being para (later) — set aside the obligatory (nitya) pronominal designation by sarvādīni, [Bhaṭṭoji] removes [the doubt] by "tasmāt..." etc.: from that word ubhaya, when jas follows, although the option by prathamacarama is available, the designation is nonetheless obligatory (nitya) — "[obligatory] by sarvādīni" is to be supplied. Objection: Since [ubhaya] is not included among prathama, carama etc., how does the word ubhaya count as ending in the tayap suffix? To this he says ayajādeśasya sthānivadbhāvena ("through the sthānivadbhāva of the ayac-substitute"): in the sūtra ubhād udātta[ḥ], the ayac is a substitute for the tayap prescribed after ubha by saṃkhyāyā avayave tayap (A 5.2.42); [and] two positions stand in the Bhāṣya — [either ayac substitutes for tayap] or, without carrying forward the word "tayap," "ayac is an independent suffix." The doubt here about optional pronominal designation is to be understood as intending the first position [ayac = substitute for tayap, so that ubhaya "ends in tayap" and falls under the "taya..." of prathamacarama].

Objection: Since the option prathamacarama is para (later), how is the designation here obligatory by sarvādīni? To this he says antaraṅgatvāt ("because it is antaraṅga"); which he substantiates [by] vibhaktinirapekṣatvena ("through [its] being independent of the vibhakti"): the optional rule prathamacarama, [applying] when jas follows, is bahiraṅga because it depends on jas, i.e. on a vibhakti; whereas the obligatory designation-rule sarvādīni, being independent of that [vibhakti], is antaraṅga, by the maxim "that which depends on less is antaraṅga" (alpāpekṣam antaraṅgam). Therefore here, setting aside the option prathamacarama even though it is para, the designation is obligatory by sarvādīni, because the antaraṅga is stronger than the para — that is the idea. And so the śī-substitution [jas → śī] is obligatory: hence he says ubhaye [ubhaya + jas → ubhaye].

Objection: Since the words ḍatara and ḍatama are nowhere seen in [bare] usage, what is the point of reading them [in the gaṇa]? To this [Bhaṭṭoji] says ḍataraḍatamau pratyayau ("ḍatara and ḍatama are suffixes"): ḍatarac and ḍatamac are suffixes prescribed within the taddhita section by kiṃyattador nirdhāraṇe dvayor ekasya ḍatarac (A 5.3.92), vā bahūnāṃ jātiparipraśne ḍatamac (A 5.3.93), and ekāc ca [prācām] (A 5.3.94) — being prescribed under the heading "pratyayaḥ." Hence, by the pratyayagrahaṇa-paribhāṣā, the mention of ḍatara [and ḍatama] includes the words katara etc. — that is the idea.

[Bhaṭṭoji] raises a doubt [by] yadyapi ("although"): suptiṅantam — If the pratyayagrahaṇa-paribhāṣā operated even in a designation-rule, then [Pāṇini] would have framed the sūtra simply as "suptiṅ padam," since the sense "[a form] ending in sup or tiṅ" would [then] be gained by the pratyayagrahaṇa-paribhāṣā itself. Hence it is inferred (jñāpaka) that in a designation-rule the pratyayagrahaṇa-paribhāṣā does not operate. And so, in the present pronominal designation-rule, since the pratyayagrahaṇa-paribhāṣā is unavailable for the mention of ḍatara/ḍatama, how is the tadanta interpretation [reached]? — such is the objection. [Bhaṭṭoji] removes it [by] tathāpi ("nevertheless"): meaning, even though elsewhere, in a designation-rule, there is no tadanta interpretation when a suffix is mentioned, here, in the pronominal designation-rule, for the mention of ḍatara/ḍatama the tadanta interpretation does hold. [Why?] — [by] kevalayoḥ: by the maxim "neither a bare base nor a bare suffix is to be used" (na kevalā prakṛtiḥ prayoktavyā nāpi kevalaḥ pratyayaḥ), the bare suffixes ḍatara/ḍatama are unfit for [independent] usage; hence there would be no result (phala) in [giving] them the pronominal designation [as bare suffixes] — that is the meaning. Therefore it is established that here the mention of ḍatara/ḍatama includes the words katara, katama etc.

Objection: Since [katara etc.] are already accomplished by the mention of ḍatara [with its tadanta], the reading of the word anyatara in the sarvādi-gaṇa is purposeless; and the word anyatama too, ending in the ḍatama suffix, would [wrongly] become a pronoun. To this [Bhaṭṭoji] says anyatarānyatamaśabdāv avyutpannau ("the words anyatara and anyatama are underived"): meaning, like the words ḍittha etc., they are without any division into base and suffix, because ḍatara/ḍatama are prescribed only after kim, yat, tad, eka. Objection: This being so, how is selection among two or many (dvi-bahu-nirdhāraṇa) understood from the words anyatara/anyatama? To this he says svabhāvāt ("by [their intrinsic] nature"). And so the word anyatama is not a pronoun, as he indicates [by] tatra: meaning "between these two." But the word anyatara, even though it does not [really] end in the ḍatara suffix, is a pronoun simply because it is read in the sarvādi-gaṇa — this has as good as been said.

Now, warding off the mistaken notion that "tva-tva" is a single prātipadika, and because [the words'] meaning is not well known, [Bhaṭṭoji] explains [by] tva tva iti dvāv apy adantāv anyaparyāyau ("tva and tva are both a-ending and synonyms of anya") — meaning "synonymous with the word anya (other)." [As to] the two both being a-ending, [Bhaṭṭoji] removes the [charge of] purposelessness in listing both, [by] eka: — ityeke ("so some [hold]") means "so some, the Vṛtti-authors and others, hold," because in the Ṛgveda one sees the udātta-accent in etaṃ tvaṃ manye and the anudātta-accent in uta tvaḥ paśyan etc. — that is the idea. ekas tāntaḥ ("one ends in -t") — meaning: relying on the word-division "tvad" in the saṃhitā-pāṭha, the first is ta-kāra-ending (tvat) and the second is a-ending — so others hold. Otherwise [if both were mere accent-variants] he would have read [tva] only once, either with monotone (ekaśruti) or accent-free, since both would [then] be obtained by that alone; also from the Phiṭ-sūtra "tvat-tva-sama-sim... [ity] anuccāni" [which lists tvat with final -t]; and because, in explaining the Ṛk "starīr u tvad bhavati, sūta u tvat," the Veda-bhāṣya says "this tvad, read among the sarvādi [words], is anudātta and a synonym of anya"; and because of Jayadeva's usage tvad-adharamadhura-madhūni pibantam — for there the word tva[t] is a synonym of anya, the analysis being "tvato 'dharaḥ" ("the lip of another"), meaning "the lip of another [woman]," not "your lip" (tava adharaḥ), since [the latter] would not construe with the preceding line "paśyati diśi diśi rahasi bhavantam."

nema ity ardhe ("nema in the sense of 'half'") — "occurs" (vartate) is to be supplied; because it is so seen in the Ṛk pra nemasmin dadṛśe somo antaḥ — that is the idea. sama — meaning: the word sama read in the sarvādi-gaṇa is only the one synonymous with sarva. tulyaparyāyaḥ — meaning "synonymous with the word tulya (equal)." jñāpakāt ("from the indicator") — meaning: otherwise [Pāṇini] would have specified "sameṣām" there [in yathāsaṅkhyam anudeśaḥ samānām, A 1.3.10]; [since he wrote the non-pronominal samānām, sama = tulya is shown not to be a pronoun].

Objection: In the Bhāṣya there is seen the vārttika-reading "apuri iti vaktavyam" on the Aṣṭādhyāyī sūtra antaraṃ bahiryogopasaṃvyānayoḥ, which enjoins the optional pronominal designation when jas [follows]. And so, even though in antarāḥ puryaḥ (nom. pl.) the pronominal designation is [already] prohibited when jas [follows], in antarāyāṃ purī, since there is no such prohibition, the [optional] "anyatarasyām" [designation] would [wrongly] apply. To this [Bhaṭṭoji] says gaṇasūtre ("in the gaṇasūtra"): although this vārttika is read in the section on the optional rule in jas, it is nonetheless a supplement (śeṣa) to the gaṇasūtra antaraṃ bahir[yoga...] itself, and not to the Aṣṭādhyāyī-read antaraṃ bahir[...] that enjoins [the option] in jas; for [jas → śī] by jasaḥ śīḥ (A 7.1.17), through the anuvṛtti of "ataḥ" there, does not obtain for a ṭāp-ending [feminine stem such as purī-qualifying antarā]. And so the vārttika's purport comes to this: when purī is the qualificand (viśeṣya), the word antara does not obtain [its] reading in the sarvādi-gaṇa [i.e. is not a pronoun]. And thus it is obtained that, even in [cases] other than jas, the word antara — when purī is the qualificand — is not a pronoun. Hence, intending that in antarāyāṃ purī etc. the pronominal operations (the substitutes smin etc.) do not occur, [Bhaṭṭoji] gives the example antarāyāṃ purī. — Although it is the word antara [itself, the masculine stem] that is read in the sarvādi-gaṇa, and not the ṭāp-ending [feminine form], still the [potential] attainment of pronominal status is to be understood either by the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā, or because the single-substitute [ā of antarā] is taken as belonging to the preceding element (pūrvānta). — The word sima, finally, is well known from the lexicon: "sima may mean 'entire' (kṛtsna), 'able' (śakta), and — [in the senses of] 'boundary' (maryādā) and 'bound/fixed' (avabaddha)."

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 61 १ अपुरीति वक्तव्यमिति—पूर्ःशब्दार्थस्य विशेष्यत्वे नेत्यर्थः । अयं च निषेधः स्त्रियमेव । स्त्रियविशिष्टस्यैव बोधनेन तस्यागे मानाभावात् । अतएव भाष्येऽन्तरायां पुरीत्येवोदाहृतम् ।

translator notes

textual The digital source reads nema ity arthe; the sense — confirmed by the Bālamanoramā's own pratīka nema ity ardhe (b1) and the Ṛk pra nemasmin dadṛśe — requires ardhe ('in the sense of half'). Translated accordingly without emending the source.
textual For anudbhūtatvam the source reads vivakṣitasaṃkhyākatvam; the sense (contrasted with udbhūtāvayava → plural) requires avivakṣitasaṃkhyākatvam, i.e. the number of the parts not being intended. Translated to the evident sense.
textual The digital source duplicates a stretch of text: the sentences 'nanv evaṃ sati anyatarānyatamaśabdābhyāṃ dvibahunirdhāraṇāvagamaḥ katham ... svabhāvād iti ... tatra ... etayor madhye ity arthaḥ' appear twice consecutively, with a minor variant (ḍataraḍatamavidhānāt / ḍatarapratyayāntatvābhāve'pi sarvādigaṇe pāṭhād eva). Rendered once. Several isolated OCR garbles (viśva written viā-; maṇiḥ as maṇaiḥ; iti as itaci; vigrahaḥ as viglaraha) are read to their evident forms.

SK 218 · A 1.1.34सर्वनामसंज्ञा

पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् ॥ २१८ ॥

pūrvaparāvaradakṣiṇottarāparādharāṇi vyavasthāyāmasaṃjñāyām

pūrvaparāvaradakṣiṇottarāparādharāṇi vyavasthāyām asaṃjñāyām — 1.1.34 — The words pūrva, para, avara, dakṣiṇa, uttara, apara, adhara receive the sarvanāma designation when [used] in a fixed relative arrangement (vyavasthā) and not as a proper name (asaṃjñā).

Rule. pūrva ("prior, eastern"), para, avara, dakṣiṇa ("southern, right"), uttara, apara and adhara are sarvanāman when they express a fixed relative position (vyavasthā) and are not used as a proper name. Because they are already on the list, the name would be invariable; this sūtra, read inside the list, makes it optional before jas.

Example.

pūrva + jas → as a sarvanāman, jas → śī → pūrve; or, the name not being taken, jas stays → pūrvāḥ (nominative plural, both correct).

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji defines vyavasthā as a fixed limit depending on what the word itself denotes. "Relative position": in dakṣiṇā gāthakāḥ, "skilful singers", dakṣiṇa means "skilful", not "southern", so only dakṣiṇāḥ, never dakṣiṇe. "Not a proper name": uttarāḥ kuravaḥ, "the Northern Kurus", is a name, so uttarāḥ, never uttare.

Siddhānta-kaumudī

एतेषां व्यवस्थायामसंज्ञायां सर्वनामसंज्ञा गणपाठात्सर्वत्र या प्राप्ता सा जसि वा स्यात् । पूर्वे । पूर्वाः । स्वाऽभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था । व्यवस्थायां किम् । दक्षिणा गाथकाः । कुशला इत्यर्थः । असंज्ञायां किम् । उत्तराः कुरवः ॥

Of these [seven words], the sarvanāma-saṃjñā — which, when [used] in vyavasthā and not as a proper name, is obtained everywhere (i.e. invariably) by virtue of their reading in the sarvādi-gaṇa — becomes optional (vā) before the ending jas. Thus: pūrve / pūrvāḥ [the two nominative-plural forms, with and without the sarvanāma-based śī-substitution]. — Vyavasthā is the fixed determination of a limit (avadhi) dependent on what is denoted by the word itself (sva-abhidheya-apekṣa). — Why "in vyavasthā"? [To exclude:] dakṣiṇā gāthakāḥ, meaning "skilful singers" [where dakṣiṇa = kuśala, "skilful," and is not a relative term; hence dakṣiṇāḥ only, not dakṣiṇe]. — Why "when not a proper name"? [To exclude:] uttarāḥ kuravaḥ ("the Northern Kurus," a proper name; hence uttarāḥ, not uttare).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 61

—दक्षिणा गाथका इति । ‘गः स्थकन्’ इति शिल्पिनि थकन् । इहामुकस्मात्कुशला इत्यवध्यन्वयसंभवेऽपि तन्नियमो नास्तीति भावः ॥ एवमधरे ताम्बूलरागः, उत्तरे प्रत्युत्तरे च शक्तः, इत्यपि प्रत्युदाहर्तव्यम् ॥—उत्तराः कुरव इति । सुमेरुमवधिमपेक्ष्य कुरुषु उत्तरशब्दो वर्तते इत्यस्तीह व्यवस्था, किं त्वाधुनिकसंकेतोऽयमित्याहुः

Bālamanoramā

पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् - अथ सर्वादिगणान्तर्गततिसूत्रीसमानाकारामष्टाध्यायीपठितां पूर्वपरेत्यादित्रिसूत्रीं पुनरुक्तिशङ्कां व्युदस्यन् व्याचष्टे — पूर्वपरा ।सर्वानामानी॑ति॒विभाषा जसी॑ति चानुवर्तते । तदाह — एतेषामिति । पूर्वादिसप्तानामित्यर्थः । गण इति । सर्वादिगण इत्यर्थः । या प्राप्तेति ।सर्वादीनि॑त्यनेन नित्या संज्ञाया प्राप्तेत्यर्थः । अनेन पूर्वपरेति सूत्रं गणपठितं जसोऽन्यत्र नित्यतया सर्वनामसंज्ञार्थम् । अष्टाध्यायीपठितं तु जसि तद्विकल्पार्थमिति न पौनरुक्त्यमिति सूचितम् । स्वाभिधेयेति । अपेक्ष्यत इत्यपेक्षः । कर्मणि घ । स्वस्य=ततश्चनियमेनावधिसापेक्षार्थे वर्तमानानां पूर्वादिशब्दानां जसि सर्वनामसंज्ञाविकल्प इति फलति । व्यवस्थायां किमिति । पूर्वादिशब्दानां नियमेनावधिसापेक्ष एवार्थे विद्यमानत्वादिति प्रश्नः । दक्षिणा गाथका इति । अत्र दक्षिणशब्दो नावध्यपेक्ष इति भावः । दक्षिणपार्ावर्तिनो गाथका इत्यत्र कस्मादित्यवध्यपेक्षा अस्त्येवेत्यत आह — कुशला इत्यर्थ इति । यद्यपि प्रावीण्यमपि कस्मादित्यवध्यपेक्षमेव, तथापिउत्तरे प्रत्युत्तरे च शक्त॑ इत्यादि प्रत्युदाहरणं बोध्यमित्याहुः । असंज्ञायां किमिति ।संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः॑ इति वक्ष्यमाणतया संज्ञायां सर्वनामत्वस्याऽप्रसक्तेरिति प्रश्नः । उत्तराः कुरव इति । कुरुशब्दो दोशविशेषे नित्यं बहुवचनान्तः । सुमेरमवधीकृत्य तत्रोत्तरशब्दो वर्तत इत्यस्तीह व्यवस्था । किं तु संज्ञाशब्दत्वान्नास्य सर्वनामता । पूर्वादिशब्दानां तु दिक्षु अनादिस्सङ्केत इति न ते संज्ञाशब्दाः । कुरुष तूत्तरशब्दस्याधुनिकस्सङ्केत इति भवत्ययं संज्ञाशब्द इति मन्यते । केचित्त्वसंज्ञायामित्यस्या.ञभावे संज्ञायामेव पूर्वादिशब्दानामप्राप्तविभाषा स्यादित्याहुः ।

pūrvaparāvaradakṣiṇottarāparādharāṇi vyavasthāyām asaṃjñāyām — Now, removing the suspicion of redundancy (punarukti) regarding the three-sūtra set beginning "pūrva-para…" — which, as read in the Aṣṭādhyāyī, has the same form as the three-sūtra set contained within the sarvādi-gaṇa — he (Bhaṭṭoji) explains: "pūrvaparā…". The expressions "sarvanāmāni" [from 1.1.27] and "vibhāṣā jasi" [1.1.32] are carried forward (anuvṛtti). This he states with "eteṣām" ("of these") — meaning "of the seven [words] beginning with pūrva." By "gaṇa" the sarvādi-gaṇa is meant. By "yā prāptā" ("which is obtained") is meant: obtained invariably (nityā) by the rule "sarvādīni" [1.1.27]. By this it is indicated that the sūtra "pūrva-para…" as read in the gaṇa (gaṇapaṭhita) serves to establish the sarvanāma-saṃjñā invariably (nityatayā) everywhere other than before jas, whereas the same sūtra as read in the Aṣṭādhyāyī serves to make that designation optional (vikalpa) before jas — hence there is no redundancy.

sva-abhidheya… — apekṣa is [derived from] "apekṣyate" ("that which is depended on"), by the suffix gha in the sense of the object (karmaṇi). "svasya" ("of oneself"): and thus it results that, for the words pūrva etc. when they occur in a sense that necessarily (niyamena) depends on a limit (avadhi-sāpekṣa), the sarvanāma-saṃjñā is optional before jas.

[On] "Why 'in vyavasthā'?" — The question [arises] because the words pūrva etc. exist only (eva) in a sense that necessarily depends on a limit. [Answer:] "dakṣiṇā gāthakāḥ" — here the point is that the word dakṣiṇa is not dependent on a limit (na avadhy-apekṣa). Objection: But in "singers standing on the right side (dakṣiṇa-pārśva-vartinaḥ gāthakāḥ)," there certainly is dependence on a limit — "on the right of what?" Response: To this he says "the meaning is 'skilful' (kuśalāḥ)." Some say: although even "skill" (prāvīṇya) is limit-dependent — "skilled at what?" — the counter-example should nonetheless be understood as one like "uttare pratyuttare ca śaktaḥ" ("skilled in question and answer").

[On] "Why 'when not a proper name'?" — The question [arises] because, since it will later be stated "saṃjñā-upasarjanī-bhūtās tu na sarvādayaḥ" [1.1.29], the sarvanāma-status does not arise for a proper name in any case. [Answer:] "uttarāḥ kuravaḥ" — the word kuru, denoting a particular region, is always plural-ending. Taking Sumeru as the limit (avadhi), the word uttara operates there ["north of Sumeru"]; so here vyavasthā is indeed present. Yet, because it is a proper-name word (saṃjñā-śabda), it does not have sarvanāma-status. For the words pūrva etc., however, the convention regarding the directions is beginningless (anādi-saṅketa), so they are not proper-name words; whereas for uttara in [the phrase] "the Kurus," the convention of the word uttara is recent (ādhunika), so this does become a proper-name word — so he holds. But some say [alternatively]: were the word "asaṃjñāyām" absent, then for the words pūrva etc. the option (vibhāṣā) — being an option applying where [the designation] would otherwise not be obtained (aprāpta-vibhāṣā) — would apply precisely in the case of a proper name (saṃjñāyām).

translator notes

textual The source prints "दोशविशेषे"; the evident reading is deśa-viśeṣe ("a particular region"), followed here. Similarly "कुरुष" is read as kuruṣu ("in the case of the Kurus").

SK 219 · A 1.1.35सर्वनामसंज्ञा

स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् ॥ २१९ ॥

svamajñātidhanākhyāyām

svamajñātidhanākhyāyām (1.1.35) — [The word] sva is [optionally, before jas] a sarvanāman, when its denotation (ākhyā) is not that of a kinsman (jñāti) or wealth (dhana).

Rule. sva is a sarvanāman — optionally before jas — when it does not denote a kinsman or wealth.

Example.

sva + jas meaning "one's own" or "selves" → sve or svāḥ (nominative plural).

sva + jas meaning "kinsmen" or "possessions" → only svāḥ.

Siddhānta-kaumudī

ज्ञातिधनान्यवाचिनः स्वशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा स्यात् । स्वे । स्वाः । आत्मीया इत्यर्थः । आत्मन इति वा । ज्ञातिधनवाचिनस्तु स्वाः । ज्ञातयोऽर्था वा ॥

For the word sva, when it denotes something other than a kinsman or wealth, the designation [sarvanāman] that had been obtained is optional before jas [nom. pl.]. [Thus:] sve / svāḥ. The meaning is "one's own (ātmīyāḥ)," or [it may mean] "selves (ātmānaḥ)." But when it denotes a kinsman or wealth, [only] svāḥ [is used, without the sarvanāman treatment] — [meaning] kinsmen, or possessions (arthāḥ).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 61

—स्वमज्ञेति । आत्माऽत्मीयज्ञातिधनवाची स्वशब्दः,तत्र ज्ञातिधनयोः पर्युदासादात्मात्मीयौ परिशिष्टावित्याशयेन व्याचष्टे—आत्मीया इत्यर्थः । आत्मान इति वेति । यत्त्वाहुः । आत्मनि स्वशब्दो नपुंसकः, तेन स्वे स्वा इत्युदाहरणं तत्रायुक्तमिति । तद्रमसात् । ‘स्वो ज्ञातावात्मनि, स्वं त्रिष्वात्मीये, स्वोऽस्त्रियां धने’ इत्यमरसिंहोक्तेरात्मन्यपि स्वशब्दस्य पुंस्त्वात् । न च ‘स्वो ज्ञातौ’ इत्यमरकोशे आत्मनीत्यस्य स्वमित्युत्तरेणान्वयादात्मवाची स्वशब्दो नपुंसक एवेति वाच्यम् । ‘स्वः स्यात्पुंस्यात्मनि ज्ञातौ त्रिष्वात्मीयेऽस्त्रियां धने’ इति मेदिनीकोशविरोधेनात्मनीति पूर्वान्वयि, न तु उत्तरान्वयि इति व्याख्यातुमुचितत्वात् ॥ किंच ‘विभाषा जसि’ इति प्रकरणे ‘स्वमात्मीये’ इत्येव वक्तव्ये गुरुनिर्देशं कुर्वन्तून्नकारोऽप्यात्मवाचिस्वशब्दस्य पुंस्त्वे प्रमाणम् । तस्मात् स्वे स्वा इत्यस्य आत्मान इति विवरणं सम्यगेवेति स्थितम् ॥—ज्ञातिधनवाचिनस्त्विति । ताच्छी- त्येन णिनिना ज्ञातिधनयोरप्यात्मीयत्वं पुरस्कृत्य प्रवृत्तौ सर्वनामतास्त्येवेति ध्वनयति । एतदर्थमेव हि सूत्रे आख्याग्रहणं कृतम् । ‘स्वमात्मात्मीयाख्यायाम्’ इति वक्तव्ये ज्ञातिधनयोः पर्युदासाश्रयणं मात्रालाघवाय । न च ‘स्वमात्मात्मीययोः’ इत्युच्यमाने आख्याग्रहणं नापेक्षितमिति वाच्यम् । वस्तुतस्तु आत्मीयस्यापि ज्ञातित्वेन धनत्वेन विवक्षायां सर्वनामता मा भूदिति तस्यावश्यकत्वात्

Bālamanoramā

स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् - स्वमज्ञाति । अत्रापि सर्वनामानीति विभाषा जसीति चानुवर्तते । ज्ञातिश्च धनं च ज्ञातिधने, तयोराख्या-ज्ञातिधनाख्या, न ज्ञातिधनाख्या अज्ञातिधनाख्या, तस्याम् — अज्ञातिधनाख्यायाम् ।स्व॑मिति शब्दस्वरूपापेक्षया नपुंसकत्वम् । तदाह — ज्ञातिधनान्येति । स्वेस्वा इति । सर्वनामत्वे शीभावः, तदभावे तदभाव इति भावः । आत्मा आत्मीयं ज्ञातिः धनं चेति स्वशब्दस्य चत्वारोऽर्थाः ।स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने॑ इत्यमरः । अत्रस्वो ज्ञातावात्मनी॑त्येकं वाक्यम् । ज्ञातावात्मनि च स्वशब्दः पुंलिङ्ग इत्यर्थः ।स्वं त्रिष्वात्मीये॑इति द्वितीयं वाक्यम् । आत्मीये स्वशब्दो विशेष्यनिघ्न इत्यर्थः ।स्वोऽस्त्रियां धने॑ इति तृतीयं वाक्यम् । धने स्वशब्दः पुंनपुंसक इत्यर्थः ।स्वः स्यात्पुंस्यात्मनि ज्ञातौ, त्रिष्वात्मीये ।ञस्त्रियां धने॑ इति मेदनीकोशः । तत्र ज्ञातिधनयोः पर्युदासादात्मनि आत्मीये च सर्वनामता जसि विकल्प्यत इत्यबिप्रेत्य व्याचष्टे — आत्मीया इत्यर्थः । आत्मान इति वेति । ज्ञातिधनपर्युदासस्य प्रयोजनमाह — ज्ञातिधनवाचिनस्त्विति । ज्ञातिवाचिनो धनवाचिनश्च सर्वनामत्वपर्युदासाज्जसि 'स्वाः' इत्येव रूपमित्यर्थः । नच ज्ञातिधनयोरप्यात्मीयत्वपुरस्कारे सर्वनामत्वं न स्यादिति वाच्यम्, आख्याग्रहणबलेन ज्ञातित्वधनेत्वपुरस्कार एव पर्युदासप्रवृत्तेः ।

svamajñātidhanākhyāyām — Here too, "sarvanāmāni" [the class-term, A 1.1.27] and the option "vibhāṣā jasi" [A 1.1.32] are carried forward (anuvṛtti). [Compound analysis:] jñāti and dhana = jñātidhane [dvandva]; the denotation (ākhyā) of those two = jñātidhanākhyā; what is not jñātidhanākhyā = ajñātidhanākhyā; in that [sense] — "ajñātidhanākhyāyām." "svam" is neuter with reference to the word-form (śabdasvarūpa) [i.e. as a citation-word]. He states this with "jñātidhanānya[vācinaḥ]…" [denoting other than kinsman or wealth].

On sve / svāḥ: when sarvanāman-ness holds, there is the śī-substitution [jas → śī, giving sve]; in its absence, its absence [no śī, giving svāḥ]. That is the idea.

The word sva has four meanings: self (ātman), one's own (ātmīya), kinsman (jñāti), and wealth (dhana). Amara[kośa]: "svaḥ [is used] for kinsman and self; svaṃ, in [all] three [genders], for 'one's own'; svaḥ, not in the feminine, for wealth." Here "svo jñātāv ātmani" is one sentence — meaning that in [the senses] kinsman and self the word sva is masculine. "svaṃ triṣv ātmīye" is the second sentence — meaning that in [the sense] 'one's own' the word sva follows [the gender of] its qualificand (viśeṣyanighna) [i.e. is adjectival, in all three genders]. "svo 'striyāṃ dhane" is the third sentence — meaning that in [the sense] wealth the word sva is masculine and neuter [but not feminine]. The Medinīkośa [reads]: "svaḥ is masculine in [the senses] self and kinsman; in [the sense] 'one's own', in all three [genders]; in [the sense] wealth, not in the feminine."

There, since kinsman and wealth are excluded (paryudāsa), the sarvanāman-ness is optional before jas [only] in the senses 'self' and 'one's own'; intending this, he explains: "meaning 'one's own (ātmīyāḥ)'," and "or 'selves (ātmānaḥ)'." He states the purpose of the exclusion of kinsman and wealth with "jñātidhanavācinas tu": for [sva] denoting a kinsman or denoting wealth, since sarvanāman-ness is excluded, the form before jas is only svāḥ. That is the meaning. Nor should it be objected that, even for kinsman and wealth, if the 'one's own'-ness is foregrounded, sarvanāman-ness would [wrongly] fail to apply; because, by the force of the word "ākhyā" (denotation), the exclusion operates precisely when kinsman-ness or wealth-ness is foregrounded [as the denotation].

SK 220 · A 1.1.36सर्वनामसंज्ञा

अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः ॥ २२० ॥

antaraṃ bahiryogopasaṃvyānayoḥ

antaraṃ bahiryogopasaṃvyānayoḥ — The word antara [is optionally termed sarvanāman, before jas,] in the senses of bahiryoga (something external) and upasaṃvyāna (an undergarment).

Rule. antara is a sarvanāman — optionally before jas — in the sense "outer" (bahiryoga) and in the sense "undergarment" (upasaṃvyāna).

Example.

antare gṛhāḥ or antarā gṛhāḥ ("the outer houses"; the second form is antarāḥ with its visarga lost before the voiced g).

antare śāṭakāḥ or antarā śāṭakāḥ ("the undergarments").

Siddhānta-kaumudī

बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा स्यात् । अन्तरे अन्तरा वा गृहाः । बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः । परिधानीया इत्यर्थः ॥

The designation [sarvanāman] that would apply to the word "antara" in the sense of "external" (bāhya) and in the sense of "to be worn / clothing" (paridhānīya), applies optionally before jas. Thus: antare or antarā(ḥ) gṛhāḥ — meaning "the outer houses"; antare or antarā(ḥ) śāṭakāḥ — meaning "the undergarments (clothes to be worn)."

Tattvabodhinī

NSP p. 61–62

—अन्तरं वहिर्योगोपसंव्यानयोरिति । वहिरित्यनावृतो देशो बाह्यं चोच्यते । तत्राद्यमर्थं गृहीत्वाह—वाह्या इत्यर्थ इति । द्वितीये त्वाभ्यन्तरा इत्यर्थो वोध्यः । वाह्ये नह्याभ्यन्तरस्य योगोऽस्ति । अर्थ-द्वयमप्याकरे स्थितम् । इममेवार्थद्वयं मनसि निधाय अन्तरायां पुरीत्यत्र प्राकाराद्वाह्यायां तदन्तर्वर्तिन्यां वेति व्याख्यातम् ॥ उपसंव्यानशब्दोऽपि करणव्युत्पत्त्या उत्तरीयपरः । कर्मव्युत्पत्त्या त्वन्तरीयपरः ॥—एकशब्दस्याधावर्था उक्तास्तत्र विशेषमाह—संख्यायामिति । अन्येषु तु सप्तस्वर्थेषु वचनान्तरमपि स्यादेव, एके एकेषामिति यथेति भावः

Bālamanoramā

अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः - अन्तरम् । अत्रापिसर्वनामानी॑तिविभाषा जसी॑ति चानुवर्तते । बहिः=अनावृतप्रदेशः, तेन योगः=सम्बन्धः यस्य स बहिर्योगः=बहिर्विद्यमानोऽर्थ इति यावत् । उपसंवीयते=परधीयते इति उपसंव्यानम्न्तरीयं वस्त्रम् । तदाह — बाह्रा इत्यादिना ।

antaraṃ bahiryogopasaṃvyānayoḥ — antaram. Here too "sarvanāmāni" and "vibhāṣā jasi" are carried forward (anuvṛtti). "bahiḥ" = an uncovered/open region (anāvṛta-pradeśa); connection (yoga) with that is "bahiryoga" = that whose referent exists outside (bahir-vidyamāna artha) — this much [is the sense]. "upasaṃvīyate" = is put on / worn (paridhīyate); hence "upasaṃvyāna" = the undergarment (antarīya) cloth. He states this by "bāhya..." (external) and so on.

translator notes

translator The two forms antare / antarā(ḥ) reflect the optional sarvanāman-saṃjñā stated by the sūtra: when antara is treated as sarvanāman, jas → ī (giving antare); when it is not, the ordinary jas gives antarāḥ, shown here as antarā by the regular elision of āḥ before a following voiced sound. The Kaumudī states only the two resulting forms and their senses; the intermediate derivation is supplied here for clarity and is not spelled out in this unit.

SK 221 · A 7.1.16V

पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा ॥ २२१ ॥

pūrvādibhyo navabhyo vā

pūrvādibhyo navabhyo vā — After the nine [pronominals] pūrva and the rest, [smāt and smin] optionally [replace ṅasi and ṅi].

Rule. After the nine words pūrva … antara (the seven of SK 218, sva and antara), smāt and smin replace ṅasi and ṅi only optionally.

Example.

pūrva + ṅasi → pūrvasmāt or pūrvāt (ablative singular).

pūrva + ṅi → pūrvasmin or pūrve (locative singular).

para and the rest behave alike; everything else is as for sarva.

Watch out. Bhaṭṭoji adds that eka, when it means the number one, is always singular.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ वा स्तः । पूर्वस्मात् । पूर्वात् । पूर्वस्मिन् । पूर्वे । एवं परादीनामपि । शेषं सर्ववत् । एकशब्दः सङ्ख्यायां नित्यैकवचनान्तः ॥

After these [nine], in place of ṅasi and ṅi, smāt and smin optionally occur. pūrvasmāt / pūrvāt [ablative singular, with and without the substitute]. pūrvasmin / pūrve [locative singular]. So too for para and the rest. The remainder is like sarva [i.e., the pronominal declension]. — The word eka, in the sense of number (saṅkhyā), always ends in the singular (nitya-ekavacana).

Bālamanoramā

पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा - पूर्वादिभ्यो ।ङसिङ्योः स्मात्स्मिना॑वित्यनुवर्तते इत्याह — एभ्य इति । पूर्वपरेत्यादित्रिसूत्रीनिर्दिष्टाः पूर्वादय इति विवक्षिताः । त्यदादयो हलन्ताधिकारे व्याख्यास्यन्ते । एकशब्दः सङ्ख्यायामिति । अर्थान्तरे तु द्विवचने बहुवचने अपि स्तः ।एकोऽन्यार्थे प्रधाने च प्रथमे केवले तथा । साधारणे समानेऽल्पे सङ्क्यायां च प्रयुज्यते । इति कोशः । स्यादेतत् — ॒त्वत्कपितृकः॒॑मत्कपितृकः॑ इति बहुव्रीहिः । त्वकं पिता यस्य, अहकं पिता यस्येति लोकिकविग्रहवाक्यम् । लौकिकत्वं — प्रयोगार्हत्वम् । युष्मदस्मदोरज्ञाताद्यर्थेअव्ययसर्वनाम्ना॑मित्यकचि — युष्मकद् स् इति स्थिते, 'ङे प्रथमयोः' इत्यमि,त्वाहौ सौ॑ इति त्वादेशेऽहादेशे च सति, 'शेषे लोपः' इति लोपे, 'अतो गुणे' अमि पूर्वे च त्वकम्, अहकमिति रूपम् । युष्मद् स्, पितृ स्, अस्मद्स्, पितृ स् — इत्यलौकिकं विग्रहवाक्यम् । प्रयोगानर्हत्वम् — अलौकिकत्वमिति स्थितिः । तत्र त्वत्कपितृको मत्कपितृक इति बहुव्रीहिदशायां कप्रत्ययो न संभवति, युष्मदस्मदोः सर्वनामत्वेनाऽकच्प्रसङ्गात् ।

pūrvādibhyo navabhyo vā — "ṅasi-ṅyoḥ smāt-sminau" [from A 7.1.15] is carried forward (anuvṛtti); he states this with "ebhyaḥ" ["after these"]. The "pūrva etc." intended are those specified in the three-sūtra set beginning with "pūrva-para-avara-dakṣiṇa-uttara-apara-adharāṇi vyavasthāyām asaṃjñāyām" (A 1.1.34 ff.) [the nine being pūrva, para, avara, dakṣiṇa, uttara, apara, adhara, sva, antara]. The tyad etc. will be explained in the section on consonant-ending [stems] (hal-anta-adhikāra).

"The word eka in the sense of number" — but in another sense the dual and plural also occur. As the lexicon (kośa) [states]: "eka is used in the senses: other (anya), principal (pradhāna), first (prathama), sole (kevala), common (sādhāraṇa), same (samāna), little (alpa), and number (saṅkhyā)."

It might be [objected] thus: "tvat-ka-pitṛkaḥ," "mat-ka-pitṛkaḥ" — a bahuvrīhi. "he whose father is tvaka," "he whose father is ahaka" — this is the ordinary (laukika) analytic paraphrase (vigraha-vākya); "ordinariness" means fitness for [actual] usage (prayoga-arhatva). For yuṣmad and asmad, in the sense of "unknown" and the like, the akac [infix] by "avyaya-sarvanāmnām akac prāk ṭeḥ" (A 5.3.71); when "yuṣmakad s" stands, the am[-substitution] by "ṅe prathamayoḥ [am]"; the substitutions tva and aha by "tvāhau sau" (A 7.2.94); elision by "śeṣe lopaḥ" (A 7.2.90); and, by "ato guṇe" (A 6.1.97), the pararūpa [single substitution] with am — [yielding] the forms "tvakam" and "ahakam." "yuṣmad s, pitṛ s; asmad s, pitṛ s" — this is the non-ordinary (alaukika) analytic paraphrase [the technical string with case-affixes]; unfitness for usage — that is non-ordinariness (alaukikatva) — is the situation. There, in the bahuvrīhi stage "tvat-ka-pitṛkaḥ," "mat-ka-pitṛkaḥ," the affix ka [kap] is not possible, because, yuṣmad and asmad being pronominals (sarvanāman), the akac would [instead] present itself.

translator notes

textual The Bālamanoramā breaks off in mid-argument after "...because the akac would instead present itself"; the resolution of the kap-vs-akac problem is not given in this unit's transmitted text.

SK 222 · A 1.1.29सर्वनामसंज्ञा

न बहुव्रीहौ ॥ २२२ ॥

na bahuvrīhau

na bahuvrīhau — In [the formation of] a bahuvrīhi [compound], [the words sarva etc. do] not [receive the sarvanāma designation].

Rule. When a bahuvrīhi (a possessive compound, "whose X is Y") is being formed, a sarvādi word does not get the name sarvanāman.

Example.

tvatkapitṛka ("he whose father is you"), matkapitṛka ("he whose father is I") → in the derivation of the compound the name is withheld → the pronominal affix akac cannot enter → the compound shows no akac.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji explains that the prohibition acts in the derivational sentence before the compound is formed; otherwise akac would appear there, as it does in the ordinary analytic sentence, and would then be heard in the compound too. Scholars discuss this, since the Mahābhāṣya accepts the forms with akac and rejects the sūtra. A vārttika adds that sarvādi words used as a proper name or as a subordinate member of a compound are not sarvanāman: sarvāya (to a man named Sarva), atisarvāya, atikataram, atitat.

Siddhānta-kaumudī

बहुव्रीहौ चिकीर्षते सर्वनामसंज्ञा न स्यात् । त्वकं पिता यस्य स त्वत्कपितृकः । अहकं पिता यस्य स मत्कपितृकः । इह समासात्प्रागेव प्रक्रियावाक्ये सर्वनामसंज्ञा निषिध्यते । अन्यथां लौकिके विग्रहवाक्ये इव त्राप्यकच् प्रवर्तेत । स च समासेऽपि श्रूयेत । अतिक्रान्तो भवकन्तमतिभवकानितिवत् । भाष्यकारस्तु त्वकत्पितृको मकत्पितृक इति रूपे इष्टापत्तिं कृत्वैतत्सूत्रं प्रत्याचख्यौ । यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम् ॥

In a [word] where a bahuvrīhi is desired to be formed (cikīrṣite bahuvrīhau), the sarvanāma-saṃjñā should not occur. Examples: "he whose father is tvaka" — tvatka-pitṛka; "he whose father is aha-ka" — matka-pitṛka. Here the sarvanāma-saṃjñā is prohibited already in the derivational sentence (prakriyā-vākya), even before the compound. Otherwise, as in the ordinary (laukika) analytic sentence (vigraha-vākya), the akac [augment] would apply there [in the prakriyā-vākya] too; and that [akac] would then be heard in the compound as well — just as "atikrānto bhavakantam" [yields] atibhavakān. The author of the Bhāṣya, however, having accepted (iṣṭāpatti) the forms tvakat-pitṛka, makat-pitṛka [i.e. with akac], rejected this sūtra. [For] the authority of the sages [holds] progressively (yathottaram) [the later superseding the earlier].

vārttika

संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः

(vārttika) saṃjñopasarjanībhūtās tu na sarvādayaḥ — But sarva etc. (sarvādayaḥ) that have become a proper name (saṃjñā) or a subordinate member (upasarjana) are not [sarvanāma].

(वार्तिकम्) ॥ महासंज्ञाकरणेन तदनुगुणानामेव गणे संनिवेशात् । अतः संज्ञाकार्यमन्तर्गणकार्यं च तेषां न भवति । सर्वो नाम कश्चित्तस्मै सर्वाय देहि । अतिक्रान्तः सर्वमतिसर्वस्तस्मै अतिसर्वाय देहि । अतिकतरं कुलम् । अतितत् ॥

(vārttika) Because, by the making of a "great designation" (mahāsaṃjñā, the long meaningful name "sarva-nāman" rather than a one-syllable technical name), only those [words] conforming to it (tad-anuguṇa, i.e. those that actually denote one's own "all"-meaning) are placed in the [sarvādi-]gaṇa, the saṃjñā-operation [belonging to sarvanāma] and the internal-gaṇa operation (antargaṇa-kārya) do not apply to them [when they are saṃjñā or upasarjana]. "Sarva" is somebody's proper name: "give to that Sarva" — tasmai sarvāya dehi [dative sarvāya, not sarvasmai]. "One who has surpassed sarva" — atisarva: "give to that atisarva" — atisarvāya [not atisarvasmai]. "The family that has surpassed katara" — atikataram [not atikatarat]. "atitat" [the brāhmaṇa who has surpassed tat; not atisa].

Tattvabodhinī

NSP p. 62

—न बहुव्रीहौ । कृते बहुव्रीहौ निषेधो व्यर्थः । ‘उपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः’ इति वक्ष्यमाणत्वात् । अत आह—चिकीर्षित इति । बहुव्रीहावित्यत्र विषयसप्तम्याश्रयणादयमर्थो लभ्यते ॥—त्वकमिति । अज्ञाते कुत्सिते वा ‘अव्ययसर्वनाम्नाम्’—इत्यकच् । एवमहकमित्यादि ॥—प्रक्रियावाक्ये इति । अलौकिकविग्रहवाक्ये इत्यर्थः । तच्च युष्मद् सु पितृ सु इत्याद्याकारकम् ॥ ननु तत्राकच् प्रवर्ततां को दोष इत्यत आह—स चेति । न च निमित्तस्यानु-पसर्जनत्वस्य विनाशोन्मुखत्वादकृतव्यूहपरिभाषया समासात्प्रागपि सर्वनामता भविष्यतीति वाच्यम् । तस्या अनित्यत्वात् । तत्र चैतत्सूत्रस्यैव ज्ञापकत्वात् ॥—अतिभवकानिति । इदमेव ज्ञापनफलमिति भावः ॥ ‘अत्यादयः क्रान्ता-द्यर्थे द्वितीयया’ इति प्रादिसमासः ॥—प्रत्याचख्याविति । ‘छ्वोः शूद्र्’—इति सतुग्रहणं प्रकृतिप्रत्यापत्तिवचनं वा अनित्यत्वे ज्ञापकं, लक्ष्यानुरोधाच्च व्यवस्थेति भावः ॥—यथोत्तरमिति । तथाच संप्रति भाष्यकारोत्तयैव व्यवस्थेति भावः ॥—गणे संनिवेशादिति । एतेन ‘पूर्वपरावर’—इति गणसूत्रे ‘असंज्ञायाम्’ इति ग्रहणं मन्दप्रयोजनमिति ध्व-नितम् । संज्ञायां यानि पूर्वादीनि तेषां गणे संनिवेशाभावात् । एवमष्टाध्यायीस्थे ‘पूर्वपरावर’—इति सूत्रेऽपि ‘असंज्ञायाम्’ इत्येतत्त्यक्तुं शक्यम् । न च तदभावे जसि परतः संज्ञायां उत्तराः कुरव इत्यत्राप्राप्तविकल्पः स्यादिति वाच्यम् । सर्वनामसं- श्राया अन्वर्यत्वेन संज्ञायामप्राप्तविधेरसंभवादसंज्ञायामेव पूर्वेण प्राप्ता संज्ञा जसि वा स्यादिति वक्तुमुचितत्वात् ॥—संज्ञाकार्यमिति । सर्वनामसंज्ञाप्रयुक्तं स्मायादिकमित्यर्थः ॥—अन्तर्गणकार्यमिति । ‘अहुतरादिभ्यः—’, ‘त्यदादीनामः—’, ‘तदोः सः सौ—’ इत्यादिकमित्यर्थः ॥—अतिकतरमिति । अत्रादडादेशो न । अतितदित्यत्र तु त्यदाद्यत्वं ‘तदोः सः सौ, इति सत्वं च नेति भावः

Bālamanoramā

न बहुव्रीहौ - तत्रेदमारभ्यते — ॒न बहुव्रीहौ॑ ।सर्वादीनि सर्वनामानी॑त्यनुवर्तते । बहुव्रीहौ सर्वादीनि सर्वनामानि न स्युरित्यर्थः प्रतीयते । एवं सति सूत्रमिदं व्यर्थं,प्रियसर्वाये॑त्यादीनां बहुव्रीहिवर्तिनां सर्वादीनां स्वार्थोपसङ्क्रान्तार्थान्तप्रधानकतयोपसर्जनत्वादेव सर्वनामत्वनिषेधसिद्धेः,संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः॑ इति वक्ष्यटमाणत्वात् । अतो व्याचष्टे — चिकीर्षित इति । बहुव्रीहाविति विषयसप्तम्याश्रयणादयमर्थो लभ्यते । तथाच बहुव्रीहौ प्रसक्ते सति ततः प्रागेव विग्रहवाक्येऽयं निषेधोर्थवान् । एकार्थीभावात्मकसामर्थ्यस्य समासदशायामेव सत्त्वेन विग्रहवाक्ये तदभावेन तदानीमुक्तोपसर्जनत्वस्याऽभावादिति भावः । अथ लौकिकविग्रहवाक्यं दर्शयल्लँक्ष्यभूतं बहुव्रीहिं दर्शयति — त्वकं पितेत्यादिना । सर्वनामत्वाऽभावात्कप्रत्ययेप्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति त्वमादेशे त्वत्को मत्क इति च रूपम् । ननु बहुव्रीहिप्रवृत्तेः प्रागलौकिकविग्रहवाक्ये सर्वनामत्वनिषेधात्त्वं पितेति कथं लोकिकविग्रहवाक्यप्रदर्शनमित्यत आह — इहेति ।न बहुव्रीहा॑वित्यस्मिन्सूत्र इत्यर्थः । प्रक्रियावाक्य इति । युष्मद् स्-पितृ स्, अस्मद् स्-पित#ऋ स् — इत्यलौकिकविग्रहवाक्य एवेत्यर्थः । लोकिकविग्रहवाक्ये तु नायं निषेधः, बहुव्रीहिवत्तस्य स्वार्थे परिनिष्ठितत्वेन स्वतन्त्रप्रयोगाह्र्मतया बहुव्रीहेस्तत्र चिकीर्षितत्वाऽभावादलौकिकविग्रहात्मके प्रक्रियावाक्य एव तस्य चिकीर्षितत्वात् । यथा चैतत्तथा समासनिरूपणे वक्ष्यते नन्वलौकिकविग्रहवाक्ये मास्तु सर्वनामतानिषेधः, को दोषः । तत्राह-अन्यथेति । न बहुव्रीहावित्यलौकिकविग्रहवाक्ये निषेधाऽभावे सतीत्यर्थः । तत्रापीति । अलौकिकविग्रहवाक्येऽपीत्यर्थः ।नन्वलौकिकविग्रहवाक्ये भवत्कच् । सत्यप्यकचि तस्य प्रयोगानर्हत्वेन बाधकाऽभावादित्यत आह — स चेति अलौकिकविग्रहवाक्ये श्रुतस्य लौकिकविग्रहवाक्ये समासे च श्रवणनियमादिति भावः । उभयत्रापि तन्नियमे दृष्टान्तद्वयमाह — अतिक्रान्तो भवकन्तमित्यादि । भवच्छबन्दस्य सर्वादिगणे पाठात्सर्वनामत्वादलौकिकविग्रहदशायामकच् । ततश्च भवकत् अमति इत्यलौकिकविग्रहवाक्यं संपद्यते । तत्रअत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयये॑ति समासे सतिसुपो धातुप्रातिपदिकयो॑रिति सुब्लुकि अतिभवकच्छब्दात्प्रथमैकवचने ।ञतिभवकानिति रूपम् । समासाऽभावपक्षे तु भवकन्तमतिक्रान्त इति लौकिकविग्रहवाक्यं भवति । तत्र समासदशायां भवच्छब्दार्थस्य स्वोपसङ्कान्तार्थान्तरप्रधानतयोपसर्जनत्वे ।ञप्यलौकिकविग्रहदशायां भवच्छब्दस्यानुपसर्जनत्वात्सर्वनामत्वे सति प्रवृत्तोऽकच् अतिक्रान्तो भवकन्तमिति लौकिकविग्रहवाक्येऽभवकानिति समासे चानुवर्तते, लौकिकविग्रहदसायां भवच्छब्दस्योक्तरीत्याऽनुपसर्जनत्वात् । समासे तस्योपसर्जनत्वेऽपि योनिभूताऽलौकिकविग्रहदशायां प्रवृत्तस्याऽकचो निवर्तकाऽभावात् । नच भवत् अम् इत्यलौकिकविग्रहदशायां सतोऽप्यनुपसर्जनत्वस्य समासदशायां विनाशं प्राप्स्यमानतया विनाशोन्मुखत्वादकृतव्यूहपरिभाषयाऽलौकिकविग्रहवाक्येऽपि सर्वनामत्वाऽभावादकज्दुर्लभः । ततश्चाऽतिक्रान्तो भवकन्तमिति लोकिकविग्रहवाक्येऽतिभवकानिति समासे च कथमकच्प्रसक्त इति दृष्टान्तऽसिद्धिरिति वाच्यम् । एवञ्जातीयकाऽलौकिकविग्रहवाक्ये सर्वनामत्वप्रवृत्तावकृतव्यूहपरिभाषाया अनित्यत्वेनाऽनाप्रवृत्तेः । तदनित्यत्वे च न बहुव्रीहाविति सूत्रमेव ज्ञापकम् । तथा हि — यद्यकृतव्यूहपरिभाषा सार्वत्रिकी स्यात्, तर्हि बहुव्रीहिविषयेऽपि युष्मद् स् पितृस् इत्याद्यलौकिकविग्रहवाक्येऽनुपसर्जनत्वस्य बहुव्रीहिकालिकविनाशोन्मुखतया सर्वनामत्वस्याऽप्रसक्तत्वात्न बहुव्रीहा॑विति नारभ्येत । अकृतव्यूहपरिभाषायास्तत्र प्रवृत्तेर्भविष्यद्बहुव्रीहिकालिकविनाशोन्मुखमनुपसर्जनत्वं पुरस्कृत्य तदलौकिकविग्रहवाक्ये सर्वनामत्वस्याऽप्रसक्तत्वान्न तन्निषेधाय न बहुव्रीहावित्यर्थवत् । नचोदाहृतबहुव्रीहिविषयाऽसोकिकविग्रवाक्येऽकृतव्यूहपरिभाषामाश्रित्यैव सर्वनामत्वाऽभाव आश्रीयतां, किं न बहुव्रीहाविति सूत्रेणेति वाच्यम् । एवं सत्यतिक्रान्तो भवकन्तमतिभवकनित्यादि न सिध्येत् । अकृतव्यूहपरिभाषया तदलौकिकविग्रहवाक्येऽपि सर्वनामत्वाऽभावेनाकचः प्रवृत्त्यभावे तस्यातिक्रान्तो भवकन्तमित्यादिलौकिकविग्रहवाक्येऽतिभवकानिति समासेऽपि च श्रवणं न स्यात् । एवञ्च बहुव्रीहिविषयेऽलौकिकविग्रहवाक्येऽकृतव्यूहपरिभाषाया अप्रवृत्त्यसिद्धवत्कृत्य सर्वनामत्वनिषेधात्तदितरसमासविषयेऽप्यलौकिकविग्रहवाक्येऽकृतव्यूहपरिभाषाया अप्रवृत्त्या सर्वनामत्वं विज्ञायते । एतदर्थमेव न बहुव्रीहाविति सूत्रमित्यन्यत्र विस्तरः । प्रत्याचख्याविति । निराकृतवानित्यर्थः । सूत्रभाष्ययोरुभयोरपि स्मृतित्वाऽविशेषाद्विकल्पमाशङ्कयाह — यथोत्तरमिति । सूत्रकाराद्वार्तिककारस्य, उभाभ्यामपि भाष्यकृत इत्येवं मुनीनामुत्तरोत्तरस्य ग्रन्थस्य प्रामाण्यं, पूर्वपूर्वस्याऽप्रामाण्यमिति वैयाकरणसमय इति भावः । न चाऽकृतव्यूहपरिभाषाया उक्तरीत्या अनित्यत्वज्ञापनार्थमेतत्सूत्रमिति वाच्यम्, अकृतव्यूहपरिभाषाया निमूर्लत्वस्य निष्फलत्वस्य च हलन्तादिकारे सेदिवस्शब्दनिरूपणे,समर्थानां प्रथमाद्रे॑त्यत्र च वक्ष्यमाणत्वात् । संज्ञोपसर्जनीभूता इति । आधुनिकसङ्केतः संज्ञा । अन्यविशेषणत्वेन स्वार्थोपस्थापकम् — उपसर्जनम् । न सर्वादय इति । सर्वादिगणे पठिता न भवन्तीत्यर्थः ।महासंज्ञेति । टिघुभादिवदेकाक्षरसंज्ञामकृत्वा सर्वेषां नामानीत्यन्वर्थसंज्ञाकरणबलेन प्राधान्येनोपस्थितस्वीयसर्वार्थवाचकत्वस्य सर्वनामशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वमित्यवगततया तथाविधानामेव सर्वादिगणे पाठानुमानादित्यर्थः ।प्राधान्येनोपस्थिते॑त्यनेन उपसर्जनव्यावृत्तिः ।प्राधान्येनोपस्थितसर्वार्थवाचकत्व॑मित्युक्ते पूर्वादिशब्देष्वव्याप्तिरतः-॒स्वीये॑ति । सर्वार्थे॑त्यनेन संज्ञाशब्दव्यावृत्तिः, संज्ञाशब्दानामेकैकव्यक्तिविषयकत्वात् । संज्ञाकार्यमिति । सर्वनामसंज्ञाकार्यं शीस्मायादिकमित्यर्थः । अन्तर्गणेति । सर्वादिगणेऽन्तर्गतो गणः-अन्तर्गणः । तदीयं कार्यम् =॒अद्ड्डतरादिभ्यः॑ त्यदादीनामः॑ इत्यादिकमित्यर्थः । सर्वाय देहीति । संज्ञाशब्दत्वात्समायादेशो न । अतिकतरमिति । कतरमतिक्रान्तं कुलमतिकतरमित्यत्र कतरशब्दस्य उपसर्जनत्वान्नाऽद्डादेशः । अतितदिति । तमतिक्रान्तो ब्राआहृणोऽतितदित्यत्र त्यदाद्यत्वं, 'तदोः सः सौ' इति च न भवति ।

na bahuvrīhau — On this [topic] the following is begun: "na bahuvrīhau." "sarvādīni sarvanāmāni" ["sarva etc. are sarvanāma," A 1.1.27] is carried forward (anuvṛtti). The meaning that first presents itself is: in a bahuvrīhi, sarva etc. should not be sarvanāma. If so, this sūtra is purposeless (vyartha), since for sarva etc. occurring in a bahuvrīhi such as "priyasarvāya" the prohibition of sarvanāma-hood is already established simply from their being upasarjana — their own sense having passed over into a distinct, principal meaning (svārtha-upasaṅkrānta-arthāntara-pradhānatvāt) — and because the [forthcoming] vārttika "saṃjñopasarjanībhūtās tu na sarvādayaḥ" is going to be stated. Therefore he [Bhaṭṭoji] explains [it] with the word "cikīrṣite." By taking "bahuvrīhau" [locative] as a locative of domain (viṣaya-saptamī), this sense is obtained. And so, when a bahuvrīhi is merely in prospect (prasakte), this prohibition is meaningful already before it [is formed], in the vigraha-vākya. The purport is: because the syntactic capacity (sāmarthya) that consists in "becoming one meaning" (ekārthībhāva) exists only in the compound state, and is absent in the vigraha-vākya, the aforesaid upasarjana-hood is absent at that [vigraha] stage [so the "already upasarjana" argument fails there, and the prohibition is needed]. Now, displaying the ordinary (laukika) vigraha-vākya, he shows the target bahuvrīhi with "tvakaṃ pitā" etc. Because of the absence of sarvanāma-hood [so that akac does not apply], with the ka-affix added, and with the tva/ma substitution [of yuṣmad/asmad] by "pratyayottarapadayoś ca" [A 7.2.98], the forms are tvatka, matka.

Objection: since sarvanāma is prohibited in the artificial (alaukika) vigraha-vākya even before the bahuvrīhi operates, how is it appropriate to show the ordinary (laukika) vigraha-vākya "tvaṃ pitā"? To this he says "iha" — i.e. "in this sūtra na bahuvrīhau." "In the prakriyā-vākya" means: in the artificial (alaukika) analytic sentence alone — "yuṣmad-s pitṛ-s, asmad-s pitṛ-s." But in the ordinary (laukika) vigraha-vākya this prohibition does not [apply], because — like the bahuvrīhi itself — the laukika vigraha is complete in its own meaning (svārthe pariniṣṭhita) and hence fit for independent use (svatantra-prayoga), so a bahuvrīhi is not [being] "desired" there; the bahuvrīhi is desired only in the prakriyā-vākya, which is the artificial (alaukika) vigraha. How this is so will be stated in the treatment of compounds.

Objection: let there be no prohibition of sarvanāma-hood in the alaukika vigraha-vākya; what is the fault? To that he says "anyathā" — meaning: if there is no prohibition by "na bahuvrīhau" in the alaukika vigraha-vākya. "There too" means: even in the alaukika vigraha-vākya [akac would apply]. Objection: let akac occur in the alaukika vigraha-vākya [what harm?] — for even if akac applies in it, since that [alaukika form] is unfit for [independent] use, there is no blocker. To this he says "sa ca": the purport is that, by a rule (niyama), what is present in the alaukika vigraha-vākya is [also] present in the laukika vigraha-vākya and in the compound [so the akac would carry over — that is the harm]. For that rule holding in both [the laukika vigraha and the compound] he gives two examples, "atikrānto bhavakantam" etc.: because the word "bhavat" is listed in the sarvādi-gaṇa it is a sarvanāma, so akac [applies] at the alaukika vigraha stage; and so the alaukika vigraha-vākya "bhavakat am ati" [bhavat + akac = bhavakat] comes about. There, when the compound is formed by "aty-ādayaḥ krāntādy-arthe dvitīyayā," and the luk of the sup by "supo dhātuprātipadikayoḥ" [A 2.4.71], from the word "atibhavaka(t)" in the nominative singular the form is atibhavakān. But in the alternative without a compound, the laukika vigraha-vākya is "bhavakantam atikrāntaḥ" [bhavat + akac in the accusative = bhavakantam]. There: even though at the compound stage the sense of "bhavat" is upasarjana — its own meaning having passed into a distinct, principal one — nevertheless the akac that had operated at the alaukika vigraha stage (where "bhavat" is non-upasarjana and hence sarvanāma) continues (anuvartate) into both the laukika vigraha-vākya "atikrānto bhavakantam" and the compound "atibhavakān" — because at the laukika vigraha stage the word "bhavat" is, in the manner stated, non-upasarjana; and because, although in the compound it is upasarjana, there is no rule that removes the akac already operative at the source (yoni-bhūta) alaukika vigraha stage.

Objection (na ca): [one might argue that,] the non-upasarjana-hood existing at the alaukika vigraha stage "bhavat am," since it is about to be destroyed at the compound stage — being on the verge of destruction (vināśonmukha) — by the akṛtavyūha-paribhāṣā [operations do not proceed on a condition that is going to be lost] sarvanāma-hood is absent even in the alaukika vigraha-vākya, so akac is hard to obtain (durlabha); and consequently, how could akac apply in the laukika vigraha-vākya "atikrānto bhavakantam" and the compound "atibhavakān"? — so the example would be unestablished. [This] is to be answered [thus]: because, in the operation of sarvanāma-hood in an alaukika vigraha-vākya of this kind, the akṛtavyūha-paribhāṣā, being non-universal (anitya), does not apply. And the very sūtra "na bahuvrīhau" is the indicator (jñāpaka) of that non-universality. To explain: if the akṛtavyūha-paribhāṣā were universal, then even in the bahuvrīhi domain, in the alaukika vigraha-vākya "yuṣmad-s pitṛ-s" etc., the non-upasarjana- hood being on the verge of destruction at the bahuvrīhi stage, sarvanāma-hood would not apply, and so "na bahuvrīhau" would not have been composed; for the akṛtavyūha-paribhāṣā would apply there, and, foregrounding the non-upasarjana- hood about to be destroyed at the future bahuvrīhi time, sarvanāma-hood would not apply in that alaukika vigraha-vākya, so "na bahuvrīhau" would be meaningless as prohibiting it. Nor should it be said: "let the absence of sarvanāma in the alaukika vigraha-vākya of the cited bahuvrīhi be accounted for by the akṛtavyūha-paribhāṣā alone; what need of the sūtra 'na bahuvrīhau'?" — for if so, "atikrānto bhavakantam, atibhavakān," etc. would not be established: if, by the akṛtavyūha-paribhāṣā, sarvanāma-hood were absent even in that alaukika vigraha-vākya so that akac did not operate, then its being heard in the laukika vigraha-vākya "atikrānto bhavakantam" etc. and in the compound "atibhavakān" would not occur. And thus, since in the bahuvrīhi domain sarvanāma is prohibited [by the sūtra] by treating the akṛtavyūha-paribhāṣā as if it had not operated, it is understood that in the domain of other compounds too, in the alaukika vigraha-vākya, sarvanāma-hood [does hold] through the non-operation of the akṛtavyūha-paribhāṣā. It is precisely for this that the sūtra "na bahuvrīhau" [exists]; the detailed treatment is elsewhere.

[On k1's] "pratyācakhyau" — it means "he rejected/set aside." Since both the sūtra and the Bhāṣya are equally authoritative tradition (smṛti), one might suspect an option (vikalpa) [between the two views]; anticipating that, he says "yathottaram": the purport is that, among the sages, the later text has greater authority (prāmāṇya) and the earlier is set aside — the vārttikakāra over the sūtrakāra, and the Bhāṣyakāra over both — such being the convention of the grammarians (vaiyākaraṇa-samaya). Nor should it be said that this sūtra exists [merely] to indicate, in the stated manner, the non-universality of the akṛtavyūha-paribhāṣā [and is therefore not actually rejected], because the rootlessness (nirmūlatva) and fruitlessness (niṣphalatva) of the akṛtavyūha-paribhāṣā are going to be stated in the discussion of the word "sedivas" in the section on hal-ending [stems] and at "samarthānāṃ prathamād vā" [A 4.1.82].

[On the vārttika] "saṃjñopasarjanībhūtāḥ": a saṃjñā [here] is a modern, conventional designation (ādhunika-saṅketa, i.e. an assigned proper name); an upasarjana is [a word] that presents its own meaning as the qualifier of something else (anya-viśeṣaṇatvena svārtha-upasthāpaka). "na sarvādayaḥ" means: they are not [treated as] listed in the sarvādi-gaṇa. [On k3's] "mahāsaṃjñā": the meaning is that, without making a one-syllable designation like "ṭi," "ghu," "bha," etc., [Pāṇini] made the meaningful designation "sarva-nāman" ("names of all"); by the force of this meaning-bearing designation (anvartha-saṃjñā) it is understood that the ground of application (pravṛtti-nimitta) of the word "sarvanāman" is [the property of] denoting one's own "all"-meaning presented as principal (prādhānyena upasthita-svīya-sarvārtha- vācakatva); hence it is inferred that only such [words] are listed in the sarvādi-gaṇa. By "presented as principal (prādhānyena upasthita)," an upasarjana is excluded [being subordinate, not principal]. Had one said only "denoting an 'all'-meaning presented as principal," there would be non-application (avyāpti) to words such as "pūrva" [which are sarvanāma yet do not mean 'all']; therefore [the qualifier] "one's own (svīya)." By "all-meaning (sarvārtha)," a proper name (saṃjñā-śabda) is excluded, since proper names each concern only a single individual. [On k3's] "saṃjñā-kārya": the operations belonging to the sarvanāma-saṃjñā, such as "śī" [jas → śī, A 7.1.17], "smāy" [the sm-augments], etc. [On] "antargaṇa": a gaṇa contained within the sarvādi-gaṇa is an antargaṇa; its operation = [operations] such as "aḍ ḍatarādibhyaḥ" [A 7.1.25] and "tyadādīnām aḥ" [A 7.2.102]. [On k3's] "sarvāya dehi": because [here sarva is] a proper name, the "smai" substitution [ṅe → smai, giving sarvasmai] does not [apply]. [On k3's] "atikataram": in "the family that has surpassed katara → atikatara," because the word "katara" is upasarjana, the "aḍ" substitution [aḍ ḍatarādibhyaḥ, giving katarat] does not [apply]. [On k3's] "atitat": in "the brāhmaṇa who has surpassed tat → atitat," the "a"-substitution for tyadādi ("tyadādīnām aḥ" A 7.2.102) and "tadoḥ saḥ sau" [A 7.2.106, ta → sa] do not [apply, since tad is upasarjana].

translator notes

textual The digital source is corrupt at several points; the evident readings are followed and not silently emended. Notable: "त्राप्यकच्" (k1) is read tatrāpy akac; "अभवकानिति समासे" (b1) is read atibhavakān iti samāse; "समाय" is read smai (ṅe → smai); "अनोकाल्त्वात्" and "अन्त्यत्वात्" are read anekāltvāt and anityatvāt. Minor spelling slips (e.g. वक्ष्यटमाण-, अर्थान्त- for अर्थान्तर-, नि(र्)मूर्ल-) are read to the obvious intended form.
translator The precise segmentation of the paradigm forms is left as the source gives it and not independently derived. The Kaumudī's desired forms are tvatka-pitṛka / matka-pitṛka; the Bhāṣya's accepted forms (with akac) are tvakat-pitṛka / makat-pitṛka. The Bālamanoramā's gloss "with the ka-affix and the tva/ma substitution... tvatka, matka" is compressed and does not spell out the intermediate steps; these are rendered as stated without supplying steps the source omits (§9).

SK 223 · A 1.1.30सर्वनामसंज्ञा

तृतीयासमासे ॥ २२३ ॥

tṛtīyāsamāse

tṛtīyāsamāse — In a tṛtīyā (instrumental) tatpuruṣa compound, [the words sarva etc. are] not [termed sarvanāman] (the 'na' being carried forward).

Rule. In a compound whose first member stands in the instrumental sense (a tṛtīyā-tatpuruṣa), a sarvādi word is not a sarvanāman. The "not" is carried down from SK 222.

Example.

māsapūrva ("earlier by a month") + ṅe → pūrva is not a sarvanāman here → no smai → māsapūrvāya (dative singular).

Likewise in the sentence that means the same as the compound: māsena pūrvāya, not pūrvasmai.

Siddhānta-kaumudī

अत्र सर्वनामता न स्यात् । मासपूर्वाय । तृतीयासमासाऽर्थवाक्येऽपि न । मासेन पूर्वाय ॥

Here [in a tṛtīyā-compound], sarvanāman-hood does not obtain. māsapūrvāya. And [it does] not [obtain] even in a sentence expressing the meaning of a tṛtīyā-compound (tṛtīyāsamāsārtha-vākya). māsena pūrvāya.

Tattvabodhinī

NSP p. 62

—तृतीयासमासे । अत्र ‘विभाषा दिवसमासे—’ इत्यतः समास इत्यनुवर्तमाने पुनः समासग्रहणं गौणार्थस्यापि संग्रहार्थमित्यभिप्रेत्याह—तृतीयासमासार्थेति । इह ‘पूर्वसदृश—’ इति विहितः समासो गृह्यते प्रतिपदोक्तत्वात् । न तु ‘कर्तृकरणे—’ इति समासः, तेन त्यक्त्वा कृतमित्यत्र निषेधो न भवति । ‘ओकारसकारभकारादौ सुपि—’ इति व्यवस्थापयिष्यमाणत्वादिह सुपष्टेः प्रागकच्

Bālamanoramā

तृतीयासमासे - तृतीयासमासे ।सर्वादीनी॑त्यतः सर्वनामग्रहणम् ,नबहिव्रीहा॑वित्यतो नेति चानुवर्तते इत्यभिप्रेत्याह — इहेति । मासूपार्वायेति । मासेन पूर्व इति विग्रहः । हेतौ तृतीया ।पूर्वसदृशे॑ति तृतीयातत्पुरुषसमासः । मासात्पूर्वभावीत्यर्थः ।विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहा॑वित्यतः समासग्रहणे अनुवर्तमाने पुनः समासग्रहणं तृतीयासमासीयलौकिकविग्रहवाक्यरूपगौणसमासस्यापि परिग्रहार्थम् । ततश्च फलितमाह — तृतीयासमासार्थेति । द्वन्द्वे च । सर्वादीनीत्यतः सर्वनामग्रहणं, न बहुव्रीहावित्यतो नेति चानुवर्तते ।

tṛtīyāsamāse — Intending that from "sarvādīni" (A 1.1.27) the word "sarvanāman" is carried forward (anuvṛtti), and from "na bahuvrīhau" (A 1.1.29) the "na" (not) is carried forward, he says "here". māsapūrvāya — the analysis (vigraha) is "māsena pūrvaḥ" (prior [by reason of] a month), the instrumental (tṛtīyā) being in the sense of cause (hetu). By "pūrvasadṛśa…" (A 2.1.31) it is a tṛtīyā-tatpuruṣa compound; the meaning is "existing prior to a month". Although the word "samāsa" is [already] carried forward from "vibhāṣā diksamāse bahuvrīhau" (A 1.1.28), the [renewed] mention of "samāsa" [in this sūtra] serves to include also the secondary compound — namely, the ordinary analytical phrase (laukika-vigraha-vākya) belonging to a tṛtīyā-compound. And so he states the upshot: "even in [a sentence expressing] the meaning of a tṛtīyā-compound…". "dvandve ca" (A 1.1.31): [there too] from "sarvādīni" the word "sarvanāman", and from "na bahuvrīhau" the "na", are carried forward.

translator notes

textual The source spells the pratīka 'māsūpārvāya'; the correct form is māsapūrvāya (as in the Kaumudī, k1), and the translation follows it. 'vibhāṣā diksamāse bahuvrīhau' (A 1.1.28) is the sarvanāman-section rule from which 'samāsa' is carried down.

SK 224 · A 1.1.31सर्वनामसंज्ञा

द्वन्द्वे च ॥ २२४ ॥

dvandve ca

dvandve ca — 1.1.31 — And in a dvandva [compound, the sarvanāma-saṃjñā of sarvādi words does] not [apply].

Rule. In a dvandva (a compound meaning "X and Y and Z"), the sarvanāman name is withheld from the whole compound.

Example.

varṇāśrametara ("caste, stage of life and the rest") + ām → the compound is not a sarvanāman → no augment suṭ → varṇāśrametarāṇām (genitive plural), not varṇāśrametareṣām.

Applies when / blocked by. The prohibition is of the aggregate, not of its members; itara by itself remains a sarvanāman. Nor can suṭ sneak back in by the tadanta reading ("ending in a sarvanāman"), because SK 217 was explained as applying to an ām prescribed after a sarvanāman, and this ām is prescribed after the compound.

Siddhānta-kaumudī

द्वन्द्वे उक्ता संज्ञा न । वर्णाश्रमेतराणाम् । समुदायस्यायं निषेधो न त्ववयवानाम् । नचैवं तदन्तविधिना सुट्प्रसङ्गः । सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडिति व्याख्यातत्वात् ॥

In a dvandva, the aforementioned designation (sarvanāma-saṃjñā) does not [apply]. [Example, genitive plural:] varṇāśrametarāṇām [of the dvandva varṇa-āśrama-itara; not varṇāśrametareṣām, since no sarvanāma means no sarvanāma-based suṬ]. This prohibition is of the aggregate (samudāya), not of the members (avayava). Nor, on this account, is there [wrongly] the occasion for suṬ by the tadanta-vidhi (the maxim that a rule for X applies to what ends in X) — because it has been explained [that suṬ applies to] "the ām that is enjoined for a sarvanāma (sarvanāmnaḥ vihitasya āmaḥ)."

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 62–63

—समुदायस्येति । तत्रैव द्वन्द्वशब्दस्य मुख्यत्वात् । न च द्वन्द्वे यानि सर्वादीनीति संबन्धः, कारकाणां क्रिययैवान्वयात् । न च द्वन्द्वे विद्यमानानि यानीति संबन्धः । विद्यतिक्रियाध्याहारे गौरवात्, निषेध्याया भवतिक्रियाया एव प्राधान्येन तदन्वयस्यैव न्याय्यत्वाच्चेति भावः ॥—सुदृश्यसङ्ग इति । न च ‘द्वन्द्वे च’ इति निषेधसामर्थ्यात् ‘वर्णाश्रमेतराणाम्’ इत्यादौ सुद् न प्रसज्यत इति वाच्यम् । अनाङ्गस्य त्रतसिलादेर्व्यावृत्त्या तत्सामर्थ्यस्योपक्षीणत्वात् ॥—जसाधारमिति । शीभावेन जस्यपहृतेऽप्यौपचारिकाधारत्वमत्र बोध्यम् । यद्वा, जस इजसिः तस्मिन् सौत्रः सप्तम्या लुक् इत्यर्थतो व्याचष्टे—जसाधारमिति । अन्यथा सत्यकचि ‘जसः शी’ इत्यस्य प्रवृत्तौ वर्णाश्रमेतरके इत्यपि रूपं स्यादिति भावः ॥ यदा अज्ञातः कुत्सितो वा इतरः इतरकः इत्यकचं कृत्वा वर्णाश्च आश्रमाश्च इतरकाश्चेति द्वन्द्वः क्रियते तदा रूपद्वयं स्यादेव । परं तु इतरशब्देन द्वन्द्वं कृत्वा अज्ञाता वर्णाश्रमेतरा इत्यज्ञाताद्यर्थयोगो यदा क्रियते तदा वर्णाश्रमेतरका इत्येकमेव रूपं साध्विति बोध्यम् ॥ ननु द्वन्द्वावयवस्येतरशब्दस्याप्यकच् दुर्वारः, अवयवस्य सर्वनामतानपायात् । ‘द्वन्द्वे च’ इत्यनेन हि समुदायस्य निषेधो न त्ववयवानामिति चेत् । अत्राहुः । सिद्धान्ते हि जहत्स्वार्था वृत्तिरिति पक्षो मुख्यस्तस्मिन्नु पक्षे अवयवानामित्युक्तं निरर्थकत्वात् । अज्ञाताद्यर्थयोगाभावेनाक्चः प्राप्तिरेव नास्ति । यैस्तु ‘द्वन्द्वे च’ इति चकारेणावयवेष्वपि संज्ञा निषिध्यत । इत्युच्यते, तेषामजहत्स्वार्थवृत्तिपक्षाभ्युपगमेऽपि न दोष इति

Bālamanoramā

द्वन्द्वे च - तदाह — द्वन्द्वे उक्तेति । सर्वनामसंज्ञा नेत्यर्थः । वर्णाश्रमेतराणामिति ।वर्णाश्रमेतराणां नो ब्राऊहि धर्मानशेषतः॑ इति याज्ञवल्क्यस्मृतिः । वर्णाश्चाअश्रमाश्च इतरे चेति द्वन्द्वः । अत्र सर्वनामत्वाऽभावादामि सर्वनाम्न इति न सुट् । समुदायस्यैवेति । द्वन्द्वे विद्यमानानि यानि सर्वादीनि तानि सर्वनामानि न स्युरिति नाऽर्थः, विद्यतिक्रियाध्याहारे गौरवात् । किन्तु द्वन्द्वे सर्वनामसंज्ञा न भवतीति प्रधानभूतया निषेध्यवनक्रिययैव द्वन्द्वस्याधारतयाऽन्वयः । द्वन्द्वाधारा सर्वनामसंज्ञा न भवतीत्यक्षरार्थः । द्वन्द्वस्य सर्वनामसंज्ञा नेति फलितम् । वर्णाश्रमतरेत्यादिसमुदायस्यैव द्वन्द्वता नतु तदवयवानाम् । एवंच वर्णाश्रमेतरेत्यादिसमुदायस्यैव सर्वनामत्वनिषेधो नतु तदवयवानामिति वस्तुस्तितिकथनम् । ननु द्वन्दावयवानां सर्वनामत्वनिषेधाऽभावे वर्णाश्रमेतरशब्दे इतरशब्दस्य सर्वनामतया ततः परस्यामः सुटि वर्णाश्रमेतरेषामिति स्यात् । नच अवर्णान्तात्सर्वनाम्नोऽह्गात्परस्यामः सुड्विधीयते । ततश्च वर्णाश्रमेतरशब्दस्य समुदायस्य द्वन्द्वतया सर्वनामत्वनिषेधेऽपि तदवयवस्य इतरशब्दस्य सर्वनामतया तदन्ताङ्गात्परत्वादामः स#उट् स्यात् । न चैवं सति द्वन्द्वस्य तन्निषेधात् । इतरशब्दस्तु सर्वनामसंज्ञकः,न ततो विहित आम्, आमः समुदायादेव विधानात् । अतो न सुडिति भावः ।अवर्णान्तादङ्गात्सर्वनाम्नो विहितस्यामः सु॑डिति व्याख्याने तु येषां तेषामित्यत्राऽव्याप्तिः । अतोऽवर्णान्तादङ्गात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडित्येव व्याख्येयम् ।

dvandve ca — This he (the SK) states with "dvandve uktā…" — meaning "the sarvanāma-saṃjñā does not [apply]." [On] "varṇāśrametarāṇām": "varṇāśrametarāṇāṃ no brūhi dharmān aśeṣataḥ" ("declare to us fully the duties of the varṇas, āśramas, and the rest") — thus the Yājñavalkya-smṛti. The dvandva is "varṇāḥ ca āśramāḥ ca itare ca." Here, because of the absence of sarvanāma-status, the suṬ by "āmi sarvanāmnaḥ [suṭ]" [7.1.52] does not apply.

[On] "samudāyasya eva" ("of the aggregate alone"): the meaning is NOT "those sarvādi words that exist within a dvandva are not sarvanāmas" — because that would involve the heaviness (gaurava) of supplying (adhyāhāra) the verb "vidyati" ("exist"). Rather, the construction is: the sarvanāma-designation, as the principal [notion] that is negated, has the dvandva as its locus (ādhāra) — "in a dvandva the sarvanāma-saṃjñā does not occur." The literal sense (akṣarārtha) is: "the sarvanāma-saṃjñā that has a dvandva as its locus does not occur." The upshot (phalita): "a dvandva does not have the sarvanāma-saṃjñā." Only the aggregate "varṇāśrametara" etc. has dvandva-hood, not its members; and so, [the statement] that the prohibition of sarvanāma-status is only of the aggregate "varṇāśrametara" etc., not of its members, is a statement of the actual state of affairs (vastu-sthiti-kathana).

Objection: In the absence of a prohibition of sarvanāma-status for the members of a dvandva, since the word itara within the word varṇāśrametara is a sarvanāma and the ām following it would take suṬ, the form would [wrongly] be "varṇāśrametareṣām." And [one might argue] suṬ is enjoined for the ām following an aṅga that is a sarvanāma ending in the a-varṇa; and consequently, even though the sarvanāma-status of the aggregate word varṇāśrametara is prohibited (because it is a dvandva), still — since its member itara is a sarvanāma, and [the ām] follows an aṅga ending in that [sarvanāma] (tadanta-aṅgāt) — the ām would take suṬ. Response: This is not so, because that [sarvanāma-status] is prohibited for the dvandva. The word itara is indeed sarvanāma-designated; but the ām is not enjoined after it (na tataḥ vihitaḥ ām), because the ām is enjoined only after the aggregate (samudāyād eva). Therefore there is no suṬ — this is the point.

But if it were explained as "suṬ for the ām enjoined for a sarvanāma [that follows] an aṅga ending in a-varṇa," then there would be under-application (avyāpti) in [forms] such as "yeṣām, teṣām." Therefore it should rather be explained as: "suṬ for the ām — enjoined for a sarvanāma — that follows an aṅga ending in a-varṇa."

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 63 १ विभाषेति—इदं च वार्तिकमन्प्रत्ययान्ते न प्रवर्तते । तस्य लाक्षणिकत्वात् । तेन द्वितीयाय भोगायेत्येवाद्युदात्तस्य । २ पूर्वविप्रतिपेधेनेति—विप्रतिपेधसूत्रे परशब्दस्येष्टार्थवाचित्वादिति भावः । ३ भिसीति—एसिति वक्तव्ये ऐस्करणात्संनिपातपरिभाषाऽनित्येति भावः ।

SK 225 · A 1.1.32सर्वनामसंज्ञा

विभाषा जसि ॥ २२५ ॥

vibhāṣā jasi

vibhāṣā jasi — 1.1.32 — [In a dvandva, the sarvanāma-saṃjñā, otherwise prohibited by dvandve ca,] applies optionally (vibhāṣā) before jas.

Rule. In a dvandva the name comes back optionally before jas — that is, only for the śī-substitution.

Example.

varṇāśrametara + jas → varṇāśrametare or varṇāśrametarāḥ (nominative plural).

Applies when / blocked by. Because the option concerns only the śī-substitution, the pronominal affix akac does not follow from it; the ordinary affix kap is used instead: varṇāśrametarakāḥ.

Siddhānta-kaumudī

जसाधारं यत्कार्यं शीभावाख्यं तत्र कर्तव्ये द्वन्द्वे उक्ता संज्ञा वा स्यात् । वर्णाश्रमेतरे । वर्णाश्रमेतराः । शीभावं प्रत्येव विभाषेत्युक्तमतो नाकच् । किंतु कप्रत्यय एव । वर्णाश्रमेतरकाः ॥

When the operation based on jas (jas-ādhāra), called śī-bhāva (the substitution of śī, i.e. -e for jas), is to be performed, in a dvandva the aforementioned designation (sarvanāma-saṃjñā) is optional (vā). Thus: varṇāśrametare / varṇāśrametarāḥ [nominative plural of the dvandva varṇa-āśrama-itara, with and without the śī-substitution]. — It has been stated that the option (vibhāṣā) pertains only to śī-bhāva; therefore [the pronominal suffix] akaC does not [apply], but rather only the ka-suffix (kaP): varṇāśrametarakāḥ.

Bālamanoramā

विभाषा जसि - विभाषा जसि । सर्वनामग्रहणमनुवर्तते, द्वन्द्व इति च ।जसी॑त्यविभक्तिको निर्देशः । जस इः जशिः । आर्षः सप्तम्या लुक् ।इ॑शब्द इवर्णपरः सन्शी॑तीकारमाचष्टे । ततश्च जसादेशे शीभावे कर्तव्ये इति फलितम् । तदाह — जसाधारमिति । जस् आधारो यस्येति बहुव्रीहिः । जस्स्थानकमित्यर्थः । ननुजसि परतो द्वन्द्वे सर्वानामसंज्ञा वा स्या॑दित्येव कुतो न व्याख्यायत इत्यत आह — शीभावं प्रत्येवेत्यादिना । यदि त्वकच्स्यात्तर्हि तस्याऽव्यवधायकत्वाच्छीभावः प्रसज्येत । कप्रत्यये तु सति तेन व्यवधानान्नोक्तदोष इत्याह — वर्णाश्रमेतरका इति । नचाऽकचि कर्तव्ये विकल्पाऽभावे ।ञपि सर्वादीनी॑ति नित्या सर्वनाम संज्ञा कुतोऽत्र न स्यादिति वाच्यं,द्वन्द्वे चे॑ति तस्या नित्यानिषेधात् । नचद्वन्द्वे॑चेति निषेधस्योक्तरीत्याऽवयवेषु प्रवृत्त्यभावाद्वर्णाश्रमेतरशब्दे समुदाये इतरशब्दस्याऽवयवस्य सर्वनामत्वाऽनपायादकज्दुर्वार इति वाच्यं, द्वन्द्वावयवमात्रे सुन्दरादिविशेषणान्वयाऽबाववत्कुत्सादिविवक्षाया अभावात् । समुदाये तद्विवक्षायां समुदायोत्तरप्रत्ययेनाऽवयवगतकुत्सादेरपि बोधेनोक्तार्थत्वादवयवेभ्यः पृथक् तदनुत्पत्तेः । अन्यथा अवयवेभ्यः प्रत्येकं कप्रत्ययापत्तेः । एतदेवाभिप्रेत्योक्तं भाष्ये — ॒वर्णाश्रमेतरशब्दे अकच् न भवती॑ति । एवंच यदा इतरशब्देन द्वन्द्वं कृत्वा कुत्सिता वर्णाश्रमेतरा इति कुत्सायोगः क्रियते तदा कप्रत्यये सति 'वर्णाश्रमेतरका' इत्येव रूपम् । यदा तु कुत्सित इतरः-इतरक इत्यकचं कृत्वा वर्णाश्च आश्रमाश्च इतरकश्चेति द्वन्द्वः क्रियते, तदा शीभावविकल्पः स्यादेव॥

vibhāṣā jasi — The word "sarvanāma" is carried forward (anuvṛtti), and "dvandve" [from 1.1.31] as well. "jasi" is a statement without a case-ending (avibhaktika nirdeśa): jasaḥ iḥ = "jaśi" [jas + the element "i"]; the elision (luk) of the locative ending is a peculiarity of the sage (ārṣa). The element "i," followed by the i-vowel class (i-varṇa-para), denotes the ī-kāra, i.e. "śī." And thus it results: "when the śī-bhāva — the substitute for jas (jas-ādeśa) — is to be performed." This he (the SK) states with "jas-ādhāram": [it is] a bahuvrīhi, "that whose basis (ādhāra) is jas," i.e. "that which occupies the place of jas (jas-sthānaka)."

Objection: Why is it not simply explained as "in a dvandva, the sarvanāma-saṃjñā is optional when jas follows"? To this he [replies] with "śī-bhāvaṃ praty eva…" etc. [The reason:] If [the designation held such that] akaC could apply, then, since it (akaC) is non-intervening (avyavadhāyaka), śī-bhāva would wrongly result. But when the ka-suffix (kaP) is present, since there is intervention (vyavadhāna) by it, the said fault does not arise — so he says "varṇāśrametarakāḥ."

Nor should it be objected: "When akaC is to be applied, even in the absence of the option [at jas], why should the invariable (nitya) sarvanāma-saṃjñā by "sarvādīni" [1.1.27] not apply here?" — because that [nitya designation] is invariably prohibited (nitya-niṣedha) by "dvandve ca" [1.1.31]. Nor should it be objected: "Since the prohibition of 'dvandve ca' does not, in the manner stated, apply to the members (avayava), the sarvanāma-status of the member word itara within the aggregate word varṇāśrametara is not lost (anapāya); hence akaC is hard to ward off (durvāra)." [Answer:] because, just as an adjective such as "sundara" (beautiful) cannot be construed with a mere member of a dvandva, so too there is no intention to express contempt etc. (kutsā-ādi-vivakṣā) with respect to a mere member. When that [contempt] is intended with respect to the aggregate (samudāya), since the contempt etc. residing even in a member is conveyed by the suffix [added] after the whole (samudāya-uttara-pratyaya), the meaning is [already] expressed (ukta-artha); hence that [suffix, akaC] does not arise separately for [each of] the members. Otherwise, the ka-suffix would wrongly attach to each of the members individually. Having exactly this in view, it is said in the Bhāṣya: "In the word varṇāśrametara, akaC does not occur."

And so, when — having formed the dvandva with the word itara — the connection of contempt (kutsā-yoga) is made [over the whole], as in "the contemptible varṇa-āśrama-itara ones (kutsitāḥ varṇāśrametarāḥ)," then, with the ka-suffix present, the form is precisely "varṇāśrametarakāḥ." But when — having first applied akaC [to itara alone], as in "the contemptible itara = itaraka" — the dvandva is then formed as "varṇāḥ ca āśramāḥ ca itarakaḥ ca," then the option of śī-bhāva does indeed apply.

SK 226 · A 1.1.33सर्वनामसंज्ञा

प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च ॥ २२६ ॥

prathamacaramatayālpārdhakatipayanemāśca

prathamacaramatayālpārdhakatipayanemāś ca (1.1.33) — The words prathama, carama, [words] ending in taya, alpa, ardha, katipaya, and nema are also [optionally termed sarvanāman] — [before jas, the option (vibhāṣā) and the sarvanāman-designation being carried forward from the preceding rules].

Rule. prathama ("first"), carama ("last"), words ending in the affix taya, alpa, ardha, katipaya and nema are optionally sarvanāman before jas.

Example.

prathama + jas → prathame or prathamāḥ; the rest of prathama is like rāma.

dvitaya + jas → dvitaye or dvitayāḥ; the rest like rāma.

nema + jas → neme or nemāḥ; the rest like sarva, since nema is on the list.

Applies when / blocked by. Since taya is an affix, the sūtra means words ending in it. A vārttika adds that a word ending in tīya is optionally a sarvanāman before the ṅit endings: dvitīyasmai or dvitīyāya; likewise tṛtīya. This does not extend to paṭujātīyāya, because the tīya inside jātīya is not a meaningful element on its own.

Siddhānta-kaumudī

एते जसः कार्यं प्रत्युक्तसंज्ञा वा स्युः । प्रथमे । प्रथमाः । शेषं रामवत् । तयो प्रत्ययस्ततस्तदन्ता ग्राह्याः । द्वितये । द्वितयाः । शेषं रामवत् । नेमे । नेमाः । शेषं सर्ववत् ।

These [words], with respect to the operation conditioned by jas (the nominative plural), optionally bear the aforesaid designation (sarvanāman). [Examples:] prathame (with the sarvanāman option) / prathamāḥ (without it); the rest of the paradigm declines like rāma. — "taya" is a suffix (pratyaya), so [words] ending in it (tadanta) are to be taken [as the referent]. dvitaye / dvitayāḥ; the rest like rāma. neme / nemāḥ; the rest like sarva.

vārttika

विभाषाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसङ्ख्यानम्

(vārttika) In the section [governed by] "vibhāṣā [jasi]," it should additionally be stated (upasaṃkhyāna) that a word ending in tīya [is optionally sarvanāman] before the ṅit endings.

(वार्तिकम्) ॥ द्वितीयस्मै । द्वितीयायेत्यादि । एवं तृतीयः । अर्थवद्ग्रहणान्नेह । पटुजातीयाय ॥ निर्जरः ॥

(vārttika) [Examples:] dvitīyasmai (sarvanāman option) / dvitīyāya (without it), and so on; likewise tṛtīya. — Because a grammatical element is taken only where it is meaningful (arthavad-grahaṇa), [the option does] not [apply] here: paṭujātīyāya [only, the tīya in jātīya not being independently meaningful]. — nirjaraḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 63

—प्रथमचरम—। नेमशब्दस्य नित्यं प्राप्ते अन्येषामप्राप्ते चायमारम्भः ॥ —तयः प्रत्यय इति । ‘संख्याया अवयवे तयप्’ इति विहितः ॥ —तीयस्येति । ‘द्वेस्तीयः’, ‘त्रैः संप्रसारणं च’ इति विहितस्य ॥ —पट्टजातीयायेति । ‘प्रकारवचने जातीयर्’

Bālamanoramā

प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च - प्रथमचरम ।विभाषा जसी॑त्यनुवर्तते,सर्वनामानी॑ति च । तदाह — एते इति । प्रतमादय इत्यर्थः । उक्तसंज्ञा इति । सर्वनामसंज्ञका इत्यर्थः । तत्र नेमशब्दस्य जसि सर्वनामसंज्ञा गणे पाठान्नित्या प्राप्ता । तद्विकल्पोऽत्र विधीयते । नेमशब्दव्यतिरिक्तानां प्रथमादिशब्दानां तु गणे पाठाऽभावादप्राप्तैव सर्वनामसंज्ञा जसि विकल्पेन विधीयते । अतो नेमशब्दव्यतिरिक्तानां प्रथमादिशब्दानां जसोऽन्यत्र न सर्वनामकार्यमित्याह-शेषं रामवदिति । ॒तय॑ शब्दो न प्रातिपदिकमित्याह — तयप्प्रत्यय इति ।संख्याया अवयवे तयबिति विहित॑ इति शेषः । तत इति । तस्मात् प्रत्ययत्वाद्धेतोः प्रत्ययग्रहणपरिभाषया, तदन्ताः=तयबन्ता ग्राह्रा इत्यर्थः । द्वितये द्वितया इति । द्ववयववावस्येत्यर्थे तयप् । यद्यप्यवयवसमुदायोऽवयवी तयवर्थः, तस्य चैकत्वादेकवचनमेव युक्तन्तथापि यदोध्भूतावयवभेदः समुदायस्तयबर्थः, उद्भूतत्वं च विवक्षितसङ्ख्याकत्वं, तदाऽवयवबहुत्वाभिप्रायमवयविनोऽवयवाऽभेदाभिप्रायं वा बहु वचनमिति न दोषः । अत्र च तयब्ग्रहणमेव प्रमाणम् । अन्यथा तयबन्ताज्जस एवाऽभावात्कतेन । चरमे चरमाः । अल्पे अल्पाः । अर्धे अर्धाः । कतिपये कतिपयाः-इत्यपि प्रथमशब्दवदुदाहार्यम् । अर्धशब्दस्त्वेकदेशवाची पुंलिङ्गः । समांशवाची तु नपुंसकलिङ्गः ।वा पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके॑ इति कोशात् । शेषं सर्ववदिति । नेमशब्दस्य सर्वादिगणे पाठादिति भावः । विभाषाप्रकरण इति ।विभाषा जसी॑त्यधिकारे तीयान्तस्य ङे-ङसि-ङस्#Hङि-इत्येतेषु ङित्सु परेषु सर्वनामसंज्ञावचनं कर्तव्यमित्यर्थः । द्वितीयस्मै द्वितीयायेति । द्वयोः पूरणो द्वितीयः । 'द्वेस्तीय' इति पूरणे तीयप्रत्ययः । इत्यादीति । द्वितीयस्मात्, द्वितीयात् । द्वितीयस्मिन्, द्वितीये इत्यादिशब्दार्थः । एवं तृतीय इति । 'ङित्सूदाहार्य' इति शेषः ।त्रेः संप्रसारणं चे॑ति पूरणे तीयप्रत्ययः । रेफस्य संप्रसारणमृकारः ।संप्रसारणाच्चे॑ति पूर्वरूपम् । ननुप्रकारवचने जातीयर् इति पटुशब्दाज्जातीयरिपटुजातीय॑शब्दः, तस्यापि तीयान्तत्वान्ङित्सु सर्वनामत्वविकल्पः स्यादित्यत आह — अर्थवदिति ।अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्ये॑ति परिभाषयाऽर्थवानेन तीयोऽत्र गृह्रते । जातीयरि तु समुदायस्यैवार्थवत्त्वं न तु तदेकदेशस्येति भावः । निष्क्रान्तो जराया निर्जरः ।निरादयः क्रान्ताद्यर्थे॑ इति समासः 'गोस्त्रियोः' इति ह्रस्वत्वम् । निर्जरा जरा यस्मादिति बहुव्रीहिर्वा ।

prathamacaramatayālpārdhakatipayanemāś ca — prathamacarama. "vibhāṣā jasi" (A 1.1.32) is carried forward by anuvṛtti, and so is "sarvanāmāni" (from sarvādīni sarvanāmāni, A 1.1.27). This [Bhaṭṭoji] states with "ete" (these), meaning prathama and the rest. "uktasaṃjñā" means: [optionally] bearing the sarvanāman designation.

Of these, for the word nema, since it is read in the [sarvādi] gaṇa, the sarvanāman-designation before jas is obtained as obligatory (nitya); here its optionality (vikalpa) is [what is] prescribed. But for the words prathama etc. other than nema, since they are not read in the gaṇa, the sarvanāman-designation — otherwise not obtained at all — is here prescribed optionally before jas. Hence, for the prathama etc. words other than nema, apart from jas there is no sarvanāman operation; so he says "the rest [declines] like rāma."

"taya" is not [itself] a prātipadika; so he says "taya is a suffix (tayap)." Supply: "tayap is prescribed [after a numeral] in the sense of a portion/member (avayava), by saṃkhyāyā avayave tayap (A 5.2.42)." "tataḥ" (hence): because it is a suffix, by the paribhāṣā governing the mention of a suffix (pratyayagrahaṇa-paribhāṣā — a mention of a suffix denotes what ends in it), the tadanta [words], i.e. those ending in tayap, are to be taken.

"dvitaye, dvitayāḥ": tayap in the sense "that which has two members (dvi-avayava)." Although the meaning of tayap is the whole composed of members (avayavin), and since that is a single thing only the singular would seem appropriate — still, when the tayap-meaning is an aggregate in which the distinction of members is manifest (the "manifestness" being that it possesses the intended number), then the plural [is used], either with a view to the plurality of the members or with a view to the non-difference of the whole from its members; so there is no fault. And here the very inclusion of tayap [in the sūtra] is the authority [for this]; otherwise, since a tayap-ending word could [on that reasoning] never take jas at all, [its mention would serve no purpose].

carame / caramāḥ, alpe / alpāḥ, ardhe / ardhāḥ, katipaye / katipayāḥ — these too are to be exemplified like the word prathama. But the word ardha, in the sense of "a part/portion" (ekadeśa), is masculine, whereas in the sense of "an equal share (sama-aṃśa)" it is neuter — per the lexicon: "ardha is masculine [in the one sense], ardha neuter in the sense of an equal share." "The rest like sarva": because the word nema is read in the sarvādi-gaṇa.

"vibhāṣāprakaraṇe" [the vārttika]: under the adhikāra "vibhāṣā jasi," it should be stated that a tīya-ending word [is optionally termed sarvanāman] when the ṅit endings — ṅe (dative singular), ṅasi (ablative singular), ṅas (genitive singular), ṅi (locative singular) — follow. "dvitīyasmai / dvitīyāya": dvitīya = "the ordinal (pūraṇa) of two, the second"; by dves tīya (A 5.2.54) the suffix tīya [is added] in the ordinal sense. "And so on" means: dvitīyasmāt / dvitīyāt (ablative), dvitīyasmin / dvitīye (locative), and the like. "Likewise tṛtīya": supply "is to be exemplified before the ṅit endings." By treḥ saṃprasāraṇaṃ ca (A 5.2.55) the suffix tīya [is added] to tri in the ordinal sense, the saṃprasāraṇa of its r being ṛ; and by saṃprasāraṇāc ca (A 6.1.108) the single preceding form (pūrvarūpa) results [tri → tṛ + tīya → tṛtīya].

Objection: by prakāravacane jātīyar (A 5.3.69), from paṭu with the suffix jātīyar the word paṭujātīya is formed; since it too ends in tīya, the optional sarvanāman-status before the ṅit endings would [wrongly] arise. Anticipating this he says "arthavat": by the paribhāṣā "arthavadgrahaṇe nānarthakasya" (a mention applies to the meaningful element, not the meaningless), only the meaningful tīya is taken here; but in jātīya it is the whole that is meaningful, not its part [tīya]. This is the idea.

"nirjara" = "one who has gone forth from old age (niṣkrānto jarāyāḥ)"; the compound by "nirādayaḥ krāntādyarthe" [the gaṇa/vārttika allowing nis- etc. to compound in the sense of "gone beyond" etc.], with the shortening (hrasva) by gostriyor upasarjanasya (A 1.2.48). Or [it may be analysed as] a bahuvrīhi: "that from which old age (jarā) has departed (nirjarā)."

translator notes

textual The digital source shows several minor OCR distortions in this block (e.g. 'prakāravacane jātīyar' cited with a garbled sandhi, and stray characters at 'ṅas#'); the readings followed here are the evident intended forms.

SK 227 · A 7.2.101V

जराया जरसन्यतरस्याम् ॥ २२७ ॥

jarāyā jarasanyatarasyām

jarāyā jaras anyatarasyām — For [the aṅga] jarā, jaras is optionally (anyatarasyām) the substitute [before a vowel-initial vibhakti].

Rule. For the word jarā ("old age"), jaras is optionally the substitute before a vibhakti beginning with a vowel. The example is the masculine nirjara (nir + jarā, "free of old age").

Example.

nirjara + au → jaras replaces the jara part → nirjarasau (nominative dual); nirjarasaḥ (nominative plural).

nirjara + ṭā → jaras wins over the a-stem substitute ina (SK 201) because it is the later rule → nirjarasā (instrumental singular); nirjarase (dative singular); nirjarasaḥ (ablative and genitive singular).

In the other option, and before every consonant-initial ending, like rāma: nirjaraḥ, nirjarau, nirjarābhyām.

Applies when / blocked by. Two paribhāṣās are at work. In the domain of pada and aṅga, a rule for a word applies also to what ends in it — hence to nirjarā. And a substitute replaces only what is actually pointed out; so, although jaras has more than one sound, it does not replace the whole compound but only the jarā part — and jarā is not a different word for having lost its length in nirjara. Bhaṭṭoji records that the author of the Vṛtti derived nirjarasena, nirjarasāt and nirjarasaiḥ by applying the a-stem substitutes first, and that the Vṛtti's followers accepted nirjarasya for the genitive singular; scholars discuss this, and Bhaṭṭoji sides with the Mahābhāṣya.

Siddhānta-kaumudī

जराशब्दस्य जरस् वा स्यादजादौ विभक्तौ । [(परिभाषा - ) पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च] । अनेकाल्त्वात्सर्वादेशे प्राप्ते । [(परिभाषा - ) निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति] । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् जरशब्दस्य जरस् । निर्जरसौ । निर्जरसः । इनादीन्बाधित्वा परत्वाज्जरस् । निर्जरसा । निर्जरसे । निर्जरसः । पक्षे हलादौ च रामवत् । वृत्तिकृता तु पूर्वविप्रतिषेधेन इनातोः कृतयोः संनिपातपरिभाषाया अनित्यत्वमाश्रित्य जरसि कृते निर्जरसेन निर्जरसादिति रूपे न तु निर्जरसा निर्जरस इति केचिदित्युक्तम् । तथा भिसि निर्जरसैरिति रूपान्तरमुक्तम् । तदनुसारिभिश्च षष्ठ्येकवचने निर्जरस्येत्येव रूपं स्वीकृतम् । एतच्च भाष्यविरुद्धम् ॥

For the word "jarā," "jaras" is optionally the substitute when a vowel-initial (ajādi) vibhakti follows. [Paribhāṣā:] "padāṅgādhikāre tasya ca tadantasya ca" — in the domain of "pada" and "aṅga," [an operation prescribed] for something [applies] to that [element] and to what ends in it (tadanta). Since [jaras] has more than one phoneme (anekāl), a complete substitution (sarvādeśa) [of the whole jarā-final stem] would be obtained [by "anekāl śit sarvasya," A 1.1.55]; [but by the paribhāṣā] "nirdiśyamānasyādeśā bhavanti" — substitutes replace [only] what is [directly] pointed out. Because a thing modified in one part is not [thereby] a different thing (ekadeśa-vikṛtasya ananyatvāt), "jaras" [is the substitute] for the word "jara" [the jarā-part of nir-jarā]: nirjarasau, nirjarasaḥ. Setting aside "ina" etc. [the a-stem substitutes], "jaras" [applies] by virtue of being the later rule (paratvāt): nirjarasā, nirjarase, nirjarasaḥ. In the alternative [without jaras], and before a consonant-initial (halādi) [vibhakti], [it declines] like "rāma." The author of the Vṛtti (vṛttikāra), however — by "pūrva-vipratiṣedha" (giving priority to the earlier rule in a conflict), having applied "ina" and "āt," and then, relying on the non-universality (anityatva) of the sannipāta-paribhāṣā, having [then] applied "jaras" — [held] that the forms are nirjarasena, nirjarasāt, and not nirjarasā, nirjarasaḥ — so [say] "some" (kecit). Likewise, for "bhis" [instr. pl.] he stated an alternative form, nirjarasaiḥ. And those following him accepted, for the genitive singular, only the form nirjarasya. And this is contrary to the Bhāṣya.

Tattvabodhinī

NSP p. 63–64

—जराया जर—। ‘अष्टन आ विभक्तौ’ इत्यतो विभक्तावित्यनुवर्त्य ‘अचि र ऋतः’ इत्यतोऽनुवृत्तेनाचीत्यनेन विशेष्यते, विशेषणेनेह तदादिविधिः, ‘यस्मिन् विधिस्तदादावल्प्यहणे’ इत्यस्य तदन्तविधेरपवादत्वादित्याशयेनाह—अजादौ विभक्ताविति । अजादौ किम् । जराभ्याम् । जराभिः । विभक्ताविति किम् । जराया इदं जारम् । न च जराया असुडेवास्त्विति वाच्यम् । जराशब्दात् ‘तत्करोति—’ इति णिचि ‘णाविष्टवत्’ इति टिलोपे ततः किपि णिलोपे चैकदेशविकृतस्यानन्यतया जरित्यस्य जराशब्दत्वादसुडि सति ‘डिच्च’ इत्यन्त्यस्य प्रवृत्त्या जसौ जस इति रूपापत्तेः । इष्यते त्वत्रापि जरसौ जरस इति । न च णिलोपस्य स्थानिवद्भावाद्विभक्तिपरत्वाभावेन जरसावित्यादि न सिध्यतीति शङ्क्यम् । ‘कौ लुप्तं न स्थानिवन्’ इति निषेधात् । यद्यपि ‘कौ लुप्तं न स्थानिवत्’ इति क्वाचित्कं, तथापीह तदाश्रयणे जरसिति गुर्वादेश- करणमेव मानमित्यवधेयम् ॥—पदाङ्गाधिकार इति । परिभाषेयं ‘येन विधिः—’ इत्यस्य प्रपञ्चभूता । अतएव मनोर-मायां पदमङ्गं च विशेष्यं विशेषणेन च तदन्तविधिरित्युक्तम् । विशेष्यमिति तु प्रायेणेति बोध्यम् । तेन ‘अल्लोपोऽनः’ इति सूत्रे अङ्गावयवो योऽनिति वक्ष्यमाणग्रन्थः स्वरसतः संगच्छते । अत्र नव्याः—नन्वाकरे ‘तस्य तदुत्तरपदस्य च’ इति प्रचुरः पाठः । तदन्तस्य चेति पाठे तु बहुच्पूर्वकेष्वपि पदाङ्गाधिकारकार्याणि प्रवर्तेरन्नित्याशङ्क्य समादधुः । अनभिधानात्पदाङ्गाधिकारकार्याणि बहुच्पूर्वकेषु न प्रवर्तन्त इत्याशयेन फलितार्थकथनपरतया तदुत्तरपदस्य चेति पठितं न त्विदमपूर्वं वचनमिति ॥ सोपसर्गस्य सर्वस्य स्थाने जरसादेशमाशङ्क्याह—निर्दिश्येति । ननु तदन्तविधिनापि जराशब्दान्तं यदङ्गं तत्रैव निर्दिश्य-मानजराशब्दे जरसादेशेन भवितव्यं न त्वन्यत्रेत्यत आह—एकदेशविकृतस्येति । पदाधिकारेऽपि तदन्तविधाबुदाहरणं तदन्तस्यापि रुत्वरत्वे दीर्घाहो निदाघ इत्यादि वक्ष्यति । ‘अल्लुत्तरपदे’ इत्ययमुत्तरपदाधिकारोऽपि पदाधिकारग्रहणेन गृह्यते । तत्फलं तु तत्रैव स्फुटीकरिष्यति ॥—पक्षे इति । जरसादेशाभावे ॥—तदनुसारिभिरिति । ये तु निर्जरसि-नेत्यादि व्याचक्षते तन्मतानुसारिभिरित्यर्थः ॥—निर्जरस्येत्येवेति । पूर्वविप्रतिषेधेन स्यादेशे कृते जरसादेशो न प्रवर्तत इत्येकमेव रूपमिति तेषामाशयः । अतएव ‘वीतजन्मजरसः परं शुचिर्व्रह्मणः पदम्’ इति भारविप्रयोगमसमजसं मत्वा ‘वीतजन्मरजसः’ इति पठनीयमिति तैरुक्तम् ॥—एतच्चेति । भाष्यकृता हि ‘टाङसि—’ इति सूत्रे इनातौ प्रत्याख्याय नादेशमदा- देशं च विधाय नादेशे परे एत्वं ‘आङि चापः’ इत्यत्र ‘आङि च’ इति योगं विभज्य साधितम् । तथाच निर्जरसिन निर्ज-रसादित्येतद्भाष्यविरुद्धमिति स्पष्टमेव । न च नादेशे कृते हलि लोपप्रवृत्त्या अनेनेत्येतन्न सिध्यतीति शङ्कयम् । नशब्दे परतो विशिष्यानादेशविधानात् । तथाहि । ‘अनाप्यकः’ इत्यत्र ‘अन् नापि’ इति पदच्छेदः । नपुंसकत्वात्सोर्छुकि नलोपः ‘नापी-ति’ समाहारद्वन्द्वात्सप्तम्येकवचनम् ॥ न च इसेरदादेशे कृते पररूपं स्यादित्यपि शङ्कयम् । अकारोच्चारणसामर्थ्याङ्गीर्धसंभ- वात् । तथा ‘जराया जरसन्यतरस्याम्’ इत्यस्मिन्नेव सूत्रे भाष्ये उक्तम् ‘अतिजरैरिति भवितव्यं संनिपातपरिभाषया’ इति । ततश्च निर्जरसैरित्यपि भाष्यविरुद्धमेव । एतेन ‘अतो भिसः—’ इति सूत्रे एसिति वक्तव्ये ऐस्करणं निर्जरसैरिति रूपार्थमिति केषांचिद्याख्यानं प्रामादिकमिति स्पष्टमेव ॥—पद्मो— ॥—शसादौ वेति । ‘अनुदात्तस्य चर्दुपधस्य—’ इत्यतोऽन्यतरस्यामित्यनुवर्तते इति भावः ॥ अत्र शस्त्रभृतयो निमित्ततयोपात्तास्ते च पदाद्यादेशानुरूपान् प्रकृतिविशेषानाक्षिपन्तीत्याह—पाददन्तेति । यद्यपि ‘शीर्षशुन्दसि’ इत्यतः छन्दसीत्यनुवर्तते, तथापि भाषायामपि क्वचित्पदादयो भवन्ति ‘मासशुन्दसि’ इति वार्तिके छन्दोग्रहणसामर्थ्यादिति वक्ष्यति

Bālamanoramā

जराया जरसन्यतरस्याम् - अस्य निर्जरशब्दस्य विशेषं दर्शयितुमाह — जरायाः । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यतोविभक्ता॑वित्यनुवृत्तम्, 'अचि र ऋतः' इत्यतोऽनुवृत्तेनअची॑त्यनेन विशेष्यते ।यस्मिन् विधि॑रिति तदादिविधिः । तदाह — जराशब्दस्येत्यादिना । ननु जराशब्दस्य विधीयमानो जरसादेशः कथं निर्जरशब्दस्य भवेदित्यत आह — पदेति । पदाधिकारे अङ्गाधिकारे च यस्य यद्विहितं तत्तस्य, तदन्तस्य च भवतीत्यर्थः । जरसादेशश्चाऽयमङ्गाधिकारस्थत्वाज्जराशब्दस्य, तदन्तस्य च भवति, जरसावित्यादौ तु व्यपदेशिवद्भावेन तदन्तत्वं बोध्यम् । यद्यपि 'जराया' इत्यस्याऽङ्गविशेषणत्वादेव तदन्तविधिः सिद्धः, तथापियेन विधि॑रित्यस्य प्रपञ्चभूतेयं परिभाषेत्यदोषः । अत एव पदमङ्गं च विशेष्यं, विशेषणेन च तदन्तविधि॑रिति प्रौढमनोरमायामुक्तम् । ननु जराशब्दान्तस्य विधीयमानो जरसादेशो निर्जरशब्दस्य कृत्स्नस्य स्यात्, अनेकाल्त्वादित्याक्षिप्य समाधत्ते — अनोकाल्त्वादिति । निर्दिश्यमानस्येति । प्रत्यक्षनिर्दिशय्मानस्यैवेत्यर्थः । अनया परिभाषया जराशब्दस्यैव जरस् । जराशब्द एव ह्यत्र स्थानी प्रत्यक्षनिर्दिष्टः । जराशब्दान्तस्य तु निर्द्देशस्तदन्तविधिलभ्यत्वादानुमानिक इति भावः । इयञ्च परिभाषाषष्ठी स्थानेयोगे॑ति सूत्रसिद्धार्थकथनपरेति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । ननु निर्जरशब्दस्य जराशब्दान्तत्वाऽभावात्कथमिह जरसादेश इत्यत आह — एकदेशेति ।छिन्नेऽपि पुच्छे आआ औव, न चाआओ नच गर्दभ॑ इति न्यायादिति भावः । निर्जरसा । निर्जरस इति । प्रथमाद्वितीययोर्द्विवचने बहुवचने च रूपम् । अमिनिर्जरस॑मित्युदाहार्यम् । ननु तृतीयैकवचने पञ्चम्येकवचने च्, निर्जर-आ, निर्जर-अस् इति स्थिते इनाऽऽतोः कृतयोर्जरसादेशे निर्जरसिन निर्जरसादिति प्राप्तं, तथा चतुर्थ्येकवचने षष्ठएकवचने च-निर्जर ए, निर्जर अस्-इति स्थिते, यादेशे, स्यादेशे च सत्यजादिविभक्त्यभावाज्जरसादेशाऽभावे निर्जराय निर्जरस्येति प्राप्तं, तत्राह — इनादीनिति । इन-य-आत्-स्येत्यादेशान्-नुटं च परत्वाद्बाधित्वा जरसादेशः । ततस्च अदन्तत्वाऽभावादिनादयो न भवतीत्यर्थः । निर्जरसेति । तृतीयैकवचनम् । निर्जसरे इति — चतुर्थ्येकवचनम् । निर्जरस इति — पञ्चम्येकवचने षष्ठएकवचने च रूपम् । निर्जरसोः, निर्जरसां, निर्जरसीत्यप्युदाहार्यम् । पक्ष इति । जरसादेशाऽभावपक्ष इत्यर्थः । हलादौ चेति । भिस ऐसादेशे 'निर्जरै' रित्येव रूपं न तु जरसादेशे निर्जरसैरिति । अदन्तमङ्गमाश्रित्य प्रवृत्तस्यैसः संनिपातपरिभाषया तद्विघातकजरसादेशनिमित्तत्वाऽयोगात् ।अत वृत्तिकुदुत्प्रेक्षितं मतान्तरं दूषयितुमनुवदति — वृत्तिकृता त्वित्यादिना ।पूर्वविप्रतिषेधेनेत्यादि केचि॑दित्यन्तो वृत्तिग्रन्थः । वृत्तिकृता तु इनातोः कृतयोर्जरसि कृते निर्जरसादिति रूपं, न तु निर्जरस इति केचिदित्युक्तमित्यन्वयः । ननु इनादेशमादादेशं च परत्वाद्बाधित्वा जरसि कृते ।ञदन्तत्वाऽभावात्कथमिनातौ स्यातामित्यत आह — पूर्वविप्रतिषेधेनेति । विप्रतिषेधे पूर्वस्य प्रवृत्तिर्यत्र बोध्यते तत् पूर्वप्रतिषेधं=॒विप्रतिषेधे परं कार्य॑मिति सूत्रं तेनेत्यर्थः । तत्र परशब्दस्येष्टवाचित्वमाश्रित्य विप्रतिषेधे क्वचित्पूर्वस्य कार्यस्य प्रवृत्त्यभ्युपगमेनेति यावत्॥ नन्विनातोः कृतयोः कतं जरसादेशः, संनिपातपरिभाषाविरोधादित्यत आह — संनिपातपरिभाषाया इति । तथेति । भिस ऐसादेशे जरसादेशाऽभावपक्षे निर्जरैरिति रूपम् । संनिपातपरिभाषाया अन्त्यत्वाज्जरसि कृते तु निर्जरसैरिति रूपान्तरमुक्तमित्यर्थः । तदनुसारिभिति । निर्जरसिनेत्यादि रूपं यैरुक्तं तदनुसारिभिरित्यर्थः । निर्जरस्येत्येवेति । पूर्वविप्रतिषेधेन स्यादेशे कृतेऽजादिविभक्त्यभावान्न जरस् । इनातोः पूर्वविप्रतिषेधे आश्रिते सति एकसूत्रोपात्तत्वात्स्यादेशविषयेऽपि पूर्वविप्रतिषेध आश्रयितुमुचितः । अतो निर्जरस्येत्येकमेव रूपं,न तु 'निर्जरस' इत्यपीति भावः ।एतच्चेति । वृत्तिकृदुत्प्रेक्षितं केषांचिन्मतं, तदनुसारिमतं चेत्यर्थः । भाष्यविरुद्धमिति ।टाङसिङसामिनात्स्याः॑ इत्यत्र नादेश एव विधेयः, इकारोच्चारणं मास्तु । तथा अदादेश एव विधेयो नतु दीर्घ आदिति । रामेणेत्यत्र एकारस्तु योगविभागाद्भवति, तथाहि 'बहुवचने झल्येत्' 'ओसि च' 'आङि चापः'संबुद्धौ चे॑ति सूत्रक्रमः । तत्र आङीति योगविभागः क्रियते । अत एकारः स्यादङि । रामेण ।आपः संबुद्धौ चे॑ति सूत्रक्रमः । तत्र आङीति योगविभागः क्रियते । अत एकारः स्यादाङि । रामेण ।आपः संबुद्धौ चे॑त्यन्यो योगः । एकारः स्यात्सम्बुद्धौ आङि ओसि च । हे रमे रमया रमयोः । ङसेरदादेशे अकारोच्चारणसामर्थ्यात् 'अतो गुणे' इति न पररूपमित्यादि टाङसिङसामिति सूत्रे भाष्ये स्थितम् । निर्जरसिन निर्जरसादिति रूपसत्त्वे एतद्भाष्याऽसङ्गति स्पष्टैव । अत्र इकारस्य आकारस्य च श्रवणाय इनादेशे इकारोच्चारणावश्यकत्वात् । किंचगोनर्दीयस्त्वाह-अतिजरैरित्येव भवितव्यं संनिपातपरिभाषया॑ इतिजराया जरसन्यतरस्या॑मिति सूत्रे भाष्ये स्थितम् । निर्जरसैरिति रूपाभ्युपगमे #एतदसङ्गतिः स्पष्टैव । अतः पूर्वविप्रतिषेधेनेत्यादि मतान्तरमशुद्धमित्यर्थः ।

jarāyā jarasanyatarasyām — To show a special feature of this word "nirjara," he says "jarāyāḥ." From "aṣṭana ā vibhaktau" [A 7.2.84] "vibhaktau" is carried forward (anuvṛtti); it is qualified by "aci," carried forward from "aci ra ṛtaḥ" [A 7.2.100]. [By the paribhāṣā beginning] "yasmin vidhiḥ" [cf. A 1.1.72, yena vidhis tadantasya], this is a tadādi-vidhi [so "aci" = a vibhakti beginning with a vowel]. He states this with "jarāśabdasya" etc.

Objection: how can the "jaras" substitution, enjoined for the word "jarā," apply to the word "nirjara"? To this he says "pada" [citing the paribhāṣā]: in the domain of "pada" and "aṅga," whatever is enjoined for something applies to that thing and to what ends in it (tadanta). And this "jaras" substitution, being situated in the aṅga-domain, applies to the word "jarā" and to what ends in it; while in [forms] like "jarasau" [jarā standing alone], the tadanta-hood is to be understood by "vyapadeśivadbhāva" (treating a single item as if it were a compound-final). Although the tadanta-vidhi is already established simply from "jarāyāḥ" being a qualifier of the aṅga, still this paribhāṣā [padāṅgādhikāre...] is an elaboration (prapañca) of "yena vidhiḥ" [A 1.1.72], so there is no fault. For this very reason the Prauḍhamanoramā says: "pada and aṅga are the qualificand (viśeṣya), and the tadanta-vidhi [operates] through the qualifier (viśeṣaṇa)."

Objection: the "jaras" substitution enjoined for [a stem] ending in "jarā" would replace the whole word "nirjara," because it has more than one phoneme (anekāl) [→ sarvādeśa]. Having raised this, he answers with "anekāltvāt." [The paribhāṣā] "nirdiśyamānasya [ādeśā bhavanti]" means: only [of] what is directly (pratyakṣa) pointed out. By this paribhāṣā, "jaras" [replaces] only the word "jarā"; for here the word "jarā" alone is the directly-designated sthānin (that which is replaced), whereas the designation of [a stem] ending in "jarā," being obtained only through the tadanta-vidhi, is inferential (ānumānika). And this paribhāṣā's genitive is meant to state the sense already established by the sūtra "ṣaṣṭhī sthāneyogā" [A 1.1.49]; this is clear in the Bhāṣya on that very [sūtra].

Objection: since the word "nirjara" does not [strictly] end in the word "jarā" [it ends in short "jara"], how can there be the "jaras" substitution here? To this he says "ekadeśa" — by the maxim "even when the tail is cut off, a dog is still a dog, and does not become a horse or a donkey" [modification in one part does not change the thing's identity]. "nirjarasau, nirjarasaḥ" — the forms in the dual and plural of the nominative and accusative; "nirjarasam" [acc. sg. before "am"] is [also] to be cited.

Objection: in the instrumental singular and the ablative singular — when "nirjar-ā, nirjar-as" stand [ṭā, ṅasi] — if "ina" and "āt" are applied [first] and then the "jaras" substitution, nirjarasinā, nirjarasāt would be obtained; and likewise in the dative singular and genitive singular — when "nirjar-e, nirjar-as" stand — with the "ya"-substitution [ṅe → ya, A 7.1.13] and the "sya"-substitution [ṅas → sya], since there is [then] no vowel-initial vibhakti, the "jaras" substitution is absent, so nirjarāya, nirjarasya would be obtained. To that he says "inādīn": the "jaras" substitution [applies], setting aside — by virtue of being later (paratva) — the substitutes "ina, ya, āt, sya" and the augment "nuṬ"; and consequently, because [the stem] no longer ends in "a," "ina" etc. do not [apply]. "nirjarasā" — instrumental singular; "nirjarase" — dative singular; "nirjarasaḥ" — the form in the ablative singular and genitive singular. "nirjarasoḥ, nirjarasām, nirjarasi" are also to be cited [gen./loc. dual, gen. pl., loc. sg.]. [On k1's] "pakṣe" — meaning the alternative in which "jaras" is absent. [On k1's] "halādau ca" — when "bhis" gets the "ais" substitution [ato bhisa ais, A 7.1.9], the form is only nirjaraiḥ, not nirjarasaiḥ with the "jaras" substitution; because, by the sannipāta-paribhāṣā, the "ais" substitution — which operated in dependence on the aṅga ending in "a" — cannot be an occasion for the "jaras" substitution that would destroy [that very condition].

Now, to fault the alternative view (matāntara) imagined (utprekṣita) by the vṛttikāra, he restates [it] with "vṛttikṛtā tu" etc. The [words] from "pūrvavipratiṣedhena" up to "kecit" are the text of the Vṛtti [quoted]. The construction: "the vṛttikāra held that, when 'ina' and 'āt' having been applied, 'jaras' is [then] applied, the form is nirjarasāt, not nirjarasaḥ — so [say] some." Objection: if "jaras" is applied by setting aside — through paratva — the "ina" and "āt" substitutions, then, since [the stem] no longer ends in "a," how could "ina" and "āt" [ever] apply? To this he says "pūrvavipratiṣedhena": "pūrva-vipratiṣedha" is where, in a conflict (vipratiṣedha), the operation of the earlier (pūrva) rule is understood [to prevail] — that is the sūtra "vipratiṣedhe paraṃ kāryam" [A 1.4.2], [read in reverse]; that is, by taking the word "para" [there] to mean "the desired (iṣṭa)," and thereby admitting that in a conflict the earlier operation sometimes prevails. Objection: once "ina" and "āt" are applied, how can the "jaras" substitution [then] apply, since it contradicts the sannipāta-paribhāṣā? To this he says "sannipāta-paribhāṣāyāḥ" [relying on its non-universality]. [On k1's] "tathā" — when "bhis" gets "ais," in the no-jaras alternative the form is nirjaraiḥ; but by the non-universality (anityatva) of the sannipāta-paribhāṣā, when "jaras" is applied, the alternative form nirjarasaiḥ is stated [by the vṛttikāra]. [On k1's] "tadanusāribhiḥ" — meaning "by those who follow him, who stated the form nirjarasinā etc." [On k1's] "nirjarasya iti eva" — by pūrvavipratiṣedha, once the "sya" substitution [ṅas → sya] is applied, since there is [then] no vowel-initial vibhakti, no "jaras"; and once pūrvavipratiṣedha is adopted for "ina" and "āt," since [ina, āt, sya] are taken from one sūtra (eka-sūtropāttatva, A 7.1.12), it is fitting to adopt pūrvavipratiṣedha for the domain of the "sya" substitution too; hence nirjarasya is the only form [for the genitive singular], not nirjarasaḥ as well. [On k1's] "etac ca" — meaning both the view of "some (kecit)," imagined by the vṛttikāra, and the view of those following him.

[On k1's] "bhāṣyaviruddham": In [the Bhāṣya on] "ṭā-ṅasi-ṅasām ināt-syāḥ" [A 7.1.12], only the "n"-substitute [na, for ṭā] should be enjoined; let the pronunciation of the "i" [in "ina"] not be [required]. Likewise only the "ad" substitute [for ṅasi] should be enjoined, not the long "āt." And in "rāmeṇa" the "e" arises from a rule-split (yoga-vibhāga): to explain, the sūtra-sequence is "bahuvacane jhaly et" [A 7.3.103], "osi ca" [7.3.104], "āṅi cāpaḥ" [7.3.105], "sambuddhau ca" [7.3.106]; there a yoga-vibhāga isolating "āṅi" is made, so that "e" occurs before "āṅ" [i.e. before the ṭā-substitute]: rāmeṇa. "āpaḥ sambuddhau ca" is a separate rule (yoga): "e" occurs in the vocative singular (sambuddhi), before "āṅ," and before "os" — "he rame, ramayā, ramayoḥ" [for feminine "ramā"]. When the "ad" substitute is [applied] for "ṅasi," because of the significance of pronouncing the "a" (akāra-uccāraṇa-sāmarthya), "ata guṇe" [A 6.1.97] does not [yield] pararūpa — all this stands in the Bhāṣya on the sūtra "ṭā-ṅasi-ṅasām." If the forms nirjarasinā, nirjarasāt were valid, the inconsistency with this Bhāṣya is plain, since to hear the "i" and the "ā" [there] it would be necessary to pronounce the "i" in the "ina" substitute [and the long "ā"] — [which the Bhāṣya denies]. Moreover, the Gonardīya [Patañjali] says: "By the sannipāta-paribhāṣā, it must be only atijaraiḥ" — this stands in the Bhāṣya on the sūtra "jarāyā jarasanyatarasyām." If the form nirjarasaiḥ were admitted, the inconsistency with this [Bhāṣya] is plain. Therefore the alternative view "pūrvavipratiṣedhena" etc. is incorrect (aśuddha).

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 64 १ प्रत्याहार इति—आगमस्य तु सुटो न ग्रहणम्, प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य ग्रहणमिति परिभाषणात् । सर्वनामस्थाने चेत्यत्रासंदृढाविति पर्युदामाच्च । ३ पुक्रा संज्ञेति ! पेक्षिता कीर्त्येत्यत् एकारणाच्छासंक्षारणभेदे संक्षारणं चिक्षितं प्रयोजनम् ।

translator notes

textual The digital source is corrupt at points; evident readings are followed and not silently emended. Notably the maxim "छिन्नेऽपि पुच्छे आआ औव, न चाआओ नच गर्दभ" is read "chinne 'pi pucche śvā śvaiva, na cāśvo na ca gardabhaḥ" (even with its tail cut, a dog remains a dog, and becomes neither a horse nor a donkey). "अन्त्यत्वात्" is read anityatvāt (non-universality). In the "rāmeṇa" passage the source shows clear dittography ("āpaḥ sambuddhau ca... āṅīti yogavibhāgaḥ..." repeated); it is rendered once. The vṛttikāra's instr. sg. form is stated by b1 as nirjarasinā, while k1 reads "निर्जरसेन" (nirjarasena); each layer is rendered as it stands.
translator The dispute concerns paradigm forms of nirjara (= nir + jarā) that end in jarā: whether, in the vowel-initial oblique singulars, the a-stem substitutes (ina, āt, sya) are applied first by pūrva-vipratiṣedha and then jaras (vṛttikāra: nirjarasinā, nirjarasāt, nirjarasaiḥ, nirjarasya), or whether jaras applies directly by paratva blocking them (Bhaṭṭoji, following the Bhāṣya: nirjarasā, nirjarase, nirjarasaḥ; and nirjaraiḥ, not nirjarasaiḥ). Vāsudeva sides with the Bhāṣya against the Vṛtti.

SK 228 · A 6.1.63V

पद्दन्नोमास्हृन्निशसन्यूषन्दोषन्यकञ्छकन्नुदन्नासञ्छस्प्रभृतिषु ॥ २२८ ॥

paddannomāshṛnniśasanyūṣandoṣanyakañchakannudannāsañchasprabhṛtiṣu

paddannomāshṛnniśasanyūṣandoṣanyakañchakannudannāsañchasprabhṛtiṣu — For the words pāda, dat (danta), nas (nāsikā), mās (māsa), hṛt (hṛdaya), niś (niśā), asan (asṛj), yūṣan (yūṣa), doṣan (doṣā), yakan (yakṛt), śakan (śakṛt), udan (udaka), and āsan (āsya), the substitutes pad etc. [occur, optionally,] before śas and the endings following it.

Rule. For pāda ("foot"), danta ("tooth"), nāsikā ("nose"), māsa ("month"), hṛdaya ("heart"), niśā ("night"), asṛj ("blood"), yūṣa ("broth"), doṣā ("arm"), yakṛt ("liver"), śakṛt ("dung"), udaka ("water") and āsya ("mouth"), the substitutes pad, dat, nas, mās, hṛt, niś, asan, yūṣan, doṣan, yakan, śakan, udan and āsan optionally appear before śas and the endings after it.

Example.

	singular	dual	plural
1 nominative	pādaḥ	pādau	pādāḥ
2 accusative	pādam	pādau	padaḥ / pādān
3 instrumental	padā / pādena

Before su … auṭ only pāda appears; from śas on, either stem.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji rejects the Kāśikā's statement that āsan is the substitute for a word āsan; the substitute is for āsya. The word "and the rest" (prabhṛti) in the sūtra is discussed at SK 237.

Siddhānta-kaumudī

पाद, दन्त, नासिका, मास, हृदय, निशा, असृज्, यूष, दोष, यकृत्, शकृत्, उदक, आस्य एषां पदादय आदेशाः स्युः शसादौ वा । यत्तु आसनशब्दस्य आसन्नादेश इति काशिकायामुक्तं तत्प्रामादिकम् । पादः । पादौ । पादाः । पादम् । पादौ । पदः । पादान् । पदा । पादेन इत्यादि ॥

For pāda, danta, nāsikā, māsa, hṛdaya, niśā, asṛj, yūṣa, doṣā, yakṛt, śakṛt, udaka, and āsya — the substitutes pad, dat, nas, mās, hṛt, niś, asan, yūṣan, doṣan, yakan, śakan, udan, and āsan (respectively) occur, optionally (vā), before śas and the following [endings]. As for what is stated in the Kāśikā — that "āsan" is the substitute of the word "āsan" — that is erroneous (prāmādika). [Paradigm:] pādaḥ, pādau, pādāḥ (nom. sg./du./pl.); pādam, pādau (acc. sg./du.); padaḥ or pādān (acc. pl.); padā or pādena (instr. sg.) — and so on. [The substitute pad appears only in the weaker cases from śas onward, hence padaḥ, padā beside the regular pādān, pādena.]

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 64

—प्रामादिकमिति । तथाहि—‘आक्षो वृकस्य वर्तिकाम्’ इति मन्त्रे मुखादित्यर्थः औचित्यात् । ‘वृकस्य चिद् वर्तिकामन्तरास्यात्’ इति मन्त्रान्तरसंवादाच्च । तथा ‘हव्या जुह्वान आसनि’ इति मन्त्रे मुखे इत्यर्थः । एवम् ‘आसन्यं प्राणमूनुः’ इत्यादि वोध्यम्

translator notes

textual The Kāśikā-reference clause is compressed in the source: āsanaśabdasya āsann-ādeśaḥ. It is read here as reporting (and rejecting) the Kāśikā's ascription of the substitute āsan to the word āsan (rather than to āsya), which the Kaumudī brands prāmādika; the exact wording criticized is not fully determinable from the digitized text. The Bālamanoramā block for this unit is empty in the source (no blocks), hence only the Kaumudī is present.

SK 229 · A 1.1.43सर्वनामस्थानसंज्ञा

सुडनपुंसकस्य ॥ २२९ ॥

suḍanapuṃsakasya

suḍanapuṃsakasya — The suṭ [the first five sup endings] are termed sarvanāmasthāna for a non-neuter (anapuṃsaka) stem.

Rule. The five endings named by the pratyāhāra suṭ — su, au, jas, am, auṭ, from su to the ṭ of auṭ — are named sarvanāmasthāna for a stem that is not neuter. These are the nominative singular, dual and plural and the accusative singular and dual, the "strong" cases.

Example.

pāda + au → au is one of the first five endings, and pāda is masculine → this au is a sarvanāmasthāna.

pāda + śas → śas is the sixth ending → not a sarvanāmasthāna.

Siddhānta-kaumudī

सुट् प्रत्याहारः । स्वादिपञ्चवचनानि सर्वनामस्थानसंज्ञानि स्युरक्लीबस्य ॥

"suṭ" is a pratyāhāra. The first five endings of the sup series (su, au, jas, am, auṭ) are termed sarvanāmasthāna for a non-neuter (aklība) [prātipadika].

Tattvabodhinī

NSP p. 64

—सुडनपुंसकस्य । ‘सुद स्रीपुंसयोः’ इति वक्तव्ये अनपुंसकस्येति वचनं ज्ञापकं ‘प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नञ्समासोऽस्ति’ इति कैयटः । तेन असूर्य-पश्यानि मुखानीत्यादि सिद्धम्

Bālamanoramā

सुडनपुंसकस्य - तत्र किं सर्वनामस्थानमित्यत आह — सुडनपुंसकस्य ।शि सर्वनामस्थान॑मित्यतःसर्वानामस्थान॑मित्यनुवर्तते । अक्लीबं=नपुंसकभिन्नप्रातिपदिकं, तस्य सुट् सर्वनामस्थानसंज्ञं स्यादित्यर्थः । तत्र सुट्शब्दमप्रसिद्धार्थत्वाद्व्याचष्टे — सुडिति प्रत्याहार इति ।सु॑इत्यत्र औटष्टकारेणे॑ति शेषः । नतु टाटकारेण, प्रथमातिक्रमणे कारणाऽभावात् ।

suḍanapuṃsakasya — To the question "which, then, is a sarvanāmasthāna?", he answers "suḍanapuṃsakasya." From "śi sarvanāmasthānam" (A 1.1.42) the term "sarvanāmasthāna" is carried forward (anuvṛtti). "aklība" = a prātipadika other than a neuter; for it, the suṭ is termed sarvanāmasthāna — that is the meaning. Then, since the word "suṭ" has an unfamiliar (technical) sense, he explains it: "suṭ iti pratyāhāraḥ" — "suṭ" is a pratyāhāra. In [forming the pratyāhāra from] "su", the phrase "[ending] with the ṭa-kāra of auṭ" is to be supplied — not with the ṭa-kāra of ṭā [the instrumental singular], because there is no ground for overstepping the first [occurrence of ṭ, namely the anubandha of auṭ]. [So suṬ = su, au, jas, am, auṭ.]

SK 230 · A 1.4.17पदसंज्ञा

स्वादिष्वसर्वनामस्थाने ॥ २३० ॥

svādiṣvasarvanāmasthāne

svādiṣv asarvanāmasthāne — 1.4.17. Before the su-series affixes (up to the affix kap), those which are not sarvanāmasthāna, the preceding [element] is termed pada.

Rule. Before an affix of the su-series that is not a sarvanāmasthāna — the series is counted from su up to the affix kap — what precedes is named pada. This is a second way of being a pada, beside the definition in Chapter 1 (a form ending in sup or tiṅ): here the bare stem, before a consonant-initial ending such as bhyām, is a pada, and pada rules like jaśtva and n-elision can act on it.

Example.

dat + bhyām → bhyām is not a sarvanāmasthāna, and begins with a consonant → dat is a pada → jaśtva (Chapter 5) turns its final t to d → dadbhyām.

Siddhānta-kaumudī

कप्प्रत्ययवधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु परतः पूर्वं पदसंज्ञं स्यात् ॥

When the su-series affixes — those that are not sarvanāmasthāna, up to the affix kap — follow, the preceding [element] is termed pada.

Tattvabodhinī

NSP p. 64

—स्वादिष्वसर्वनाम— । सुरत्र सप्तमीवहुवचनमिति न शङ्क्यम्, किंतु ‘असर्वनामस्थाने’ इति पर्युदासात्प्रथमैकवचनमेव । ‘सुपि’ इत्येव सिद्धे आदिग्रहणमधिकपरिग्रहार्थमित्याशयेनाह—कप्रत्ययावधिष्विति । नन्वेवं राजेत्यत्र नलोपो न स्यात् प्रत्ययलक्षणेन सर्वनामस्थानपरतया पदत्वाभावात् । नैष दोषः । सौ परतः ‘स्वादिषु’ इत्यनेन पदत्वासंभवेऽपि सुव्विशिष्टस्य ‘सुसिङ्न्तम्’ इति पदसंज्ञायां हलङ्घ्यादिना सुलोपे एकदेशविकृतन्यायेन नकारान्तस्य पदत्वात् । यदि तु ‘स्वादिषु’ इति योगेन स्वादिषु परेषु पूर्वं पदं भवतीति पूर्वस्य पदसंज्ञां विधाय ‘यचि भम्’ इत्यत्र यचीति छित्त्वा यजादौ सर्वनामस्थाने परतः पूर्वं पदं नेति निषिध्यते, तदा औजसादिषु पदसंज्ञाभावेऽपि सौ परतः पदत्वसंभवात् । राजेत्यादौ नलोपे कार्ये न काप्यनुपपत्तिः

Bālamanoramā

स्वादिष्वसर्वनामस्थाने - तदेतदाह — स्वादिपञ्चेति । स्वादिष्वस ।असर्वनामस्थाने॑इति बहुत्वेऽप्येकवचनमार्षम् । कप्प्रत्ययावधिष्विति । पञ्चमाध्यायान्ते विधीयमानकप्प्रत्ययोत्तरावधिकेष्वित्यर्थः । तत्र च व्याख्यानमेव शरणम् । एवं च दत्-असित्यत्र दत्शब्दस्य सुबन्तत्वाऽभावेन पदत्वाऽभावेऽप्यनेन सूत्रेण पदत्वात् 'झलां जशोऽन्ते' इति तकारस्य जश्त्वं स्यादित्याक्षेपः सूचितः ।

svādiṣv asarvanāmasthāne — He states this by "svādiṣu…" [and following]. As for "asarvanāmasthāne" [locative singular]: even though plurality [is intended], the singular is used — this is an ārṣa (archaic, irregular) usage. As for "up to the affix kap": it means the su-series affixes whose upper boundary is the kap affix ordained at the end of the fifth adhyāya; and there [in fixing this boundary] traditional exposition (vyākhyāna) alone is the recourse. And thus, in "dat-as," although the word "dat" is not a pada by way of ending in a sup (subanta), yet, since it is a pada by this sūtra, by "jhalāṃ jaśo 'nte" [A 8.2.39] the t-kāra would [wrongly] become jaś (voiced, → d) — so this objection (ākṣepa) is hinted at [and answered by the next sūtra].

translator notes

textual The source's abbreviated pratīka of the Kaumudī gloss reads "svādi-pañce" ("tad etad āha — svādi-pañceti | svādiṣvasa |"), which appears garbled; the Kaumudī words being cited begin "…svādiṣv asarvanāmasthāneṣu." Rendered as "He states this by 'svādiṣu…'."

SK 231 · A 1.4.18भसंज्ञा

यचि भम् ॥ २३१ ॥

yaci bham

yaci bham — 1.4.18. Before a [su-series, non-sarvanāmasthāna, up-to-kap] affix beginning with y or with a vowel (ac), the preceding [element] is termed bha.

Rule. Before such an affix (of the su-series up to kap, not a sarvanāmasthāna) that begins with y or with a vowel, what precedes is named bha.

Example.

dat + śas → śas is not a sarvanāmasthāna and begins with a vowel → dat is a bha.

dat + ṭā → dat + ā → dat is a bha.

Watch out. Before śas or ṭā the conditions of SK 230 are also met: these endings are not sarvanāmasthāna. So the stem seems to be both pada and bha. The next rule decides.

Siddhānta-kaumudī

यकारादिष्वजादिषु च कप्प्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु परतः पूर्वं भसंज्ञं स्यात् ॥

When the su-series affixes — those beginning with y-kāra or beginning with a vowel (ac), up to the affix kap, and not sarvanāmasthāna — follow, the preceding [element] is termed bha.

Tattvabodhinī

NSP p. 64

—यचि भम् । यचीत्यल्पहणेन सप्तमीनिर्देशात्तदादि-विधिरित्याह—यकारादिष्वित्यादि । यकारादिषु किम् । गार्ग्यः । वात्स्यः । गर्गादिभ्यो यचि ‘यस्येति च’ इत्यकार-लोपो यथा स्यात् । असर्वनामस्थानेषु किम् । सुपादौ सुपादः, विद्वांसौ विद्वांसः, दित्यवाहौ दित्यवाहः इत्यादौ ‘पाद-पत्’, ‘वसोः संप्रसारणम्’, ‘वाह ऊट्’ इत्यादयो मा भूवन्निति

Bālamanoramā

यचि भम् - भसंज्ञया पदसंज्ञाबाधान्न जश्त्वमिति समाधातुं भसंज्ञासूत्रमाह — यचि भं । य्च अश्चेति समाहाद्वन्द्वः ।स्वादिष्वसर्वनामस्थाने॑ इत्यनुवृत्तंयची॑त्यनेन विशेष्यते ।यस्मिन्विधि॑रिति तदादिविधिः । तदाह — यकारादिष्वित्यादिना । एवंच दत्-असित्यत्र 'दत्' इत्यस्य भसंज्ञया पदसंज्ञाबाधान्न जश्त्वमिति भावः । ननु पदभसंज्ञयोरिह समावेशः कुतो न स्यात् । नच॒विप्रतिषेधे परं कार्य॑मिति परैव भसंज्ञा भवतीति वाच्यं, विरोध हि विप्रतिषेधः ।

yaci bham — In order to resolve [the objection just raised] — namely that by the bha-designation the pada-designation is blocked, so there is no jaśtva — he states the bha-designation sūtra "yaci bham." "yac" is a samāhāra-dvandva of "y" (y-kāra) and "ac"; [in the locative, yaci]. The carried-forward (anuvṛtti) "svādiṣv asarvanāmasthāne" [A 1.4.17] is qualified by "yaci." By "yasmin vidhiḥ [tadādāv algrahaṇe]" this is a tadādi-vidhi [the rule applies to affixes beginning with y or ac]. He states this by "beginning with y-kāra…" etc. And thus, in "dat-as," for "dat" the bha-designation blocks the pada-designation, so there is no jaśtva — this is the point. Objection: Why should there not be here a co-application (samāveśa) of both the pada- and bha-designations? — And it should not be said [in reply] that, by "vipratiṣedhe paraṃ kāryam" [A 1.4.2], it is the later (para) designation, bha, alone that takes effect; for vipratiṣedha is [by definition] conflict (virodha)…

translator notes

textual The block ends mid-argument at "virodho hi vipratiṣedhaḥ" ("for vipratiṣedha is conflict"); the completion of the response (establishing that pada and bha genuinely conflict, so bha alone applies) is not contained in this block.

SK 232 · A 1.4.1एकसंज्ञाधिकारः

आ कडारादेका संज्ञा ॥ २३२ ॥

ā kaḍārādekā saṃjñā

ā kaḍārād ekā saṃjñā — From here up to [the sūtra] 'kaḍārāḥ karmadhāraye' [A 2.2.38], [one item receives] only a single (ekā) designation (saṃjñā) — namely the one that is later (para) or scopeless (anavakāśa).

Rule. A heading: from here up to the sūtra kaḍārāḥ karmadhāraye (A 2.2.38), one item receives only one name — the name given by the later rule, or the name that would otherwise have no scope. bha (SK 231) is later than pada (SK 230); so before a vowel-initial ending like śas the stem is a bha and not a pada, and pada operations such as jaśtva do not touch it.

Example.

dat + śas → dat is a bha only, not a pada → no jaśtva → dataḥ (accusative plural); likewise datā (instrumental singular).

dat + bhyām → here dat is a pada → jaśtva → dadbhyām.

mās + śas → māsaḥ (accusative plural); māsā (instrumental singular).

mās + bhyām → mās is a pada → its final s becomes ru (SK 162), the r becomes y before the voiced bh (SK 167), and the y is dropped (SK 171) → mābhyām; likewise mābhiḥ.

Siddhānta-kaumudī

इत ऊर्ध्वं कडाराः कर्मधारये इत्यतः प्रागेकस्यैकैव संज्ञा ज्ञेया । या पराऽनवकाशा च । तेन शसादावचि भसंज्ञैव न पदत्वम् । अतो जश्त्वं न । दतः । दता । जश्त्वम् । दद्भ्यामित्यादि । मासः । मासा । भ्यामि रुत्वे यत्वे च यलोपः । माभ्याम् । माभिरित्यादि ॥

From here onward, up to [but not including] "kaḍārāḥ karmadhāraye" [A 2.2.38], only one single designation (saṃjñā) is to be known for one [item] — namely the one that is later (para) and [the one that is] scopeless (anavakāśa). By that rule, before a vowel-initial [ending] such as śas etc., there is only the bha designation, not pada-hood; hence there is no jaśtva. [Examples of bha-forms:] dataḥ, datā. [Where jaśtva does apply:] jaśtva — dadbhyām, etc. [Then the word māsa:] māsaḥ, māsā. Before bhyām there is rutva, then yatva (r → y), and then elision of that y (ya-lopa): mābhyām, mābhiḥ, etc.

Tattvabodhinī

NSP p. 64

—आ कडारा—। इह ‘प्राकडारात्समासः’ इत्यस्य नावधित्वं व्याप्तिन्यायात् । ‘तत्पुरुषो द्विगुरुश्च’ इति लिङ्गाच्च । संज्ञाद्वयसमावेशार्थं हि तत्र चकारः । तदाह—कडाराः कर्मधारय इत्यत इति ॥—एकस्यैकैव संज्ञेति । उभयोः सावकाशत्वे ‘विप्रतिषेधे परम्’ इति परैव गृह्यते निरवकाशत्वे तु सैव ॥ तत्र परस्या उदाहरणं धनुषा विध्यतीति । अत्र शराणामपायं प्रत्यवधिभूतस्यैव धनुषो व्यधनं प्रति साधकत्वमित्युभयप्रसङ्गे परत्वात्करणसंज्ञां अपादानसंज्ञा वाधते ॥ निरवकाशायाः पूर्वस्यास्तूदाहरणं ‘भवतष्टवच्छसौ’ भवदीय इति । अत्र हि ‘सिति च’ इति पदसंज्ञा परामपि भसंज्ञां वाधते, निरवकाशत्वात् । तेन तकारस्य जश्त्वं भवति । प्रकृते तु परा अनवकाशा भसंज्ञा पदसंज्ञां वाधते इति शसादावपि सैव ग्रहीतुमुचितेत्याशयेनाह—या परेत्यादि ॥—यलोप इति । ‘हलि सर्वेषाम्’ इत्यनेन । ‘लोपो व्योर्वलि’ इति तु न प्रवर्तते यत्वस्यासिद्धत्वात्

Bālamanoramā

आ कडारादेका संज्ञा - नह्यत्र द्वयोरपि संज्ञयोः समावेसे विरोधोऽस्ति, तव्यत्तव्यानीयरादौ कृत्कृत्यप्रत्ययादिसंज्ञासमावेशदर्शनादित्यत आह-आ कडारा । आङ्मर्यादायामित्याह — कडाराः कर्मधारये इति । आङिह नाभिविधौ । कडारशब्दस्यापि प्रवेशे प्रयोजनाऽभावात् ।प्राक्कडारा॑दिति कडारशब्दस्तु नोत्तरावधिः । 'कडाराः कर्मधारये' इति कडारशब्दस्य उत्तरावधित्वेऽधिकलाभात् ।प्राक्कडारादित्युत्तरं तत्पुरुषः द्विगुश्चेति चकाराच्च । संज्ञाद्वयसमावेशषार्थो हि चकारः । तत्रैकसंज्ञाया नियमाऽप्रवृत्तौ किं तेन । नन्वस्त्विह एकैव संज्ञा, तथापि विनिगमनाविरहाद्भसंज्ञैवेति कुतो लाभः । तत्राह — या परेत्यादि । विरोधाऽभावेन विप्रतिषेधसूत्रस्य सामान्याद्विशेषबलीयस्त्वस्य चाऽप्रवृत्तावपि परत्वनिरवकाशत्वयोरन्यत्र बलवत्त्वेन दृष्टत्वादिहापि ताभ्यां व्यवश्ता युज्यते इति भावः । द्वयोः सावकाशयोः परा संज्ञा बलवती । अन्यतरस्या निरवकाशत्वे तु सैवेति बोध्यम् । तत्र परा यथा — ॒धनुषा शरैर्विध्यती॑त्यत्र शराणां विश्लेषं प्रत्यवधिभूतस्यैव धनुषा व्यधनं प्रति साधकतमत्वादपादानत्वे करणत्वे च प्राप्ते परा करणसंज्ञैव भवति । अनवकाशा यथाअततक्षदिति । अत्र तकारादकारस्य 'संयोगे गुरु' इति गुरुसंज्ञैवाऽनवलकाशत्वाद्भवति, नतु लघुसंज्ञा । तस्या असंयोगे परे चरितार्थत्वात् । अतः सन्वल्लघुनीति तत्र न प्रवर्तते । तेनेति । अनवकाशत्वेनेत्यर्थः । अत इति । पदत्वाऽभावाज्जश्त्वं नेत्यर्थः । जश्त्वमिति । दत्-भ्यामिति स्थितेस्वादिष्वसर्वनामस्थाने॑ इति पदान्तत्वात् । 'झलां जशोऽन्ते' इति जश्त्वमित्यर्थः । इत्यादीति । दद्भिः दते इत्यादिरादिशब्दार्थः । 'खरि च' इति चर्त्वे-दत्सु । पक्षे रामवत् । मास इति । मासशब्दस्य शसि 'पद्दन्न' इति मासित्यादेशे रूपम् । मासेति तृतीयैकवचनम् । रुत्व इति । मास्-भ्याम् इति स्थिते स्वादिष्विति पदत्वात् 'ससजुषोः' इति रुः । 'भोभगो' इति तस्य यकारेहलि सर्वेषा॑मिति तस्य लोपे माभ्यां॑माभि॑रिति रूपमित्यर्थः । इत्यादीति । 'माब्यः' इत्यादिरादिशब्दार्थः । मास्-सु इति स्थिते रुत्वे 'खरवसानयोः' इति विसर्गे 'वा शरि' इति सत्वविकल्पः । मास्सु-माःसु ।

ā kaḍārād ekā saṃjñā — Objection: there is no contradiction (virodha) in the co-occurrence (samāveśa) here of both designations, since one observes the co-occurrence of the designations kṛt, kṛtya, [affix], etc. in [affixes] such as tavya, tavyānīya, ra, etc. To answer this he says "ā kaḍārāt." That "ā" is used in the sense of a limit (maryādā), and he states the limit with "kaḍārāḥ karmadhāraye." The "ā" here is not in the inclusive sense (abhividhi), because there is no purpose in including the word "kaḍāra" [i.e. the sūtra 2.2.38] itself within the scope. And although there is an adhikāra "prāk kaḍārāt," the word "kaḍāra" [there] is not itself the upper limit; for more is gained by taking the word "kaḍāra" of "kaḍārāḥ karmadhāraye" as the upper limit. Following "prāk kaḍārāt" [come] the tatpuruṣa and, by the word "ca," the dvigu [sections]. For the "ca" [in "kaḍārāḥ karmadhāraye"] serves [to allow] the co-occurrence of two designations; since in that [kaḍāra section] the restriction of a single designation does not operate, [the "ca" is meaningful there].

Objection: granted there is only one designation here; still, in the absence of a decisive ground (vinigamanā-viraha), whence is it obtained that it is precisely the bha designation? To that he says "yā parā" etc. The idea: even though, owing to the absence of contradiction, neither the vipratiṣedha sūtra ["vipratiṣedhe paraṃ kāryam," A 1.4.2] nor the principle that the specific (viśeṣa) is stronger than the general (sāmānya) operates here, still, since posteriority (paratva) and scopelessness (niravakāśatva) are seen to be strong (balavat) elsewhere, here too a determination by those two is appropriate. Of two designations both having scope (sāvakāśa), the later (parā) is stronger; but if one of them is scopeless (niravakāśa), that very one prevails — so it is to be understood.

An example of "later": in "dhanuṣā śarair vidhyati" (he pierces with arrows by the bow), since the bow, being the limit (avadhi) for the separation (viśleṣa) of the arrows and being the most effective means (sādhakatama) with respect to the piercing, has both apādāna-hood and karaṇa-hood presented to it, the later designation — karaṇa — alone results. An example of "scopeless": "atatakṣat." Here, for the a-kāra adjoining the ta-kāra, the guru designation, by "saṃyoge guru" [A 1.4.11], alone applies, owing to its scopelessness — not the laghu designation; because the [laghu designation] is already fulfilled (caritārtha) when a non-conjunct (asaṃyoga) follows. Hence "sanval laghuni" [A 7.4.93] does not operate there.

"tena" (by that): the meaning is "by scopelessness." "ataḥ" (hence): the meaning is "there is no jaśtva because of the absence of pada-hood." "jaśtva": when "dat-bhyām" stands, because of word-finality [of the t] by "svādiṣv asarvanāmasthāne" [A 1.4.17] — [the pada designation] — there is jaśtva by "jhalāṃ jaśo 'nte" [A 8.2.39], is the meaning. "ityādi" (etc.): dadbhiḥ, dade, and so on — that is the sense of the word "ādi." By "khari ca" [A 8.4.55] there is cartva, [giving] "datsu." In the [other] option [it declines] like rāma.

"māsaḥ": the form of the word "māsa" when, before śas, the substitute "mās" is made by "pad-dan-no-mās..." [A 6.1.63] — [so māsaḥ is the accusative plural]. "māsā" is the instrumental singular. "rutva": when "mās-bhyām" stands, because of pada-hood by "svādiṣu..." [A 1.4.17], there is ru by "sasajuṣo [ruḥ]" [A 8.2.66]; by "bho-bhago- agho-apūrvasya yo 'śi" [A 8.3.17] there is ya for that ru, then by "hali sarveṣām" [A 8.3.22] elision of that y — [yielding] the forms "mābhyām," "mābhiḥ," is the meaning. "ityādi": "mābhyaḥ" etc. — that is the sense of "ādi." When "mās-su" stands, [there is] ru, then visarga by "kharavasānayoḥ" [A 8.3.15], then optional satva (s) by "vā śari" [A 8.3.36]: mās-su / māḥ-su.

SK 233 · A 6.4.129भाधिकारः

भस्य ॥ २३३ ॥

bhasya

bhasya — 6.4.129. Of that which is termed bha. This is a governing heading (adhikāra): the operations taught from here onward apply to an aṅga bearing the saṃjñā bha.

Rule. "Of a bha." A heading: the operations that follow are of a bha — they apply to an aṅga that bears that name.

Example.

allopo 'naḥ (SK 234) → read under this heading: "of a bha, the a of an is dropped".

Siddhānta-kaumudī

अधिकारोऽयम् ॥

This is an adhikāra (a governing heading).

SK 234 · A 6.4.134V

अल्लोपोऽनः ॥ २३४ ॥

allopo'naḥ

allopo'naḥ — The a of [the sequence] an is elided [in the bha context].

Rule. The a of a stem-final an is dropped (lopa) when the stem is a bha — that is, before a non-sarvanāmasthāna ending of the su-series beginning with y or a vowel. The running example is yūṣan, the optional replacement of yūṣa from śas onward (SK 228).

Example.

yūṣan + śas → yūṣan + as → the stem is a bha → its a before n is dropped → yūṣn + as, finished at SK 235 as yūṣṇaḥ.

Siddhānta-kaumudī

अङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽन् तस्याऽकारस्य लोपः स्यात् ॥

The "an" that is a constituent of the aṅga and is followed by a svādi (sup) ending which is not a sarvanāmasthāna and which begins with y or a vowel (ya-jādi = ya, or an ac-initial) — its a-kāra is elided.

Tattvabodhinī

NSP p. 64–65

—अल्लोपोऽनः । ‘भस्य’ इत्यनेनाक्षिप्तः प्रत्ययविशेषः अङ्गं चेति द्वयमनो विशेषणम्, अन् तु अकारस्येत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे—अङ्गावयव इत्यादि । अनन्तस्य भस्याङ्गस्याकारस्य लोपः स्यादिति प्राचां व्याख्याने तक्षणेत्यादौ तकाराकारस्यापि लोपः स्यात् । भस्याङ्गस्यानोऽकारस्येति व्याख्याने तु अनसा मनसेत्यादौ स्यात् । तच्चाश्चत्यादिना अनन्तस्य भस्याङ्गस्यानोऽकारस्येति व्याख्यानेऽपि अनस्तक्षणेत्यादावतिव्याप्तिरेवेति भावः । सूत्रे तपरकरणं नञ्समासभ्रमनिवारणाय कृतमित्येके ॥ ननु प्राणितीति प्राण ततः शसादिप्रत्यये प्राणः प्राणेत्यादौ ‘अनितेः’ इति णलस्यासिद्धतया अतिप्रसङ्गः स्यादिति तद्वारणार्थेव तपरकरणमस्त्विति चेन्मैवम् । सवर्णदीर्घे कृते अन एव तत्रासत्त्वात् । न च ‘वार्णादाङ्गं वलीयः’ इति सवर्णदीर्घात्प्रागेव लोपः प्रवर्तत इति अस्त्येवान्रूपमिति वाच्यम् । तथाहि सति व्यावर्त्यालामेन तपरकरणवैयर्थ्यस्य तदवस्थलात् ॥ वस्तुतो वार्णपरिभाषेह न प्रवर्तते, युगपत्प्रवृत्तावेव वार्णादाङ्गस्य वलीयस्त्वात् । क्वापि ‘अनुनासिकस्य—’ इति दीर्घे सवर्णदीर्घात्प्रागपि अनोऽभावाच्च । तस्माद् भ्रमनिरासार्थमेव तपरकरणं न तु प्राण इत्यादावनोऽकारलोपवारणार्थमिति तेषामाशयः । वस्तुतस्तु एकदेशविकृतन्यायेन भवत्येव तत्रातिप्रसङ्ग इति तपरकरणमत्रावश्यकमेवेति नव्याः

Bālamanoramā

अल्लोपोऽनः - शसादावचि नुमभावात्प्र-अच् अस् इति स्थिते-अचः । अच इत्यन्चुधातोःअनिदिता॑मिति लुप्तनकारस्य षष्ठन्तम् । भस्येत्यधिकृतम् । 'अल्लोपो नः' इत्यतोऽल्लोप इत्यनुवर्तते । तदाह — लुप्तेति ।

allopo'naḥ — When, before śas etc. beginning with a vowel (ac), the augment num is absent, "pra-ac + as" stands. — "acaḥ" is the genitive of the añcu-root whose na-kāra has been elided by "aniditām..." (A 6.4.24). The term "bhasya" (of the bha) is the governing heading. From "allopo naḥ" the word "allopa" (elision of a) is carried forward (anuvṛtti). He states this with "lupta..." (elided).

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 65 १ पूर्वसादिति—पूर्वसान्निमित्तत्वेन आश्रितादित्यर्थः । अतएव हे गौः इत्यत्र गकारात्परस्य ‘एङ्हस्वात्’ इति संबुद्धिलोपरूपे विधौ कर्तव्ये स्थानिवद्भावो न । २ प्रसङ्गेन विचारितेऽपि । ३ प्रकारार्थमिति—प्रकारः सादृश्यं, तच्च सुध्वेन । मांस्पत्त्रनी-त्यादावपि ‘न लुमता—’ इत्यस्यानित्यत्वात्सुप्परत्वं प्रत्ययलक्षणेन बोध्यमिति वृहच्छब्देन्दुशेखरे ।

translator notes

textual This Bālamanoramā block is compressed and, as digitized, difficult to reconcile fully with the sūtra allopo'naḥ (whose a-elision targets the sequence an): the standing form is given as pra-ac + as and the glossed form as acaḥ (genitive of añcu with its nasal already dropped by A 6.4.24), which points to a derivation of a prāñc-type añc-word rather than a straightforward an-final stem. The transmitted reading is preserved and translated as given; no intermediate steps beyond those stated are supplied, per the derivational-fidelity rule.

SK 235 · A 8.4.1V

रषाभ्यां नो णः समानपदे ॥ २३५ ॥

raṣābhyāṃ no ṇaḥ samānapade

raṣābhyāṃ no ṇaḥ samānapade (8.4.1) — After r and ṣ, n becomes ṇ, when [both the conditioning r/ṣ and the n] are within one and the same pada (word).

Rule. An n standing after r or ṣ becomes ṇ, when both sounds are in the same pada. This is the base rule of retroflexion (ṇatva); SK 197, met in the rāma paradigm, extended it across intervening sounds.

Example.

yūṣn + as → ṣ directly before n, in one pada → n → ṇ → yūṣṇaḥ (accusative plural).

yūṣan + ṭā → yūṣn + ā → yūṣṇā (instrumental singular).

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji notes a second route: if the dropped a is held to count as still present for an operation on what precedes it (sthānivadbhāva), then ṣ and n are separated by that a, and the retroflexion comes instead by SK 197, which allows an aṭ to intervene. Two vārttikas say that the maxim "no sthānivadbhāva in the Tripādī" does not hold for retroflexion; scholars discuss this.

Siddhānta-kaumudī

एकपदस्थाभ्यां रेफषकाराभ्यां परस्य नस्य णः स्यात् । यूष्णः । यूष्णा । पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवद्भाव इति पक्षे त्वड्व्यवाय इत्येवात्र णत्वम् ॥

For the n following a repha (r) and a ṣakāra (ṣ) that are situated in one [and the same] pada, ṇ is substituted. [Examples:] yūṣṇaḥ (accusative pl.); yūṣṇā (instrumental sg.). — But on the view that sthānivadbhāva [applies] even in a pūrva-vidhi (an operation upon what precedes; pūrvasmād api vidhau) [the "acaḥ parasmin pūrvavidhau" 1.1.57 concept], the ṇ-substitution (ṇatva) here [comes] rather by "[the rule that permits] intervention by aṭ" (aḍvyavāya) — i.e. by aṭkupvāṅ... [8.4.2], because on that view the elided a (a sthānin) intervenes [between ṣ and n].

vārttika

पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवदिति तु इह नास्ति

(vārttika) "pūrvatrāsiddhīye na sthānivad iti tu iha nāsti" — But [the maxim] "there is no sthānivadbhāva [for a rule] in the pūrvatrāsiddha section (tripādī)" does not hold here.

(वार्तिकम्) ।

(vārttika-label) [The foregoing is a vārttika.]

vārttika

तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेष्विति निषेधात्

(vārttika) "tasya doṣaḥ saṃyogādilopa-latva-ṇatveṣu iti niṣedhāt" — because of the prohibition "its fault (doṣa) [appears] in [the cases of] saṃyogādilopa (elision of the first member of a conjunct), latva (l-substitution), and ṇatva (ṇ-substitution)": that is, the maxim "pūrvatrāsiddhīye na sthānivat" is itself set aside (does not operate) in these three cases.

(वार्तिकम्) ॥

(vārttika-label) [The foregoing is a vārttika.]

Tattvabodhinī

NSP p. 65

—रषाभ्यां नो णः—। अत्र ‘अपदान्तस्य मूर्धन्यः’ इत्यनुवर्त्य णप्रहणं ‘पदान्तस्य’ इति सूत्रं च भाष्ये प्रत्याख्यातम् ॥—समानपदे इति । निमित्तनिमित्तिनोरपदस्थलासंभवात्पदे इतीयतैव सामर्थ्यादेकपदत्वे लब्धे समानग्रहणं यत्समानमेव पदं निमित्तवत्पदभिन्नपदस्थलाभाववदिति यावत्, तत्र यथा स्यादित्येतदर्थम् । तेन समासे रामनाम गम्भर्वगानं इत्यादौ न भवति । तत्र हि नकारस्यैकपदवृत्तित्वेऽपि निमित्तवत्पदभिन्नपदस्थलात् । भवति हि यूष्ण इत्यादौ णलम् । निमित्तवत्पदभिन्नपदलाभाववद्वृत्तिलान्नकारस्य । मातृभोगीण इत्यादावपि नस्य णलं भवत्येव, प्रत्ययवृत्तित्वेऽपि निमित्तवत्पदभिन्नपदवृत्तिलाभावात् । एतेन समानग्रहणमखण्डपदलाभार्थमिति व्याख्याय रामनामेत्यादावतिप्रसङ्गे निवारितेऽपि मातृभोगीण इत्यादावव्याप्तिः स्यादेवेति केषांचिदुक्तिः परास्ता । उक्तरीत्या त्वव्याप्तिशङ्काया निरस्तलात् ॥—यूष्ण इति । यूषो मण्डः । ‘मुद्गामलक-यूषस्तु भेदी दीपनपाचनः’ इति दर्शनात् ॥—पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवदिति । एतच्च न्यायसिद्धम् । त्रिपाद्या असिद्धत्वेन तत्रत्ये कर्तव्ये ‘अचः परस्मिन्’ इत्यतिदेशस्याप्रवृत्तेः ॥—तस्येति । तस्य पूर्वत्रासिद्धे नेत्यस्य । तथाच स्थलत्रये स्थानिवद्भावो वक्तव्य इत्यर्थः । संयोगादिलोपे चक्रयत्र । इह ‘अचः परस्मिन्—’ इति यणादेशस्य स्थानिवत्त्वात् ‘स्कोः—’ इति कलोपो न । लत्वे निगाल्यते । अत्र णिलोपस्य स्थानिवत्त्वात् ‘अचि विभाषा’ इति लत्वम् । णत्वे माषवपनी । इह ‘यस्येति च’ इत्यल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेन नकारस्य प्रातिपदिकान्तलाभावाण्णत्वं न । ननु गर्गभगिनीत्यत्रेव माषवपनीत्यत्रापि णत्वप्राप्तिर्नास्त्येव । उत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तदन्तस्येति वक्ष्यमाणलात् । अत्राहुः—‘साधनकृता’ इति त्युडन्तेन समासे पश्चान्डीपि ‘यस्येति च’ इत्यल्लोपे कृते नकारस्योत्तरपदान्तलाण्णत्वप्राप्तिरस्त्येवेति ॥ स्यादेतत् । यूष्ण इत्यादौ ‘रषाभ्याम्—’ इत्यस्य नोपयोगः, ष्टुत्वेनैव रूपसिद्धेः । अतएव च षग्रहणमुत्तरार्थमित्याकरे स्थितमिति चेत् । उच्यते । उत्तरार्थतयापीह षग्रहणं स्थितं, ततश्च यूष्णः पुष्णातीत्यादौ ‘रषाभ्याम्’ इति णलस्य प्रवृत्तिः केन वार्यताम् । ष्टुत्वेनेति चेन्न । तस्यासिद्धलात् । न च वचनप्रामाण्यात्सिद्धलं शङ्कयम्, पुष्टः पुष्टिः षष्ठः इत्यादौ चरितार्थलात् । नस्य षयोगे ण इत्यंशोऽचरितार्थ इति चेन्न । तस्य पृथगनुक्तेः, इह षात्परस्येत्युक्तिरप्यचरितार्थेत्यस्यापि तुल्यत्वाच्च । एवमप्युत्तरार्थं षग्रहणमित्याकरो विरुध्यत इति चेन्न । आकरेऽपीह षग्रहणं विना पुष्णातीत्यादिलक्ष्यस्यासिद्धिर्नास्तीत्येतावदभिप्रेतं, न तु पुष्णातीत्यादौ ‘रषाभ्याम्—’ इत्यस्याप्रवृत्तिरिति

Bālamanoramā

रषाभ्यां नो णः समानपदे - रषाभ्याम् । रषाभ्यामिति दिग्योगे पञ्चमी । परस्येत्यध्याहार्यम् । समानशब्द एकपर्यायः । यथा - समानग्रामा वयमिति । आधारसप्तमीबलात् विद्यमानाभ्यामिति लभ्यते । न इति षष्ठी । तदाह - एकपदस्थाभ्यामिति । एकत्वं चेहाखण्डत्वं विवक्षितं, पदे इत्येतावतैव सिद्धे समानग्रहणसामर्थ्यात् । अन्यथा रामनामेत्यादौ 'अट्कुप्वाङ्' इति णत्वापत्तिः । एतस्यैव समानपदशब्दस्य तत्राप्यनुवृत्तेः । 'मातृभोगीणः' इत्यत्र णत्वं तु तद्धिताधिकारे वक्ष्यते । यूष्ण इति । शसि रूपम् । यूष्णेति । तृतीयैकवचनम् । नचाल्लोपस्य स्थानिवद्भावान्नकारस्य षात्परत्वं नेति शङ्क्यं,रषाभ्यामिति षात्परस्य हि नस्य णत्वे कर्तव्येऽल्लोपस्य स्थानिवद्भावो नापेक्षितः । किंतु णत्वाभावे तदपेक्षा । णत्वाभावश्चाशास्त्रीयत्वान्नातिदेश्यः । स्थानिनि सति यत्कार्यं भवति तदेव हि स्थानिवत्सूत्रेणातिदिश्यते । स्थानिनि सति यन्न भवति तदादेशेऽपि न भवतीत्येवं कार्याभावस्त्वशास्त्रीयत्वान्नातिदिश्यते इति स्थानिवत्सूत्रेऽवोचाम । यद्यप्यचः परस्मिन्नित्यत्राशास्त्रीयः कार्याभावोऽप्यतिदिश्यत इत्यभ्यधायि, तथापि नेह तस्यापि सूत्रस्य प्रवृत्तिरिति । स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टस्यैव विधौ तत्प्रवृत्तेः । इह चाल्लोपस्थानिभूतादकारात्परस्यैव णत्वविधानादिति भावः । नन्वचः परस्मिन्निति सूत्रे स्थानिभूतादचः पूर्वस्मात्परस्य विधावजादेशः स्थानिवदिति पक्षोऽपि भाष्ये स्थितः । एवञ्चात्र लोपादेशस्थानिभूतादकारात्पूर्वो यः षकारस्तस्मात्परस्य नकारस्य णत्वविधौ लोपस्य स्थानिवद्भावे सत्यकारेण व्यवधानात्षात्परत्वाऽभावात्कथं णत्वमित्यत आह — पूर्वस्मादिति । पक्षे त्वित्यादिनाऽस्य पक्षस्याऽनित्यत्वं सूचितम् । अत एव प्रविगणय्येति भाष्ये प्रयुक्तं सङ्गच्छते । चुरादौ 'गण सङ्ख्याने' इत्यदन्तो धातुः । णिच् । अतो लोपः । अल्लोपस्य स्थानिवद्भावात् अत उपधायाः अ° 7.2.116 इति वृद्धिर्न । ण्यन्तात्क्त्वो ल्यपि णिलोपं बाधित्वा ,ल्यपि लघुपूर्वात् अ° 6.4.56 इति णेरयादेशः । पूर्वस्मात्परस्य विधौ स्थानिवद्भावस्य नित्यत्वे इह ल्यपि लघुपूर्वादिति णेरयादेशो न स्यात् । लोपस्थानिभूतादतः पूर्वस्मात्परस्य णेरयादेशविधावल्लोपस्य स्थानिवद्भावे सति अता व्यवहितत्वेन णेर्लघुपूर्वाण्णकारात्परत्वाऽभावात् । तस्मादचः परस्मिन्नित्यत्र पूर्वस्मात्परस्य विधौ स्थानिवद्भावस्याऽनित्यत्वं विज्ञायते । एवं च गोशब्दात्संबुद्धौ ओतो णित्त्वे वृद्धौ हे गौरिति सिध्यति । अन्यथा औकारस्य स्थानिभूतादोकारात्पूर्वो यो गकारस्तस्मात्परस्याः सम्बुद्धेर्लोपविधौ स्थानिवद्भावे ओकारादेङः परत्वात्सम्बुद्धिलोपः स्यादिति शब्देन्दुशेखरे स्पष्टम् । अड्व्यवाये इत्येवेति । अट्कुप्वाङिति सूत्रेणैवेत्यर्थः । षादव्यवहितपरस्य नस्य णत्वविधावुदाहरणं तु — पुष्णातीत्यादि बोध्यम् । वस्तुतस्तु तत्रापि ष्टुत्वेनैव सिद्धे षग्रहणमुत्तरार्थमिति स्पष्टमाकरे । नन्वल्लोपस्य णत्वे कर्तव्ये कथं स्थानिवद्भावः, पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदिति निषेधात् । णत्वस्य पूर्वत्रासिद्धीयत्वादित्यत आह — पूर्वत्रेति । संयोगादिलोपे लत्वे च कर्तव्ये, तस्य=पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदित्यस्य, दोषः=बाधः । अप्रवृत्तिरिति यावत् । सयोगादिलोपे यथा - चक्र्यत्र । इह 'अचः परस्मिन्' इति यणादेशस्य स्थानिवद्भावात्स्कोः संयोगाद्योरिति ककारलोपो न । लत्वे यथा - निगाल्यते । अत्र णिलोपस्य स्थानिवत्त्वात् अचि विभाषा अ° 8.2.21 इति लत्वम् । णत्वे यथा - माषवपनी । वपतेर्ल्युट्, अनादेशः, उगित्त्वान्ङीप्, यस्येति च अ° 6.4.148 इति नकारादकारस्य लोपः । इह अकारलोपस्य स्थानिवत्त्वेन नकारस्य प्रातिपदिकान्तत्वाऽभावात् प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च अ° 8.4.11 इति णत्वं न । यूषन्-भ्यामिति स्थिते ।

raṣābhyāṃ no ṇaḥ samānapade — raṣābhyām. "raṣābhyām" is an ablative (pañcamī) in the sense of direction/relation (dig-yoga) [marking what follows r/ṣ]. "parasya" (of what follows) must be supplied (adhyāhāra). The word "samāna" is synonymous with "eka" (one, same) — as in "samāna-grāmā vayam" ("we are of the same village"). By force of the locative of location (ādhāra-saptamī) [in "samānapade"], the sense "both [r and ṣ] being present [in the same pada]" is obtained. "naḥ" (of n) is a genitive (ṣaṣṭhī). This he states with "ekapadasthābhyām" (by [r and ṣ] situated in one pada).

And here "oneness" (ekatva) is intended in the sense of indivisibility/unity (akhaṇḍatva); for since [the requirement] would already be established by saying merely "pade" (in a pada), the mention of "samāna" has [special] force [to convey akhaṇḍatva]. Otherwise, in [a compound such as] "rāma-nāma" and the like, there would arise the wrong result of ṇatva by "aṭkupvāṅ..." [8.4.2] — since this very word "samānapada" is carried forward (anuvṛtti) there too [into 8.4.2]. As for the ṇatva in "mātṛbhogīṇaḥ," that will be stated [later] in the taddhita section (adhikāra).

On yūṣṇaḥ: the form before śas (accusative pl.). On yūṣṇā: the instrumental singular (tṛtīyā ekavacana). — Nor should it be doubted (śaṅkā) that, because of the sthānivadbhāva of the a-elision (allopa), the n does not [immediately] follow ṣ [so that ṇatva would fail]. For: when ṇatva of the n that follows ṣ is to be done by "raṣābhyām...," the sthānivadbhāva of the allopa is not required; rather, it is the ABSENCE of ṇatva that would require it. And an absence of ṇatva, being non-scriptural (aśāstrīya), is not something extended (atideśya) [by the sthānivat rule]. For it is only an operation (kārya) obtaining when the sthānin (original) is present that is extended [to the substitute] by the sthānivat sūtra (sthānivad ādeśo 'nalvidhau, 1.1.56); whereas [the notion] "what does not obtain when the sthānin is present, does not obtain for its substitute either" — such an absence of operation, being non-scriptural, is NOT extended: this we stated at the sthānivat sūtra.

Although at "acaḥ parasmin pūrvavidhau" [1.1.57] it was said that even a non-scriptural absence of operation is extended, still, that sūtra too does not operate here; for it operates only in an operation upon what is seen as PRECEDING (pūrva) the sthānin vowel (ac), whereas here the ṇatva is ordained upon what FOLLOWS (para) the a that is the sthānin of the allopa. This is the sense. — Objection: In the sūtra "acaḥ parasmin..." there also stands, in the Bhāṣya, the view (pakṣa) that an ac-substitute is sthānivat in an operation upon what follows from that which precedes the sthānin vowel. On that view, then, here — for the ṣ that precedes the a which is the sthānin of the elision-substitute (lopa-ādeśa), and the n which follows that ṣ — in the operation of ṇatva of that n, if the sthānivadbhāva of the lopa obtains, there is intervention by the a, and so, there being no immediate following-after-ṣ (ṣāt paratva), how can ṇatva [arise]? To this he says "pūrvasmād api..." [in the mūla].

By [the words] "pakṣe tu..." the non-constancy (anityatva) of this view is indicated. For that very reason the use of "pravigaṇayya" ("having reckoned up") in the Bhāṣya is coherent. [Demonstration of that anityatva:] In the curādi [class], "gaṇa saṅkhyāne" (√gaṇ "to count") is an a-final root (adanta). Add ṇic [causative]. By "ato lopaḥ" [6.4.48], the a is elided [before ṇic]. Because of the sthānivadbhāva of the a-elision (allopa) [which keeps the base counting as "gaṇa," whose penultimate is ṇ, not a], vṛddhi by ata upadhāyāḥ [A 7.2.116] does NOT occur. [Again:] from the causative stem (ṇyanta), when ktvā is replaced by lyap, setting aside ṇi-elision, there is the substitution "ay" for ṇi by lyapi laghupūrvāt [A 6.4.56]. Were the sthānivadbhāva in an operation upon what follows from what precedes constant (nitya), then here the "ay"-substitution for ṇi by "lyapi laghupūrvāt" would NOT occur — because, if the sthānivadbhāva of the a-elision obtained, the intervening a would separate the ṇi from the light-preceded ṇ [and it would not count as immediately following]. Therefore, at "acaḥ parasmin...," the non-constancy (anityatva) of sthānivadbhāva in an operation upon what follows from what precedes is understood. And thus, from the word "go," in the vocative (sambuddhi), by the ṇit-status [of the au-substitute] and hence vṛddhi, "he gauḥ" is established. Otherwise — for the g that precedes the o which is the sthānin of the au-substitute, and the sambuddhi (su) that follows that g — in the operation of elision of the sambuddhi, if the sthānivadbhāva [of o] obtained, then, [the sambuddhi] following an eṅ (o), there would be elision of the sambuddhi [by eṅhrasvāt sambuddheḥ, 6.1.69, giving the wrong "he go"]. So it is stated clearly in the Śabdenduśekhara.

On "aḍvyavāye ityeva": the meaning is "by the sūtra aṭkupvāṅ... [8.4.2] alone." As for an example of ṇatva of an n that immediately follows ṣ without intervention (avyavahita), "puṣṇāti" and the like should be understood. But in truth, even there [in puṣṇāti], since [ṇatva] is already established by ṣṭutva, the mention of "ṣa" [in the sūtra] is for the sake of the following rule (uttarārtha) — as is clear in the source-text (ākara). — Objection: When ṇatva is to be done, how [can there even be] sthānivadbhāva of the allopa, given the prohibition "pūrvatrāsiddhe na sthānivat" (there is no sthānivadbhāva [for a rule] in the pūrvatrāsiddha section)?— since ṇatva belongs to the pūrvatrāsiddha domain (pūrvatrāsiddhīya). To this he says "pūrvatra..." [the vārttika]. When saṃyogādilopa (elision of the first member of a conjunct) and latva (l-substitution) are to be done, the "doṣa" of that [maxim] — i.e. of "pūrvatrāsiddhe na sthānivat" — means its bādha (setting-aside), that is, its non-operation (apravṛtti).

In saṃyogādilopa, for example: "cakry atra." Here, because of the sthānivadbhāva of the yaṇ-substitute [obtained] by "acaḥ parasmin..." [1.1.57], the elision of the k by "skoḥ saṃyogādyoḥ..." [8.2.29] does NOT [occur]. In latva, for example: "nigālyate." Here, because of the sthānivadbhāva of the ṇi-elision (ṇilopa), the l-substitution by aci vibhāṣā [A 8.2.21] [occurs]. In ṇatva, for example: "māṣavapanī." From √vap [with] lyuṭ; the "ana" substitute [for lyuṭ]; because [the stem] has the it-marker u (ugit), ṅīp [feminine]; by yasyeti ca [A 6.4.148], elision of the a after the n. Here, because of the sthānivadbhāva of the a-elision, the n is NOT [treated as] prātipadika-final, and so ṇatva by prātipadikāntanumvibhaktiṣu ca [A 8.4.11] does NOT [occur].

When "yūṣan-bhyām" [instrumental/dative/ablative dual] stands, [the discussion continues in the following unit].

translator notes

textual Devanāgarī source carries stray Vedic-accent marks as quotation delimiters throughout; rendered as ordinary quotations. Bracketed cross-references (e.g. [7.2.116]) are the source's own [[a.p.n]] anchors, rendered as A-sūtra numbers.

SK 236 · A 8.2.7V

नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य ॥ २३६ ॥

nalopaḥ prātipadikāntasya

nalopaḥ prātipadikāntasya — 8.2.7 — The final na-kāra of a pada that is [a pada by being] the end of a prātipadika undergoes elision (lopa).

Rule. The final n of a pada that is the end of a prātipadika is dropped. Before bhyām, bhis and bhyas the stem yūṣan is a pada (SK 230), so its n goes.

Example.

yūṣan + bhyām → yūṣan is a pada → its final n is dropped → yūṣabhyām; likewise yūṣabhiḥ, yūṣabhyaḥ.

Applies when / blocked by. This rule lies in the Tripādī and is asiddha for the earlier rules (SK 12). So although the stem now ends in a, the lengthening of SK 202, the e of SK 205 and the ais of SK 203 do not see that a and do not apply: yūṣabhyām, not yūṣābhyām; yūṣabhiḥ, not yūṣaiḥ; yūṣabhyaḥ, not yūṣebhyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

नेति प्रातिपदिकेति च लुप्तषष्ठीके पदे । प्रातिपदिकसंज्ञकं यत्पदं तदन्तस्य नकारस्य लोपः स्यात् । नलोपस्याऽसिद्धत्वाद्दीर्घत्वमेत्वमैस्त्वं च न । यूषभ्याम् । यूषभिः । यूषभ्य इत्यादि ॥

"na" and "prātipadika" are [each] a word (pada) with an elided genitive ending (lupta-ṣaṣṭhīka). The na-kāra at the end of a pada that is designated a prātipadika undergoes elision (lopa). Because the na-lopa is [treated as] not-having-taken- effect (asiddha) [being in the tripādī], the lengthening (dīrghatva), the e-substitution (etva), and the ais-substitution (aistva) do not [apply]. Thus: yūṣabhyām, yūṣabhiḥ, yūṣabhyaḥ, etc. [not yūṣābhyām, yūṣaiḥ, yūṣebhyaḥ].

Tattvabodhinī

NSP p. 65

—नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य ॥—लुप्तषष्ठीके इति । सौत्रत्वात् । न तु षष्ठीतत्सुखौ, पूर्वपदे सापेक्षत्वेन समासासंभवात् । प्रातिपदिकस्य पदविशेषणलाच्चेति भावः ॥—तदन्तस्येति । षष्ठीतत्सुखोऽयम् । तस्य प्रातिपदिकसंह्नकपदस्य अन्तो यो नकारस्तस्येत्यर्थः । यदि तु प्रातिपदिकेत्यनेनापि पदं विशेष्यते तदा विशेषणेन तदन्तविधौ सौत्रमन्तग्रहणं शक्यमकर्तुमिति मनोरमायां स्थितम् ॥ प्रातिपदिकेति किम् । अहन् । पदमिति किम् । राजानौ । राजानः

Bālamanoramā

नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य - न लोपः । 'न' इति स्थानषष्ठन्तं पृथक्पदम् । आर्षः षष्टआ लुक् । नकारस्य लोपः स्यादित्यर्थः । अन्तस्येति नकारस्य विशेषणम् । अत एव च नस्य विशेषणसापेक्षत्वाल्लोपशब्देन समासो न भवति, असामर्थ्यात् । कस्यान्त इत्यपेक्षायां पदस्येत्यधिकृतमवयवष्ठन्तमन्वेति - पदस्य योऽयमन्तावयवस्तस्य नकारस्य लोप इति । कीदृशं पदमित्यपेक्षायां प्रातिपदिकेति लुप्तषष्ठन्तमन्वेति । प्रातिपदिकसंज्ञकं यत् पदं तस्य योऽयमन्तावयवो नकारस्तस्यः लोपः स्यादिति । अत एव प्रातिपदिकान्तस्येति न समस्तमेकं पदम् । तस्य पदशब्देनान्वितत्वेनाऽन्तशब्देनाऽसामर्थ्यात् । तदाह-नेति प्रातिपदिकेति च लुप्तेति । तदन्तस्येति । तस्य पदस्य अन्तावयवो यो नककारस्तस्येत्यर्थः । प्रातिपदिकग्रहणं किम् । अहन् । तिङन्तस्य न भवति । पदग्रहणं किम् । अहन् । तिङन्तस्य न भवति । पदग्रहणं किम् । राजानौ । ननु नलोपे सति यूषभ्यामित्यत्रसुपि चे॑दीर्घः स्यात् । यूषभिरित्यत्रअतो भिस ऐ॑सिति ऐसादेशः स्यात् । 'यूषभ्य' इत्यत्रबहुवचने झल्ये॑दित्येत्वं स्यादित्यत आह-नलोपस्यासिद्धत्वादिति । इत्यादीति । यूष्णे यूष्णः । यूष्णोः यूष्णामिति आदिशब्दार्थः । य#ऊषन्-ङि इति स्तिते अल्लोपोऽन इति नित्येऽल्लोपे प्राप्ते- ।

nalopaḥ prātipadikāntasya — "na lopaḥ": "na" is a separate word (pṛthak pada), being the genitive of the substituend/locus (sthāna-ṣaṣṭhī, "in place of n"); the elision (luk) of its genitive is a peculiarity of the sage (ārṣa). The meaning is "the na-kāra undergoes lopa." "antasya" is a qualifier of "na-kāra" [i.e. the final na-kāra]. And for this very reason, because "na" is dependent on a qualifier (viśeṣaṇa-sāpekṣa), it does not form a compound with the word "lopa," owing to lack of syntactic capacity (asāmarthya). To the query "the end of what?" the governing term "padasya" [8.1.16], as a partitive genitive, is construed: "the na-kāra which is the final member (anta-avayava) of a pada undergoes lopa." To the query "what kind of pada?" the word "prātipadika," with elided genitive ending (lupta-ṣaṣṭhy-anta), is construed: "the na-kāra which is the final member of a pada designated a prātipadika undergoes lopa." For this very reason, "prātipadikāntasya" is not a single compounded word, because — since [prātipadika] is already construed with the word "pada" — it lacks the capacity (asāmarthya) [to compound] with the word "anta." This he (the SK) states with "na iti, prātipadika iti ca lupta[ṣaṣṭhīke]…". [On] "tadantasya": meaning "of that na-kāra which is the final member of that pada."

What is the purpose of mentioning "prātipadika"? [Counter-example:] "ahan" — [the na-lopa] does not apply to that which ends in a tiṅ [a finite verb]. What is the purpose of mentioning "pada"? [Counter-example:] "rājānau" [here rājan is not pada-final, so its n is not elided]. Objection: When na-lopa has occurred, in "yūṣabhyām" the dīrgha by "supi ca" [7.3.102] would apply [giving yūṣābhyām]; in "yūṣabhiḥ" the ais-substitute by "ato bhis ais" [7.1.9] would apply [giving yūṣaiḥ]; and in "yūṣabhyaḥ" the e-substitution (etva) by "bahuvacane jhaly et" [7.3.103] would apply [giving yūṣebhyaḥ]. To this he (the SK) says "nalopasya asiddhatvāt" ("because the na-lopa is asiddha"). [On] "ityādi": "yūṣṇe, yūṣṇaḥ, yūṣṇoḥ, yūṣṇām" — this is the sense of the word "ādi" ("etc."). When "yūṣan + ṅi" [locative singular] stands, the a-lopa (elision of the a) by "allopo 'naḥ" [6.4.134] being invariably (nitya) obtained…

translator notes

textual The source garbles the pratīka discussion, printing "पदग्रहणं किम् । अहन् । तिङन्तस्य न भवति । पदग्रहणं किम् ।" with the "ahan / tiṅantasya" clause duplicated; the evident intent is "prātipadika-grahaṇaṃ kim? ahan… pada-grahaṇaṃ kim? rājānau," rendered here de-duplicated. "नककारः" is read na-kāra.

SK 237 · A 6.4.136V

विभाषा ङिश्योः ॥ २३७ ॥

vibhāṣā ṅiśyoḥ

vibhāṣā ṅiśyoḥ — Optionally, when ṄI (the locative singular) or ŚI follows [the 'a' of an 'an' is elided; carrying forward 'allopo'naḥ'].

Rule. The a of a stem-final an is dropped only optionally before ṅi (locative singular) or śī.

Example.

yūṣan + ṅi → yūṣṇi (with the elision) or yūṣaṇi (without it; the ṇ by SK 197 across the a). In the option where yūṣan is not substituted at all, like rāma: yūṣe.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji explains that "and the rest" in SK 228 marks a type, not a closed list. So the Mahābhāṣya's kakuddoṣaṇī shows doṣan even before the śī that replaces a dual ending; lexical forms like padbhiḥ and hṛt are covered; and doṣ ("arm") is found in the neuter (dakṣiṇaṃ doḥ) and, by association with masculine words, in the masculine. dvyahna means "occurring in two days".

Siddhānta-kaumudī

अङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽन् तस्याऽकारस्य लोपो वा स्यात् ङिश्योः परयोः । यूष्णि । यूषणि । पक्षे रामवत् । पद्दन्न SK 228 इति सूत्रे प्रभृतिग्रहणं प्रकारार्थम् । तथाच । औङः श्यामपि दोषन्नादेशो भाष्ये ककुद्दोषणी इत्युदाहृतः । तेन पदद्भिश्चरणोऽस्त्रियाम्, स्वान्तं ह्रन्मानसं मन इति सङ्गच्छते । आसन्यं प्राणमूचुरिति च । आस्ये भव आसन्यः । दोष्शब्दस्य नपुंसकत्वमप्यत एव भाष्यात् । तेन दक्षिणं दोर्निशाचर इति सङ्गच्छते । भुजबाहू प्रवेष्टो दोरिति साहचर्यात्पुंस्त्वमपि । दोषं तस्य तथाविधस्य भजत इति । द्वयोरह्नोर्भवो द्व्यह्नः ॥

The "a" of an "an" — which is a component of the aṅga (aṅga-avayava) and is followed by an affix that is non-sarvanāmasthāna and begins with a yaÑ-sound, or is a sup [i.e., which qualifies the aṅga as "bha"] — is optionally elided when ṄI [locative sg.] or ŚI follows. [Example:] "yūṣṇi" / "yūṣaṇi" [loc. sg. of "yūṣan," with and without the elision of the "a"]. On the [other] alternative [where the "yūṣan" substitute is absent], [it declines] like "rāma."

The mention of "prabhṛti" ("and the rest") in the sūtra "pad-dan-na[s]…" (SK 228) is for the sake of [denoting] a type/manner (prakāra). And so: in the Bhāṣya the "doṣan" substitute is exemplified in "kakud-doṣaṇī" ("the two — hump and forearm"), even where there is a ŚI-substitution standing for the auṄ [the dual "au"]. By this [type-sense], [the lexical usages] "padbhiś caraṇo 'striyām" ("pad, aṅghri, caraṇa — [the foot] is not feminine") and "svāntaṃ hṛn-mānasaṃ manaḥ" ("svānta, hṛt, mānasa, manas — [mind]") are accounted for; and likewise "āsanyaṃ prāṇam ūcuḥ" ("they called the prāṇa 'āsanya'"). "āsanya" = "existing in the mouth (āsya)" (āsye bhava āsanyaḥ). The neuter gender of the word "doṣ" (arm) too is [known] from this very Bhāṣya; by this, [the usage] "dakṣiṇaṃ doḥ" ("the right arm, O night-stalker") is accounted for. And by association (sāhacarya) [with masculines] in "bhuja-bāhū praveṣṭo doḥ," [the word "doṣ"] is also masculine: [as in] "doṣaṃ tasya tathāvidhasya bhajata[ḥ]." "dvyahna" = "occurring in two days" (dvayor ahnoḥ bhavaḥ).

Tattvabodhinī

NSP p. 65–66

—विभाषा डिश्योः । शीति ‘नपुंसकाच्च’ इति विहितो गृह्यते, न तु ‘जश्शसोः शिः’ । तस्मिन्नभलात् । ‘भस्य’ इत्यनेनासर्वनामस्थाने इत्यस्येव यजादेराक्षेपात् । तदेतदाह—असर्वनामस्थानेत्यादि ॥—ककुद्दोषणी इति । ककुद् दोषणी इति छेदः । एकपदत्वे लनुपपत्तिरनुपदमेव धक्ष्यते ॥—आसन्यमिति । ‘ये चाभावकर्मणोः’ इति प्रकृति-भावात् ‘नस्तद्धिते’ इति टिलोपो न ॥—अत एवेति । ‘ककुद्दोषणी’ इति भाष्यप्रयोगादेवेत्यर्थः । यद्यपि ककुच्च दोष्य तयोः समाहारः ककुद्दोः । ककुद्दोष्य ककुद्दोष्य ककुद्दोषणी इत्यैकशेषे कृते भाष्यं सुयोजमिति दोःशब्दस्य नपुंसकत्वेनेदं प्रमाणं, तथापि ककुदित्यस्य पृथक्पदत्वमेव न्याय्यम् । अन्यथा वाहोर्द्वित्वे लब्धेऽपि ककुद एकत्वं न लभ्यते इति भावः ॥ ‘तमुपा-द्रवदुद्यम्य दक्षिणं दोर्निशाचरः’ इति रघुस्तत्र दक्षिणं दोरुद्यम्य तमुपाद्रवदित्यन्वयः ॥—दोषं तस्येति । अयं च श्रीहर्ष-प्रयोगः । दोषं हस्तं दूषणं च भजतः चापस्येति संवन्धः ॥—द्वयोरहोर्भव इति । ‘तद्धितार्थ-’ इति समासः । ‘राजाहः-सखिभ्यः-’ इति टच्, ‘अहोह एतेभ्यः’ इति अहोदेशः, कालाङ्ग्यो ‘द्विगोर्लुगनपत्ये’ इति लुक्

Bālamanoramā

विभाषा ङिश्योः - विभाषा ङिश्योः । 'अल्लोपोऽन' इत्यनुवर्तते ।अङ्गस्ये॑तिभस्ये॑ति चाधिकृतं ।भस्ये॑त्यनेन च असर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरत्वे पूर्ववदनो लभ्यते । तदाह — अङ्गावयव इति । ङिश्योरिति । ङिश्च शी चेति विग्रहः ।नपुंसकाच्चे॑ति विहित एवाऽत्र शी गृह्रते, नतु जश्शसोश्शिः, तस्मिन् परे भत्वाऽसम्भवात् । पक्षे इति । यूषन्नादेशाऽभावपक्षे इत्यर्थः । अथ क्वचिच्छसादिभ्योऽन्यत्रापि पदाद्यादेशं साधायितुमाह — पद्दन्न इतीति । प्रकारेति । प्रकारः सादृश्यम् । तच्च प्रत्ययत्वेन बोध्यम् । प्रभृतिग्रहणस्य प्रकारार्थत्वे प्रमाणं दर्शयति — अत एवेति । प्रभृतिग्रहणस्य प्रकारार्थकत्वादेवेत्यर्थः ।ककुद्दोषणी याचते महादेवः॑ इत्येवं भाष्ये औङादेशभूतशीभावे परत उदाहृतो दोषन्नादेशोऽत एव सङ्गच्छते इत्यन्वयः । तेनेति । प्रकारार्थकप्रभृतिग्रहणेनेत्यर्थः ।पदङ्घ्रि॑रित्यत्रप॑दिति प्रथमैकवचनम्,स्वान्तं ह्म॑दित्यत्र ह्मदिति च सङ्गच्छत इत्यर्थः । आदिना निशादिसङ्ग्रहः । आसन्यं प्राणमिति । आसन्यं प्राणमूचुरिति चाऽत एव सङ्गच्छते इत्यन्वयः । आसनशब्दस्य आसन्नादेश इति भ्रमं वारयति — आस्ये भव इति । प्राणशब्दसमभिव्याहारादियमेव व्युत्पत्तिरिति भावः ।शरीरावयवाच्चे॑त्यास्यशब्दाद्भवार्थे यत्प्रत्यये आसन्नादेशः । 'ये चाऽभावाकर्मणोः' इति प्रकृतिभावा॑न्नस्तद्धिते॑ इति टिलोपो न । प्रभृतिग्रहणस्य प्रकारार्थत्वाऽभावे त्विहाऽऽसन्नादेशो न स्यात्, यत्प्रत्ययस्य । शसादिषु सुप्स्वनन्तर्भावादिति भावः । ननु 'दोषणी' इति भाष्ये नपुंसकप्रयोगोऽनुपपन्नः,दोषं तस्य तथाविधस्ये॑त्यादौ पुंस्त्वस्यैव प्रयोगदर्शनादित्यत आह — दोष्शब्दस्य द्वितीयैकवचनं दोरिति । पुंस्त्वे दोषमिति स्यादिति भावः । ननु भाष्यानुसाराद्दोष्शब्दस्य नपुंसकत्वमेव स्यादित्यत आह — भुजेति ।भुजबाहू प्रवेष्टो दो॑रिति कोशात्पुंस्त्वमपीत्यर्थः । नन्वयं कोशो दोष्शब्दस्य नपुंसकत्वेऽप्युपपन्न इत्यत आह-साहचर्यादिति । पुंलिङ्गभुजादिशब्दसाहचर्यादित्यर्थः ।साहचर्याच्च कुत्रचि॑दिति कोशे परिभाषितत्वादिति भावः । दोष्शब्दस्य पुंस्त्वसाधने फलं दर्शयति — दोषं तस्येति ।दोषं तस्य तथाविधस्य भजतश्चापस्य गृह्णन् गुण॑मिति श्रीहर्षः । दोषं हस्तं दूषणं च भजतश्चापस्य गुणं मौर्वीम्, अतिशयं च गृह्णन्नित्यन्वयः । अत्र दोषमिति दोष्शब्दस्य पुंलिङ्गद्वितीयैकवचनम् । अत्रसु प्रभृतिष्वि॑ति वाच्येशस्प्रबृतिष्वि॑ति वचनात्सुपि क्वचिदेव पदाद्यादेशा इति गम्यते । द्वयोरह्नोरिति । 'तद्धितार्थ' इति समासः ।कालाठ्ठ॑ञिति ठञ् । 'द्विगोर्लुगनपत्ये' इति लुक् ।राजाहः सखिभ्यष्ट॑जिति टच् । 'अह्नोऽह्न एतेभ्यः' इत्यह्नादेशः । रामशब्दवद्रूपाणि ।

vibhāṣā ṅiśyoḥ — "vibhāṣā ṅiśyoḥ." [The rule] "allopo'naḥ" [A 6.4.134] is carried forward (anuvṛtti). "aṅgasya" [A 6.4.1] and "bhasya" [A 6.4.129] are governing (adhikṛta). And by "bhasya," the "an" [whose "a" is elided] is obtained, as before, [only] when it is followed by a non-sarvanāmasthāna affix beginning with a yaÑ-sound, or by a sup [i.e., only when the aṅga is "bha"]. He states this with "aṅgāvayavaḥ." "ṅiśyoḥ": the analysis is "ṄI [loc. sg.] and ŚI." The "ŚI" grasped here is only the one enjoined by "napuṃsakāc ca" [A 7.1.19], not the "śi" [substitute] for jas and śas ["jaśśasoḥ śiḥ" A 7.1.20], because when that follows, "bha"-hood is impossible. "pakṣe": the meaning is "on the alternative where the 'yūṣan' substitute (ādeśa) is absent."

Now, to establish that in some cases the substitutes "pad" etc. [occur] even elsewhere than after śas etc., he says "pad-dan-na iti." "prakāra": prakāra means resemblance/type (sādṛśya); and that [notion of type] is to be understood as [conveyed] by way of an affix [i.e., as a type-denoting affix would convey it]. He shows the evidence that the "prabhṛti"-mention has the sense of "type": "ata eva" — the meaning being "precisely because the 'prabhṛti'-mention has the sense of 'type'." The construction: the "doṣan" substitute — which in the Bhāṣya is exemplified in "kakud-doṣaṇī yācate mahādevaḥ," where the ŚI-substitution standing in place of auṄ follows — is accounted for precisely by this. "tena": the meaning is "by the 'prabhṛti'-mention that has the sense of type." The meaning is that in "pad-aṅghriḥ" the "pad" is a nominative singular, and in "svāntaṃ hṛt" the "hṛt" — [both] are [thereby] accounted for. By the "and the rest" (ādi), [items] beginning with "niśā" are covered. "āsanyaṃ prāṇam": the construction is "and the usage 'āsanyaṃ prāṇam ūcuḥ' is likewise accounted for precisely by this."

He wards off the misconception that [āsanya derives] from a word "āsana" with a substitute "āsan": [by saying] "āsye bhava" ("existing in the mouth"). The idea: because of the co-occurrence with the word "prāṇa," this very derivation [from "āsya," mouth] alone [is correct]. By "śarīrāvayavāc ca" [A 4.3.55], from the word "āsya," in the sense of "existing in," when the affix "yaT" [is added], there is the "āsan" substitute [→ āsanya]. By "ye cābhāvakarmaṇoḥ" [A 6.4.168] the [aṅga retains its] natural form (prakṛti-bhāva); hence the ṭi-lopa by "nas taddhite" [A 6.4.144] does not [apply]. But if the "prabhṛti"-mention did not have the sense of "type," then here the "āsan" substitute would not occur, because the affix "yaT" is not included among the sups such as śas etc. This is the idea.

Objection: the neuter usage "doṣaṇī" in the Bhāṣya is unjustified, since in "doṣaṃ tasya tathāvidhasya" etc. only the masculine usage is observed. To this he replies: "'doḥ' [in 'dakṣiṇaṃ doḥ'] is the accusative singular of the word 'doṣ'" [neuter]. The idea: were it masculine, it would be "doṣam." Objection: following the Bhāṣya, the word "doṣ" should be neuter only. To this he says "bhuja[bāhū]…": the meaning is that from the lexicon (kośa) "bhuja-bāhū praveṣṭo doḥ," [the word "doṣ"] is masculine too. Objection: this lexicon entry is justifiable even if "doṣ" is neuter [since gender is not explicit there]. To this he says "sāhacaryāt" ("by association"): the meaning is "by association with the masculine words 'bhuja' etc." The idea: because it is laid down as a rule in the lexicon — "and in some cases by association (sāhacaryāc ca kutracit)" [a word's gender being fixed by that of its listed companions].

He shows the fruit of establishing the masculine gender of "doṣ": "doṣaṃ tasya…" — the line "doṣaṃ tasya tathāvidhasya bhajataś cāpasya gṛhṇan guṇam," by Śrīharṣa. Construction: "grasping the 'guṇa' — [i.e.,] the bowstring (maurvī), and [also] excellence (atiśaya) — of the bow (cāpa), which possesses 'doṣa' — [i.e.,] an arm/hand (hasta), and [also] a fault (dūṣaṇa)" [a double-entendre: doṣa = arm / fault, guṇa = bowstring / merit]. Here "doṣam" is the masculine accusative singular of the word "doṣ." Because [the Bhāṣya] states "in [the sups] beginning with śas (śas-prabhṛtiṣu)" where "in [the sups] beginning with su (su-prabhṛtiṣu)" [= all sups] might have been said, it is understood that the substitutes "pad" etc. [occur] only in some cases among the sups.

"dvayor ahnoḥ": the compound is by "tad-dhitārtha[uttarapada…]" [A 2.1.51]. The affix "ṭhaÑ" is by "kālāṭ ṭhaÑ" [A 4.3.11]; its luk by "dvigor lug anapatye" [A 4.1.88]; the affix "ṬaC" by "rājāhaḥsakhibhyaṣ ṭac" [A 5.4.91]; the "ahna" substitute [for "ahan"] by "ahno'hna etebhyaḥ" [A 5.4.88]. The forms are like the word "rāma."

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 66 पूर्वस्येति—साथेभ्य इति वक्तव्ये पूर्वग्रहणमुत्तरपदे इत्यस्याधिकृतस्य पश्चयन्तत्वलाभार्थम् । २ मात्रे इति—ऋतो ङीति नियमेनैव सिद्धौ व्यर्थमिदुद्धहणमिति वाच्यम् । न, पित्रेत्यादौ नाभावस्य दुर्वारत्वात् ।

SK 238 · A 6.3.110V

संख्याविसायपूर्वस्याह्नस्याहन्नन्यतरस्यां ङौ ॥ २३८ ॥

saṃkhyāvisāyapūrvasyāhnasyāhannanyatarasyāṃ ṅau

saṃkhyāvisāyapūrvasyāhnasyāhannanyatarasyāṃ ṅau (6.3.110) — For ahan (ahnaḥ) preceded by a number (saṃkhyā), vi, or sāya, the substitute ahan optionally occurs before ṅi (loc. sg.).

Rule. For ahan ("day") preceded by a number, by vi or by sāya, the substitute ahan optionally appears before ṅi. The compounds concerned end in ahna. Bhaṭṭoji gives three locative forms for each: the plain a-stem form, and two that show the restored ahan.

Example.

dvyahna ("a two-day period") + ṅi → dvyahni, dvyahani, dvyahne (locative singular; the last is the form without the substitute).

vyahna ("one whose day is past") → vyahni, vyahani, vyahne.

sāyāhna ("evening of the day") → sāyāhni, sāyāhani, sāyāhne.

With this the a-stems end. Next, the ā-stem viśvapā ("protector of all"), whose nominative singular is viśvapāḥ.

Siddhānta-kaumudī

सङ्ख्यादिपूर्वस्याह्नस्याऽहनादेशो वा स्यान् ङौ । द्व्यह्नि । द्व्यहनि । द्व्यह्ने । विगतमहर्व्यह्नः । व्यह्नि । व्यहनि । व्यह्ने । अह्नः सायः सायाह्नः । सायाह्नि । सायाहनि । सायाह्ने । इत्यदन्ताः ॥ विश्वपाः ॥

For ahan (ahnaḥ) preceded by a number etc. (saṃkhyā, vi, sāya), the substitute ahan optionally (vā) occurs before ṅi [loc. sg.]. [saṃkhyā-example, loc. sg. of dvyahan, "a two-day period":] dvyahni / dvyahani / dvyahne. [vi-example:] vigatam aharyasya = vyahnaḥ ("one whose day has passed"); vyahni / vyahani / vyahne. [sāya-example:] ahnaḥ sāyaḥ = sāyāhnaḥ ("the day's evening"); sāyāhni / sāyāhani / sāyāhne. — These are the a-ending [stems] (adanta). [Next lemma:] viśvapāḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 66

—अह्नः साय इति । स्यतेर्धञ्जि अवसानवचनः सायशब्दः, ‘संख्याविसाय-’ इति ज्ञापकादेकदेशिसमासः ॥ इत्यदन्ताः ॥ ॥—विश्वपा इति । विश्वं पाति रक्षतीति विग्रहे ‘पा रक्षणे’ इत्यस्मात् ‘आतोऽनुपसर्गे-’ इति कं वाधित्वा ‘आतो मनिन्कनिव्वनिपश्च’ इति चकाराद्विजिति व्याख्यातारः । इह छन्दसि ‘आतो मनिन्-’ इति विच्, लोके तु ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ इत्यनेनेति विवेकः

Bālamanoramā

संख्याविसायपूर्वस्याह्नस्याहन्नन्यतरस्यां ङौ - ङौ विशेषमाह — सङ्ख्याविसाय । सङ्ख्या च विश्च सायश्च सङ्ख्याविसायाः । ते पूर्वे यस्मादिति विग्रह इत्यभिप्रेत्याह — सङ्ख्येत्यादिना । सङ्ख्यापूर्वमुदाहरति — द्व्यह्नि द्व्यहनीति । अल्लोपे तदभावे च रूपम् । व्द्यह्ने इति । अहन्नादेशाऽभावे रूपम् । एवं विपूर्वमुदाहरति-विगतमिति ।प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमये॑ति समासः । पूर्ववदह्नादेशः । सायपूर्वमुदाहरति-अहः साय इत्यादिना । अत एव ज्ञापकादेकदेशिसमासः । विआपा इति । आबन्तत्वाऽभावान्न सुलोपः । एतदर्थमेव हल्ङ्यादिसूत्रे सत्यपि दीर्घग्रहणे आब्ग्रहणमिति भावः । विआं पाति=रक्षतीत्यर्थे 'आतोऽनुपसर्गे कः' इति प्राप्ते वाऽसरूपन्यायेनआतो मनिन्क्वनिब्वनिपश्चे॑ति चकाराद्विच् । यद्यपि तत्रविदुपेश्छन्दसी॑त्यतश्छन्दसीत्यनुवर्तते तथापि वेदेऽनेन क्विच्, लोके तुअन्येभ्योऽपि दृश्यते॑ इति विच् । अन्ये तुक्विप्चे॑ति सूत्रेण क्विपमाहुः ।घुमास्थे॑तीत्त्वं तु न,वकारे ईत्त्वप्रतिषेधः॑ इति वार्तिकात् । क्वनिपि 'पावान' इत्येतदर्थं तस्यावश्यकत्वात् । क्विपस्त्वादन्तेभ्यो भाष्यानुक्तक्विब्भ्योऽनभिधानमेवेति शब्देन्दुशेखरे स्पष्टम् । अत एव भाष्येपावान॑इत्य्तर वनिपा रूपसिद्धिमाश्रित्यईत्त्वमवकारादाविति वक्तव्य॑मिति वार्तिकं प्रत्याख्यातम् । ततश्च 'विआपाः' इत्यत्र विजेव । विआपा-औ इति स्थितेप्रथमयोः पूर्वसवर्णः॑ इति प्राप्ते- ।

saṃkhyāvisāyapūrvasyāhnasyāhannanyatarasyāṃ ṅau — He states a special rule before ṅi [loc. sg.]: "saṃkhyāvisāya…." saṃkhyā and vi and sāya = saṃkhyāvisāyāḥ; the analysis being "that before which these stand" — intending this, he says "saṃkhya[…]" etc. He illustrates the number-preceded [case] with "dvyahni, dvyahani": [these are] the forms with al-lopa [elision of the a of -han] and without it (its absence), respectively. On "dvyahne": the form when the ahan-substitute is absent. He likewise illustrates the vi-preceded [case] with "vigatam…": the compound is by "prādayo gatādyarthe prathamayā" [the prepositions, in the sense of 'gone' etc., compound with a first-case word]; the ahan-substitute is as before. He illustrates the sāya-preceded [case] with "ahnaḥ sāyaḥ…"; hence too, by [this] indicator (jñāpaka), the compound is a one-membered one (ekadeśi-samāsa).

On viśvapā: since it is not ā-ending (ābanta) [i.e. does not end in the feminine āP], the elision of su (su-lopa) does not occur [and it keeps visarga: viśvapāḥ]. It is precisely for this purpose that, in the "hal-ṅyādi" rule [A 6.1.68], although "dīrgha" (long vowel) is mentioned, "āP" is [also separately] mentioned [so that su-lopa is restricted to hal-, ṅī-, and āP-ending stems, not every long-vowel stem]. That is the idea.

In the sense "protects (pāti = rakṣati) the viśva (all)" [viśvaṃ pāti], when "āto 'nupasarge kaḥ" [A 3.2.3] would apply [giving the affix Ka], by the vāsarūpa principle [A 3.1.94] the affix viC is [taken] from "āto manin-kvanip-vanipaś ca" [A 3.2.74], by force of the "ca." Although in that [rule] "chandasi" is carried forward (anuvṛtti) from "vid-upeś chandasi," nevertheless in the Veda kviC [is used] by this [rule], while in ordinary usage (loke) viC [is used] by "anyebhyo 'pi dṛśyate." Others (anye) say [it is] kvip by the rule "kvip ca" [A 3.2.76]. But the ī-substitution (ītva) by "ghu-mā-sthā-[gā-pā-jahāti-sām]…" [A 6.4.66] does not occur, because of the vārttika "before a v the ī-substitution is prohibited (vakāre ītva-pratiṣedhaḥ)." Even for kvanip this [vārttika] is necessary, for the sake of the form pāvān. As for kvip, it is simply non-designation (anabhidhāna) that [bars] kvips not mentioned in the Bhāṣya from being added to ā-ending [roots] — this is made clear in the Śabdenduśekhara. Precisely for this reason, in the Bhāṣya — relying on the derivation of the form pāvān by vanip — the vārttika "ītvam avakārādau iti vaktavyam" is set aside (pratyākhyāta). And so, in viśvapāḥ, it is viC alone [that applies]. When viśvapā-au [nom./acc. dual] stands, "prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ" [A 6.1.102] is about to apply — [continued in the next unit].

translator notes

textual The digital source spells viśvapā as 'viāpā' and viśvam as 'viām' (the syllable śva having dropped out in digitization); the translation reads viśvapā/viśvaṃ throughout, following the evident intended forms without emending the source.

SK 239 · A 6.1.105V

दीर्घाज्जसि च ॥ २३९ ॥

dīrghājjasi ca

dīrghājjasi ca (6.1.105) — After a long vowel (dīrgha), and before jas [nom. pl.] — as well as before ic [by anuvṛtti of nādici] — the pūrvasavarṇa [long single-substitute for the two prathamā-endings] does not occur.

Rule. After a long vowel, the merging of the first two endings into a long vowel of the stem's kind (prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ, SK 164) does not take place before jas, nor before an ic vowel.

Example.

viśvapā + au → no pūrvasavarṇa → vṛddhir eci (SK 72) → viśvapau (nominative dual).

viśvapā + jas → viśvapā + as → no pūrvasavarṇa → akaḥ savarṇe dīrghaḥ (SK 85) → viśvapāḥ (nominative plural).

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji admits that for viśvapā the rule changes nothing: before au the blocker nādici (SK 165) already suffices, and before jas both routes give viśvapāḥ. He presents it here because it is decisive for the feminine forms gauryau and gauryaḥ (Chapter 9).

Siddhānta-kaumudī

दीर्घाज्जसि इचि च परे प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घो न स्यात् । वृद्धिः । विश्वपौ । सवर्णदीर्घः । विश्वपाः । यद्यपीह औङि नादिचि ६.१.१०४SK 165 इत्येव सिद्धं जसि तु सत्यपि पूर्वसवर्णदीर्घे क्षतिर्नास्ति तथापि गौर्यौ गौर्य इत्याद्यर्थं सूत्रमिहापि न्याय्यत्वादुपन्यस्यम् ॥

When a long vowel [precedes] and jas or an ic [vowel] follows, the pūrvasavarṇa-lengthening [that would replace the two prathamā-endings] does not occur. [Dual, viśvapā + au:] vṛddhi [by vṛddhir eci]: viśvapau. [Nom. pl., viśvapā + jas:] savarṇa-dīrgha [by akaḥ savarṇe dīrghaḥ]: viśvapāḥ. Although here, before auṅ [the dual affix], it is [already] accomplished by "nādici" (A 6.1.104) (SK 165) alone, and in the case of jas even if the pūrvasavarṇa-dīrgha did apply there would be no harm [the form viśvapāḥ resulting either way], nevertheless the rule is presented here too — being proper (nyāyya) — for the sake of [forms] such as gauryau, gauryaḥ [where it is decisive].

Tattvabodhinī

NSP p. 66–67

—दीर्घाज्जसि च । चकारादिचीत्यनुकृष्यते नेति चानुवर्तते तदाह—दीर्घाज्जसि इच्चि चेति । सूत्रे चकाराभावे हस्वाकारादिचि दीर्घाकारात्तु जसीति व्यवस्था संभाव्येतेति भावः ॥—इत्याद्यर्थमिति । ननु ‘यू ख्याख्यौ’ ‘ख्वादिभ्यः’ इति निर्देशादिक्प्रत्याहाराच्प्रत्याहारयोरेव निरूढलक्षणेति व्याख्यायतां तथाच दीर्घस्याच्लाभावाद्रौर्यावित्यादौ पूर्वसवर्णदीर्घो न प्राप्नोतीति किमनेन निषेधसूत्रेणेति चेन्मैवम् । अस्मादेव निषेधाज्ज्ञापकादिगजिभन्नेष्वपि प्रत्याहारेषु लक्षणा स्वीक्रियते । अन्यथा गौरीरित्यादौ शसि परतः पूर्वसवर्णदीर्घो न स्यात् । किंच उपार्छतीत्यादौ ‘उरण् रपरः’ नैषादकर्षुकः इत्यादौ ‘इसुसुक्-’ इति ठस्य कादेशः अमीषामित्यादौ इणः परस्य सस्य च षत्वं न सिध्यतीति दिक् ॥ ‘प्रथमयोः-’ इति सूत्रानन्तरं ‘दीर्घाच्छसि’ इत्येव सुवचम् । दीर्घाच्छस्येव पूर्वसवर्णदीर्घ इति तस्यार्थः । एवं च चकारो न कर्तव्यो नेति च नानुवर्तनीयमिति महलाधवमित्येके ॥ शसि दीर्घादेवेति विपरीतनियमवारणाय ‘नृन्पे’, ‘कानाम्नेडिते’ इति निर्देशाश्रयणे प्रतिपत्तिगौरवं स्याद् इति यथान्यास एव श्रेय इत्यन्ये ॥—हाहानिति । गन्धर्वविशेषवाचकमव्युत्पन्नं प्रातिपदिकमिदम् । ‘हाहा हूद्वैवमाद्या गन्धर्वाः’ इत्यमरः । केचित्तु अकारो वासुदेवस्तेन सह वर्तन्ते इति सास्तान् सानिति प्रत्युदाहरन्ति ॥—क्त्वः । श्रः इति । यद्यपि ‘क्लो त्यप्’, ‘श्रः शानज्ज्ञौ’, ‘क्रमश्च क्लि’ इति निर्देशादेतत्सूत्रेष्वातो लोपः सिध्यति, तथापि क्लो त्यप् भवति श्रः शानज् भवतीति व्याख्यानवाक्येष्वसाधुलशङ्कावारणायेदमुक्तम् ॥इत्यादन्ताः ॥ सूत्रे शेषपदस्य प्रयोजनमाह—अनदीसंज्ञाविति । ‘यूख्याख्यौ’ इत्यतः यू इति ‘डिति हस्वश्च’ इत्यतः हस्व इति चानुवर्तते तदाह—इस्वौ यावित्यादि ॥—मत्यै इति । नदीसंज्ञापक्षेऽपि धिसंज्ञायां सत्याम् ‘आण् नद्याः’ इत्याडागमे ‘धेडिति’ इति गुणे कृते अयादेशे च मतयै इति स्यादिति भावः

Bālamanoramā

दीर्घाज्जसि च - दीर्घाज्जसि च । प्रथमयोःअ° 6.1.102 इत्यतः 'पूर्वसवर्ण' इति नादिचिअ° 6.1.104 इत्यतो नेति इचीति चानुवर्तते । तदाह दीर्घादित्यादिना । नन्विदं सूत्रं व्यर्थं, नादिचिअ° 6.1.104 इत्येव सिद्धेरिति शङ्कते - यद्यपीहेति । ननु जसि विश्वपा-असिति स्थिते पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधार्थमिदं सूत्रमावश्यकं, तत्र नादिचिअ° 6.1.104 इत्यस्याप्रवृत्तेरित्यत आह - जसि त्विति । माऽस्तु पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधः । पूर्वसवर्णदीर्घे सत्यपि जसि 'विश्वपाः' इति सिध्यति । तन्निषेधे सत्यपि अकः सवर्णे दीर्घःअ° 6.1.101 इति कृतेऽपि 'विश्वपाः' इत्येव रूपं सिध्यति । अतः किं तन्निषेधेनेत्यर्थः । परिहरति — तथापीति । इत्यादीति । आदिना लक्ष्म्यावित्यादिसङ्ग्रहः । तत्र नादिचिअ° 6.1.104 इत्यस्याप्रसक्त्या तन्निषेध आवश्यक इति भावः । ननु दीर्घाज्जसि च इति सूत्रं यदि 'गौर्यौ' इत्याद्यर्थमेव, तर्हि ईदन्ताधिकारे गौरीशब्दनिरूपणावसर एव तदुपन्यासो युक्त इत्यत आह - इहापीति । विश्वपावित्यत्र नादिचिअ° 6.1.104 इत्यस्य दीर्घाज्जसि च इत्यस्य च प्राप्तौ परत्वेन दीर्घाज्जसि च इत्यस्यैवोपन्यासौचित्यादित्यर्थः । अमि पूर्वःअ° 6.1.107 । विश्वपाम् ।

dīrghājjasi ca — From "prathamayoḥ" [A 6.1.102] "pūrvasavarṇa" is carried forward (anuvṛtti); from "nādici" [A 6.1.104], "na" and "ici." He states this with "dīrghāt…" etc.

Objection: this rule is purposeless, since it is [already] accomplished by "nādici" [A 6.1.104] alone — he raises this doubt with "yadyapīha." [Sub-point:] But when viśvapā-as [before jas] stands, this rule is necessary to prohibit the pūrvasavarṇa-dīrgha, since "nādici" does not apply there [as does not begin with an ic]. To this he says "jasi tu": let there be no prohibition of the pūrvasavarṇa-dīrgha; even if the pūrvasavarṇa-dīrgha applies before jas, viśvapāḥ is [correctly] derived; and even when that prohibition applies and "akaḥ savarṇe dīrghaḥ" [A 6.1.101] operates, the same form viśvapāḥ results. So what is the use of that prohibition? — this is the meaning.

He resolves [this] with "tathāpi." On "ityādi" (etc.): by "etc." (ādi), forms like lakṣmyau are included. There [in gauryau, lakṣmyau, etc.], since "nādici" does not apply, the prohibition [by this rule] is necessary. That is the idea.

Objection: if the rule "dīrghāj jasi ca" is only for the sake of gauryau etc., then it would be fitting to present it in the section on ī-ending [stems], at the occasion of describing the word gaurī. To this he says "ihāpi" (here too): in viśvapau, since both "nādici" and "dīrghāj jasi ca" are applicable, by posteriority (paratva) it is fitting to present "dīrghāj jasi ca" itself here [as the operative rule]. That is the meaning.

[By] "ami pūrvaḥ" [A 6.1.107]: viśvapām [acc. sg., viśvapā + am → the single substitute being the prior (pūrva) vowel].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 67 १ ङसिङसोश्चेति—ङसोश्चेत्येव सिद्धे ङसिग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनम् । २ अपृक्त इति—इदं सूत्रं त्यक्तं शक्यम्, अपृक्तप्र-देशेषु हृद्धग्रहणेनैव सिद्धेः इति केचित् ।

SK 240 · A 6.4.140V

आतो धातोः ॥ २४० ॥

āto dhātoḥ

āto dhātoḥ (6.4.140) — The final ā of a root (dhātu) [i.e., of a bha-aṅga ending in an ā-final dhātu] is elided (lopa, carried from 6.4.134).

Rule. When a bha-stem ends in a root ending in ā, its final ā is dropped. By alo 'ntyasya (SK 42) only the last sound goes.

Example.

viśvapā + śas → the stem is a bha and ends in the root pā → the ā is dropped → viśvap + as → viśvapaḥ (accusative plural).

viśvapā + bhyām → not a bha → viśvapābhyām. śaṅkhadhmā ("conch-blower") and the like decline alike.

Applies when / blocked by. "Of a root": hāhā (the name of a gandharva) ends in ā but not in a root, so its ā stays and ordinary sandhi applies:

case	form
2 accusative pl.	hāhān
3 instrumental sg.	hāhā (ā + ā → ā, SK 85)
4 dative sg.	hāhai (ā + e → ai, SK 72)
5/6 ablative, genitive sg.	hāhāḥ (ā + a → ā)
6/7 genitive, locative du.	hāhauḥ (ā + o → au)
7 locative sg.	hāhe (ā + i → e, SK 69)

The rest is like viśvapā. Bhaṭṭoji adds that by splitting the sūtra at "ātaḥ" the ā of a non-root is dropped in a few cases, such as ktvaḥ and śnaḥ. With this the ā-stems end; the i-stems begin with hariḥ (nominative singular, like rāmaḥ) and harī (nominative dual, i + au merged into long ī by SK 164).

Siddhānta-kaumudī

आकारान्तो यो धातुस्तदन्तस्य भस्याऽङ्गस्य लोपः स्यात् । अलोऽन्त्यस्य SK 42 । विश्वपः । विश्वपाभ्यामित्यादि । एवं शङ्खध्मादयः । धातोः किम् । हाहान् । टा सवर्णदीर्घः । हाहा । ङे वृद्धिः । हाहै । ङसिङसोर्दीर्घः । हाहाः । ओसि वृद्धिः । हाहौः । ङौ आद्गुणः । हाहे । शेषं विश्वपावत् । आत इति योगाविभागादधातोरप्याकारलोपः क्वचित् । क्त्त्वः । श्नः ॥ इत्यादन्ताः ॥ हरिः । प्रथमयोः पूर्वसवर्णः SK 164 हरी ॥

The stem ending in a root that ends in ā (ākārānta dhātu) — of that stem, when it is a bha-aṅga, there is lopa (elision). By alo'ntyasya (SK 42) [the elision is of the final sound], so it is the final ā [that is elided]. viśvapaḥ ("protector of all," accusative plural). viśvapābhyām, and so on. Likewise śaṅkhadhmā, etc. Why "dhātoḥ" (of a root)? [Consider] hāhān. With ṭā (instrumental singular), savarṇadīrgha (homogeneous lengthening): hāhā. With ṅe (dative singular), vṛddhi: hāhai. With ṅasi/ṅas (ablative/genitive singular), lengthening (dīrgha): hāhāḥ. With os (genitive/locative dual), vṛddhi: hāhauḥ. With ṅi (locative singular), guṇa by ādguṇaḥ: hāhe. The rest [declines] like viśvapā. By splitting the rule (yoga-vibhāga) at "ātaḥ," even of a non-root there is ā-lopa in some cases: ktvaḥ, śnaḥ. — Thus the ā-ending [stems are concluded]. hariḥ. By prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ (SK 164): harī.

Bālamanoramā

आतो धातोः - औटि - विश्वपौ । शसि विश्वपा असिति स्थिते पूर्वसवर्णदीर्घे प्राप्ते - आतो धातोः । अङ्गस्येति भस्येति चाधिकृतम् । धातोरित्यात इति षष्ठ्यन्तेन विशेष्यते । तेन तदन्तविधिः । अल्लोपोऽनःअ° 6.4.134 इत्यतो 'लोप' इत्यनुवर्तते । तदाह — आकारान्तो य इति । अलोऽन्त्यस्येति । अन्त्यस्याऽकारस्य लोप इति शेषः । विश्वपाभ्यामिति । अभत्वादाल्लोपो नेति भावः । इत्यादीति । विश्वपाभिः । विश्वपे । विश्वपः । विश्वपोः । विश्वपाम् । विश्वपि । विश्वपोः विश्वपासु । एवं शङ्खध्मादय इति । शङ्खेन शङ्खं वा धमतीति शङ्खध्माः । ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । पूर्ववत् विच् क्विब्वा । आदिना सोमपादिसङ्ग्रहः । सोमं पिबतीति सोमपाः । कीलालं पिबतीति कीलालपाः । वारिपर्यायेषु पयः कीलालममृतमित्यमरः । मधु पिबतीति मधुपा इत्यादि । धातोः किमिति । 'आतोऽनापः' इत्येव सूत्र्यतां, तावतैव रमा इत्याद्याबन्तेषु लोपव्यावृत्तेरिति प्रश्नः । हाहानिति । पूर्वसवर्णदीर्घे तस्माच्छसःअ° 6.1.103 इति नत्वम् । 'हाहा' इति गन्धर्वविशेषवाचकमव्युत्पन्नं प्रातिपदिकमेतत् ।हाहाहूहूश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम् इत्यमरः । सुटि विश्वपावत् । शसि हाहा-अस् इत्यत्रापि 'आतोऽनापः' इत्याल्लोपः स्यात्, अतो धातुग्रहणमित्यर्थः । टा सवर्णदीर्घ इति । 'टा' इत्यविभक्तिनिर्देशः प्रक्रियादशायां न दुष्यति । तृतीयैकवचने सवर्णदीर्घ इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि योज्यम् । ङे वृद्धिरिति । हाहा-ए इति स्थिते वृद्धिरेचिअ° 6.1.88 इति वृद्धिरित्यर्थः । ङसिङसोरिति । हाहा-असित्यत्र सवर्णदीर्घ इत्यर्थः । ओसि वृद्धिरिति । हाहा ओस् इत्यत्र वृद्धिरेचिअ° 6.1.88 इति वृद्धिरित्यर्थः । ङौ आद्गुण इति । 'हाहा इ' इत्यत्र आद्गुणअ° 6.1.87 इति गुण एकार इत्यर्थः । क्त्वा, श्ना इति प्रत्ययौ आकारान्तौ विश्वपावत् । नन्वधातुत्वात्कथमिह आल्लोप इत्यत आह — आत इति योगेति । आतो धातोः इत्यत्र 'आत' इति विभज्यते । आकारान्तस्य भस्याङ्गस्य लोपः स्यादित्यर्थः । तेन 'क्त्वः' 'श्नः' इति शसि रूपं सिध्यति । धातोरिति योगान्तरम् । आकारान्तो यो धातुस्तदन्तस्य भस्याङ्गस्य लोपः स्यादित्यर्थः । आबन्तव्यावृत्त्यर्थं स हाहादिव्यावृत्त्यर्थं चेदम् । 'आत' इति योगविभागस्तु क्त्वः श्न इत्यादौ क्वचिदाल्लोपार्थः । ननु मालेवाचरिति मालाः । आचारक्विबन्तात्कर्तरि क्विप् । सुबुत्पत्तिः । अत्र कृतेऽपि धातुग्रहणे शसादावाल्लोपो दुर्वारः, सनाद्यन्ताःअ° 3.1.32 इति धातुत्वादादन्तत्वाच्च । नच अनाप इति वक्तव्यम् इति वार्तिकादाबन्तेषु नाल्लोप इति शङ्क्यम्, उक्तरीत्या योगविभागमभ्युपगम्य 'अनाप' इति वार्तिकस्य भाष्ये प्रत्याख्यातत्वादिति चेन्मैवम्, एतद्वार्तिकभाष्यप्रमाण्यादेव आबन्तेभ्य आचारक्विबभावबोधनादिति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् । हरिरिति । हरिशब्दात्सुः । रुत्वविसर्गौ । नच विसर्जनीयस्य अकारादुपरि उपसङ्ख्यानेनाच्त्वात्तस्मिन् परतो रेफादिकारस्य यणादेशः शङ्क्यः, यणादेशे कर्तव्ये विसर्जनीयस्यासिद्धत्वात् । प्रथमयोरिति । हरि-औ इति स्थितेऽनेन पूर्वसवर्णदीर्घे सति हरी इति रूपमित्यर्थः । जसि हरि अस् इति स्थिते पूर्वसवर्णदीर्घे प्राप्ते —

āto dhātoḥ — In auṭ (the nominative/accusative dual): viśvapau. In śas (accusative plural), when viśvapā-as stands and pūrvasavarṇadīrgha (SK 164) would apply, [instead the rule] āto dhātoḥ [operates]. The adhikāras "aṅgasya" (A 6.4.1) and "bhasya" (A 6.4.129) are in force. "dhātoḥ" is qualified by "ātaḥ," which stands in the genitive (ṣaṣṭhī); hence the tadanta-vidhi (the rule applies to what ends in such an ā-final root). From allopo'naḥ (A 6.4.134) the word "lopa" (elision) is carried forward (anuvṛtti). This [Bhaṭṭoji] states with "ākārānto yaḥ" (the root ending in ā). "alo'ntyasya" — "the elision is of the final ā" is to be supplied. "viśvapābhyām" — since [before bhyām the aṅga] is not bha (abhatva), ā-lopa does not apply; that is the sense. "ityādi" (and so on) — viśvapābhiḥ; viśvape; viśvapaḥ; viśvapoḥ; viśvapām; viśvapi; viśvapoḥ, viśvapāsu [the remaining paradigm forms]. "Likewise śaṅkhadhmā, etc." — śaṅkhadhmā = "one who blows a conch, or blows with a conch" (śaṅkhena śaṅkhaṃ vā dhamati); the root dhmā [is listed] in the senses of sound and of kindling fire (śabda-agni-saṃyoga); as before, [the affix] vic or kvip optionally [forms the upapada compound]. By "ādi" (etc.) somapā and the like are included: somapā = "one who drinks soma" (somaṃ pibati); kīlālapā = "one who drinks kīlāla" — among the synonyms of water, Amara[koṣa] gives payaḥ, kīlālam, amṛtam; madhupā = "one who drinks madhu (honey)" (madhu pibati), and so on. "Why dhātoḥ?" — Objection: Let the rule be framed simply as āto'nāpaḥ ("of ā, but not of āp"); by that alone, elision would be excluded (vyāvṛtti) in āp-ending [feminine] stems such as ramā. This is the question. "hāhān" — after pūrvasavarṇadīrgha, by tasmācchasaḥ (A 6.1.103) the substitution of n [for the s of śas] (natva) [gives hāhān]. "hāhā" is an underived (avyutpanna) prātipadika denoting a particular gandharva: "Hāhā, Hūhū, and the like are the gandharvas of the heaven-dwellers," says Amara. With su (and the strong endings), [hāhā declines] like viśvapā. In śas too, in hāhā-as, by [the proposed] āto'nāpaḥ ā-lopa would [wrongly] apply; therefore the word dhātu is included [to restrict elision to roots] — that is the point. "ṭā savarṇadīrgha" — the designation "ṭā" (a non-vibhakti reference, using the technical name rather than the actual case-form) is not faulty at the stage of derivation (prakriyā-daśā); meaning: in the instrumental singular, savarṇadīrgha [applies], giving hāhā. It is to be construed likewise further on. "ṅe vṛddhi" — when hāhā-e stands, by vṛddhir eci (A 6.1.88), vṛddhi [gives hāhai]. "ṅasi-ṅasoḥ" — in hāhā-as [ablative/genitive singular], savarṇadīrgha [gives hāhāḥ]. "osi vṛddhi" — in hāhā-os, by vṛddhir eci (A 6.1.88), vṛddhi [gives hāhauḥ]. "ṅau ādguṇa" — in hāhā-i, by ādguṇaḥ (A 6.1.87), guṇa, [giving] e [hāhe]. ktvā and śnā, the two affixes ending in ā, [decline] like viśvapā. Objection: since [ktvā and śnā] are not roots (adhātutva), how can ā-lopa apply here? To this he says "āta iti yoga[vibhāga]." In āto dhātoḥ, "ātaḥ" is separated out [as an independent rule]: meaning, of any ā-ending bha-aṅga there is lopa; thereby the forms ktvaḥ, śnaḥ in śas are established. "dhātoḥ" is then the second rule [after the split]: meaning, of a bha-aṅga ending in an ā-final root there is lopa. This [dhātoḥ portion] serves to exclude both āp-ending stems and hāhā, etc.; while the split-off rule "ātaḥ" serves for ā-lopa in a few cases such as ktvaḥ, śnaḥ. Objection: [Consider] mālā-iva ācarati ("behaves like a garland") → mālāḥ — after the stem ending in the ācāra-kvip, kvip is added in the sense of agent (kartari), and then the sup-endings are introduced; here, even though the word dhātu is included [in the rule], ā-lopa in śas etc. is hard to prevent, because [mālā-as-verb] is a dhātu by sanādyantāḥ dhātavaḥ (A 3.1.32) and ends in ā. Nor should it be supposed, on the strength of the vārttika "anāpa iti vaktavyam" ("the qualification 'not-āp' should be added") (vārttika), that ā-lopa does not apply in āp-ending stems — [and if it be urged that,] having accepted the yoga-vibhāga in the manner stated, the vārttika "anāpa" is rejected (pratyākhyāta) in the Bhāṣya — [then reply:] not so; for from the very authority (prāmāṇya) of this vārttika and [its] Bhāṣya it is understood that the ācāra-kvip does not occur after āp-ending stems. This is elaborated in the Śabdenduśekhara. "hariḥ" — after the word hari, su [is added]; then ru-substitution and visarga (rutva-visarga) [give hariḥ]. Nor should one suspect that, since the visarjanīya counts as an ac (vowel) by the supplementary statement (upasaṅkhyāna) "after a" (akārād upari), the i following the r would undergo yaṇ-substitution (i → y) when that [visarga, being an ac] follows — because, when the yaṇ-substitution is to be effected, the visarjanīya is not yet accomplished (asiddha). "prathamayoḥ" (SK 164, prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ) — when hari-au stands [nominative/accusative dual], by this [rule] pūrvasavarṇadīrgha occurs, giving the form harī. In jas [nominative plural], when hari-as stands and pūrvasavarṇadīrgha would apply —

translator notes

textual The source reads kttvaḥ (क्त्त्वः); the doubled t is a likely digitization artifact. The Bālamanoramā (b1) confirms the intended form ktvaḥ, the accusative plural of the affix-word ktvā.
textual The block ends mid-sentence: the jas (nominative plural) derivation of hari is broken off here and continues under the following sūtra (SK 241).

SK 241 · A 7.3.109V

जसि च ॥ २४१ ॥

jasi ca

jasi ca (7.3.109) — And before jas (the nominative plural), [guṇa is substituted for a short-vowel-final aṅga] — extending the guṇa of the preceding rule (hrasvasya guṇaḥ, 7.3.108) to the environment of jas as well.

Rule. An aṅga ending in a short vowel takes guṇa before jas. This extends the guṇa of SK 242 (there, only in the vocative) to the nominative plural.

Example.

hari + jas → hari + as → the final i takes guṇa → hare + as → e → ay before a vowel → harayas → s → ru → visarga → harayaḥ (nominative plural).

Siddhānta-kaumudī

ह्रस्वान्तस्याऽङ्गस्य गुणः स्याज्जसि परे । हरयः ॥

Guṇa is substituted for a short-vowel-final aṅga (hrasvānta-aṅga) when jas (the nominative plural) follows. [Example:] harayaḥ ("the Haris," nominative plural of hari — with guṇa of the final i, the further steps being left implicit here).

SK 242 · A 7.3.108V

ह्रस्वस्य गुणः ॥ २४२ ॥

hrasvasya guṇaḥ

hrasvasya guṇaḥ — 7.3.108. In the vocative singular (sambuddhi), guṇa is substituted for a [final] short vowel.

Rule. In the sambuddhi (vocative singular), a final short vowel takes guṇa. Then, the stem now ending in e or o, the s of the sambuddhi is dropped by SK 193.

Example.

he hari + su → i → e → he hare + s → s dropped after eṅ (SK 193) → he hare.

Accusative: hari + am → pūrvarūpa (SK 194) → harim; hari + auṭ → i + au merged into long ī (SK 164) → harī; hari + śas → harīs → s → n (SK 196) → harīn.

Siddhānta-kaumudī

ह्रस्वस्य गुणः स्यात्संबुद्धौ ।एङ्ह्रस्वा SK 193दिति संबुद्धिलोपः । हे हरे । हरिम् । हरी । हरीन् ॥

In the sambuddhi (vocative singular), guṇa replaces the short [vowel]. By "eṅ hrasvāt [sambuddheḥ]" (SK 193) the sambuddhi [s] is elided. he hare. harim. harī. harīn.

Bālamanoramā

ह्रस्वस्य गुणः - हे हरि स् इति स्थिते ह्रस्वस्य गुणः ।सम्बुद्धौ चे॑त्यतः सम्बुद्धावित्यनुवर्तते । तदाह — ह्रस्वस्येत्यादिना । अनेन रेफादिकारस्य गुण एकारः । सम्बुद्धिलोप इति । एङः परत्वादिति भावः । नत्वत्र ह्रस्वात्परत्वमस्ति, परत्वान्नित्यत्वाच्च सम्बुद्धिगुणे कृते ह्रस्वात्परत्वाऽभावात् । हरिमिति । अमि पूर्वरूपे रूपम् । हरीनिति । पूर्वसवर्णदीर्घे 'तस्माच्छसः' इति नत्वम् ।

hrasvasya guṇaḥ — When "he hari s" stands, [the rule] "hrasvasya guṇaḥ" [applies]. From "sambuddhau ca" [A 7.3.106], "sambuddhau" (in the vocative singular) is carried forward (anuvṛtti). He states this by "hrasvasya…" etc. By this [rule] the guṇa of the i-kāra following the r [i.e., the i of hari] is e-kāra [giving hare]. As for "elision of the sambuddhi": [it applies] because [the s] follows an eṅ [vowel] — this is the point. And here there is no [longer] a "following a short vowel" condition, since — both by paratva and by nityatva — once the sambuddhi-guṇa has been effected, the "following a short vowel" condition is absent [so the elision operates through the eṅ, not the hrasva, provision]. As for "harim": in [hari + am, accusative singular], by pūrvarūpa ["ami pūrvaḥ", A 6.1.107] the form [harim] results. As for "harīn": after the pūrva-savarṇa-dīrgha [giving harīs], by "tasmāc chasaḥ" [A 6.1.103] there is n-substitution (natva) [of the s of śas, giving harīn].

SK 243 · A 1.4.7घिसंज्ञा

शेषो घ्यसखि ॥ २४३ ॥

śeṣo ghyasakhi

śeṣo ghyasakhi (1.4.7) — The remainder (śeṣa) [a short i- or u-ending stem not termed nadī], excluding sakhi, receives the ghi designation.

Rule. A stem ending in short i or u that is not named nadī is named ghi — except sakhi ("friend"). "The remainder" (śeṣa) means: those short-i/u stems left over once the nadī name (SK 266) has taken its share.

Example.

hari → ends in short i, is not nadī, is not sakhi → it is a ghi → SK 244–247 apply to it.

sakhi → excluded by name → not a ghi → declined at SK 248–256.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji tests the wording. "The remainder": matyai (dative of the feminine mati taken as nadī) shows a short-i stem that is nadī, not ghi; he adds that the heading "one name only" (SK 232) would secure this anyway, so the word is there for clarity. "Short": vātapramye (long ī) is not ghi. "i or u": mātre (ṛ) is not ghi.

Siddhānta-kaumudī

अनदीसंज्ञौ ह्रस्वौ याविदुतौ तदन्तं सखिवर्जं घिसंज्ञं स्यात् । शेषः किम् । मत्यै । एकसंज्ञाधिकारात्सिद्धे शेषग्रहणं स्पष्टार्थमिति तत्वम् । ह्रस्वौ किम् । वातप्रम्ये । इदुतौ किम् । मात्रे ॥

A stem ending in a short i or u (idut) that is not termed nadī — such a stem, excluding sakhi, receives the ghi designation. Why "the remainder (śeṣa)"? [Counterexample:] matyai. Since it is [already] secured by the governing rule "ā kaḍārād ekā saṃjñā" [A 1.4.1, that only one saṃjñā applies], the mention of "śeṣa" is [merely] for clarity — this is the truth (tattva). Why "short (hrasva)"? [Counterexample:] vātapramye. Why "i or u (idut)"? [Counterexample:] mātre.

Bālamanoramā

शेषो घ्यसखि - तृतीयैकवचने हरि आ इति स्थिते घिकार्यं वक्ष्यन्घिसंज्ञामाह — शेषो । 'यू स्त्र्याख्यौ' इत्यतो 'यू' इत्यनुवर्तते । इश्च उश्च यू=इवर्णश्च उवर्णश्च ।ङिति ह्रस्वश्चे॑त्यतो 'ह्रस्व' इत्यनुवर्तते । तच्च यूभ्यां प्रत्येकमन्वेति । उक्तान्नदीसंज्ञकादन्यः शेषः । स च यूभ्यां प्रत्येकमन्वेति ।शब्दस्वरूप॑मित्यध्याहार्यं यूभ्यां विशेष्यते । तदन्तविधिः । तदाह — अनदीसंज्ञावित्यादिना । शेषः किमिति । अनदीसंज्ञकत्वविशेषणं किमर्थमिति प्रश्नः । मत्यै इति । शेषग्रहणाऽभावेङिति ह्रस्वश्चे॑ति नदीत्वपक्षेऽपि घिसंज्ञा स्यात् । ततश्च आण्नद्याः॑ इत्याडागमे वृद्धौघेर्ङिती॑ति गुणेऽयादेशे ' मतयै' इति स्यादिति भावः । शेषग्रहणाऽभावे ।ञपि 'मत्यै' इत्यत्र घिसंज्ञा न भवति,आकडारादेका संज्ञे॑त्यनवकाशया नदीसंज्ञया बाधादित्यत आह — एकसंज्ञेति । वातप्रम्ये इति । ह्रस्वग्रहणाऽभावे वातप्रमी-ए इति स्थिते ईकारान्तस्यापि घिसंज्ञा स्यात् । ततश्चघेर्ङिती॑ति गुणेऽयादेशे च 'वातप्रमये' इति स्यात् । अतो ह्रस्वग्रहणमिति भावः । मात्रे इति । 'यू' इत्यस्याऽभावे मातृ-ए इति स्थिते ऋकारान्तस्यापि घिसंज्ञायांघेर्ङिती॑ति गुणे अकारे रपरत्वे 'मातरे' इति स्यात् । अत इदुताविति भावः । वस्तुतस्तु इदुताविति व्यर्थमेव, 'मात्रे' इत्यत्र ऋकारान्तस्यापि घित्वे तुघेर्ङिती॑त्येव गुणसिद्धौ किं तेन ।

śeṣo ghyasakhi — When, in the instrumental singular, hari-ā stands, [Bhaṭṭoji,] about to state the operation for ghi, first states the ghi designation: "śeṣaḥ." From "yū stryākhyau [nadī]" [A 1.4.3] "yū" is carried forward (anuvṛtti) — yū = i and u, i.e. the i-class vowel and the u-class vowel. From "ṅiti hrasvaś ca" [A 1.4.6] "hrasva" (short) is carried forward, and applies to each of the two, i and u, individually. "śeṣa" (the remainder) is what is other than the aforesaid nadī-designated [stem], and it too applies to each of the two individually. The word "śabdasvarūpa" (the word-form) is to be supplied and is qualified by the two [i and u], and the designation applies to a stem ending in them (tadanta-vidhi). He states this with "anadīsaṃjñau…" etc.

"Why śeṣa?" — the question being: what is the purpose of the qualification "not being nadī-designated"? On matyai: without the word "śeṣa," even in the nadī alternative under "ṅiti hrasvaś ca" [A 1.4.6, where mati is optionally nadī] the ghi designation would [also] apply. And then, [whereas] the nadī treatment — with the augment āṬ by "āṇ nadyāḥ" [A 7.3.112] and vṛddhi — [gives matyai, the ghi treatment] by guṇa via "gher ṅiti" and ay-substitution would [wrongly] yield matayai. That is the idea.

Objection: even without the word "śeṣa," the ghi designation does not apply in matyai, because it is blocked by the nadī designation — which would otherwise have no scope (anavakāśā) — under "ā kaḍārād ekā saṃjñā" [A 1.4.1]. To this he says "ekasaṃjñā…" [i.e., since the ekasaṃjñā principle already secures it, the mention of śeṣa is only for clarity].

On vātapramye: without the word "short (hrasva)," when vātapramī-e [dative] stands, even a long-ī-ending stem would receive the ghi designation; and then, by guṇa via "gher ṅiti" and ay-substitution, it would [wrongly] be vātapramaye. Hence "short" is mentioned. That is the idea.

On mātre: without "yū" [the restriction to i and u], when mātṛ-e [dative] stands, if even an ṛ-ending stem received the ghi designation, then by guṇa via "gher ṅiti" — the a being followed by r (raparatva) — it would be "mātare." Hence "i and u (idut)." That is the idea. But in truth (vastutastu), "idut" is [in fact] useless: in mātre, even if an ṛ-ending stem had ghi-ness, since guṇa is [already] established by "gher ṅiti" [giving the correct mātre], what is the use of it?

SK 244 · A 7.3.120V

आङो नाऽस्त्रियाम् ॥ २४४ ॥

āṅo nā'striyām

āṅo nā 'striyām — 7.3.120. For āṅ (the ṭā, instrumental singular) following a ghi, nā is substituted, provided [the stem] is not feminine.

Rule. After a ghi, the instrumental singular ending ṭā — called āṅ by the older grammarians — is replaced by nā, provided the stem is not feminine.

Example.

hari + ṭā → ṭā → nā → hari + nā → n → ṇ after r with i (an aṭ) between (SK 197) → hariṇā (instrumental singular).

Feminine mati + ṭā → no nā → matyā.

Siddhānta-kaumudī

घेः परस्याङो ना स्यादस्त्रियाम् । आङिति टासञ्ज्ञा प्राचाम् । हरिणा । अस्त्रियां किम् । मत्या ॥

For āṅ following a ghi, nā is substituted, when [the stem is] not feminine. "āṅ" is the earlier grammarians' (prācām) designation for ṭā [the instrumental singular]. hariṇā. Why "when not feminine"? [Counter-example:] matyā.

Tattvabodhinī

NSP p. 67

—आङो ना—। ‘पुंसि’ इति तु नोक्तम्, अमुना कुलेनेत्यत्र यथा स्यात् । न च नुमा रूपसिद्धिः । मुखस्यासिद्धत्वात्, ‘इकोऽचि’ इति नुमोऽप्रवृत्तेः । नादेशे तु नासिद्धत्वम् । ‘न मुने’ इति निषेधात् । न च ‘न मुने’ इति निषेधो नुम्येव किं न स्यात्, न इत्यकारस्याविवक्षितत्वादिति वाच्यम् । अमुना घटेनेत्याद्य-सिद्ध्यापत्तेः । अमुध्मै कुलायेत्यादौ नुम्प्रसङ्गाच्च । न च तत्र स्यायादेशे सति नुमोऽप्रवृत्तिरिति शङ्क्यम् । स्यायादेशं वाधित्वा परत्वानुमः प्रवृत्तेः ॥—प्राचामिति । आचार्याणामिति शेषः

Bālamanoramā

आङो नाऽस्त्रियाम् - आङो । घेः परस्येति । 'अच्च घेः' इत्यतो घिग्रहणानुवृत्तेरिति भावः । हरिणेति । नादेशेअट्कुप्वा॑ङिति णत्वम् । नन्वाङो विहितो नाभावः कथं टा इत्यस्य स्यादित्यत आह — आङितीति । प्राचामाचार्याणां शास्त्रे संञ्ज्ञैषेत्यर्थः । मत्येति ।स्त्रियां क्ति॑निति क्तिन्नन्तमतिशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वान्नाभावो नेति भावः । हरिभ्याम् । हरिभिः । हरि-ए इति स्थिते ।

āṅo nā 'striyām — āṅaḥ. As for "following a ghi": because the mention of ghi is carried forward (anuvṛtti) from "acca gheḥ" [A 7.3.119] — this is the point. As for "hariṇā": when nā is substituted, by "aṭ-ku-pv-āṅ…" [A 8.4.2] there is ṇatva [n → ṇ, giving hariṇā]. Objection: The nā-substitution is enjoined for āṅ; how can it apply to "ṭā"? To this he says "āṅ iti": it means that in the treatise (śāstra) of the earlier teachers (prācām ācāryāṇām), "āṅ" is the designation (saṃjñā) [for ṭā]. As for "matyā": since the word "mati," ending in the affix ktin by "striyāṃ ktin" [A 3.3.94], is feminine, the nā-substitution does not [apply] — this is the point [giving matyā]. haribhyām. haribhiḥ. When "hari-e" [hari + ṅe] stands…

SK 245 · A 7.3.111V

घेर्ङिति ॥ २४५ ॥

gherṅiti

gherṅiti (7.3.111) — For a ghi-designated [stem], guṇa occurs before a ṅit sup-affix.

Rule. A ghi takes guṇa before a sup affix marked with ṅ (a ṅit ending: ṅe, ṅasi, ṅas, ṅi).

Example.

hari + ṅe → hari + e → guṇa → hare + e → e → ay before a vowel → haraye (dative singular).

Applies when / blocked by. "Of a ghi": sakhi is not a ghi, so sakhye, no guṇa. "ṅit": bhyām is not ṅit, so haribhyām. "A sup": the feminine affix ṅīṣ is ṅit but not a sup, so paṭvī, no guṇa.

Siddhānta-kaumudī

घिसंज्ञकस्य ङिति सुपि गुणः स्यात् । हरये । घेः किम् । सख्ये । ङिति किम् । हरिभ्याम् । सुपि किम् । पट्वी । घेर्ङिती SK 245ति गुणे कृते ॥

For a ghi-designated [stem], guṇa occurs before a ṅit sup-affix. [Dative sg. of hari:] haraye. Why "of a ghi (gheḥ)"? [Counterexample:] sakhye [where sakhi, not being ghi, does not get guṇa by this rule]. Why "ṅit"? [Counterexample:] haribhyām [where bhyām is not ṅit]. Why "before a sup"? [Counterexample:] paṭvī [where the ṅit affix ṅīṣ is not a sup]. When guṇa has been effected by "gher ṅiti" (SK 245) — [continued below].

Bālamanoramā

घेर्ङिति - घेर्ङिति ।सुपि चे॑त्यतःसुपी॑तिह्रस्वस्ये॑त्यतो 'गुण' इति चानुवर्तते । तदाह-घिसंज्ञकस्येत्यादिना । यणोऽपवादः । हरये इति । गुणे यादेशः । सुपि किं पट्वीति ।वोतो गुणवचना॑दिति ङीष् । तस्य ङित्त्वेऽपि सुप्त्वाऽभावात्तस्मिन् परतो न गुण इत्यर्थः । नचघेङी॑त्येव सूत्र्यताम्, इद्ग्रहणं न कर्तव्यम्,यस्मिन् विधि॑रिति परिभाषया ङकारादौ सुपीत्यर्थलाभादिति वाच्यम्, एवं सति 'आण्नद्याः' इत्यत्रापि ङीत्येवानुवृत्तौ ङकारादेराम आङ्विधीयेत । ततश्चमत्या॑मित्यत्र आण्न स्यात् । आमो ङादित्वाऽभावात् । नच स्थानिवद्भावेन ङादित्वं शङ्क्यम् । अल्विधित्वात् । स्थानिनो ङेर्ङकारस्य इत्संज्ञालोपाभ्यामपह्मतत्वेन आम्स्थान्यल्त्वाऽभावात्, अनुबन्धानामनेकान्तत्वात् । एकान्तत्वपक्षे ।ञपि अल्ग्रहणेन अनुबन्धस्य ग्रहणं न भवति,अनेकाल्शित्सर्वस्ये॑त्यत्र शिद्ग्रहणाज्ज्ञापकात् । अन्यथा 'इदम इ' शित्यादिशितां शकारेणानुबन्धेन सहानेकाल्त्वादेव सिद्धे किं तेन । अतएव तिबाद्यादेशेषु पित्त्वादि सिध्यति । अत एव तिबाद्यादेशेषु पित्त्वादि सिध्यति । अत एवसेह्र्रपिच्चे॑त्यत्र अपिदित्यर्थवत् । अन्यथा पित्कार्यस्याऽल्विध#इत्वात्तत्र स्थानिवद्भावस्यैवाऽप्रसक्त्या हेः पित्त्वस्यैवाऽप्रसक्तौ किं तन्निषेधेन । तदिदं स्थानिवत्सूत्रे शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् । गुणे कृते इति ।ङसिङसो॑रिति शेषः । हरे-अस् इति स्थितेऽपदान्तत्वात्एङः पदान्ता॑दिति पूर्वरूपे अप्राप्ते, अयादेशे प्राप्ते — ।

gherṅiti — From "supi ca" [A 7.3.102] "supi" is carried forward (anuvṛtti), and from "hrasvasya guṇaḥ" [A 7.3.108] "guṇa." He states this with "ghisaṃjñakasya…" etc. [This guṇa] is an exception (apavāda) to yaṇ [iko yaṇ aci, A 6.1.77]. On haraye: after guṇa [hari → hare], the y-substitution [hare + e → haraye, by eco 'yavāyāvaḥ]. On "Why before a sup? paṭvī": the affix ṅīṣ [is added] by "voto guṇavacanāt" [A 4.1.44]; although it is ṅit, since it is not a sup, guṇa does not occur before it — this is the meaning [paṭu + ṅīṣ → paṭvī, by yaṇ].

Objection: let the rule simply be framed as "gher ṅi," without including the "it" (id-grahaṇa); for by the paribhāṣā "yasmin vidhis tad-ādāv al-grahaṇe" the sense "before a sup beginning with ṅ" would be obtained anyway. Response: if that were so, then in "āṇ nadyāḥ" [A 7.3.112] too, with only "ṅi" carried forward, the augment āṬ would be enjoined for an ām [affix] beginning with ṅ; and consequently in matyām [loc. sg.] the augment āṬ would not occur, because the ām [substitute for ṅi] does not begin with ṅ (ṅādi). Nor may it be supposed that the ām has ṅ-initial-ness by sthānivadbhāva [being treated like the ṅi it replaces], since this is an operation on a phoneme (al-vidhi) [where sthānivadbhāva does not hold]; for the ṅ of the sthānin ṅi has been removed by it-designation and elision, and so the ām-substitute has no phoneme corresponding to it — anubandhas being non-committal (anekāntatva) [as to their phonemic reckoning].

Even on the view that they are constant (ekāntatva), an anubandha is not taken by an al-reference [a reference to phonemes], as is indicated (jñāpaka) by the mention of "śit" in "anekāl śit sarvasya" [A 1.1.55]; for otherwise, in "idama iś" [A 7.2.108] and the other śit-affixes — being already multi-phonemic (anekāl) together with their anubandha ś — that mention [of śit] would be useless. It is precisely on this account that, in the substitutes for tip etc. [verbal endings], their pit-ness and the like is established; and precisely on this account that in "ser hy apic ca" [A 3.4.87] the [specification] "apit" is meaningful — for otherwise, since a pit-operation is an al-vidhi, sthānivadbhāva would not apply there, and so the pit-ness of hi [the substitute] would itself not arise, and then what would be the use of prohibiting it (apit)? All this is elaborated in the Śabdenduśekhara on the sthānivat rule [A 1.1.56].

On "when guṇa has been effected": [the phrase] "of ṅasi and ṅas" [the abl./gen. sg. affixes] is to be supplied (śeṣa). When hare-as [hari + as, after guṇa] stands: since it is not pada-final (apadānta), "eṅaḥ padāntād ati" [A 6.1.109, pūrvarūpa] does not apply, and ay-substitution [by eco 'yavāyāvaḥ, giving haray-as] is about to apply — [continued in the next unit].

translator notes

textual The digital source repeats the clause 'ata eva tibādyādeśeṣu pittvādi sidhyati' twice in immediate succession (dittography); rendered once here.

SK 246 · A 6.1.110V

ङसिङसोश्च ॥ २४६ ॥

ṅasiṅasośca

ṅasiṅasoś ca — And [the pūrvarūpa, the form of the prior, is the single substitute for eṄ] when the 'a' of ṅasi (ablative singular) and ṅas (genitive singular) follows.

Rule. When the a of ṅasi or ṅas follows an eṅ (e or o), the single substitute for both vowels is the form of the prior one (pūrvarūpa). The guṇa of SK 245 has just turned hari into hare before these ṅit endings; this rule then swallows the a of the ending.

Example.

hari + ṅasi → guṇa (SK 245) → hare + as → e + a → e → hares → hareḥ (ablative singular); identically hareḥ (genitive singular).

hari + os → i → y before a vowel (iko yaṇ aci) → haryoḥ (genitive and locative dual).

hari + ām → nuṭ after a short vowel (SK 208) → hari + nām → lengthening before nām (SK 209) → harīnām → n → ṇ (SK 197) → harīṇām (genitive plural).

Siddhānta-kaumudī

एङो ङसिङसोरति परे पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् । हरेः । हर्योः । हरीणाम् ॥

For an eṄ (e/o), when the 'a' of ṅasi and ṅas follows, the pūrvarūpa (the form of the prior sound) is the single substitute (ekādeśa). hareḥ; haryoḥ; harīṇām.

Tattvabodhinī

NSP p. 67

—ङसिङसोश्च । इह ङसिङसौ द्वौ एङावपि तयोर्यथा-संख्यं न, अस्वरितत्वात् । अल्पाच्तरस्य पूर्वनिपाताकरणाल्लिङ्गात् ‘अच्च घेः’ ‘उपसर्गे घोः किः’ इति निर्देशाच्च

Bālamanoramā

ङसिङसोश्च - ङसिङसोश्च ।एङः पदान्ता॑दित्यत 'एङ' इति,अती॑ति चानुवर्तते । 'अमि पूर्व' इत्यतः 'पूर्व' इत्यनुवर्तते । 'एकः पूर्वपरयोः' इत्यधिकृतं, तदाह — एङो ङसिङसोरिति । हरेरिति । पूर्वरूपे रुत्वविसर्गौ पञ्चम्येकवचनस्य षष्ठएकवचनस्य च रूपमेतत् । यद्यपि ङसिङसौ द्वौ, एङौ च द्वौ, तथापि न यथासङ्ख्यमिष्यते ।यथासङ्ख्यमनुदेशः समाना, स्वरितेने॑ति सूत्रच्छेदमभ्युपगम्य यत्र स्वरिततं प्रतिज्ञातं तत्रैव यथासङ्ख्याविज्ञानादिति यथासङ्ख्यसूत्रभाष्ये स्पष्टम् । 'अच्च घेः' 'उपसर्गे घोः किः' इत्यादिनिर्देशाच्च । हर्योरिति । षष्ठीद्विवचने यणादेशे रूपम् । हरीणामिति । 'ह्रस्वनद्यापः' इति नुट् ।नामी॑ति दीर्घः ।अट्कुप्वा॑ङिति णत्वम् ।

ṅasiṅasoś ca — From "eṅaḥ padāntāt" (A 6.1.109), "eṄ" is carried forward (anuvṛtti), as is "ati" (when an 'a' follows). From "ami pūrvaḥ" (A 6.1.107), "pūrva" (the prior) is carried forward. "ekaḥ pūrvaparayoḥ" (A 6.1.84) is in force as governing rule (adhikāra). He states this with "For an eṄ, when the 'a' of ṅasi and ṅas [follows]…". hareḥ — the pūrvarūpa having occurred, [followed by] ru-substitution and visarga; this is the form of both the ablative singular (pañcamī-ekavacana) and the genitive singular (ṣaṣṭhī-ekavacana). Although ṅasi and ṅas are two, and the eṄ [vowels e and o] are two, still the correspondence-in-order (yathāsaṅkhya) is not intended here. That correspondence-in-order is understood only where a svarita is stipulated — this is clear in the Bhāṣya on the yathāsaṅkhya rule, on the accepted division of the sūtra as "yathāsaṅkhyam anudeśaḥ samānām" and "svaritena…"; and also from formulations such as "ac ca gheḥ" and "upasarge ghoḥ kiḥ". haryoḥ — the form in the genitive dual (ṣaṣṭhī-dvivacana), with the yaṇ substitution (hari + os → hary + os). harīṇām — the augment nuṬ by "hrasvanadyāpo nuṭ" (A 7.1.54); the long vowel by "nāmi" (A 6.4.3); the ṇ-substitution (ṇatva) by "aṭkupvāṅ…" (A 8.4.2): hari + ām → hari + nām → harī + nām → harīṇām.

SK 247 · A 7.3.119V

अच्च घेः ॥ २४७ ॥

acca gheḥ

acca gheḥ — 7.3.119. And a [short a] is substituted as the final [sound] of a ghi (when ṅi, replaced by au per aut, 7.3.118, follows).

Rule. After a ghi in i or u, the locative singular ṅi is replaced by au (this part is the rule aut, SK 256, whose wording is carried into this sūtra), and the final vowel of the ghi is replaced by short a.

Example.

hari + ṅi → ṅi → au and i → a → hara + au → a + au → au (SK 72) → harau (locative singular).

hari + os → haryoḥ (locative dual); hari + sup → s → ṣ after i (SK 212) → hariṣu (locative plural).

The paradigm of hari. śrīpati, agni, ravi, kavi and the rest follow it; śambhu, viṣṇu, vāyu, bhānu follow it with u for i and o for e.

	singular	dual	plural
1 nominative	hariḥ	harī	harayaḥ
vocative	he hare	he harī	he harayaḥ
2 accusative	harim	harī	harīn
3 instrumental	hariṇā	haribhyām	haribhiḥ
4 dative	haraye	haribhyām	haribhyaḥ
5 ablative	hareḥ	haribhyām	haribhyaḥ
6 genitive	hareḥ	haryoḥ	harīṇām
7 locative	harau	haryoḥ	hariṣu

Siddhānta-kaumudī

इदुद्भ्यामुत्तरस्य ङेरौत्स्याद् घेरन्तादेशश्चाकारः । हरौ । हर्योः । हरिषु । एवं श्रीपत्यग्निरविकव्यादयः ॥

For ṅi following an i or u, au is substituted; and a is the final substitute (antādeśa) of the ghi. harau. haryoḥ. hariṣu. Likewise śrī-pati, agni, ravi, kavi, and the rest.

Tattvabodhinī

NSP p. 67

—अच्च घेः । अत्र इदुच्चाम्, औद् इति ‘ङेराम्’ इत्यतो ङेरिति च पदत्रयमनुवर्तत इत्याशयेनाह—इदुच्चां परस्य ङेरौत्स्यादिति । घेरुत्तरस्येति प्राचां व्याख्यानमिह तु नोक्तम् । सूत्रे घेरित्यस्य षष्ठ्यन्तत्वात् तन्त्रावृत्त्यादौ च प्रमाणाभावात् । ‘ओत्’ इति पूर्वसूत्रे इदुच्चामुत्तरस्य ङेरिति कृतसंबन्धस्य त्यागायोगाच्च ॥ यत्तु व्याचर्ख्युः अदिति तपरत्वं बुद्धावित्यादावत्वे कृते त्रियां टाप् मा भूदित्येतदर्थमिति, तच्चिन्त्यम् । तपरप्रहणाद्धि टापा सह दीर्घो मा भूत् टाप् तु स्यादेव । लक्षणद्वयवाधे मानाभावात् । अत एव ‘कृन्मेजन्तः’ इति सूत्रे भाष्यादौ संनिपातपरिभाषया पद्धतावित्यत्र टाप् नेत्युक्तम्, टापा व्यवधाने ह्यानन्तर्यविधातः स्यादिति ॥ तपरकरणाद्यवभावे तु संनिपातपरिभाषोपन्यासस्तत्र विरुध्येत ॥ यदपि व्याचर्ख्युः औतस्तकारः स्वरितार्थ इति, तदपि न । ‘स्तीर्णे वर्हिषि समिधाने अमौ’ इत्यादौ स्वरितत्वादर्शनात् । ‘न विभक्तौ’ इति सूत्रे ङेरौस्तु तकार उच्चारणार्थों नेत्संज्ञक इति स्वयमेव भावितलाच्च । तस्मादुभयत्र तपरकरणमुच्चारणार्थमेवेति मनोरमायां स्थितम्

Bālamanoramā

औदच्च घेः - ॒हरि इ॑ इति स्थितेघेर्ङिती॑ति गुणे प्राप्ते — अच्च घेः । ङेरामि॑त्यतोङे॑रित्यनुवर्तते ।इदुद्भ्या॑मितिऔ॑दिति च सूत्रमनुवर्तते । तदाह — इदुद्भ्यामिति । अन्तादेश इति । अलोऽन्त्यपरिभाषालभ्यमेतत् । वृद्धिरिति । हर-औ इति स्थिते वृद्धिरेची॑ति वृद्धौ, हरौ इति रूपमित्यर्थः । हरिष्विति ।आदेशप्रत्यययो॑रिति षत्वम् । अथ सखिशब्दात्सुः । सखि-स् इति स्थिते ।

audacca gheḥ — When "hari + i" (hari + ṅi) stands, when guṇa by "gher ṅiti" [A 7.3.111] would apply, [the rule] "acca gheḥ" [applies instead]. From "ṅer ām[nadyāmnībhyaḥ]," "ṅeḥ" (of ṅi) is carried forward (anuvṛtti); and the sūtras "idudbhyām" and "aut" [A 7.3.117–118] are [also] carried forward. He states this by "idudbhyām" [i.e., "for ṅi following i or u…"]. As for "final substitute (antādeśa)": this is obtained from the paribhāṣā "alo 'ntyasya" [A 1.1.52, a substitute replaces the final sound; so a replaces only the final i of ghi]. As for "vṛddhi": when "hara-au" stands [hari → har-a, plus au], by "vṛddhir eci" [A 6.1.88] there is vṛddhi; the form is "harau" — that is the meaning. As for "hariṣu": by "ādeśapratyayayoḥ" [A 8.3.59] there is ṣatva [s → ṣ, giving hariṣu]. Now, [take] the affix su after the word "sakhi." When "sakhi-s" stands…

translator notes

textual The Bālamanoramā pratīka reads "audacca gheḥ," fusing "aut" (A 7.3.118) with "acca gheḥ" (A 7.3.119); the unit's headed sūtra is "acca gheḥ" (7.3.119). Rendered as the transmitted lemma.

SK 248 · A 7.1.93V

अनङ् सौ ॥ २४८ ॥

anaṅ sau

anaṅ sau — For the aṅga [sakhi] the substitute anaṅ [replaces its final] when su [the nominative singular] follows, in the non-vocative (asambuddhau).

Rule. For the aṅga sakhi, the substitute anaṅ appears when su follows and the form is not a vocative. anaṅ is an with a marker ṅ; being ṅit, it replaces only the final sound of the stem (ṅic ca, SK 43).

Example.

sakhi + su → i → an → sakhan + s, carried on at SK 250 and 252.

Siddhānta-kaumudī

सख्युरङ्गस्याऽनङादेशः स्यादसंबुद्धौ सौ परे । ङिच्च SK 43 इत्यन्तादेशः ॥

For the aṅga "sakhi," the substitute "anaṅ" occurs when "su" follows, in the non-vocative (asambuddhau). And, [the substitute] being "ṅit" [marked with the it-letter ṅ], by "ṅic ca" (SK 43) [A 1.1.53] it is a substitute for the final [phoneme] alone (antādeśa).

Tattvabodhinī

NSP p. 67

—अनह्र सौ । नकारादकार उच्चारणार्थः । ‘असंबुद्धौ’ इति पर्युदासात् साविति प्रथमैकवचनं गृह्यते, न तु सप्तमीबहुवचनम् ॥ ‘सोडां’ इत्येव सिद्धे अनङ्विधानमन्यतोऽपि स्यादिति ज्ञापनार्थम्, तेन उशनसः संबुद्धावनङ् सिद्ध्यतीति प्राच्चः ॥ यद्यपि ‘सोडां’ इत्युक्ते ‘ऋदुशन—’ इत्युत्तरसूत्रेणापि डा स्यात् । ततश्च उशनेत्यत्र ‘सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ’ इति दीर्घः स्यात् । पुरुदसेत्यत्र तु ‘सान्तमहतः’ इति दीर्घः स्यात्, तथापि संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद् अङ्गवृत्तपरिभाषया वा तत्समाधेयमिति तेषामाशयः

Bālamanoramā

अनङ् सौ - अनङ् सौ । 'सख्युरसम्बुद्धौ' इत्यनुवर्तते ।अङ्गस्ये॑त्यधिकृतं । तदाह — सख्युरङ्गस्येत्यादिना । 'सौ' इति प्रथमैकवचनम्, नतु सप्तमीबहुवचनम्,असम्बुद्धा॑विति पर्युदासात् । अनङि ङकार इत् । नकारादकार उच्चारणार्थः । अनेकाल्त्वात्सर्वादेशत्वमाशह्क्याह — ङिच्चेति ।

anaṅ sau — "anaṅ sau." "sakhyur asambuddhau" [A 7.1.92] is carried forward (anuvṛtti), and "aṅgasya" [A 6.4.1] is the governing adhikāra. He states this with "sakhyur aṅgasya" etc. "sau" [here] is [the locative of] the nominative singular ["su"], not the locative plural [of "su"], because of the exclusion (paryudāsa) "asambuddhau" [which shows "su" to be the nominative-singular ending, since only that has a vocative counterpart]. In "anaṅ," the "ṅ"-sound is an indicatory marker (it); the "a" after the "n" is for the sake of pronunciation (uccāraṇārtha). Anticipating that, because [anaṅ] has more than one phoneme (anekāl), it might be a complete substitution (sarvādeśa) [by A 1.1.55], he says "ṅic ca" [→ being ṅit, it replaces only the final].

SK 249 · A 1.1.65उपधासंज्ञा

अलोऽन्त्यात् पूर्व उपधा ॥ २४९ ॥

alo'ntyāt pūrva upadhā

alo'ntyāt pūrva upadhā — The single sound (varṇa) immediately preceding the final phoneme (al) is termed upadhā (the penult).

Rule. The sound immediately before the last sound of a form is named upadhā, the penult.

Example.

sakhan → its last sound is n → the a before it is the upadhā.

Siddhānta-kaumudī

अन्त्यादलः पूर्वो वर्ण उपधासंज्ञः स्यात् ॥

The varṇa (sound) prior to the last al (phoneme) receives the designation upadhā (upadhā-saṃjñā).

Tattvabodhinī

NSP p. 67

—अलोऽन्त्यात्पूर्व—। अल इति पञ्चमी अन्त्यादित्यनेन विशेष्यत इत्याह—अन्त्यादल इति । अलः किम् । शिष्टः शिष्टवानित्यादौ अन्त्यात्संघातात् पूर्वस्य शकारस्य मा भूत् । सत्यां हीत्संज्ञायां ‘शास इदङ्हलोः’ इति शस्येत्त्वं स्यात् । नन्वेवमप्यन्त्यादलः पूर्वस्य संघातस्योपधासंज्ञायां शिष्ट इत्यादौ शकारविशिष्टस्याकारस्य इत्वं स्यादित्यतिप्रसङ्गदोषस्तदवस्थ एवेति चेदुच्यते । यथा हि लोके अमीषां ब्राह्मणानामन्त्यात्पूर्वं आनीयतामित्युक्ते यथाजातीयकोऽन्त्यस्तथाजातीयकोऽन्त्यात्पूर्वं आनीयते, तथात्राप्यन्त्योऽलात्मक इति तत्पूर्वोऽप्यलेव गृह्यते । तदेतदाह—पूर्वो वर्णं इति । अत्र ‘अचोऽन्त्यादि टि’ इत्यत्रेव अल इति निर्धारणे षष्ठीत्यपि सुवचमिति केचिदाहुः । अलां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात्पूर्वो वर्णं उपधासंज्ञः स्यात् इति व्याख्याया अपि संभवदुक्तिकलात्

Bālamanoramā

अलोऽन्त्यात् पूर्व उपधा - सखन्-स् इति स्थिते उपधाकार्यं वक्ष्यन्नुपधासंज्ञामाह — अलोन्त्यात् । 'अल' इति पञ्चमी,अन्त्या॑दिति सामानाधिकरण्यात् । अल्प्रत्याहारो वर्णपर्यायः । पूर्वोऽप्यलेव गृह्रते, साजात्यादित्याह — अन्त्यादल इत्यादिना । अलः किम् । 'शिष्ट' इत्यत्र शास्धातौ आसिति संघातात्पूर्वशकारस्योपधात्वं न भवति । अन्यथाशास इदङ्हलो॑रिति शकारस्येकारप्रसङ्गः । वर्णग्रहणं किम् । शास्धातौ 'शा' इति समुदायस्य उपधात्वं न भवति । अन्यथा 'शा' इति समुदायस्य इकारः स्यात् । न चालोन्त्यपरिभाषया आकारस्यैव इकारो भवतीति वाच्यं,नानर्थकेऽलोन्त्यविधि॑रिति तन्निषेधात् ।

alo'ntyāt pūrva upadhā — When "sakhan-s" stands, about to state an operation on the penult (upadhā), he states the upadhā-saṃjñā: "alo'ntyāt". "alaḥ" is an ablative (pañcamī), by co-referentiality (sāmānādhikaraṇya) with "antyāt". The pratyāhāra "al" is a synonym for "varṇa" (any sound). The "pūrva" (prior) too is understood as just an al (a sound), on account of homogeneity of kind (sājātya); he says this with "the al prior to the last…". Why "alaḥ" [the al, a single sound]? In "śiṣṭa", in the root "śās", the śa-kāra prior to the cluster "ās" does not become the penult; otherwise, by "śāsa idaṅhaloḥ" (A 6.4.34), there would wrongly arise an i-kāra for the śa-kāra. Why the mention of "varṇa" (a single sound)? In the root "śās", the aggregate "śā" does not become the penult; otherwise the aggregate "śā" would [wrongly] become an i-kāra. And one should not say that by the "alo'ntya" rule (A 1.1.52) only the ā-kāra would become the i-kāra: for that is prohibited by "nānarthake'lo'ntyavidhiḥ" (the rule of the final al does not apply to a meaningless element).

SK 250 · A 6.4.8V

सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ ॥ २५० ॥

sarvanāmasthāne cāsambuddhau

sarvanāmasthāne cāsambuddhau — 6.4.8. And [the penultimate of an aṅga ending in n is lengthened] when a sarvanāmasthāna that is not the sambuddhi (vocative singular) follows.

Rule. The upadhā of an aṅga ending in n is lengthened before a sarvanāmasthāna that is not the sambuddhi.

Example.

sakhan + s → su is a sarvanāmasthāna, and not vocative → the upadhā a becomes ā → sakhān + s, carried on at SK 252.

Siddhānta-kaumudī

नान्तस्योपधाया दीर्घः स्यादसंबुद्धौ सर्वनामस्थाने परे ॥

The penultimate (upadhā) of [an aṅga] ending in n is lengthened when a sarvanāmasthāna that is not the sambuddhi (vocative singular) follows.

Tattvabodhinī

NSP p. 67

—सर्वनामस्थाने—। ‘नोपधायाः’ इति सूत्रं ‘दूलोपे—’ सूत्रादीर्घप्रहणं चानुवर्तते इत्याशयेनाह—नान्तस्येत्यादि

Bālamanoramā

सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ - न भूसुधियोः । 'इणो य' णित्यतो यणिति,ओः सुपी॑त्यतः सुपीति,इको यणची॑त्यतोऽचीति चानुवर्तते । तदाह — एतयोरित्यादिना । एतयोरिति-सूत्रोक्तभूसुधियोः परामर्शः । अचीति । अजादावित्यर्थः । यणि प्रतिषिध्दे इयङमभिप्रेत्य आह — सुधियाविति । आदिना अजादिसर्वसङ्ग्रहः । प्रधीवद्रूपाणि । इयङेव विशेषः । अचीति वस्तुस्थितिः । अनजादौ यणः प्रसक्त्यभावात् । सुपीति किम् । सुधीभिरूपास्यः सुध्युपास्यः । वस्तुतस्तु सूपीति नानुवर्तनीयम् । 'एरनेकाचः' इति यणो ह्यत्र न प्रसक्तिः, तस्य अजादिप्रत्यये विधानादुपास्यशब्दस्य च प्रत्ययत्वाऽभावात् ।इको यणची॑ति तु भवत्येव, 'अनन्तरस्य' इति न्यायेनएरनेकाचः॑,ओः सुपी॑ति च विहतयण एव प्रतिषेधात् । सुधिया उपास्यः सुध्युपास्य इत्यत्र त्वन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य 'एरनेकाचः' इति यणो 'न भूसुधियोः' इति प्रतिषेधेऽपि 'उपास्यः' इत्यचमाश्रित्यइको यणची॑ति यण् भवत्येव,अनन्तरस्ये॑ति न्यायेन तस्याऽत्र प्रतिषेधाऽभावादित्यलम् । सखीयतीति । 'सुप आत्मनः' इति सखिशब्दात्क्यचि कृतेअकृत्सार्वधातुकयो॑रिति दीर्घेसखीयती॑ति रूपम् । ततः क्विबिति । तस्मात्=सखीयशब्दात् 'सनाद्यन्ताः' इति दातुसंज्ञकात्क्विप्चे॑ति सूत्रेण क्विबित्यर्थः । अल्लोपयलोपाविति । 'अतोः लोपः' इति यकारादकारस्य लोपः,लोपो व्यो॑रिति यलोप इत्यर्थः । यलोपे कर्तव्येऽल्लोपस्तु न स्थानिवत्,न पदान्ते॑ति यलोपे स्थानिवत्त्वनिषेधात् । स्थानिवत्त्वादिति ।अचः परस्मिन्नित्यनेने॑ति शेषः । यणि प्राप्ते इति ।खकारादीकारस्यइको यणचीत्यनेने॑ति शेषः । न चान्तर्वर्तिसुपा पदान्तत्वा॑न्न पदान्ते॑ति निषेधः शङ्क्यः, 'नः क्ये' इति क्यचि नान्तस्यैव पदत्वात् । क्वौ लुप्तिमिति । 'न पदान्त' सूत्रेक्विलुगुपधात्वचङ्परनिह्र्यासकुत्वेषूपसङ्ख्यान॑मिति वार्तिकेक्विलु॑गित्यंशस्यायमनुवादः । तत्रलु॑गिति लोपो विवक्षित इति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । लुप्तमिति भावे क्तः । क्विप्प्रत्ययपरको लोपो न स्थानिवदित्यर्थः । ततस्च खकारादीकारस्याऽच्परकत्वाऽभावान्न यणिति भावः । यद्यपिन पदान्ते॑ति सूत्रेक्वौ लुप्तं न स्थानिव॑दिति निराकृत्य,क्वौ विधिं प्रति न स्थानिव॑दित्येव स्वीकृतं तथापि गोमत्यतेः क्विपि गोमानिति भाष्यात्क्वौ लुप्तं न स्थानिवदित्यपि क्वचिदस्तीति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । ततस्च सखायमिच्छतीत्यर्थे सखीति ईदन्तं रूपं स्थितम् । ततः सुबुत्पत्तिः । अनङ्णित्वे इति । 'अनङ् सौ' 'सख्युरसम्बुद्धौ' इत्युभाभ्या॑मिति शेषः । इदन्तसखिशब्दस्य विधीयमाने अनङ्णित्त्वे कथं सखीशब्दस्य ईदन्तस्य भवेतामित्यत आह — एकदेशेति । हे सखीरिति । अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । स्त्रीत्वाऽभावान्नदीत्वाऽभावान्नदीकार्यं न भवति । यणि प्राप्ते इति ।एरनेकाचः इत्यनेने॑ति शेषः । शसि यणिति । पूर्वसवर्णदीर्घापवादो यण् । कृतपूर्वसवर्णदीर्घत्वाऽभावान्नत्वं नेति भावः । सख्या । सख्ये । सख्युः । सख्योः । सख्यौ । सह खेनेति । खमाकाशं खकारो वा ।तेन सहेति तुल्ययोगे॑ इति बहुव्रीहिः ।वोपसर्जनस्ये॑ति सभावः । तमिच्छतीति । सखमात्मन इच्छतीत्यर्थे 'सुप आत्मनः' इति क्यच् ।क्यचि चे॑तीत्वं, 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वात्क्विपि अल्लोपयलोपयोः सखीशब्दः । एवं सुखीशब्दः, सुतीशब्दश्च । सखीरिति । अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । सख्यावित्यादि । अजादौ 'एरनेकाचः' इति यणिति भावः । सख्यम् । सख्यः सख्या । सख्ये ।दीर्घस्यापीति । एतदर्थमेव तत्र कृतयणा निर्देश इति भावः । सख्याम् । सख्यि । सुखीसुतीशब्दयोरप्येवम् । लूनीरिति ।लूञ् छेदने॑क्तः । 'त्वादिभ्यः' इति नत्वम् । क्यचि ईत्वम् । अङ्यन्त्रत्वान्न सुलोपः । 'क्षै क्षये' क्तः ।आदेच उपदेशेऽशिती॑त्यात्त्वम् । 'क्षायोः मः' इति मत्वम् । क्यजादि पूर्ववत् । प्रस्तीमीरिति ।स्त्यै ष्टए शब्दसङ्घातयोः । क्तः । 'आदेचः' इत्यात्त्वम् ।प्रस्त्यो ।ञन्यतरस्या॑मिति मः ।स्त्यः प्रपूर्वस्ये॑ति सम्प्रसारणम् ।सम्प्रसारणाच्चे॑ति पूर्वरूपम् । 'हलः' इति दीर्घः । क्यजादि पूर्ववत् सखी सुतीत्यादिवद्रूपाणि । ङसिङसोर्यणिति । 'एरनेकाचः' इत्यनेने॑ति शेषः ।असिद्धत्वा॑दित्यनन्तरंत्यात्परत्वा॑दिति शेषः । शुष्कीयतेरिति ।इक्शितपौ धातुनिर्देशे॑ इति श्तिपा निर्देशोऽयम् । शुषधातोः क्तः । शुष्कः । 'शुषः कः' इति कत्वम् । शुष्कमात्मन इच्छतीत्यर्थे क्यजन्ताच्छुष्कीयधातोः क्विपि शुष्कीरिति रूपमित्यर्थः । अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । सखी सुतीत्यादिशब्दवच्छुष्कीशब्दः । शुष्कियावित्यादि । संयोगुपूर्वत्वान्न यण्, किं तु इयङिति विशेष इतीति भावः । ङसिङसोः शुष्किय इति । न च कत्वस्याऽसिद्धत्वात्ख्यत्यात्परत्नादुत्त्वं शङ्क्यम्, #इयङादेशे सति कृतयणादेशत्वाऽभावादिति भावः । इति ईदन्ताः । शम्भुर्हरिवदिति । तत्र पूर्वसवर्णदीर्घ ऊकारः, गुणस्तु ओकारः, अवित्यादयो विशेषास्त्वान्तरतदम्यात्सङ्गता इति भावः ।क्रुश आह्वाने, रोदने चे॑ति धातोःसितनिगमिमसिसच्यविधाञ्क्रुशिभ्यस्तुन् इति तुन्प्रत्ययेव्रश्चे॑ति शस्य षकारे, ष्टुत्वेन टकारे च क्रोष्टुशब्दः । क्रुशधातो कर्तरि तृचि तु क्रोष्टृशब्दः । द्वावपि सृगालवाचिनो ।

sarvanāmasthāne cāsambuddhau — [The Bālamanoramā text transmitted here does not comment on this pratīka; it proceeds directly to the following, on the ī-ending stems.] na bhūsudhiyoḥ [A 6.4.85: "not for bhū and sudhī"]. Into it there are carried forward (anuvṛtti): yaṇ, from iṇo yaṇ [A 6.4.81]; supi ("when a sup follows"), from oḥ supi [A 6.4.83]; and aci ("when an ac follows"), from iko yaṇ aci [A 6.1.77]. He [Bhaṭṭoji] states this with "etayoḥ…" and so on. etayoḥ ("of these two") — this refers to the bhū and sudhī named in the sūtra. aci — the meaning is "when [a suffix] beginning with a vowel (ajādau) [follows]." Having in view that, when the yaṇ [substitution] is prohibited, iyaṅ [is what results], he says sudhiyau [the dual form]. By the word ādi ("and the rest") [in Bhaṭṭoji's statement], all ac-initial [endings] are comprehended together. The forms are like those of pradhī; iyaṅ alone is the difference. The word aci [in the sūtra] merely states the actual state of affairs, since when [an ending] does not begin with a vowel there is no occasion for yaṇ at all.

supi kim? ("why [does the sūtra say] supi?") — sudhībhir upāsyaḥ = sudhyupāsyaḥ. In fact, however, supi need not be carried forward: for the yaṇ of eranekācaḥ [A 6.4.82] has no occasion here, since that [yaṇ] is enjoined [only] before a vowel-initial affix (pratyaya), and the word upāsya is not an affix. The yaṇ of iko yaṇ aci [A 6.1.77], on the other hand, does apply; for by the maxim anantarasya ("[a qualification bears] on the nearest") it is only the yaṇ enjoined by eranekācaḥ and by oḥ supi that is prohibited [by na bhūsudhiyoḥ]. But in sudhiya upāsyaḥ = sudhyupāsyaḥ, relying on an internal vibhakti [within the compound member], although the yaṇ of eranekācaḥ is prohibited by na bhūsudhiyoḥ, still, relying on the ac of "upāsya," the yaṇ of iko yaṇ aci does apply — because, by the maxim anantarasya, there is no prohibition of that [particular yaṇ] here. Enough [of this].

sakhīyati — By sup ātmanaḥ kyac [A 3.1.8] a kyac is applied to the word sakhi; by akṛtsārvadhātukayoḥ [dīrghaḥ, A 7.4.25] there is lengthening, giving the form sakhīyati. tataḥ kvip ("then kvip") — the meaning is: from that, i.e., from the word sakhīya (which is termed a dhātu by sanādyantāḥ dhātavaḥ [A 3.1.32]), a kvip [is applied] by the sūtra "…kvip ca." al-lopa-ya-lopau ("the elision of the a and the elision of the y") — i.e., the elision of the a-kāra after the ya-kāra by ato lopaḥ [A 6.4.48], and the elision of the ya-kāra by lopo vyor vali [A 6.1.66]. But when the ya-lopa is to be performed, the al-lopa is not sthānivat (does not count as standing in place of what it replaced), because sthānivadbhāva [with respect to] the ya-lopa is prohibited by na padāntadvirvacana… [A 1.1.58, "na padānta…"]. sthānivattvāt ("because of sthānivadbhāva") — supply "[the sthānivadbhāva enjoined] by acaḥ parasmin [A 1.1.57]." yaṇi prāpte ("when yaṇ becomes applicable") — supply: "the yaṇ of the ī-kāra after the kha-kāra, by iko yaṇ aci." And it must not be objected that, because [the base] is pada-final by reason of the internal sup, the prohibition na padānte… [would apply]; for by naḥ kye [A 1.4.15] only what ends in n has pada-status [in that context]. kvau luptim ("elision before kvi") — in the sūtra na padānta… this is a restatement of the portion "kvi-luk" of the vārttika "kvi-lug-upadhā-tva-caṅpara-nihrāsa-kutveṣu upasaṅkhyānam"; and that the term luk there intends [ordinary] elision (lopa) is made clear in the Bhāṣya on that very [vārttika]. lupta — [the word] is a kta in the abstract sense (bhāve). The meaning is: an elision (lopa) that has kvip as the following affix is not sthānivat. And therefore, since the ī-kāra after the kha-kāra is no longer followed by an ac [the sakhi/kvip elision not counting], there is no yaṇ — such is the idea. Although in the sūtra na padānta… [the view] "what is elided before kvi is not sthānivat" is set aside, and it is accepted rather that "with respect to a rule [operating] before kvi it is not sthānivat," nevertheless, from the Bhāṣya [statement] "gomān" — where gomat + ati [receives] kvip — it is established in the Śabdenduśekhara that "what is elided before kvi is not sthānivat" does hold in some cases too. And thereby, in the sense of "one who wishes for a friend (sakhāyam icchati)," the ī-ending form sakhī stands established. Then the sup-derivation [proceeds].

anaṅ-ṇitve ("when the anaṅ and the ṇit-status [apply]") — supply "by the two [rules] anaṅ sau [A 7.1.93] and sakhyur asambuddhau [A 7.1.92]." Since the anaṅ and ṇit-status are enjoined for the i-ending word sakhi, [the question arises]: how could they apply to the ī-ending word sakhī? To this he says ekadeśa[vikṛtam ananyavat]… [the maxim "a thing altered in one part is not thereby a different thing"]. he sakhīḥ [vocative singular] — because it ends in ṅī there is no su-elision [i.e., the -s of the vocative-forming sambuddhi does not drop by luk here]. Because it lacks feminine gender it lacks nadī-status, and so no nadī-operation applies. yaṇi prāpte ("when yaṇ becomes applicable") — supply "by eranekācaḥ [A 6.4.82]." śasi yaṇ ("yaṇ before śas") — the yaṇ is an exception (apavāda) to the pūrvasavarṇadīrgha [long homogeneous vowel]. Since the pūrvasavarṇadīrgha has not been effected, the [ na →] ṇa substitution does not apply — such is the idea. sakhyā, sakhye, sakhyuḥ, sakhyoḥ, sakhyau.

saha khena ("together with kha") — kha means the sky, or [means] the sound kha-kāra. By tena saheti tulyayoge [A 2.2.28] there is a bahuvrīhi; by vopasarjanasya [A 6.3.82] the substitution [of sakhi for saha] with the form sa- [is effected, giving sakha]. tam icchati ("wishes for it") — in the sense "wishes for a sakha for oneself (sakham ātmana icchati)," by sup ātmanaḥ kyac [A 3.1.8] a kyac [is applied]; by kyaci ca [A 7.4.33] the ī-substitution; and since [the stem] is a dhātu by sanādyantāḥ, when kvip [is applied], with the al-lopa and ya-lopa, [we get] the word sakhī. Likewise the word sukhī, and the word sutī. sakhīḥ [nominative singular] — because it ends in ṅī there is no su-elision. sakhyau etc. — before a vowel [ending] there is yaṇ by eranekācaḥ — such is the idea. sakhyam, sakhyaḥ, sakhyā, sakhye. dīrghasyāpi ("of the long [vowel] too") — it is precisely for this purpose that there [in the rule] the reference is made with a yaṇ already effected — such is the idea. sakhyām, sakhyi. So too for the words sukhī and sutī.

lūnīḥ — from lūñ chedane [the root lū, "to cut"], a kta [ktavatu/kta]; the [na →] ṇa substitution by ta-ādibhyaḥ [the relevant nutva rule]; the ī-substitution before kyac. Because it ends in ṅī there is no su-elision. From kṣai kṣaye [the root kṣai], a kta; the ā-substitution by ādeca upadeśe 'śiti [A 6.1.45]; the ma-substitution by kṣāyo maḥ [A ...]; the kyac and what follows are as before [giving kṣāmī, etc.]. prastīmīḥ — from styai ṣṭai śabdasaṅghātayoḥ [the root styai], a kta; the ā-substitution by ādecaḥ [A 6.1.45]; prastyā; the ma [substitution] by ñ-anyatarasyām [optionally]; the saṃprasāraṇa by styaḥ prapūrvasya [A 6.1.23]; the pararūpa by saṃprasāraṇāc ca [A 6.1.108]; the length by halaḥ [A 6.4.2]. The kyac and what follows are as before; the forms are like those of sakhī, sutī, and so on.

ṅasi-ṅasor yaṇ ("yaṇ before ṅasi and ṅas") — supply "by eranekācaḥ." After "asiddhatvāt" ("because of being asiddha") supply "because [it is] later than tyāt [khyatyāt parasya]." śuṣkīyateḥ — this is a specification made with the śtip [augment], by ik-śtipau dhātunirdeśe [A ...]. From the root śuṣ, a kta; [giving] śuṣka, with the ka-substitution by śuṣaḥ kaḥ. In the sense "wishes for the dry for oneself (śuṣkam ātmana icchati)," from the kyac-ending root śuṣkīya, when kvip [is applied], the form is śuṣkīḥ — this is the meaning. Because it ends in ṅī there is no su-elision. Like the words sakhī, sutī, and so on, is the word śuṣkī. śuṣkiyau etc. — because it is preceded by a conjunct consonant (saṃyoga-pūrva), there is no yaṇ; rather iyaṅ is the difference — such is the idea. ṅasi-ṅasoḥ śuṣkiya ("śuṣkiya before ṅasi and ṅas") — and it must not be objected that, since the ka-substitution [in śuṣka] is asiddha, the u-substitution [could apply] as being later than khyati; for once the iyaṅ substitution has taken effect, there is no yaṇ-substitute already effected [to trigger it] — such is the idea. Thus the ī-ending [stems are concluded].

śambhur harivat ("śambhu [declines] like hari") — there [in the u-ending stems] the pūrvasavarṇadīrgha is a ū-kāra, while the guṇa is an o-kāra; and the special features such as avi- etc. are settled by closest similarity (āntaratamya) — such is the idea. From the root kruś āhvāne rodane ca ["to call, to weep"], by the tun affix taught in "si-tani-gami-masi-saci-avi-dhāñ-kruśibhyas tun," with the [na →] ṣa [→] śa's ṣa-kāra by vraśca… [A 8.2.36] and its ṭa-kāra by ṣṭutva, [we get] the word kroṣṭu. But from the root kruś, in the agent sense, with the tṛc [affix], [we get] the word kroṣṭṛ. Both denote the jackal (sṛgāla).

translator notes

textual The block is headed by the pratīka sarvanāmasthāne cāsambuddhau (the sūtra of this SK unit, A 6.4.8, on penultimate lengthening of n-ending stems), but the Bālamanoramā text that follows does not comment on it. It begins directly with the pratīka na bhūsudhiyoḥ (A 6.4.85) and runs through the yaṇ/iyaṅ discussion, the derivation of the kvibanta ī-ending stems (sudhī, sakhī, sukhī, sutī, lūnī, kṣāmī, prastīmī, śuṣkī), the sakhi (anaṅ) declension, and finally śambhu and the jackal-words kroṣṭu/kroṣṭṛ. This appears to be a block-alignment artifact of the digital source; the commentary is translated as transmitted.
textual The block carries numerous digitization artifacts: e.g. 'प्रतिषिध्दे' for pratiṣiddhe, 'सूपीति' for supīti, 'दातुसंज्ञकात्' for dhātusaṃjñakāt, 'निह्र्यास' for nihrāsa, 'अङ्यन्त्रत्वान्न' for aṅyantatvān na, 'ष्टए' for ṣṭai (styai ṣṭai), 'संयोगुपूर्वत्वान्न' for saṃyogapūrvatvān na, 'क्रुशधातो' for kruśadhātoḥ, 'श्तिपा' for śtipā. The evidently intended readings are translated.
translator Several sūtra references (naḥ kye, kṣāyo maḥ, śuṣaḥ kaḥ, ik-śtipau dhātunirdeśe, the tun-affix uṇādi-sūtra) are named by their pratīka only, without a numbered Aṣṭādhyāyī / uṇādi reference, where secure identification was not possible; no reference has been invented (§13).

SK 251 · A 1.2.41अपृक्तसंज्ञा

अपृक्त एकाल् प्रत्ययः ॥ २५१ ॥

apṛkta ekāl pratyayaḥ

apṛkta ekāl pratyayaḥ — An affix (pratyaya) consisting of a single phoneme (ekāl) is termed apṛkta (isolated).

Rule. An affix consisting of a single sound is named apṛkta, "unjoined". The ending su, once its marker u is discarded, is the single sound s, and so is apṛkta.

Example.

su → attaches as s, one sound → apṛkta.

Siddhānta-kaumudī

एकाऽल्प्रत्ययो यः सोऽपृक्तसंज्ञः स्यात् ॥

An affix that consists of a single al (ekāl, i.e. a single phoneme) is termed apṛkta.

Tattvabodhinī

NSP p. 67–68

—अपृक्त एकाल्—। असहायवाच्यत्रैकशब्दः संख्यावाची वा । न च संख्यावाचित्वे अभैत्सीदित्यत्र हलन्तात्परस्य सिचोऽपृक्तलाल्लोपः स्यादिति वाच्यम् । विभक्तिसाहचर्याद्विभक्तेरेव लोप इति व्याख्यानात् । एकालिति किम् । जागृविः । ‘वेरपृक्तस्य’ इति लोपो न । अलित्यनेनैकत्वे लब्धे इदमेवैकप्रहणं वर्णप्रहणे जातिप्रहणं ज्ञापयतीति । फलंतु दमितुमिच्छति दिप्सतीत्यलो ‘हलन्ताच्च’ इति कित्वं । तत्र हल्प्रहणस्य व्यक्तिपरत्वे योऽत्रैकः समीपवर्ती हल् नकारः ततः परः सन् न, यस्माच्च परः सन् भाकारान्नासाविकः समीप इति कित्वं न स्यात् । ततश्च नलोपो न स्यादित्यभ्युपगम्य ‘निपात एकाजनाङ्’ इत्यत्र एकाज्प्रहणं त्युक्तं शक्यमित्यवोचाम ॥—हल्ल्याव्भ्यो—। दीर्घादित्येतद् ड्यापोरेव विशेषणं न तु हलोऽसंभवादित्याह—दीर्घौ याविति—परमिति। न त्विदं विहितविशेषणम्, प्रमाणाभावात् या सा का इत्यादावव्याप्तेश्च । न च तत्र हलन्ताद्विहितत्वेन निर्वाहः । यः स इत्यादावतिव्याप्तेः । कर्ता सखेत्यादावव्याप्तेश्च । यथापि त्यदात्वविधौ विभक्तावित्यस्य विषयसप्तमीत्वे स्वीकृते या सेत्यादौ नोक्तदोषः । सुविभक्तेरावन्ताद्विहितत्वस्य संभवात् । तथा अनङ्विधौ सावित्यस्य विषयसप्तमीत्वे कर्ता सखेत्यादावपि न दोषः । हलन्ताद्विहितस्य सोः संभवात् । तथापि वहुश्रेयसीत्यत्राव्याप्तिप्रसङ्ग इति भावः ॥—हलिति । तस्य सुतिसीत्येवंरूपत्वमेकदेशविकृतन्यायेन वोध्यम् ॥—लुप्यत इति । यथापि इह ‘लोपो व्योर्वलि’ इत्यतो लोप इत्यनुवर्तते, तच्च तत्र भावसाधनं, तथापीह कर्मसाधनं, हलिति प्रथमान्तेन सामानाधिकरण्यादिति भावः

Bālamanoramā

अपृक्त एकाल् प्रत्ययः - सखान् स् इति स्थिते अपृक्तकार्यं वक्ष्यन्नपृक्तसंज्ञामाह — अपृक्तः । एकालिति कर्मधारयः । अत्रैकशब्दो ।ञसहायवाची ।एके मुख्यान्यकेवलाः॑ इत्यमरः । 'स्' इत्यस्याऽपृक्तसंज्ञायाम् ।

apṛkta ekāl pratyayaḥ — When "sakhān + s" stands (in the nominative singular of sakhi), being about to state an operation on an apṛkta [affix], he first states the apṛkta-designation: "apṛktaḥ." "ekāl" is a karmadhāraya compound [eka + al = a single al]. Here the word "eka" means "without a companion, alone" (asahāya); as Amara says, "eke mukhyānya-kevalāḥ" [the word eka denotes 'principal', 'other', and 'alone']. The "s" [of su] here [comes] under the apṛkta-designation.

SK 252 · A 6.1.68V

हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् ॥ २५२ ॥

halṅyābbhyo dīrghāt sutisyapṛktaṃ hal

halṅyābbhyo dīrghāt sutisyapṛktaṃ hal — 6.1.68. After a [stem] ending in a consonant (hal), or after a long (dīrgha) [stem ending in] ṅī or āp, the suffix su, ti, or si — when it is apṛkta (a single-phoneme suffix) and a consonant (hal) — is elided (lopa).

Rule. After a stem ending in a consonant, or in a long ṅī or āp, the affix su, ti or si is dropped when it is apṛkta and a consonant. This su-lopa is what produces the nominative singular of every consonant-stem.

Example.

sakhān + s → the stem ends in a consonant, and s is a single-consonant affix → s is dropped → sakhān → the final n of the prātipadika-pada is dropped (SK 236) → sakhā (nominative singular).

Vocative: he sakhi + su → the substitute anaṅ is for the non-vocative only → guṇa (SK 242) and loss of the s (SK 193) → he sakhe.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji tests every word. "Consonant, ṅī, āp": grāmaṇīḥ ends in none of these (its ī is not the feminine affix), so its s stays. "Long": niṣkauśāmbiḥ, atikhaṭvaḥ, whose feminine ī and ā have been shortened in the compound, keep the s. "su, ti, si": in abhaitsīt the s is the affix sic, not one of these; si means the verb-ending sip that goes with tip. "Apṛkta": in bibharti the ending ti has two sounds. "Consonant": in bibheda the ending is the vowel a. And why "consonant" first in the list, when the name hal is repeated? For rājā: the n of rājan could not be dropped otherwise, because the dropping of a cluster's last consonant (saṃyogāntasya lopaḥ) is asiddha.

Siddhānta-kaumudī

हलन्तात्परं दीर्घौ यौ ङ्यापौ तदन्ताच्च परं सुतिसीत्येतदपृक्तं हल् लुप्यते । हल्ङ्याब्भ्यः किम् । ग्रामणीः । दीर्घात्किम् । निष्कौशाम्बिः । अतिखट्वः । सुतिसीति किम् । अभैत्सीत् । तिपा सहचरितस्य सिपो ग्रहणात्सिचो ग्रहणं नास्ति । अपृक्तमिति किम् । बिभर्ति । हल्किम् । बिभेद । प्रथमहल् किम् । राजा । नलोपो न स्यात् संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वात् । सखा । हे सखे ॥

After a stem ending in a consonant (hal-anta), and after a stem ending in a long ṅī or āp, the [suffix] su, ti, or si — being apṛkta (a single sound) and a consonant (hal) — is elided.

Why "hal-ṅy-āb"? [Counter-example:] grāmaṇīḥ [which is not consonant-ending, nor ṅī/āp-ending, so su is not elided].

Why "dīrghāt" (long)? [Counter-examples:] niṣkauśāmbiḥ; atikhaṭvaḥ [ending in a shortened i / a, hence not long, so no su-lopa].

Why "su-ti-si"? [Counter-example:] abhaitsīt [where the s is the sic, not su/ti/si]. Because "si" here denotes the sip [ending] associated with tip [in the sequence su-ti-si], there is no denotation of the sic.

Why "apṛkta"? [Counter-example:] bibharti [where the ti is not a single-phoneme apṛkta].

Why "hal"? [Counter-example:] bibheda [where the final a of ṇal is not a consonant].

Why the first "hal" [i.e., hal in hal-ṅyāb]? [Example:] rājā. The na-elision (na-lopa) would not take place [otherwise], because the elision of the final of a conjunct (saṃyogānta-lopa) is asiddha. sakhā. he sakhe.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 68

—निष्कौशाम्बिः । अतिखट्व इति । प्रादिसमासे ‘गोस्त्रियोः’ इति हस्वः ॥ नन्विह समस्तस्य ड्यावन्तत्वं नास्ति । न च स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमो नास्तीति वाच्यम् । अनुपसर्जने हि तथा, इह तूपसर्जनत्वात्तदादिनियमोऽस्त्येव । अन्यथा अतिकारीषगन्ध्यापुत्र इत्यत्र ष्यङन्तपूर्वपदलक्षणसंप्रसारणप्रसङ्गात् । सत्यम् । तथाप्युत्तरपदस्य ड्यावन्तत्वेन सोस्ततः परत्वानपायादीर्घप्रहणाभावे सुलोपः स्यादेव । नहीदं ड्याव्प्रहणं विहितविशेषणमित्यधुनैवोक्तम् ॥ स्यादेतत् । गङ्गामात्मन इच्छति गङ्गीयति ततः क्विप् । अल्लोपे यलोपे च गङ्गीः । इह ईकारस्य स्थानिवद्भावेनाप्वादीर्घत्वाच्चातिव्याप्तिः । न चाल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात्सोरापः परत्वं नेति शङ्क्यम् । ‘कौ लुप्तं न स्थानिवत्’ इति निषेधादिति चेन्मैवम् । डीई आआव् इति प्रश्लिष्य दीर्घप्रहणस्य प्रत्याख्यातत्वेन प्रकृते आकाररूपस्य आपोऽभावादुक्तातिप्रसङ्गाभावात् ॥ निष्कौशाम्बीयतेः क्विपि तु निष्कौशाम्बी इति भवत्येव । ईकाररूपडीवन्तत्वेन सुलोपप्रवृत्तेः ॥—अपृक्तं किम् । विभर्तीति । इदं च प्रत्युदाहरणं चिन्त्यम् । विशिष्टस्याहलत्वात् । सुतिसीनां हलिति क्लिष्टं व्याख्यायातिप्रसङ्गापादनस्यानुचितत्वात् ॥ यत्तु व्याचख्युः, सुरां सुनोतीति सुरासुत्, तमाचष्टे सुरासयति, ततः क्विप् । सुराः । सुरासौ । सुरासः । इह सुनोतेरवयवस्य सस्य लोपं व्यावर्तयितुमपृक्तप्रहणमिति । तदपि चिन्त्यम् । परस्परसाहचर्येण सुतिसीनां विभक्तीनामेव ग्रहणात् । अन्यथा सिन्धो लोपापत्तेरुक्तत्वात् । प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणाच्च । यत्तु ‘तित्स्वरितम्’ इति सूत्रे कैयटेनोक्तं न क्वचिदियं परिभाषा भाष्यवार्तिककाराभ्यामाश्रितेति तद्रभसात् । ‘अङ्गस्य’ इति सूत्रे भाष्यादौ तस्यापठितत्वात्, स्वयमपि तत्र व्याख्यातत्वाच्च ॥—संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वादिति । ननु संयोगान्तलोपो नासिद्धः । ‘न डिसंयुध्योः’ इति सूत्रे संयुद्धिप्रहणाज्ज्ञापकात् । न चैवं गोमानित्यादावपि नलोपापत्तिः, ज्ञापकस्य विशेषविषयत्वात् । यत्र हि नकारविभक्त्योरानन्तर्यं तत्रैव सिद्धं व्याख्यानात् । यत्त्वाहुः हे ब्रह्मन्निति नपुंसकार्थत्वात् नैतज्ज्ञापकमिति । तन्न । लुका लुप्ते प्रत्ययलक्षणाभावात् । ‘संयुद्धौ वा नपुंसकानाम्—’ इत्यस्यावश्यकत्वाच्च । संयुद्धिप्रहणस्य नपुंसकविषयत्वासंभवेनोक्तज्ञापकस्य सुस्थत्वात् । तस्मान्नलोपो न प्रयोजनमिति चेदिह तर्हि अभिनोऽत्रेत्यत्र रोरुत्वं न स्यात् । सिपि ‘दश्व’ इति रुत्वे विभक्तिसकारस्य संयोगान्तलोपे तस्यासिद्धत्वात् । तथा अविभर्भवान् अजागर्भवानित्यत्र तिलोपो न स्यात् । ‘रात्सस्य’ इति नियमात् । तदुक्तम्—‘संयोगान्तस्य लोपे हि नलोपादिनं सिध्यति । रात्तु तेनैव लोपः स्याद्धलस्तस्माद्विधीयते’ इति । नलोपादिरित्यादिशब्देनोत्वं संगृह्यते । अत्रेदमवधेयम् । ड्याव्प्रहणं सोरेव विशेषणं न तु तिस्योः, व्याख्यानात् तेन माल्वेवाचरद् अमालाद् । गङ्गेवाचरद् अगङ्गाद् इत्यत्र नातिप्रसङ्गः । तथा च हलन्तात्परं सुतिसीत्येतदपृक्तं हल् लुप्यते दीर्घौ यौ ड्यापौ तदन्तात्परं ‘सु’ इत्येतदपृक्तं हल् लुप्यते इति वाक्यार्थोऽत्र पर्यवसन्नः ॥ यत्तु व्याचख्युः ड्याव्भ्यां तिस्योरसंभव एवेति । तत्र ड्यन्तादसंभव इति । सत्यम् । आवन्तात्तु आचारक्विन्ताल्लङ्कस्तिप्सिपौ स्त एव । अगङ्गात् अगङ्गा इति यथा । न च शपा व्यवधानम् । एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणात् । न च स्थानिवद्भावः । अपूर्वविधित्वात् ॥ अन्ये त्वाहुः । ड्याव्प्रहणमसंभवादेव तिस्योर्विशेषणं न भवतीति यदुक्तं तत्सम्यगेव । न च अगङ्गादगङ्गा इत्यत्र संभवोऽस्तीत्युक्तमिति वाच्यम् । तत्र स्थानिभूतस्य शपः पूर्वस्मान्निमित्तभूतादापः परयोस्तिस्योलोपे कर्तव्ये स्थानिवद्भावेन शपा व्यवधानात् तिस्योलोपस्याप्रसक्तेः । न च फलाभावात्पश्चमीसमासपक्षो न स्वीक्रियत इत्यपि वाच्यम् । तत्प्रयोजनस्य प्रागेव प्रदर्शितत्वादिति ॥—सखेति । समानं ख्यायते जनैरिति सखा । ‘डिच्च’ ‘यलोप’ इति चानुवर्तमाने ‘समाने ख्यः स चोदात्तः’ इति ख्या इत्यस्मादिण् समानशब्दस्योदात्तः सभावश्च । न चेह सुविभक्तिसंनियोगेन सखिशब्दस्यानङ्किते संनिपातपरिभाषया ‘हल्ड्याव्—’ इति सुलोपो न भवतीति शङ्क्यम् । ‘स्वतन्त्रः कर्ता’ इत्यादिनिर्देशेनानङ्को नकारमाश्रित्य सुलोपे कर्तव्ये तत्परिभाषाया अप्रवृत्तेः

Bālamanoramā

हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् - हल्ङ्याब्भ्यो । हल् च ङीच आप् चेति द्वन्द्वः । दिग्योगे पञ्चमी । परमित्यध्याहार्यम् । समासैकदेशयोरपि ङ्यापोरेव दीर्घादिति विशेषणं, न तुहलः, असम्भवात् । एवं च दीर्घादिति द्वित्वे एकवचनमार्षम् । 'हल्ङ्याब्भ्य' इत्यस्य सुतिस्याक्षिप्तप्रकृतिविशेषणतया, प्रत्ययग्रहणपरिभा,या च तदन्तविधिः । ततश्च हलन्ताच्च दीर्घङ्याबन्ताच्च परमिति लब्धम् । 'सुतिसि' इति समाहारद्वन्द्वः । अपृक्तमिति हलिति च सामानाधिकरण्येनान्वेति । उकारे इकारे च लुप्ते परिशिष्टः सकारस्तकारश्च सुतिसि इत्यनेन विवक्षितः । ततश्च हलित्यनेन सामानाधिकरण्यं न विरुध्यते । 'लोपोः व्योः' इत्यतो लोप इत्यनुवर्तते । तच्चेह कर्मसाधनमाश्रीयते । लुप्यते इति लोपः । क्रमणि घञ् । तदाह — हलन्तात्परमित्यादिना । हल्ङ्याब्भ्यः किमिति । 'राम' इत्यादावदीर्घान्तत्वान्नदोष इति प्रश्नः । ग्रामणीरिति । ग्रमां नयतीति विग्रहः ।णीञ् प्रापणे॑ ।सत्सूद्विषे॑त्यादिना क्विप् ।अग्रग्रमाभ्यां नयतेर्णो वाच्यः॑ इति णत्वम् । हल्ङ्याबन्तत्वाऽभावान्न सुलोपः । दीर्घात्किमिति । ङ्यापोर्दीर्घत्वाऽव्यभिचारात्किमर्थं दीर्घत्वविशेषणमिति प्रश्नः । निष्कौशाम्बिः अतिखट्व इति । निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः, खट्वामतिक्रान्त इति विग्रहेनिरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या॑अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया॑ इति समासः । 'गोस्त्रियोः' इति ह्रस्वत्वम् । अत्र ह्रापोह्र्यस्वत्वान्न सुलोपः । अभैत्सीदिति । भिदेर्लुङि सिच् । अत्र तकारात्परस्य सकारस्य लोपो न, सुतिस्यन्यतमत्वाऽभावादित्यर्थः । ननु सिचस्सिरेवायमित्यत आह — तिपेति । तिपा सहचरितस्य विभक्तिरूपस्यैव ग्रहणात्सिचो ग्रहणं नेत्यर्थः । विभर्तीति । अत्र तीति समुदायस्य न हल्त्वम् । तकारस्तु यद्यपि तेरवयवो हल्, तथापि तस्य नाऽपृक्तत्वम् । वस्तुतस्तु उकारे इकारे च लुप्ते परिशिष्टः सकारस्त कारश्च सुतिसीत्यनेन गृह्रते, हल्शब्दसामानाधिकरण्यादित्युक्तम् । नात्र इकारलोपोऽस्ति । अतो हल्ग्रहणेनैव विभर्तीत्यत्र लोपाऽभावासिद्धेरपृक्तग्रहणस्य नेदं प्रत्युदाहरणम् । द्वितीयहल्ग्रहणस्य प्रयोजनं पृच्छति — हल् किमिति । बिभेदेति । भिदेर्लिट् तिप् णल् । णलोऽकारस्य हल्त्वाऽभावान्न लोपः । प्रथमहल् किमिति । राजन् स् इति स्थिते उपधादीर्घे संयोगान्तलोपेनैव राजेत्यादिसिद्धेरिति प्रश्नः । नन्विदं राजेति कथं प्रत्युदाहरणं, संयोगान्तलोपेनैव अन्यथासिद्धत्वादित्यत आह — नलोपादिर्न स्यादिति । संयोगान्तलोपे सति नलोपो न स्यादिति भावः ।अभिनोऽत्रे॑त्यत्र उत्वमादिशब्दार्थः । भिदेर्लङि सिप् ।इतश्चे ॑तीकरलोपः ।सिपि धातो रूर्वे॑ति रुत्वम् । सलोपः । अत्रअतोरोरप्लुता॑दित्युत्वं न स्यात् । कुत इत्यत आह — संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वादिति । हल्ङ्यादिलोपस्तु नासिद्धः, षष्ठप्रथमपादस्थत्वादिति भावः । अत्र क्वचित्पुस्तकेषुदीर्घात्किमित्यारभ्य संदर्भस्य प्रदर्शितत्वादिति शब्देन्दुशेखरे व्यक्तम् । सखेति । सुलोपे सति 'न लोपः' इति नकारलोपः । नचेहसु॑माश्रित्य अनङि कृते तन्नकारमाश्रित्य सोर्लोपो न संभवति, संनिपातपरिभाषाविरोधादिति वाच्#ं, 'स्वतन्त्रः कर्ता' इत्यादिनिर्देशेनाऽनङो नकारमाश्रित्य सुलोपे कर्तव्येसन्निपातपरिभाषाया अप्रवृत्तेरित्याहुः । हे सखे इति । 'अनङ् सौ' इत्यत्र असम्बुद्धावित्यनुवृत्तेरनङभावे ह्वस्वस्य गुणेएङ्ह्रस्वा॑दिति सुलोपे रूपम् ।

halṅyābbhyo dīrghāt sutisyapṛktaṃ hal — "hal-ṅy-āb": a dvandva of "hal," "ṅī," and "āp." The ablative (pañcamī) is by association with a directional word (dig-yoga); "param" (after) is to be supplied. Even though [ṅī and āp here are] parts of a compound (samāsa-ekadeśa), the qualifier "dīrghāt" (from a long) applies only to ṅī and āp, not to "hal," since [a "long hal"] is impossible. And thus, "dīrghāt" being [logically] dual [qualifying ṅī and āp], the singular [that is used] is an ārṣa [licensed irregularity of the sūtra author]. "hal-ṅyāb" qualifies the base (prakṛti) implied by "su-ti-si"; and by the paribhāṣā for suffix-mention (pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā) there is the tadanta-vidhi. And thus the sense obtained is: "after [a base] ending in hal, and after [a base] ending in a long ṅī or āp."

"su-ti-si" is a collective dvandva (samāhāra-dvandva). "apṛktam" and "hal" construe in apposition (sāmānādhikaraṇya) [with su-ti-si]. When the u [of su] and the i [of ti/si] are elided, the remaining s and t are what is intended by "su-ti-si"; and so the apposition with "hal" [consonant] is not contradicted. From "lopo vyoḥ..." (A 6.1.66) the word "lopa" is carried forward (anuvṛtti), and here it is taken as a karman-derivative: "lopa" means "that which is elided," the ghañ [being] in the sense of the object (karman). This [Bhaṭṭoji] states with "hal-antāt param" etc.

"Why hal-ṅyāb?" The question being that in "rāma" etc. there is no fault, since they do not end in a long [element]. [Counter-example:] "grāmaṇīḥ" — analyzed as "grāmaṃ nayati" (one who leads the village). Root "ṇīñ" (to lead/obtain); by "satsūdviṣa..." (A 3.2.61) the kvip; by [the vārttika] "agra-grāmābhyāṃ nayater ṇo vācyaḥ" the ṇatva [n → ṇ]. Since it does not end in hal/ṅī/āp, there is no su-lopa [and su → visarga gives grāmaṇīḥ].

"Why dīrghāt?" The question: since ṅī and āp invariably end long (dīrghatva being without deviation), what is the purpose of the qualifier "long"? [Counter-examples:] "niṣkauśāmbiḥ," "atikhaṭvaḥ." Analyzed as "gone out from Kauśāmbī" and "having gone beyond the couch (khaṭvā)"; the compound by "nirādayaḥ krāntādyarthe pañcamyā" and "atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayā" [prādi-compounds]; by "gostriyoḥ..." (A 1.2.48) the shortening (hrasvatva). Here, because of the shortening of the ṅī/āp, there is no su-lopa.

"abhaitsīt" — from √bhid, in luṅ, the sic. Here the s after the t is not elided, because it is not one of su/ti/si. Objection: But this [s] is precisely the "si" of sic! In response [Bhaṭṭoji] says "tip [tipā sahacaritasya]": meaning, because [the "si"] denotes only the vibhakti-form [ending sip] associated with tip, it does not denote the sic.

"bibharti" — here the whole "ti" is not a consonant (hal). Although the t is a consonant part of "ti," still it is not apṛkta (single-phoneme). In truth, however — as already stated — when the u and i are elided, the remaining s and t are what "su-ti-si" denotes, on account of the apposition with the word "hal"; and here [in bibharti] there is no elision of the i. Therefore, since the absence of elision in "bibharti" is already established by the mention of "hal" alone, this is not really a counter-example for the mention of "apṛkta."

He asks the purpose of the second mention of "hal": "Why hal?" [Counter-example:] "bibheda" — from √bhid, liṭ, tip → ṇal; since the a of ṇal is not a consonant (hal), there is no elision.

"Why the first hal?" The question: with "rājan-s" standing, since "rāja..." is achieved by the penult-lengthening (upadhā-dīrgha) and by saṃyogānta-lopa alone [why is the first hal needed]? Objection: How is "rājā" a counter-example, since it is otherwise established (anyathā-siddha) by saṃyogānta-lopa alone? In response [Bhaṭṭoji] says "the na-lopa etc. would not take place": the idea being that if [only] saṃyogānta-lopa took place, the na-lopa [by "na lopaḥ prātipadikāntasya," A 8.2.7] would not occur.

The utva in "abhino 'tra" is the referent of the word "etc." [in "na-lopa etc."]. [Derivation:] from √bhid, in laṅ, sip; by "itaś ca" (A 3.4.100) elision of the i; by "sipi dhāto rur vā" the ru-substitution; s-lopa. Here, by "ato ror aplutāt..." (A 6.1.113) the utva would not take place. To the question "why?" he says: "because saṃyogānta-lopa is asiddha." But the elision by "hal-ṅyādi" [su-lopa by hal-ṅyāb] is not asiddha, because it is located in the first pāda of the sixth [adhyāya] (6.1). That is the idea. On this, [the fact] that in some manuscripts the passage from "dīrghāt kim" onward is arranged [differently] is made clear in the Śabdenduśekhara.

"sakhā" — after su-lopa, the na-elision by "na lopaḥ..." Objection: Nor should it be said that here, since the anaṅ was made in dependence on "su," the elision of su in dependence on the n of that [anaṅ] is impossible, on account of conflict with the sannipāta-paribhāṣā [an operation occasioned by a cause cannot remove that cause]. Response: They say that, by the indication [in the sūtra] "svatantraḥ kartā" (A 1.4.54) and the like, the sannipāta-paribhāṣā does not operate when su-lopa is to be done in dependence on the n of anaṅ.

"he sakhe" — in "anaṅ sau" (A 7.1.93) [the word] "asambuddhau" is carried forward (anuvṛtti); so in the vocative (sambuddhi) there is no anaṅ; then by the guṇa of the short [i] and su-lopa by "eṅ hrasvāt sambuddheḥ" (A 6.1.69), the form [he sakhe] results.

translator notes

textual The digital source has minor garbles followed here without silent emendation: 'क्रमणि घञ्' read as karmaṇi ghañ; 'नलोपादिर्न स्यात्' quotes the Kaumudī phrase (k1 reads 'nalopo na syāt') with '-ādi', and the BM's example 'abhino 'tra' elaborates that 'ādi' (etc.); 'ह्रापोह्र्यस्वत्वात्' read as ṅyāpoḥ hrasvatvāt; 'वाच्#ं' for vācyam. The remark 'in some manuscripts... as made clear in the Śabdenduśekhara' flags a known variation in the ordering of this passage.

SK 253 · A 7.1.92णित्त्वातिदेशः

सख्युरसम्बुद्धौ ॥ २५३ ॥

sakhyurasambuddhau

sakhyur asambuddhau — After the aṅga sakhi, a sarvanāmasthāna other than the sambuddhi (vocative singular) is treated as if it were ṇit (ṇidvat).

Rule. After the aṅga sakhi, a sarvanāmasthāna other than the sambuddhi is treated as if it were marked with ṇ (ṇidvat). A ṇ-marked affix causes vṛddhi by the next rule.

Example.

sakhi + au → au is a sarvanāmasthāna, not vocative → it counts as ṇit → vṛddhi by SK 254.

Siddhānta-kaumudī

सख्युरङ्गात्परं संबुद्धिवर्जं सर्वनामस्थानं णिद्वत्स्यात् ॥

A sarvanāmasthāna, excepting the sambuddhi (vocative singular), coming after the aṅga "sakhi", behaves as if it were ṇit (ṇidvat).

Tattvabodhinī

NSP p. 68–69

—सख्यरसंवद्भौ । इह ‘इतोऽन्मर्वनामस्थाने’ इत्यतः मर्वनामस्थाने इत्यत्र कर्तव्ये तदसंबुद्धाविल्यनेन विशेष्यते । ‘गोतो णित्’ इति सूत्राणिणदित्यनुवृत्तं तत्सामानाधिकरण्येन सप्तम्याः प्रथमा कल्प्यत इत्याह—संबुद्धिवर्जं सर्वनामस्थानमिति । ‘सख्युरसंबुद्धिः’ इत्येव सूत्रयितुं युक्तमिति मनोरमायां स्थितम् ॥ ननु सखेत्य-त्रोपधादीर्घं वाधित्वा परत्वात् ‘अत उपधायाः’ इति बृद्ध्या भाव्यं सोर्णित्वादिति चेद् ॥ अत्राहुः । कृताकृतप्रसङ्गित्वमात्रेणापि नित्यत्वस्वीकारात् । अन्तरङ्गत्वाच्च सखेत्यत्र बृद्धिवाधित्वा ‘सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ’ इत्युपधादीर्घेणैव भवितव्यम्, ‘सख्युरसं-बुद्धौ’ इति णिद्वद्भावमुपजीव्यात्र प्रवर्तमानस्य ‘अत उपधायाः’ इत्यस्य बहिरङ्गत्वादिति

Bālamanoramā

सख्युरसम्बुद्धौ - सखि-औ इति स्थिते णित्कार्यं वृदिंध वक्ष्यन् णिद्वद्भावं दर्शयति-सख्युरसम्बुद्धो ।सख्यु॑रिति दिग्योगे पञ्चमी ।अङ्स्ये॑त्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणम्यते । 'पर' मित्यध्याहार्यम् ।इतोऽत्सर्वनामस्थाने॑ इत्यतः 'सर्वनामस्थाने' इत्यनुवर्तते ।असम्बुद्धा॑वित्यभेदेनान्वेति ।गोतो णि॑दित्यतोणि॑दिति प्रथमान्तमनुवृत्तम् । तत्सामानाधिकारण्यादसम्बुद्धा॑विति सर्वनामस्थाने॑इति च सप्तमी प्रथमा कल्प्यते । तदाह-सख्युरङ्गादित्यादिना । णिद्वदिति । णित्कार्यकृत्स्यादित्यर्थः । णिच्छब्दस्तत्कार्यातिदेशार्थ इति भावः ।

sakhyur asambuddhau — When "sakhi-au" stands, about to state the ṇit-operation — namely vṛddhi — he shows the ṇidvat-hood: "sakhyur asambuddhau". "sakhyuḥ" is an ablative (pañcamī) in construction with a directional word (dig-yoga). The governing rule (adhikāra) "aṅgasya" (A 6.4.1) is transformed into the ablative, and "param" (that which follows) is to be supplied. From "ito't sarvanāmasthāne", "sarvanāmasthāne" is carried forward (anuvṛtti), and "asambuddhau" construes with it in apposition (non-differently). From "goto ṇit" (A 7.1.90), "ṇit" ending in the nominative (prathamā) is carried forward; by co-referentiality (sāmānādhikaraṇya) with it, "asambuddhau" and "sarvanāmasthāne" — [both] locative (saptamī) — are construed as nominative (prathamā). He states this with "A sarvanāmasthāna after the aṅga sakhi…". ṇidvat — meaning "it performs the operation [proper to] a ṇit"; the idea is that the word "ṇit" serves to extend (atideśa) the operations [of a ṇit to this sarvanāmasthāna].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 69 १ नित्यं बहुवचनान्त इति—किंशब्दात्संख्यापरिमाणे वर्तमानाद्बहुत्वसंख्यापरिच्छिन्ने संख्येये वाच्ये डतिप्रत्ययो विधीयते न तु द्वित्वाद्यवच्छिन्ने अनभिधानात् । तेनेदमुपपन्नम् । अतएव किमित्येतत्परिप्रश्ने वर्तते, परिप्रश्नोऽनिर्ज्ञाते अनिर्ज्ञातं च वद्युम्, द्येकयोः पुनर्निर्ज्ञातमेवेति ‘किमः संख्यापरिमाणे डति च’ इति सूत्रस्थं भाष्यं संगच्छत इति भावः ।

SK 254 · A 7.2.115V

अचो ञ्णिति ॥ २५४ ॥

aco ñṇiti

aco ñṇiti — Vṛddhi [replaces the final vowel] of a vowel-final aṅga when a ñit or ṇit affix follows.

Rule. A vowel-final aṅga takes vṛddhi before an affix marked with ñ or ṇ. For sakhi the strong endings count as ṇit (SK 253), so its i becomes ai, which is āy before a vowel.

Example.

sakhi + au → i → ai → sakhai + au → ai → āy before a vowel (eco 'yavāyāvaḥ) → sakhāyau (nominative and accusative dual).

sakhi + jas → sakhāyaḥ (nominative plural). sakhi + am → sakhāyam (accusative singular).

Since sakhi is not a ghi, no ghi operation applies: sakhyā (instrumental singular, i → y before ā), sakhye (dative singular).

Siddhānta-kaumudī

ञिति णिति च प्रत्यये परेऽजन्ताङ्गस्य वृद्धिः स्यात् । सखायौ । सखायः । सखायम् । सखायौ । घिसंज्ञाऽभावान्न तत्कार्यम् । सख्या । सख्ये ॥

When a ñit or ṇit affix follows, vṛddhi occurs for a vowel-final aṅga. sakhāyau [nominative dual]. sakhāyaḥ [nominative plural]. sakhāyam [accusative singular]. sakhāyau [accusative dual]. — Because the ghi-designation is absent [for sakhi], the operations of that [designation] do not [apply]: sakhyā [instrumental singular]. sakhye [dative singular].

Tattvabodhinī

NSP p. 69

—अचोऽज्जिति । ‘मृजेर्बृद्धिः’ इत्यतो बृद्धिरित्यनुवर्तते, अङ्गस्येति चानुवृत्तमचा विशेष्यते, विशेषणेन तदन्तविधिरित्याशयेन व्याचष्टे—अजन्ताङ्गस्येति ।—ख्यत्यात्— पञ्चमीनिर्देशादेव परस्येति लब्धे परस्येति ग्रहणम् ‘एकः पूर्वपरयोः’ इति निवृत्तमिह नाधिक्रियते इति ध्वननार्थम् । ख्यश्च त्यश्चेति समाहारद्वन्द्वे ख्यत्यं तत्र खिखीशब्दयोः कृतयणादेशयोरनुकरणं ख्य इति । एवं तितीशब्दयोः स्त्येति, उभयत्राप्यकार उच्चारणार्थो न तु मुख्यापत्यादिशब्दैकदेशानुकरणमिदम् ‘सख्युर्यः’, ‘पत्युर्नः’, ‘संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च’, ‘आपत्यस्य च—’ इत्यादिनिर्देशादित्यभिप्रेत्याह—खितिशब्दाभ्यामिति । एवं च यत्र यण्प्रवृत्तिः तत्रैवोलं न लतिसखेरित्यादौ । न चैवं यणा निर्देशस्योक्तप्रयोजनत्वाद् हस्वान्तयोरेव ग्रहणं स्यान्न तु दीर्घान्तयोरिति शङ्क्यम् । निर्देशस्य हस्वदीर्घसाधारणत्वाच्छास्त्रस्य बहुविषयत्वसंभवे तत्संकोचस्यान्याप्यत्वाच्चेति भावः

Bālamanoramā

अचो ञ्णिति - अचोञ्णिति । ञ् च ण् चञ्णौ, तौ इतौ यस्य तत् ञ्णित् । 'मृजेः' इत्यतोवृद्धि॑रित्यनुवर्तते ।अङ्गस्ये॑त्यधिकृतमचा विशेष्यते । ततस्तदन्तविधिः । तदाह-अजन्तस्येत्यादिना । स्थानसाम्यादिकारस्य वृद्धिरैकारः । तस्य आयादेश इत्यभिप्रेत्याह-सखायाविति । एवं-सखायः । सखायं सखायौ । सखीनिति शसि हरिवद्रूपम् । असर्वनामस्थानत्वाण्णित्त्वाऽभावान्न वृद्धिः । घिसंज्ञाऽभावादिति ।शेषो घ्यसखी॑त्यत्र असखीति पर्युदासादिति भावः । न तत्कार्यमिति । घिप्रयुक्तकार्यं नेत्यर्थः । सख्येति । सखि-आ इति स्थिते घित्वाऽभावादाङो नाऽस्त्रियामिति नाभावाऽभावे यणि रूपम् । सख्ये इति । सखि-ए इति स्थिते घित्वाऽभावात्घेर्ङिती॑ति गुणाऽभावे यणि रूपम् । ङसिङसोः-सखि अस् इति स्थिते घित्वाऽभावात्घेर्ङिती॑ति गुणाऽभावे यणि सख्यस् इति स्थिते ।

aco ñṇiti — ñ and ṇ are "ñṇ"; that which has these two as its it-markers is "ñṇit." From "mṛjer vṛddhiḥ" (A 7.2.114), "vṛddhi" is carried forward (anuvṛtti). The governing "aṅgasya" (A 6.4.1) is qualified by "acaḥ" (a vowel); hence the tadanta-vidhi [i.e., an aṅga ending in a vowel]. He states this with "ajantasya" [vowel-final] etc.

By homogeneity of place (sthāna-sāmya), the vṛddhi of the i-kāra is the ai-kāra; intending that this [ai] undergoes the āy-substitution [ai → āy before a vowel, by "eco'yavāyāvaḥ" A 6.1.78], he says "sakhāyau" [sakhi + au → sakhai + au → sakhāy + au]. Similarly sakhāyaḥ, sakhāyam, sakhāyau. In the śas [accusative plural] the form is "sakhīn," like hari [i.e., like harīn]: because [śas] is not a sarvanāmasthāna and hence not ñit/ṇit, there is no vṛddhi. "Because of the absence of the ghi-designation" — the idea is that in "śeṣo ghy asakhi" (A 1.4.7), by the exclusion (paryudāsa) "a-sakhi" (not sakhi), [sakhi is barred from ghi]. "na tat-kāryam" — the meaning is that the operations occasioned by ghi do not apply.

"sakhyā" — when "sakhi ā" [sakhi + ṭā] stands, ghi-status being absent, "āṅo nāstriyām" (A 7.3.120) [the nā-substitution for ṭā] does not apply; the nā-substitution being absent, by yaṇ [i → y] the form [is sakhyā]. "sakhye" — when "sakhi e" [sakhi + ṅe] stands, ghi-status being absent, "gher ṅiti" (A 7.3.111) [guṇa for ghi before a ṅit affix] gives no guṇa; guṇa being absent, by yaṇ the form [is sakhye]. For ṅasi and ṅas [ablative/genitive singular] — when "sakhi as" stands, ghi-status being absent, "gher ṅiti" gives no guṇa; guṇa being absent, by yaṇ, "sakhyas" stands [the derivation continuing to sakhyuḥ in the next unit].

SK 255 · A 6.1.112V

ख्यत्यात् परस्य ॥ २५५ ॥

khyatyāt parasya

khyatyāt parasya — For the 'a' [of ṅasi/ṅas] that follows khy and ty (i.e. khi/khī and ti/tī after the yaṇ substitution), u is the substitute.

Rule. The a of ṅasi or ṅas that follows khy or ty — that is, the words khi, khī, ti, tī once their vowel has become y — is replaced by u.

Example.

sakhi + ṅasi → sakhi + as → i → y before a vowel → sakhy + as → the a after khy becomes u → sakhyus → sakhyuḥ (ablative singular); identically sakhyuḥ (genitive singular).

Siddhānta-kaumudī

खितिशब्दाभ्यां खीतीशब्दाभ्यां कृतयणादेशाभ्यां परस्य ङसिङसोरत उत्स्यात् । सख्युः ॥

For the 'a' of ṅasi and ṅas (ablative/genitive singular) that follows the words "khi"/"ti" and "khī"/"tī" which have undergone the yaṇ substitution (kṛta-yaṇādeśa) [becoming khy, ty], u is the substitute. sakhyuḥ.

Bālamanoramā

ख्यत्यात् परस्य - ख्यत्यात्परस्य ।खिखी॑-त्यनयोः, ति-ती॑त्यनयोश्च कृतयणादेशयोः 'ख्य' 'त्य' इति निर्देशः । यकारादकार उच्चारणार्थः ।एङः पदान्ता॑दित्यतोऽतीत्यनुवर्तते । तच्च परस्येति सामानाधिकरण्यात्षष्ठन्ततया विपरिणम्यते ।ङसिङसोश्चे॑त्योङसिङसो॑रित्यनुवर्तते । अवयवषष्ठएषा । ततश्च 'ङसिङसोरवयवस्य अत' इति लभ्यते ।ऋत् उ॑दित्यत, उदित्यनुवर्तते । 'एकः पूर्वपरयोः' इति तु निवृत्तम्,पर॑ग्रहणसामर्थ्यात् । अन्यथाख्यत्या॑दिति पञ्चमीनिर्देशादेव सिद्धे किं तेन । तदाह — खितिशब्दाभ्यामित्यादिना । सख्युरिति । सख्यस् इति स्थिते यकारादकारस्य उकारे रुत्वविसर्गौ ।

khyatyāt parasya — The designations "khy" and "ty" [in the sūtra] refer to "khi/khī" and "ti/tī" respectively, which have undergone the yaṇ substitution; the a-kāra after the ya-kāra [in "khya", "tya"] is [merely] for pronunciation. From "eṅaḥ padāntāt" (A 6.1.109), "ati" (the 'a') is carried forward (anuvṛtti); and that, by co-referentiality (sāmānādhikaraṇya) with "parasya", is transformed into a genitive (ṣaṣṭhī). From "ṅasiṅasoś ca" (A 6.1.110), "ṅasiṅasoḥ" is carried forward — this being a genitive denoting a part (avayava-ṣaṣṭhī). And thus we obtain "the 'a' that is a component of ṅasi/ṅas". From "ṛta ut" (A 6.1.111), "ut" is carried forward. But "ekaḥ pūrvaparayoḥ" (A 6.1.84) has ceased (nivṛtta), by the force (sāmarthya) of the word "para" [in this sūtra]: otherwise, since the result is established just by the ablative formulation "khyatyāt", what would "para" serve? He states this with "For [the 'a' after] the words khi, ti…" sakhyuḥ — when "sakhy-as" stands, the a-kāra after the ya-kāra becoming a u-kāra, [then] ru-substitution and visarga [yield sakhyuḥ].

SK 256 · A 7.3.118V

औत् ॥ २५६ ॥

aut

aut — [In place of ṅi (locative singular), after an i/u-final ghi,] au [is the substitute].

Rule. After a ghi in i or u, the locative singular ṅi is replaced by au. The u in the sūtra's "ut" is carried forward for the sake of the next rule (SK 247, which was placed earlier in this chapter).

Example.

sakhi + ṅi → ṅi → au → i → y before the vowel → sakhyau (locative singular). The rest of sakhi is like hari.

	singular	dual	plural
1 nominative	sakhā	sakhāyau	sakhāyaḥ
vocative	he sakhe
2 accusative	sakhāyam	sakhāyau	sakhīn
3 instrumental	sakhyā	sakhibhyām	sakhibhiḥ
4 dative	sakhye	sakhibhyām	sakhibhyaḥ
5 ablative	sakhyuḥ	sakhibhyām	sakhibhyaḥ
6 genitive	sakhyuḥ	sakhyoḥ	sakhīnām
7 locative	sakhyau	sakhyoḥ	sakhiṣu

Applies when / blocked by. Compounds ending in sakhi behave in two ways. susakhi ("good friend"): the anaṅ and ṇit treatments are aṅga operations and reach a form ending in sakhi, so susakhā, susakhāyau, susakhāyaḥ; but the whole susakhi is not the word sakhi, so the exclusion "not sakhi" in SK 243 does not bite and susakhi is a ghi: susakhinā, susakhaye, susakheḥ (no u by SK 255, since guṇa rather than y has been applied), susakhau. atisakhi ("eminent friend") and the bahuvrīhi paramasakhi go the same way: atisakhā, paramasakhā, paramasakhāyau. But atisakhi in the sense "one who has surpassed a female friend (sakhī)" declines like hari: its sakhi is a by-product of shortening sakhī in the compound (SK 656), and a form produced by a rule does not count as the word directly named in anaṅ sau.

Siddhānta-kaumudī

इदुद्भ्यां परस्य ङेरौत्स्यात् । उकारानुवृत्तिरुत्तरार्था । सख्यौ । शेषं हरिवत् ॥ शोभनः सखा सुसखा । सुसखायौ । सुसखायः । अनङ्णिद्वद्भावयोराङ्गत्वात्तदन्तेऽपि प्रवृत्तिः । समुदायस्य सखिरूपत्वाभावात् असखि SK 243इति निषेधाप्रवृत्तेर्घिसंज्ञा । सुसखिना । सुसखये । ङसिङसोर्गुणे कृते कृतयणादेशत्वाभावात् ख्यत्यात् SK 255इत्युत्त्वं न । सुसखेः । सुसखावित्यादि । एवमतिशयितः सखा अतिसखा । परमः सखा यस्येति विग्रहे । परमसखा । परमसखायावित्यादि । गौणत्वेऽप्यनङ्णित्त्वे प्रवर्तेते । सखीमतिक्रान्तोऽतिसखिः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वान्न टच् । हरिवत् । इहाऽनङ्णित्त्वे न भवतः । गोस्त्रियो SK 656रिति ह्रस्वत्वेन सखिशब्दस्य लाक्षणिकत्वात् । [(परिभाषा - ) लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणात्] ॥

In place of ṅi following an i-kāra or u-kāra, au occurs. The carrying-forward of the u-kāra [i.e., the "u" component of "ut"] is for the sake of the following [rule] (uttarārtha). sakhyau [locative singular of sakhi]. The remainder is like hari.

"A good friend" (śobhanaḥ sakhā) = su-sakhā. susakhāyau. susakhāyaḥ. Since the anaṅ[-substitution] and the ṇit-like treatment (ṇidvad-bhāva) are aṅga-operations (āṅgatva), they apply also to that which ends in [sakhi] (tad-anta) [i.e., to su-sakhi]. Because the whole (samudāya) does not have the form "sakhi," the prohibition "a-sakhi" (SK 243) does not operate; [hence su-sakhi receives] the ghi-designation. susakhinā [instrumental singular]. susakhaye [dative singular]. For ṅasi and ṅas [ablative/genitive singular], once guṇa is done, since there is no state of a yaṇ-substitution having been made (kṛta-yaṇādeśa-abhāva), the ut-substitution by "khyaty-āt..." (SK 255) does not [apply]: susakheḥ. susakhau [locative singular], and so on.

Likewise, "an eminent friend" (atiśayitaḥ sakhā) = ati-sakhā. When analyzed as "he whose foremost [one] is a friend" (paramaḥ sakhā yasya) [bahuvrīhi] = paramasakhā, paramasakhāyau, and so on. Even in [sakhi's] subordinate status (gauṇatva), the anaṅ and ṇit-status do operate.

"One who has surpassed a [female] friend (sakhī)" = ati-sakhi. Because the paribhāṣā on gender-qualification (liṅga-viśiṣṭa-paribhāṣā) is non-eternal (anitya), there is no ṭac; [ati-sakhi declines] like hari. Here [in ati-sakhi] the anaṅ and ṇit-status do not occur, because — the word "sakhi" [here] being derived by a rule (lākṣaṇika), through the shortening [of ī to i] by "go-striyor upasarjanasya" (SK 656) — [it is not the original sakhi]. [The governing paribhāṣā:] "Between what is characterized by a general rule (lākṣaṇika) and what is directly stated (pratipadokta), only the directly-stated is taken."

Tattvabodhinī

NSP p. 69

—औत् । एतच्च सूत्रं नदीसंश्लेषु ‘इदुच्चाम्’ इति पूर्वसूत्रेण वाध्यते । घिसंशकेषु ‘अच्च घेः’ इति उत्तरसूत्रेण । तस्मात्संशाद्वयशून्योऽस्य विषयः । न च तादृश उकारोऽस्तीत्यत आह—उकारानुवृत्तिरिति । प्राचा तु धिनदीसंशावर्जिताभ्यामिदुच्चां परस्येत्युक्तम् । तदसत् । तादृशस्योकारस्याप्रसिद्धेः ॥—सुसखेति । प्रादिसमासे ‘राजाहःसखिभ्यः’ इति टचो ‘न पूजनात्’ इति निषेधः । ‘शेषो ध्यसखि’ इत्यत्रासखीति नायं प्रसज्यप्रतिषेधः । ‘असमर्थसमासादिदोषापत्तेः’ किं तु पर्युदास एवेति सुसखीत्यस्य सखिशब्दभिन्नलाद्विसंशा स्यादेव । न च समुदायस्य सखिशब्दभिन्नत्वेऽपि सखिशब्दान्तभिन्नत्वं नेति कथमसखीति निषेधाप्रवृत्तिरिति शङ्कयम् । विशेष्यासंनिधानादसखीत्यत्र ‘येन विधिस्तदन्तस्य’ इत्यस्याप्रवृत्तेः, तदेतत्सकलमभिप्रेत्याह—समुदायस्येत्यादि । एवमतिसखेत्यत्रापि समासान्तनिषेधादिकं वोध्यम् ॥—गौणत्वेऽपीति । अतिदम्रेत्यादावस्थाशनङ्गुदिति भावः । तथा च ‘येन विधिः—’ इति सूत्रे परमसखायाविति बहुत्रीहिः, तत्पुरुषे हि टचा भाव्यमिति कैयटः । तथा ‘द्वितीया श्रिता—’ इति सूत्रे सोमसखेति प्रतीकमुपादाय बहुत्रीहिलान्न समासान्त इति स एवाह । ‘अनुद्युक्षो वरुण इन्द्रसखा’, ‘आग्नेयाहि मरुत्सखा’, ‘तीव्रं सोमं पिबति गोसखायम्’ इत्यादिप्रयोगाश्चैवमेव संगच्छन्ते । तत्र तु बहुत्रीहिप्रयुक्तस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वरस्य दर्शनेन गौणत्वात् । एतेन घिसंशासूत्रे शोभनः सखा अस्य सुसखिरित्युदाहरन्तौ हरदत्तन्यासकारौ तदनुगामिनश्चान्ये उपेक्ष्याः ॥—अनित्यत्वादिति । ‘शक्तिलाङ्गलाङ्कुश—’ इति वार्तिके घटघटीप्रहणमत्र लिङ्गम्

SK 257 · A 1.4.8घिसंज्ञा

पतिः समास एव ॥ २५७ ॥

patiḥ samāsa eva

patiḥ samāsa eva — The word pati receives the ghi-designation only in a compound (samāsa).

Rule. The word pati ("lord, husband") is a ghi only in a compound. On its own it is not, and so takes none of the ghi operations.

Example.

Uncompounded: patyā (instrumental singular), patye (dative singular), patyuḥ (ablative singular, by SK 255), patyuḥ (genitive singular), patyau (locative singular); the rest like hari.

In a compound: bhūpati + ṭā → ghi → nā → bhūpatinā; bhūpati + ṅe → guṇa → bhūpataye.

Watch out. pati takes no anaṅ and no vṛddhi: its nominative singular is patiḥ, its dual patī, not patā, patāyau. Bhaṭṭoji ends the section by noting that kati ("how many") is always plural, which opens the next group.

Siddhānta-kaumudī

पतिशब्दः समास एव घिसंज्ञः स्यात् । पत्या । पत्ये । पत्युः । पत्युः । पत्यौ । शेषं हरिवत् । समासे तु भूपतिना । भूपतये । कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ॥

The word pati receives the ghi-designation only in a compound. [Uncompounded:] patyā [instrumental singular]. patye [dative singular]. patyuḥ [ablative singular]. patyuḥ [genitive singular]. patyau [locative singular]. The remainder is like hari. But in a compound: bhūpatinā [instrumental singular]. bhūpataye [dative singular]. — The word kati always ends in the plural (bahuvacana).

Tattvabodhinī

NSP p. 69–70

—पतिः समास एव । एवकार इष्टतोऽवधारणार्थः । अन्यथा हि ‘समासे पतिरेव’ इति नियमः संभाव्येत, ततश्च महाकविनेत्यादिप्रयोगो न सिध्येत् । ‘अनल्विधौ’, ‘धात्वादेः’ इत्या- दिज्ञापकानुसरणे तु प्रतिपत्तिगौरवं स्यादिति भावः ॥—पत्येत्यादि । नन्वेवं ‘शेषोऽध्यसखिपती’ इत्येवोच्यतां, किमनेन ‘पतिः समास एव’ इति सूत्रेणेति चेन्न । समुदायस्य पतिरूपत्वाभावेन बहुच्पूर्वकपतिशब्दस्यापि धिसंज्ञा स्यात् । ततश्च सुसखिनेत्यादिव-द्वहुपतिनेत्यादि प्रसज्येत, इष्यते तु बहुपत्येत्यादि । नापि ‘सखिपती समास एव’ इत्येव सूत्र्यतामिति शङ्कयम् । बहुपत्येत्यादिवद्व- हुसख्येत्याद्यापत्तेः, इष्यते तु बहुसखिनेत्यादि ॥ अथ कथं ‘सीतायाः पतये नमः’ इति, ‘नष्टे मृते प्रब्रजिते क्लीचे च पतिते पतौ’ इति पराशरश्च । अत्राहुः । पतिरित्याख्यातः पतिः ‘तत्करोति तदाचष्टे’ इति णिचि टिलोपे ‘अच इः’ इत्यौणादिक इप्रत्यये ‘णेरनिटि’ इति णिलोपे च निष्पन्नोऽयं पतिशब्दः ‘पतिः समास एव’ इत्यत्र न गृह्यते, लाक्षणिकत्वादिति । एतेन ‘कृष्णस्य सखिरर्जुनः’ इति भारतम्, ‘सखिना वानरेन्द्रेण’ इति रामायणं च व्याख्यातम् ॥—कतिशब्द इति । का संख्या येषां ते कति । ‘किमः संख्यापरिमाणे डति च’ इति डतौ डित्त्वाटिलोपः

Bālamanoramā

पतिः समास एव - अथ पतिशब्दे विशेषं दर्शयति — पतिः समास एव ।शेषो घ्यसखी॑त्यतोघी॑त्यनुवर्तते । तदाह पतिशब्द इति । पत्या । पत्ये इति । घित्वाऽभावान्नात्वगुणाऽभावे यणि रूपम् । पत्युरिति ।ख्यत्या॑दित्युत्त्वम् । पत्याविति । घित्वाऽभावात् 'अच्च घेः' इत्यस्य प्रवृत्तेरभावे 'औत्' इति ङेरौत्त्वे यणि रूपम् । आरम्भसामर्थ्यादेव नियमार्थत्वे सिद्धे एवकारस्तुपतिरेव समासे घि॑रिति विपरीतनियमव्यावृत्त्यर्थः । तेन सुहरिणेत्यादि सिध्यति । समासे तु भूपतये इति ।भूपतिने॑त्याद्युपलक्षणम् । 'सीतायाः पतये नमः' इत्यादि त्वार्षम् । अथ कतिशब्दे विशेषं दर्शयति-कतिशब्दे नित्यं बहुवचनान्त इति ।किमः सङ्ख्यापरिमाणे॑ इत्यनेन किंशब्दाद्बहुत्वसङ्ख्यावच्छिन्नसङ्ख्येयविषयप्रश्न एव डतिरिति भाष्ये स्पष्टत्वादिति भावः ।

patiḥ samāsa eva — Now he shows the peculiarity in the word pati — "patiḥ samāsa eva." From "śeṣo ghy asakhi" (A 1.4.7) "ghi" is carried forward (anuvṛtti). He states this with "patiśabdaḥ." "patyā, patye" — ghi-status being absent, the nā-substitution and guṇa [respectively] being absent, by yaṇ [i → y] the form [results]. "patyuḥ" — the ut-substitution by "khyaty-āt..." (SK 255) [ṅasi/ṅas's "as" → uḥ]. "patyau" — ghi-status being absent, "ac ca gheḥ" (A 7.3.119) [the a-substitution for a ghi before ṅi] does not operate; instead, by "aut" (A 7.3.118) the au-substitution for ṅi occurs, and by yaṇ the form [is patyau]. Although the restrictive purpose (niyama) is already established by the very force of the rule's being framed (ārambha-sāmarthya), the word "eva" serves to exclude the reverse restriction, namely "[only] pati is ghi in a compound"; thereby [forms] such as "suhariṇā" [su-hari, a compound in hari, retaining ghi] are established.

"But in a compound, bhūpataye" — this is illustrative (upalakṣaṇa) of "bhūpatinā" and the like. [Usages] such as "sītāyāḥ pataye namaḥ" ["obeisance to the husband of Sītā," with the compound-form pataye though pati is uncompounded], however, are archaic/irregular (ārṣa).

Now he shows the peculiarity of the word kati — "the word kati always ends in the plural." The idea is that it is clear in the Bhāṣya that, by "kimaḥ saṅkhyā-parimāṇe [ḍati]" (A 5.2.41), the affix ḍati [comes] after the word kim only [when] the question concerns an enumerable qualified by plural number [whence kati is always plural].

SK 258 · A 1.1.23संख्यासंज्ञा

बहुगणवतुडति संख्या ॥ २५८ ॥

bahugaṇavatuḍati saṃkhyā

bahugaṇavatuḍati saṃkhyā (1.1.23) — bahu, gaṇa, [stems ending in] vatu, and [stems ending in] ḍati receive the saṃkhyā (number) designation.

Rule. bahu ("many"), gaṇa ("group"), a stem ending in the affix vatu and a stem ending in the affix ḍati (such as kati) are named saṃkhyā, "number-word".

Example.

kati → ends in the affix ḍati → it is a saṃkhyā.

Siddhānta-kaumudī

एते सङ्ख्यासंज्ञाः स्युः ॥

These [i.e. bahu and the rest] receive the saṃkhyā (number) designation.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 70

—बहुगणवत्तु—। बहुगणौ प्रातिपदिके संख्या-वाचके गृह्येते न तु संघवैपुल्यवाचके अपि, संख्यायते अनयेत्यन्वर्थसंज्ञाविधानात् । अत एव डतिरपि ‘किमः संख्या-परिमाणे डति च’ इति विहितस्तद्धित एव गृह्यते, बतुसाहचर्याच्च । न तु ‘पातेर्डतिः’ । यद्यपि संज्ञाविधौ प्रत्ययप्रहृणे तदन्तप्रहर्णं नास्ति तथापीह बतुडत्योः केवलयोः संज्ञाविधौ फलाभावादन्वर्थताबलाच्च तदन्तयोरेव संज्ञा प्रवर्तते । सानु-बन्धनिर्देशस्तु ब्राह्मणबद्वसतिरित्यादावतिप्रसङ्गशङ्कां निराकर्तुमित्याहुः । न चैवं संख्याकार्येषु कृत्वसुजादिषु कृत्रिमसंख्याया एव प्रहर्णं स्यात् न त्वकृत्रिमाया इति पञ्चकृत्व इत्यादि न सिध्येत् । ‘कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसंप्रत्ययः’ इति वाच्यम् । ‘संख्याया अतिशदन्तायाः कन्’ इत्यत्र तिशदन्तपर्युदासबलेन संख्याकार्येषु कृत्रिमाकृत्रिमन्यायाप्रवृत्तेः ॥ नन्वेवं भूरिशब्दात्कृत्वसुच्प्रत्यय इति चेद् । अत्राहुः । अनियतसंख्यावाचिनां चेत्संख्याकार्यं स्यात्तर्हि बहुगणयोरेवेत्येवं- भूतनियमफलकसंख्याविज्ञानान्नास्त्यतिप्रसङ्ग इति ॥—उति च । ‘ष्णान्ता षट्’ इत्यतः षडित्यनुवर्तते । संख्येति च प्रकृतं डतीत्यनेन विशेष्यते तदाह—उत्यन्ता संख्येति । संख्येति किम् । पतयः ॥ प्रत्ययस्य लुकश्लुलुपः । ‘अदर्शनं लोपः’ इत्यतोऽनुवृत्तस्यादर्शनस्यानेकसंज्ञाकरणसामर्थ्यात्तन्नाद्याश्रित्य तद्भावितसंज्ञा इह विज्ञायन्ते, तेन संज्ञा-संकरोऽत्र न भवति तदेतदाह—लुकश्लुलुप्शब्दैरित्यादि । सति तु संज्ञासंकरे हन्तीत्यत्र शब्लुकि ‘श्लौ’ इति द्वित्वं स्यात् । जुहोतीत्यत्र श्लौ सति ‘उतो वृद्धिर्लुकि हलि’ इति वृद्धिः स्यात् । न च तत्र ‘अभ्यस्तस्य न’ इत्यनुवृत्तेः योयोतिनो-नोतीत्यादाविव वृद्धिर्न भविष्यतीति वाच्यम् । संज्ञासंकरपक्षे तदनुवृत्त्यसंभवात् । अन्यथा सूत्रस्य निर्विषयत्वापत्तेः । न च यौतीत्यादिरवकाशः, संज्ञासंकरे तत्रापि द्वित्वस्य दुर्वारत्वादिति भावः ॥ ‘फले लुक्’ ‘जुहोत्यादिभ्यः श्लुः’ ‘जनपदे लुप्’ इत्यादिविधिप्रदेशेषु सूत्रशाटकवद्भाविसंज्ञाविज्ञानान्नान्योन्याश्रयः

Bālamanoramā

बहुगणवतुडति संख्या - अथ षट्संज्ञाकार्यं वक्ष्यन् षट्संज्ञोपयोगिनीं सङ्ख्यासंज्ञामाह-बहुगण । बहुश्च गणस्च वतुश्च डतिश्चेति समाहारद्वन्द्वः । एतत्सङ्ख्यासंज्ञं स्यादित्यर्थः । फलितमाह-एते इति । बह्वादय इत्यर्थः । बहुगणशब्दाविह त्रित्वादिपरार्धान्तशङ्ख्याव्यापकधर्मविशेषवाचिनौ गृह्रेते । न तु वैपुल्यसङ्घवाचिनौ, सङ्ख्यायतेऽनयेति अन्वयर्थसंज्ञाविज्ञानात् । वतुडती प्रत्ययौ । संज्ञाविधावपीह तदन्तग्रहणं, केवलयोः प्रयोगानर्हत्वात् । वतुरिहयत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतु॑विति तद्धितप्रत्ययो गृह्रते, न तुतेन तुल्यं क्रिया चेद्वति॑रिति वतिरपि, उकारानुबन्धात् । डतिरपिकिमः सङ्ख्यापरिमाणे डति च ॑ इति विहिस्ततद्धित एव गृह्रते, वतुना साहचर्यात् । न तु भातेर्डवतुरिति विहितः कृदपि । ननुसङ्ख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसु॑जित्यादिसङ्ख्याप्रदेशेषु बह्वादीनामेव चतुर्णां ग्रहणं स्यात् । न तु लोकप्रसिद्धसङ्ख्यावाचकानामपि,कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसंप्रत्ययः॑ इति न्यायात् । ततश्च 'पञ्चकृत्वः' इत्यादि न स्यादिति चेन्न,सङ्ख्याया अतिशदन्तायाः कनि॑त्यत्र तिशदन्तपर्युदासबलेन सङ्ख्याप्रदेशेषु कृत्रिमाऽकृत्रिमन्यायाऽप्रवृत्तिज्ञापनात् । नहि विंशतितिंरशदादिशब्दानां कृत्रिमा सङ्ख्यासंज्ञाऽस्ति । नचैवं सति बहुगणग्रहणवैयथ्र्यं शङ्क्यं, तयोर्नियतविषयपरिच्छेदकत्वाऽभावेन लोकसिद्धसङ्ख्यात्वाऽभावात् । अत एव भाष्येएतत्सूत्रमतिदेशार्थं यदयमसङ्ख्यां संख्येत्याह॑ इत्युक्तं सङ्गच्छते इत्यस्तां तावत् ।

bahugaṇavatuḍati saṃkhyā — Now, about to state the operation for the ṣaṭ designation, [Bhaṭṭoji] states the saṃkhyā (number) designation, which is useful for [that] ṣaṭ designation: "bahugaṇa…." [The compound] is a samāhāra-dvandva: bahu and gaṇa and vatu and ḍati. Meaning: this receives the saṃkhyā designation. He states the upshot with "ete" (these) — meaning bahu and the rest.

The words bahu and gaṇa are here taken as denoting a particular property that pervades [all] numbers from three up to parārdha [the highest number], not as denoting [mere] abundance and a group [respectively]; because the designation is understood as etymologically motivated (anvartha-saṃjñā): "that by which counting is done (saṃkhyāyate anayā)." vatu and ḍati are affixes; here, even in a designation-rule, the reference is to a stem ending in them (tadanta-grahaṇa), since [these affixes] cannot be used in isolation (kevala). "vatu" here means the taddhita affix taught by "yattadetebhyaḥ parimāṇe vatuP" [A 5.2.39], not the affix vati taught by "tena tulyaṃ kriyā ced vatiḥ" [A 5.1.115] — because of its u anubandha. "ḍati" too is taken as only the taddhita affix enjoined by "kimaḥ saṃkhyāparimāṇe ḍati ca" [A 5.2.41], because of its association (sāhacarya) with vatu, and not [as] the kṛt affix ḍavatu enjoined [from the root bhā, "bhāter ḍavatuḥ"].

Objection: at the loci where saṃkhyā is invoked — such as "saṃkhyāyāḥ kriyābhyāvṛttigaṇane kṛtvasuc" [A 5.4.17] etc. — only the four, bahu and the rest, would be taken, and not the popularly known number-words [like pañca] as well, by the maxim "when there is a technical (kṛtrima) and a non-technical (akṛtrima) [sense], the operation is understood in the technical one"; and consequently forms like pañcakṛtvaḥ ("five times") would not be [derived]. If [you say] this — no; because, by the force of the exclusion of ti- and śat-ending [numbers] in "saṃkhyāyā atiśadantāyāḥ kan" [A 5.1.22], it is indicated (jñāpaka) that the kṛtrima–akṛtrima maxim does not operate at the saṃkhyā-loci. For there is no technical (kṛtrima) saṃkhyā designation for words like viṃśati, triṃśat, etc. [yet they are expressly excepted, which shows that they count as saṃkhyā in the popular sense]. Nor should it be doubted that, this being so, the mention of bahu and gaṇa is purposeless; because those two, lacking the capacity to delimit a fixed referent [a definite number], are not popularly established as numbers [and hence require explicit designation]. Precisely for this reason what is said in the Bhāṣya — "this rule is for the purpose of extension (atideśa), in that it calls a non-number a number" — is consistent. But let this rest here (astāṃ tāvat).

SK 259 · A 1.1.25षट्संज्ञा

डति च ॥ २५९ ॥

ḍati ca

ḍati ca — 1.1.25. And a numeral (saṅkhyā) ending in [the affix] ḍati is termed ṣaṭ.

Rule. A saṃkhyā ending in ḍati is also named ṣaṭ. The name ṣaṭ is what the next rules act on.

Example.

kati → a saṃkhyā in ḍati → it is a ṣaṭ.

Siddhānta-kaumudī

डत्यन्ता सङ्ख्या षट्संज्ञा स्यात् ॥

A numeral (saṅkhyā) ending in ḍati is termed ṣaṭ.

Bālamanoramā

डति च - डति च ।डती॑त्यविभक्तिको निर्देशः । प्रत्ययत्वात्तदन्तग्रहणम् । पूर्वसूत्रात्संख्ये॑त्यनुवर्तते । 'ष्णान्ता षट्' इत्यतःष॑डिति च । तदाह — डत्यन्तेति । संक्येति किम् । पतिः । अथ षट्संज्ञाकार्यं लुकं वक्ष्यन्नाह-प्रत्ययस्य लुक् । 'अदर्शनं लोप' इत्यतोऽदर्शनमित्यनुवर्तते । प्रत्ययस्याऽदर्शनं लुक्श्लुलुप्संज्ञकं स्यादित्यर्थः प्रतीयते । एवं सति एकस्यैव प्रत्ययाऽदर्शनस्य तिरुआओऽपि संज्ञाः स्युः । ततश्चहन्ती॑त्यत्र शब्लुकि 'श्लौ' इति द्वित्वं स्यात् ।जुहोती॑त्यत्र श्लौ सतिउतो वृद्धिर्लुकि हली॑ति वृद्धिः स्यात् ।

ḍati ca — ḍati ca. "ḍati" is a mention without a case-ending (avibhaktika nirdeśa). Because it is an affix (pratyaya), the mention includes what ends in it (tadanta-grahaṇa) [by A 1.1.72]. From the previous sūtra ["ṣṇāntā ṣaṭ", A 1.1.24], "saṅkhyā" is carried forward (anuvṛtti); and from "ṣṇāntā ṣaṭ" [A 1.1.24], "ṣaṭ" [is carried forward] too. He states this by "ending in ḍati…." Why "saṅkhyā" (numeral)? [Counter-example:] patiḥ [which ends in "ti" but is not a numeral, hence not ṣaṭ]. Now, about to state the operation consequent upon the ṣaṭ-designation — namely luk — he says "pratyayasya luk." From "adarśanaṃ lopaḥ" [A 1.1.60], "adarśana" (non-appearance) is carried forward (anuvṛtti). The apparent meaning [of "pratyayasya lukślulupaḥ"] would be: the non-appearance (adarśana) of an affix is to be designated luk, ślu, or lup. If so, a single non-appearance of an affix would receive all three designations. And then, in "hanti," when the śap is [elided by] luk (śab-luk), by "ślau" [A 6.1.10] doubling (dvitva) would [wrongly] occur; and in "juhoti," when ślu obtains, by "uto vṛddhir luki hali" [A 7.3.89] vṛddhi would [wrongly] occur.

translator notes

translator "trayo 'pi" ("all three [designations]") appears in the source as the garbled "tiruāo 'pi"; read as trayo 'pi. The two unwanted results (dvitva in hanti, vṛddhi in juhoti) motivate the yathāsaṅkhya distribution supplied by the next sūtra, "pratyayasya lukślulupaḥ" (SK 260 / A 1.1.61).

SK 260 · A 1.1.61लुक्संज्ञा

प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः ॥ २६० ॥

pratyayasya lukślulupaḥ

pratyayasya lukślulupaḥ — 1.1.61. The disappearance (adarśana) of an affix, when effected by [the terms] luk, ślu, and lup, is termed luk, ślu, and lup respectively.

Rule. The disappearance of an affix, when it is brought about by the words luk, ślu or lup, is named luk, ślu or lup respectively. These are three named kinds of elision, distinct from plain lopa.

Example.

SK 261 says "luk" of jas and śas → the disappearance of those endings after kati is a luk.

Siddhānta-kaumudī

लुक्श्लुलुप्शब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमात्तत्तत्संज्ञं स्यात् ॥

The non-appearance of an affix effected by the words luk, ślu, and lup is, respectively, termed by those respective names [luk, ślu, lup].

Bālamanoramā

प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः - अतो नैवमर्थः, किं तु लुक्श्लुलुप इत्यावर्तते । ततश्च लुक् श्लु लुप इत्युच्चार्य विहितं प्रत्ययाऽदर्शनं यथासङ्ख्यपरिभाषया क्रमाल्लुगादिसंज्ञं स्यादिति लभ्यते, अतो नोक्तसङ्कर इत्यभिप्रेत्याह-लुक्श्लुलुप्शब्दैरित्यादिना ।फले लुक्,जुहोत्यादिभ्यः श्लुः॑ 'जनपदे लुप्' इत्यादिविधिप्रदेशेषुअस्य सूत्रस्य शाटकं वये॑तिवद्भाविज्ञानान्नान्योन्याश्रयः । तदेवं कतिशब्दस्य षट्संज्ञायाम् — ।

pratyayasya lukślulupaḥ — Therefore [given the objection just raised], the meaning is not thus [that one non-appearance receives all three names]; rather, "lukślulup" recurs distributively (āvartate). And thus, the non-appearance of an affix ordained by pronouncing "luk," "ślu," "lup" is, by the yathāsaṅkhya paribhāṣā ["yathāsaṅkhyam anudeśaḥ samānām", A 1.3.10], respectively termed luk and so on — this is obtained. Hence there is no confusion (saṅkara) of the sort mentioned [in the objection] — with this intent he says "lukślulup-śabdaiḥ…" etc. In the rule-loci where each is ordained — "luk" [as in the provision regarding phala], "ślu" [as in "juhotyādibhyaḥ ślur…"], "lup" [as in "janapade lup"], and so on — by the anticipatory knowledge [of the forthcoming application], on the analogy of "I am weaving a cloth (śāṭakaṃ vaye)" [where the cloth does not yet exist during the weaving], there is no mutual dependence (anyonyāśraya). Thus, then, when the word "kati" has the ṣaṭ-designation…

SK 261 · A 7.1.22V

षड्भ्यो लुक् ॥ २६१ ॥

ṣaḍbhyo luk

ṣaḍbhyo luk — 7.1.22. After [numeral-stems] termed ṣaṭ, there is luk-elision of the following [nominative and accusative plural endings].

Rule. After a stem named ṣaṭ, the endings jas and śas undergo luk.

Example.

kati + jas → luk of jas → kati (nominative plural).

kati + śas → luk of śas → kati (accusative plural).

Siddhānta-kaumudī

षड्भ्यः परयोर्जश्शसोर्लुक्स्यात् ॥

After [stems] termed ṣaṭ, there is luk-elision of the following jas and śas.

Tattvabodhinī

NSP p. 70

—षड्भ्यो लुक् । ‘सर्वनाम्नः स्मै’ इतिवत् ‘षषो लुक्’ इति वक्तव्ये वहुवचननिर्देशोऽत्रार्थप्राधान्यसूचनार्थः । कृत्रिमाकृत्रिमन्यायेन स्वरूपनिरासार्थसिद्धेः, तेन षड्थगतसंख्याभि-धायिनोरेव जश्शसोर्लुगित्यर्थपर्यवसानात्प्रियपञ्चान इत्यादौ नातिप्रसङ्गः ॥ ‘जश्शसोः शिः’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—जश्श-सोर्लुक् स्यादिति

Bālamanoramā

षड्भ्यो लुक् - षड्भ्यो लुक् । जस्शसोरित्यनुवर्तते । तदाह — षड्भ्यः परयोरित्यादिना ।

ṣaḍbhyo luk — ṣaḍbhyo luk. [The expression] jaśśasoḥ ("[in place] of jas and śas") is carried forward (anuvṛtti) [from the preceding rule, A 7.1.20 jaśśasoḥ śiḥ]. He [Bhaṭṭoji] states this with "ṣaḍbhyaḥ parayoḥ…" and so on.

translator notes

translator The endings named jas (nominative plural) and śas (accusative plural) are carried forward from A 7.1.20 (jaśśasoḥ śiḥ), the immediately relevant earlier rule in which they were introduced; the reference is given because the identification is secure within the numeral (ṣaṭ) section, though the Bālamanoramā itself supplies only the pratīka jaśśasoḥ.

SK 262 · A 1.1.62प्रत्ययलक्षणपरिभाषा

प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ॥ २६२ ॥

pratyayalope pratyayalakṣaṇam

pratyayalope pratyayalakṣaṇam — When an affix (pratyaya) is elided, an operation conditioned by that affix still applies, as if the affix were present.

Rule. Even when an affix has been elided, an operation that depends on it still applies, as if the affix were present. This is pratyaya-lakṣaṇa, "the mark of the affix".

Example.

kati + jas → jas has disappeared → by this rule jasi ca (SK 241) would still give guṇa, kate → but see the next rule.

Siddhānta-kaumudī

प्रत्यये लुप्तेऽपि तदाश्रितं कार्यं स्यात् । इति जसि चेति गुणे प्राप्ते ॥

Even when an affix has been elided, an operation dependent on it (tad-āśritaṃ kāryam) applies. Thus, by "jasi ca" (A 7.3.109), guṇa is obtained.

Tattvabodhinī

NSP p. 70

—प्रत्ययलोपे—। विशेषविहिता अपि लुगादिसंज्ञाः लोपसंज्ञां न वाधन्ते । एकसंज्ञाधिकारा-दन्यत्र संज्ञानां वाध्यवाधकभावानङ्गीकारादिति भावः ॥ स्थानिवत्सूत्रेण सिद्धे नियमार्थमिदं सूत्रं, प्रत्ययस्यासाधारणं रूपं यत्र प्रयोजकं, तदेव कार्यं प्रत्ययलोपे सति भवति न तु प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणमिति । तेन शोभना दृषदो यस्य सुदृष्ट्वत् प्रासाद इत्यत्र ‘नञ्सुभ्याम्’ इत्यन्तोदात्ततां वाधित्वा ‘सोमनसी अलोमोषसी’ इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् ‘अत्त्वसन्तस्य—इति दीर्घश्च न भवति । यद्वा, यत्र प्रत्ययः प्राधान्येनाश्रीयते तत्रात्विधावपि विध्यर्थमिदम्, तेन अतृणेडित्यत्र हलादौ पिति सार्वधातुके विहित इम् लुप्तेऽपि तस्मिन् भवति । ‘वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम्’ इति तु वर्णप्राधान्यविषयकम्, तेन गवे हितं गोहितमित्यत्र अवादेशो न । यद्यपीदं पक्षद्वयमाकरारूढं, तथापि नियमपक्ष एव प्रवल इति यङ्लुगन्ते मनोरमायां स्थितम् ॥ स्यादेतत् । सूत्रस्यास्यावश्यकत्वेऽपि ‘प्रत्ययलोपे तल्लक्षणम्’ इत्येव सूत्र्यतां किमनेन द्वितीयप्रत्यय-प्रहणेन । अत्राहुः । प्रत्ययस्यासाधारणं रूपं यत्रेत्यादिलाभाय द्वितीयप्रत्ययप्रहणमिति

Bālamanoramā

प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् - जसि लुप्तेऽपिजसि चे॑ति गुणमाशङ्कितुमाह-प्रत्यय-लोपे प्रत्यय । प्रत्ययो लक्षणं=निमित्तं यस्य तत्-प्रत्ययलक्षणम् । प्रत्ययस्य लोपे सति प्रत्ययनिमित्तकं कार्यं स्यादित्यर्थः । फलितमाह — प्रत्यये लुप्तेऽपीत्यादिना । स्थानिवद्भावादेव सिद्धे अल्विध्यर्थमिदं सूत्रम् । यत्र प्रत्ययस्याऽसाधारणं रूपं प्रयोजकं तदेव कार्यं प्रत्ययलोपे सति भवतीति नियमार्थं चेति भाष्यादिषु स्पष्टम् । इति जसि चेतीति । अनेन सूत्रेण लुप्तं प्रत्ययमाश्रित्यजसि चे॑ति गुणे प्राप्ते इत्यर्थः ।

pratyayalope pratyayalakṣaṇam — In order to raise [the possibility of] guṇa by "jasi ca" even when jas has been elided, he states "pratyayalope pratyaya[lakṣaṇam]". "pratyayalakṣaṇa" [as a bahuvrīhi] = that which has an affix (pratyaya) as its indicator, i.e. its cause (lakṣaṇa = nimitta): the meaning is "when the affix has been elided, an operation caused by the affix still applies". He states the upshot with "even when an affix has been elided…". Since [the result] is [already] established by sthānivadbhāva (the substitute behaving as its original) alone, this sūtra is for the sake of operations on sounds (al-vidhi); and it also serves as a restriction (niyama) — that only an operation for which the distinctive (asādhāraṇa) form of the affix is the trigger takes place when the affix is elided — as is clear in the Bhāṣya and elsewhere. iti jasi ca — meaning, by this sūtra, depending on the elided affix, guṇa is obtained by "jasi ca" (A 7.3.109).

SK 263 · A 1.1.63प्रत्ययलक्षणपरिभाषा

न लुमताङ्गस्य ॥ २६३ ॥

na lumatāṅgasya

na lumatāṅgasya — 1.1.63 — When a pratyaya has been elided by a term containing 'lu' (luk, ślu, lup), the pratyaya-lakṣaṇa [treating the elided pratyaya as still present] does not [operate] for an aṅga-operation.

Rule. When the affix has been elided by a word containing lu (luk, ślu, lup), the operation on the aṅga that the affix would have caused does not take place. The pratyaya-lakṣaṇa of SK 262 is thus shut off for aṅga operations after a luk.

Example.

kati + jas → jas dropped by luk → no guṇa of the aṅga → kati (nominative plural).

	plural
1 nominative	kati
2 accusative	kati
3 instrumental	katibhiḥ
4 dative	katibhyaḥ
5 ablative	katibhyaḥ
6 genitive	katīnām
7 locative	katiṣu

Bhaṭṭoji adds that asmad, yuṣmad and the ṣaṭ words have one form for all three genders, and that tri ("three") is always plural: trayaḥ (nominative, with guṇa by SK 241), trīn (accusative), tribhiḥ, tribhyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

लुक् श्लु लुप् एते लुमन्तः । लुमता शब्देन लुप्ते तन्निमित्तमङ्गकार्यं न स्यात् । कति । कति । कतिभिः । कतिभ्यः । कतीभ्यः । कतीनाम् । कतिषु । अस्मद्युष्मत्षट्संज्ञकास्त्रिषु सरूपाः । त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रयः । त्रीन् । त्रिभिः । त्रिभ्यः ॥

luk, ślu, lup — these are the ones containing "lu" (lumat). When [a pratyaya] is elided by a term containing "lu" (i.e. by luk / ślu / lup), the aṅga-operation occasioned by that [elided pratyaya] (tan-nimitta) does not take place. [Paradigm of kati, "how many":] kati (nom. pl.), kati (acc. pl.), katibhiḥ (inst. pl.), katibhyaḥ (dat. pl.), katībhyaḥ (abl. pl.), katīnām (gen. pl.), katiṣu (loc. pl.). — The words asmad, yuṣmad, and those designated ṣaṭ (ṣaṭ-saṃjñaka) have the same form (sarūpa) in [all] three [genders]. The word tri ("three") is always plural-ending: trayaḥ (nom.), trīn (acc.), tribhiḥ (inst.), tribhyaḥ (dat.).

Tattvabodhinī

NSP p. 70–71

—न लुमताङ्गस्य । लुमतेति किम् । कार्यते हार्यते, अत्र ‘णेरनिटि’ इति णिलोपेऽपि णिजपेक्षा वृद्धिर्भवत्येव ॥ अङ्गस्येति किम् । पञ्च सप्त कर्तीत्यादौ प्रत्ययान्तकार्यं ‘सुप्तिङन्तम्’ इति पदसंज्ञा यथा स्यात् ॥—अस्मदिति । प्राचा लव्ययास्मदिति पठितं, तत्र अव्ययेत्यु-पेक्षितम् ‘सदृशं त्रिषु’ इति श्रुतेर्लिङ्गत्रयाद्यभावपरत्वेन अव्ययानामलिङ्गत्वात्, अव्ययीभावस्य तु वचनात्क्लीवत्वेऽपि लिङ्गान्तराभावाच्च ॥—त्रिशब्द इति । ‘तरतेर्बिन्’ डित्वाद्दिलोपः

Bālamanoramā

न लुमताऽङ्गस्य - न लुमताङ्गस्य ।प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षण॑मित्यनुवर्तते ।लु॑इत्येकदेशोऽस्यास्तीति लुमान्=लुक्शब्दः श्लुशब्दो सुप्शब्दश्च । तेन शब्देन प्रत्ययलोपे विहिते सति प्रत्ययनिमित्तकमङ्गकार्यं न स्यादित्यर्थः । तदाह — लुक्श्लु इत्यादिना । अङ्गस्येत्यनुक्तौ पञ्च सप्तेत्यादौसुप्तिङन्त॑मिति पदसंज्ञा न स्यात्, जश्शसोर्लुका लुप्तत्वात् । ततश्चन लोपः प्रातिपदिकान्तस्ये॑ति नलोपो न स्यात् । अतोऽङ्गस्येत्युक्तम् । एवञ्च जसि लुका लुप्तेप्रत्ययलक्षणाऽभावाज्जसि चे॑ति गुणो न भवतीत्यभिप्रेत्योदाहरति — कतीति । प्रसङ्गादाह — अस्मदिति । त्रिष्विति । पुंस्त्रीनपुंसकेष्वित्यर्थः । सरूपा इति । समानानि रूपाणि येषामिति विग्रहः । लिङ्गविशेषबोधकटाबाद्यभावादिति भावः । नचैवं सतिअलिह्गे युष्मदस्मदी॑इतिसाम आक॑मिति सूत्रस्थभाष्यविरोध इति वाच्यं, पदान्तरसंनिधानं विना लिङ्गविशेषो युष्मदस्मच्छब्दाभ्यां न प्रतीयते इति हि तदर्थः । अत एवन षट्स्वरुआआदिभ्यः॑ इति पञ्चनादिषट्संज्ञकेभ्यष्टाब्ङीब्निषेधः सङ्गच्छते । अन्यथा स्त्रीत्वाऽभावादेव तदभावे सिद्धे किं तेन । अत एव चङे प्रथमयो॑रिति सूत्रे भाष्ये युष्मानित्यत्रतस्माच्छसो नः पुंसी॑त्युपन्यासः सङ्गच्छते । अत एव चनेतराच्छन्दसी॑ति सूत्रे शिशीनुमादिभिर्युष्मदस्मदाद्यादेशानां विप्रतिषेधपरं वार्तिकं तद्भाष्ये च सङ्गच्छते । इति दिक् । त्रिशब्दे विशेषमाह — त्रिशब्द इति । त्रि-आमिति स्थिते नुटि दीर्घे णत्वे त्रीणामिति प्राप्ते ।

na lumatāṅgasya — [The words] "pratyaya-lope pratyaya-lakṣaṇam" [1.1.62] are carried forward (anuvṛtti). "That which has 'lu' as a component (ekadeśa) is 'lumat'": [namely] the word luk, the word ślu, and the word lup. The meaning: when the elision of a pratyaya has been enjoined by such a term, the aṅga-operation occasioned by the pratyaya (pratyaya-nimittaka) does not take place. This he (the SK) states with "luk, ślu…" etc.

If "aṅgasya" were not stated, then in [forms] such as "pañca, sapta" [nom./acc. of numerals] the pada-saṃjñā by "suptiṅantam [padam]" [1.4.14] would not apply, because [the endings] jas and śas have been elided by luk; and consequently the na-lopa (elision of final n) by "na lopaḥ prātipadikāntasya" [8.2.7] would not occur [for pañcan → pañca, saptan → sapta]. Therefore "aṅgasya" is stated [restricting the prohibition to aṅga-operations, so that pada-saṃjñā and na-lopa still operate through pratyaya-lakṣaṇa]. And thus, when jas is elided by luk, since there is no pratyaya-lakṣaṇa, the guṇa by "jasi ca" [7.3.109] does not take place; having this in view, he illustrates with "kati."

Incidentally (prasaṅgāt) he says "asmad…". [On] "triṣu" ("in the three"): meaning "in the masculine, feminine, and neuter." [On] "sarūpāḥ": the analysis is "those whose forms are identical (samāna-rūpa)"; the point is that there is no ṭāP etc. [feminine suffix] that would indicate a particular gender. Nor should it be objected that this contradicts the Bhāṣya on the sūtras "aliṅge yuṣmad-asmadī" and "sāma ākam" — because the meaning of that [Bhāṣya] is: without the proximity of another word (pada-antara-saṃnidhāna), no particular gender is understood from the words yuṣmad and asmad. For this very reason the prohibition of ṭāP and ṅīP for the ṣaṭ-designated words beginning with pañcan, [stated] by "na ṣaṭ-svasrādibhyaḥ" [4.1.10], is consistent (saṅgacchate); otherwise, if the absence of femininity itself already established the absence of that [feminine suffix], what would be the use of that [prohibition]? And for this reason too, in the Bhāṣya on the sūtra "ṅe prathamayoḥ…," the adducing of "tasmāc chaso naḥ puṃsi" in [explaining] "yuṣmān" is consistent; and likewise, in the sūtra "netarac chandasi…," the vārttika concerning the conflict (vipratiṣedha) of the substitutes of yuṣmad, asmad, etc. with śi, śī, num, etc., together with its Bhāṣya, is consistent. So much by way of indication (iti dik). He states a special point about the word tri: when "tri + ām" [genitive plural] stands, upon the nuṬ augment, the lengthening (dīrgha), and the ṇatva (n → ṇ), "trīṇām" would be obtained…

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 71 १ केचिदिति—‘आमि सर्वनाम्नः—’ इत्येतस्य साहचर्यादिति तेषामाशयः । २ वस्तुतस्त्विति—नच गौणमुख्यन्यायेनात्र न भविष्यतीति वाच्यम्, तत्र हि अप्रसिद्धत्वस्य गौणलाक्षणिकत्वस्य वा ग्रहणात् । स्पष्टं चेदं विस्तरशो बृहच्छेखरे । ३ वात-प्रमीनिःशृङ्गो मृगाकृतिर्जन्तुविशेषः । ४ प्रथमेति—इदं च ‘यूह्या—’ इति पूर्वसूत्रविषयमेव नतु ‘डिति हस्तश्च’ इति सूत्रविषयम् । तेन अतिथिये ब्राह्मणायेत्यत्र विकल्पो न ।

translator notes

textual The source prints "सुप्शब्दश्च" among the terms containing "lu"; the evident reading is lup-śabda (luk, ślu, lup), followed here. In k1 the ablative plural of kati is printed katībhyaḥ (long ī); the dative and ablative plural of kati are expected to be identical (katibhyaḥ). The sūtras "ṅe prathamayoḥ," "tasmāc chaso naḥ puṃsi," "aliṅge yuṣmad-asmadī," "sāma ākam," and "netarac chandasi" are quoted by pratīka without numbers (identification not secured here).

SK 264 · A 7.1.53V

त्रेस्त्रयः ॥ २६४ ॥

trestrayaḥ

tres trayaḥ — For [the stem] tri, the substitute traya occurs before ām (the genitive plural).

Rule. Before ām, the stem tri is replaced by traya.

Example.

tri + ām → tri → traya → traya + ām → nuṭ after a short vowel (SK 208) → traya + nām → lengthening (SK 209) → trayānām → n → ṇ after r (SK 197) → trayāṇām (genitive plural).

paramatrayāṇām ("of the highest three"). Locative plural: triṣu.

Applies when / blocked by. Some hold that traya does not replace a subordinate tri, giving priyatrīṇām; Bhaṭṭoji's own view is priyatrayāṇām. Scholars discuss this. He closes with the note that dvi ("two") is always dual.

Siddhānta-kaumudī

त्रिशब्दस्य त्रयादेशः स्यादामि । त्रयाणाम् । परमत्रयाणाम् । गौणत्वे तु नेति केचित् । प्रियत्रीणाम् । वस्तुतस्तु प्रियत्रयाणाम् । त्रिषु । द्विशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः ॥

For the word tri, the substitute traya occurs before ām (genitive plural). trayāṇām. paramatrayāṇām ["of the foremost three"]. But when [tri is] subordinate (gauṇa), [the substitution does] not [apply], say some: priyatrīṇām. In reality, however, [the form is] priyatrayāṇām. triṣu [locative plural]. — The word dvi always ends in the dual (dvivacana).

Tattvabodhinī

NSP p. 71

—त्रेस्त्रयः । त्रेरिति षष्ठी न तु पञ्चमी । त्रय इत्यदन्तं न तु सान्तं ‘निजां त्रयाणाम्’ इति निर्देशादित्यभिप्रेत्याह—त्रिशब्दस्य त्रयादेश इति । ननु ‘निजां त्रयाणाम्’ इति निपातनादेव त्रयादेशे सिद्धे किमनेन सूत्रेणेति चेत् । मैवम् । ‘अवाधकान्यपि निपातनानि भवन्ति’ इत्यनेन ज्ञापनात् । तेन पुरातनमिति सिध्यति । अन्यथा ‘पुराणप्रोक्तेषु’ इति निपातनादेतद्वाध्येत ॥ ‘त्रेरयङ्’ इत्येव न सूत्रितम् । तत्करोति आचष्टे वेत्यर्थे ‘तत्करोति’ इत्यादिना णिचि ततः किपि ‘प्रकृत्यैकाच्’ इति प्रकृतिभावादिलोपाभावे ‘ह्रस्वस्य पिति’ इति तुकि त्रित् । ततो बहुलविवक्षायामामि कृते त्रेरयङि त्रयाणामिति रूपासिद्धेः । न च ‘वाणांदाङ्गं वलीयः’ इति तुकः प्रागेवायं स्यादिति शङ्क्यम् । युगपत्प्रवृत्तावेवाङ्गस्य वलीयस्त्वात् ॥—केचिदिति । त्रेः संबन्धिन्यामीति विज्ञानाद्गौणत्वे त्रयादेशो न भवतीति तेषामाशयः ॥—वस्तुतस्त्विति । अर्थप्राधान्यबोधकस्य बहुवचनस्याभावाद्गौणत्वेऽपि त्रयादेशो न्याय्यः प्रियास्प्रेत्यादावस्थायनङ्गदिति भावः

Bālamanoramā

त्रेस्त्रयः - त्रेस्त्रयः । 'आमि सर्वनाम्नः' इत्यतआमी॑त्यनुवर्तते । तदाह — त्रिशब्दस्येति । अनेकाल्त्वात्सर्वादेशः । नुट् दीर्घश्च । तदाह — त्रयाणामिति । 'त्रेरयङ्' इति तु नोक्तम्, अयङ् अनङित्यादिवन्ङकारात्पूर्वस्याऽकारस्योच्चारणार्थत्वाशङ्काप्रसङ्गात् । अङ्गाधिकारस्थत्वात् । 'पदाङ्गाधिकारे' इति परिभाषयात्रे॑रिति तदन्तग्रहणमित्यभिप्रेत्योदाहरति — परमत्रयाणामिति । परमाश्च ते त्रयश्चेति विग्रहः । प्रियास्त्रयो यस्येति प्रियत्रिशब्दो बहुव्रीहिः । तस्यान्यपदार्थप्रधानत्वादेकद्वि बहुवचनानि सन्ति । अतो हरिवत्तस्य रूपाणि ।तत्र त्रयादेशमाशह्क्याह — गौणत्वे त्विति । त्रिशब्दस्योपसर्जनत्वे 'त्रेस्त्रयः' इति न भवतीति केचिदाहुरित्यर्थः ।गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्ययः॑ इति न्यायादिति भावः । वस्तुतस्त्विति ।प्रियत्रयाणा॑मित्येव रूपं वस्तुत्वेन ज्ञेयमित्यर्थः । प्रामाणिकमिति यावत् । गौणमुख्यन्यायस्त्वत्र न प्रवर्तते, तस्य पदकार्य एव प्रवृत्तेः । अत एवोपसर्जनानां सर्वनामत्वप्रतिषेध आरब्धो वार्तिककृता । अत एव चप्रियतिसे॑त्यादौ त्रिरुआआदयो भाष्ये उदाहृताः सङगच्छन्त इत्यन्यत्र विस्तरः ।अथ द्विशब्दे विशेषमाह — द्विशब्द इति । तस्य द्वित्वनियतत्वादिति भावः ।

tres trayaḥ — From "āmi sarvanāmnaḥ [suṭ]" (A 7.1.52), "āmi" (before ām) is carried forward (anuvṛtti). He states this with "triśabdasya" [i.e., "for the word tri"]. Because [traya] has more than one phoneme (anekāl), it is a substitute for the whole [stem] (sarvādeśa, by "anekāl śit sarvasya" A 1.1.55). And [there follow] the nuṬ augment and lengthening (dīrgha) [traya + ām → trayā + nām → trayāṇām]. He states this with "trayāṇām." He did not, however, name the substitute "trer ayaṅ": for then — as with "anaṅ" and the like — there would be the risk of suspecting that the a-kāra preceding the ṅ-kāra [in "ayaṅ"] is merely for pronunciation (uccāraṇārtha) [and hence not truly part of the substitute]. Because [this substitution] stands within the aṅga-domain (aṅga-adhikāra), and by the paribhāṣā "pad-āṅgādhikāre [tasya ca tad-antasya ca]" — [whereby, in the pada/aṅga domain, a term denotes also that which ends in it] — "tri" is taken as [also] that which ends in tri (tad-anta-grahaṇa); intending this, he gives the example "paramatrayāṇām." The analysis is "parama and they are three" (paramāś ca te trayaś ca) [a karmadhāraya]. The word "priyatri" — "he whose three [things] are dear" (priyās trayo yasya) — is a bahuvrīhi. Since a bahuvrīhi is predominantly about another's referent (anyapadārtha-pradhāna), it has singular, dual, and plural [i.e., is not fixed to the plural]; hence its forms are like hari.

There, suspecting that the traya-substitution [might apply], he says "gauṇatve tu": the meaning is that some say "tres trayaḥ" does not apply when the word tri is subordinate (upasarjana) — the idea being the maxim "between the subordinate (gauṇa) and the primary (mukhya), the operation is understood [to apply] to the primary" (gauṇa-mukhyayor mukhye kārya-sampratyayaḥ).

"vastutas tu" — the meaning is that the form is to be known, in reality, as precisely "priyatrayāṇām"; that is, [it is] the authoritative form (prāmāṇika). The gauṇa-mukhya maxim does not operate here, because it operates only for a pada-operation (pada-kārya) [whereas the traya-substitution is an aṅga-operation]. For this very reason the prohibition of pronominal-status (sarvanāmatva) for subordinate [words] was undertaken by the vārttika-author [otherwise it would be superfluous]. And for this very reason the [forms] "tri..." illustrated in the Bhāṣya in [examples] such as "priyatri..." are consistent [with this]; the elaboration is elsewhere.

Now he states the peculiarity of the word dvi — "dviśabda[ḥ]": the idea being that it is fixed to duality (dvitva-niyata), [hence always dual].

translator notes

textual Two phrases in the closing sentence are corrupt in the digital source: प्रियतिसे (read priyatri-, matching the earlier priyatri discussion) and त्रिरुआआदयो (an unrecoverable form, evidently a nominative plural of tri or a derived stem). The sense — that the Bhāṣya's illustrations agree with the analysis just given — is preserved; the exact wording of the examples is uncertain.

SK 265 · A 7.2.102V

त्यदादीनामः ॥ २६५ ॥

tyadādīnāmaḥ

tyadādīnām aḥ — 7.2.102. For [the final of] the pronominals beginning with tyad, a-kāra is the substitute (when a vibhakti follows).

Rule. For the pronominal stems tyad and those after it in the sarvādi list, the final sound is replaced by a when a vibhakti follows. A vārttika restricts this to the words up to dvi, so that yuṣmad, asmad, bhavatu and kim are not affected.

Example.

dvi + au → i → a → dva + au → a + au → au (SK 72) → dvau (nominative and accusative dual).

dvi + bhyām → dva + bhyām → lengthening before a yañ-initial sup (SK 202) → dvābhyām (instrumental, dative, ablative dual).

dvi + os → dva + os → a → e before os (SK 207) → dvayoḥ (genitive and locative dual).

Applies when / blocked by. "Up to dvi": bhavat keeps its t, giving bhavān, bhavantau, bhavantaḥ. As a proper name or as a subordinate member the substitution fails, because it belongs to the inner sub-list of sarvādi: a man named Dvi is dviḥ, dvī; atidvi ("who has passed the two") declines like hari; but where dvi is the main member, paramadvau. Bhaṭṭoji also notes auḍulomiḥ, auḍulomī, whose plural is uḍulomāḥ by a vārttika giving the affix a for descendants of loman in the plural: auḍulomim, auḍulomī, uḍulomān.

With this the short-i stems end. Bhaṭṭoji then runs three long-ī masculines that are not feminine and not roots, and so behave like hari wherever length allows: vātapramī ("wind-measurer", the root mā with an ī affix from the Uṇādi list), yayī ("road") and papī ("sun"). Because the stem ends in a long vowel, the nominative plural does not merge (SK 239), the genitive plural takes no nuṭ (SK 208 needs a short vowel), and the ī becomes y before au, jas, ṭā, ṅe, ṅasi, ṅas, os and ām — not before am, śas or ṅi, where the table shows vātapramīm, vātapramīn and vātapramī.

	singular	dual	plural
1 nominative	vātapramīḥ	vātapramyau	vātapramyaḥ
vocative	he vātapramīḥ
2 accusative	vātapramīm	vātapramyau	vātapramīn
3 instrumental	vātapramyā	vātapramībhyām	vātapramībhiḥ
4 dative	vātapramye	vātapramībhyām	vātapramībhyaḥ
5 ablative	vātapramyaḥ	vātapramībhyām	vātapramībhyaḥ
6 genitive	vātapramyaḥ	vātapramyoḥ	vātapramyām
7 locative	vātapramī	vātapramyoḥ	vātapramīṣu

The locative singular vātapramī is ī + i merged by akaḥ savarṇe dīrghaḥ. When vātapramī is instead formed with the affix kvip, it is a root-stem and takes y also before am, śas and ṅi (by SK 272, like pradhī): vātapramyam, vātapramyaḥ, vātapramyi. The next group opens with bahuśreyasī ("one who has many better women"), a masculine bahuvrīhi ending in the feminine ṅī; because its stem ends in a long ṅī, its su is dropped by SK 252: bahuśreyasī.

Siddhānta-kaumudī

एषामकारोऽन्तादेशः स्याद्विभक्तौ ॥

For these [the tyadādi pronominals], an a-kāra is the substitute for the final [sound] (antādeśa) when a vibhakti follows.

vārttika

द्विपर्यन्तानामेवेष्टिः

(vārttika) The desired application (iṣṭi) is only for those [in the tyadādi list] up to and including dvi.

(वार्तिकम्) ॥ द्वौ 2 । द्वाभ्याम् 3 । द्वयोः 2 । द्विपर्यन्तानां किम् । भवान् । भवन्तौ । भवन्तः । संज्ञायामुपसर्जनत्वे च नात्वम् । सर्वाद्यन्तर्गणकार्यत्वात् । द्विर्नाम कश्चित् । द्विः । द्वी । द्वावतिक्रान्तोऽतिद्विः । हरिवत् । प्राधान्ये तु परमद्वावित्यादि ॥ औडुलोमिः । औडुलोमी । बहुवचने तु उडुलोमाः ।

(vārttikam) — dvau (2) [nom./acc. dual]; dvābhyām (3) [instr./dat./abl. dual]; dvayoḥ (2) [gen./loc. dual]. — Why [only] those up to dvi? — bhavān, bhavantau, bhavantaḥ [the forms of bhavat, a sarvādi word beyond dvi, show no a-substitution]. — In a proper name (saṃjñā) and in upasarjana status there is no a-substitution, because it is an operation belonging to the antargaṇa [the sub-class within sarvādi]. dvir nāma kaścit ("someone [named] Dvi"): dviḥ, dvī [dvayaḥ]. dvāv atikrāntaḥ = atidviḥ ("one who has passed beyond the two"): [declines] like hari. But in [compound] primacy (prādhānya): paramadvau, and so on. — auḍulomiḥ, auḍulomī; but in the plural, uḍulomāḥ.

vārttika

लोम्नोऽपत्येषु बहुष्वकारो वक्तव्यः

(vārttika) After loman, when descendants (apatya) in the plural [are to be denoted], an a-kāra [affix] should be taught.

(वार्तिकम्) ॥ बाह्वादीञोऽपवादः । औडुलोमिम् । औडुलोमी । उडुलोमान् ॥ इतीदन्ताः ॥ वातप्रमीरित्युणादिसूत्रेण माङ ईप्रत्ययः स च कित् । वातं प्रमिमीते वातप्रमीः । दीर्घज्जसि च । वातप्रम्यौ । वातप्रम्यः । हे वातप्रमीः । अमि पूर्वः SK 194 । वातप्रमीम् । वातप्रम्यौ । वातप्रमीन् । वातप्रम्या । वातप्रमीभ्याम् 3 । वातप्रम्ये । वातप्रम्यः 2 । वातप्रम्योः 2 । वातप्रम्याम् । दीर्घत्वान्न नुट् । ङौ तु सवर्णदीर्घः । वातप्रमी । वातप्रमीषु । एवं ययीपप्यादयः । यान्त्यनेनेति ययीर्मार्गः । पाति लोकमिति पपीः सूर्यः । यापोः किद्द्वे च उ. SK 439इति ईप्रत्ययः । क्विबन्तवातप्रमीशब्दस्य तु अमि शसि ङौ च विशेषः । वातप्रम्यम् । वातप्रम्यः । वातप्रम्यि । एरनेकाचः SK 272 इति वक्ष्यमाणो यण् प्रधीवत् । बह्वयः श्रेयस्यो यस्य स बहुश्रेयसी । दीर्घङ्यन्तत्वात् हल्ङ्याब् SK 252इति सुलोपः ॥

(vārttikam) — [The a-kāra] is an exception (apavāda) to the iñ [affix taught for] the bāhvādi [gaṇa]. auḍulomim [acc. sg.], auḍulomī [acc. du.], uḍulomān [acc. pl.]. — Thus the i-ending [stems are concluded]. —

vātapramīḥ: by an uṇādi-sūtra an ī affix [is added] to [the root] māṅ, and it is kit. vātaṃ pramimīte ("measures out the wind") = vātapramīḥ. dīrghāj jasi ca [A 6.1.105]: vātapramyau [nom. dual, before auṬ, by iko yaṇ aci], vātapramyaḥ [nom. pl.]. he vātapramīḥ [voc. sg.]. ami pūrvaḥ (SK 194): vātapramīm [acc. sg.]. vātapramyau [acc. du.], vātapramīn [acc. pl.], vātapramyā [instr. sg.], vātapramībhyām (3), vātapramye [dat. sg.], vātapramyaḥ (2) [abl./gen. sg.], vātapramyoḥ (2) [gen./loc. du.], vātapramyām [gen. pl.] — because of the length, no nuṭ [augment]. But in ṅi [loc. sg.], savarṇadīrgha: vātapramī. vātapramīṣu [loc. pl.]. — Likewise yayī, papī, and so on. yānti anena ("[people] travel by it") = yayīḥ, a road (mārga). pāti lokam ("protects the world") = papīḥ, the sun. By yāpoḥ kiddve ca [uṇādi] (SK 439) the ī affix [is added]. — But for the kvibanta word vātapramī there is a difference in am [acc. sg.], śas [acc. pl.], and ṅi [loc. sg.]: vātapramyam, vātapramyaḥ, vātapramyi — [by] the yaṇ to be stated by eranekācaḥ (SK 272), like pradhī. — bahvyaḥ śreyasyo yasya saḥ = bahuśreyasī ("one who has many [women who are] better"). Because it ends in a long ṅī, the su [nom. sg. ending] is elided by halṅyāb… (SK 252).

Tattvabodhinī

NSP p. 71–72

—त्यदादीनामः । ‘अष्टन आ विभक्तौ’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—विभक्ताविति । विभक्ताविति किम् । तद् यद् । सोर्लुका लुप्तत्वात्प्रत्ययलक्षणं न ॥—द्विपर्यन्तानां किमिति । युष्मदसच्छब्दयोरिष्यभावेऽपि दोषो नास्ति, आलयललोपैर्विशेषविहितैरत्वस्य वाधनात् । तथा किंशब्देऽपि न दोषः । किमः कादेशस्य विशिष्यविधानादिति प्रश्नः ॥—भवानिति । भवत् सु इति स्थिते तकार-स्थाने अत्वे कृते ‘अतो गुणे’ इति पररूपे ‘उगिदचाम्’ इति नुमि सति ‘सर्वनामस्थाने’ इत्यनेन दीर्घे सुलोपे नलोपे च सति भवा इति रूपं स्यादिति भावः ॥—भवन्ताविति । पूर्ववत्तकारस्यात्वे पररूपे नुमि दीर्घे भवानाविति रूपं स्यादिति भावः ॥ उड्डनीव लोमानि यस्य तस्यापत्यमौडुलोमिः ॥—इञोऽपवाद इति । तथा च बहुत्वे अकारान्तो-ऽयमुडुलोमशब्दः स औडुलोमिशब्दादन्य एव, तस्यैव इकारान्तेषु व्युत्पादनं प्रासङ्गिकमिति बोध्यम् ॥ इति इदन्ताः ॥—किदिति । तेन ‘आतो लोप इटि च’ इत्यालोप इति भावः ॥—किवन्तवातप्रमी इति । माङ्धातोः किपि ‘इत्वमव-कारादौ’ इति निषेधादीत्वं नेति शङ्कायां मीनातेरेव किप् बोध्यः । यद्वा । इत्रत्ययान्तवातप्रमीशब्दादाचारकिवन्तात्कर्तरि किप् बोध्यः ॥—श्रेयस्य इति । ‘प्रशस्यस्य श्रः’ इतीयसुनि श्रादेशः । ‘उगितश्च’ इति डीप् ॥—बहुश्रेयसीति । ‘स्त्रियाः पुंवत्’ इति पुंवद्भावः । ‘इयसश्च’ इति न कप् । नाप्युपसर्जनहस्वः ‘इयसो बहुव्रीहेन’ इति निषेधात् ॥—यू रुयाख्यौ-- ईश्व ऊश्व यू व्याख्यानादीर्घयोरेव ग्रहणम् । अविभक्तिकोऽयं निर्देश इत्येके । ‘दीर्घाज्जसि च’ इति निषेधस्य ‘वा छन्दसि’ इति पाक्षिकत्वात् ‘प्रथमयोः पूर्वसवर्णः’ इति दीर्घ इत्यन्ये ॥ इह ‘प्रत्ययस्यैव ग्रहणम्’ इति परिभाषा नोप-तिष्ठते । ‘नेयदुवद्दृश्यानावली’ इति निषेधाल्लिङ्गात् । तेन प्रध्ये प्रथ्य इत्यादौ नदीकार्यं स्यादेव । स्त्रियमाचक्षाते रुयाख्यौ । मूलविभुजादित्वात्कः ‘चक्षिडः ख्याञ्’ ‘आतो लोप इटि च’ इत्यालोपः ॥— ईदूदन्ताविति । इह वर्णयोरेव संज्ञेत्यपि पक्षोऽस्ति । ‘आच्छीनयोः—’ इति सूत्रस्वरसात् । तयोः रुयाख्यत्वं तु दुःखादिषु स्वतः, तन्त्रीर्लक्ष्मीरित्यादौ तु ल्लीवाचक-वर्णसमुदाये घटकत्वेन प्रवेशात् । तेन नद्यन्तादिव्यवहारो न विरुध्यते । एवं ‘शेषो ध्यसखि’ इत्यत्रापि इवर्णोवर्णयोरेव घिसंज्ञेति पक्षोऽप्यस्तीति वोध्यम् । तेन ‘ध्यन्ताजाद्यन्तयोर्ध्यन्तं परम्’ इति व्यवहारः संगच्छते । वर्णसंज्ञापक्षे ‘असखि’ इत्यस्य सखिभिन्नस्यावयव इत्यर्थः, न तु सखिशब्दावयवं वर्जयित्वेति । तेन समुदायस्य सखिशब्दभिन्नत्वादतिसखिनेत्यादि निर्वाधमित्यवधेयम् ॥ स्त्रियामित्येव वक्तव्ये आख्याग्रहणं नित्यल्लीत्वलाभार्थमित्याशयेनाह—नित्यल्लीत्वलाभार्थमिति । यू किम् । मात्रे । रुयाख्याविति किम् । ग्रामण्ये ॥—पूर्वमिति । वृत्तेः प्रागित्यर्थः । संज्ञायां यथोद्देशप्रवृत्तौ न्यायसिद्धमिदं, कार्यकालपक्षे तु वाचनिकमित्याहुः ॥ वर्णसंज्ञापक्षाश्रयेणाह—नद्यन्तानामिति ॥—हे बहुश्रेयस्तीति । अत्र हस्व-विधानसामर्थ्याद्भुजो न प्रवर्तते । अन्यथा ‘अम्बार्थनद्योर्गुणः’ इत्येव ब्रूयात् । न च लाघवाभावः शङ्कयः । हस्वग्रहणे मात्राधिक्यात् ‘हस्वस्य गुणः’ इत्युत्तरसूत्रे गुणग्रहणत्यागेन सुतरां लाघवसंभवाच्च । अन्ये तु कृतेऽपि हस्वे यदि गुण इष्टः स्यात्तर्हि ‘अम्बार्थानां हस्वः’ इत्युक्त्वा ‘नदीहस्वयोर्गुणः’ इत्येव ब्रूयादित्याहुः । तत्र पदलाघवाभावेऽपि प्रक्रियालाघवमस्ति, परंतु ‘जसि च’ इत्यत्र हस्वस्येत्येकदेशानुवृत्तौ क्लेशोऽस्तीति वोध्यम्

Bālamanoramā

त्यदादीनामः - द्वि-औ इति स्थिते- । त्यदादीनामः ।अष्टन आ विभक्ता॑वित्यतो विभक्तावित्यनुवर्तते । एषामिति । त्यदादीनामित्यर्थः । त्यदादिर्येषामिति विग्रहः । 'अन्तादेशः' इत्यलोऽन्त्यपरिभाषालभ्यः । विभक्तौ किम् । तत्फलम् ।स्वमोर्नपुंसका॑दिति लुकि अत्वं न । द्विपर्यन्तानामिति । सर्वादिगणे ये त्यदादयः पठितास्तेषामिह द्विपर्यन्तानामेव ग्रहणे भाष्यकारस्येच्छत्यर्थः । द्विशब्दस्य द्विवचनेषु परतोऽत्वे कृते रामशब्दवद्रूपाणीत्याह-द्वावित्यादि । द्विपर्यन्तानामिति किमिति । युष्मदस्मदोरात्वयवत्वयलोपैर्बाधात्, किमः कादेशविधानाच्च तेषां त्यदादिष्वन्तर्भावेऽपि न दोष इति प्रश्नः । भवान् भवन्ताविति । भवत्-सिति स्थितेउगिदचा॑मिति नुमि हल्ङ्यादिलोपे संयोगान्तलोपेअत्वसन्तस्य चे॑ति दीर्घेभवा॑निति रूपम् । द्विपर्यन्ताना॑मित्यभावे तु भवत्-सिति स्थिते तकारस्य त्वे कृते 'अतो गुणे' इति पररूपेउगिदचा मिति नुमि 'सर्वनामस्थाने' इति दीर्घे सुलोपे नलोपे 'भवा' इति स्यात् । तथा॒भवत्-औ॑ इति स्थिते पूर्ववत्तकारस्याऽत्वे नुमि दीर्घे चभवाना॑विति स्यादिति भावः । अथ यदुक्तंसंज्ञो पसर्जनीभूतानां सर्वादिगणकार्यमन्तर्गणकार्यं च न भवती॑ति तत्स्मारयति — संज्ञायामित्यादिना । द्विर्नामेति ।नामे॑त्यव्ययं प्रसिद्धौ ।द्वि॑रिति प्रसिद्धः कश्चिदित्यर्थः । अत्र च संज्ञाभूतस्य द्विशब्दस्य एकद्विबहुवचनानि सन्ति, एकद्वित्र्यादिष्वपि द्विसंज्ञकत्वसंभवादित्यभिप्रेत्य आह — द्विः द्वी द्वय इति । अतिद्विरिति । 'अत्यादयः' इति समासः । परमद्वाविति । कर्मधारयोऽयम् । संज्ञोपसर्जनत्वाभावादिहाऽत्वं भवत्येव । आङ्गत्वेन पदाङ्गाधिकारपरिभाषया तदन्तग्रहणादिति भावः । उडूनि नक्षत्राणीव लोमानि यस्य स उडुलोमा । तस्यापत्यमौडुलोभिः ।बाह्वादिभ्यश्चे॑ति इञ् । 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । आदिवृद्धि अस्य एकवचनद्विवचनयोः सर्वत्र हरिवद्रूपम् । तदाह औडुलोमिरौड्डलोमी इति । बहुवचने तूडुलोमा इति । ननु तथा रूपं कथं, बाह्वादिगणस्थत्वेन इञः प्रसङ्गादित्यत आह — लोम्नोऽपत्येषु । लोमन्शब्दाद्बहुष्वपत्येषु विवक्षितेष्वकारः प्रत्ययो वक्तव्य इत्यर्थः । बाह्वादीञ इति । बाह्वादिगणाद्विहितस्य इञोऽपवाद इत्यर्थः । 'उडुलोमन्-अ' इति स्थिते 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । ञ्णित्त्वाऽभावात्कित्त्वाऽभावाच्च नादिवृद्धिः ।उडुलोम॑शब्दोऽकारान्तः । तस्य सर्वत्र बहुवचनेषु रामवद्रूपमिति भावः । इति इदन्तप्रकरणम् । अथेदानीमीकारान्ता निरूप्यन्ते । तत्र वातप्रमीशब्दो द्विधा ।माङ्भाने॑इति धातोरीप्रत्ययान्तः क्विबन्तश्च । तत्र प्रथमं व्युत्पादयति — वातप्रमीरित्यादिना ।कि॑दित्यनन्तरं 'निपात्यते' इति शेषः । वातमिति वातमित्युपपदे कर्तरि माङ्धातोरीप्रत्यये कित्त्वात्आतो लोप इटि चे॑त्यल्लोपेउपपदमतिङि॑ति समासे तस्मात्सुबुत्पत्तौवातप्रमी॑रिति प्रथमैकवचनम् । अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । एतदर्थमेव हल्ङ्यादिसूत्रे सत्यपि दीर्घग्रहणे ङीब्ग्रहणमिति भावः । दीर्घादिति । वातप्रमी-औ इति स्थितेदीर्घाज्जसि चे॑ति पूर्वसवर्णदीर्घे निषिद्धेइको यणची॑ति यणि वातप्रम्याविति रूपमित्यर्थः । हे वातप्रमीरिति । दीर्घान्तत्वात् । 'ह्रस्वस्य गुणः' इति न । अमीति । वातप्रमी — अम् इति स्थिते 'अमि पूर्वः' इति पूर्वरूपेवातप्रमी॑मिति रूपमित्यर्थः । 'एरनेकाचः' इति यण्तु न, ईप्रत्ययान्तस्य धातुत्वाऽभावात् । वातप्रमीनिति । पूर्वसवर्णदीर्घे 'तस्माच्छसः' इति नत्वम् । वातप्रम्येति । अघित्वात् 'आङो नाऽस्त्रिया' मिति नाभावस्याऽभावे यण् । वातप्रम्ये इति अघित्वान्हेङसिङस्सुघेर्ङिती॑ति गुणो न । वातप्रम्यामिति । आमि यणादेशे रूपम् । दीर्घत्वान्न नुट्, 'ह्रस्वनद्यापः' इति ह्रस्वग्रहणादिति भावः । ङौ त्विति । 'वातप्रमी — इ' इति स्थिते परत्वाद्यणादेशं बाधित्वा सवर्णदीर्घेवातप्रमी॑ति रूपम् । अघित्वादिदुदन्तत्वाऽभावाच्च अच्च घे॑रिति,औ॑दिति च न भवति । वस्तुतस्तुईदूतौ च सप्तम्यर्थे॑ इति सूत्रेसप्तम्यन्तमीदूदन्तं लोके नास्ति । अतःसोमो गौरी अधिश्रितः॑ 'मामकी तनू' इति वेद एव तदुदाहरण॑मिति भाष्यविरोधाद्वातप्रमी इति सप्तम्यन्तस्य लोके प्रयोगो नेत्यनुमीयत इति शब्देन्दुशेखरे स्पष्टम् । यापोरिति ।पापोः किद्द्वोषेचे॑त्यौणादिकसूत्रम् । याधातोः, पाधातोश्च ईप्रत्ययः स्यात्, सच कित् । प्रकृतिभूतयोस्तयोर्द्वित्वं चेत्यर्थः । कित्त्वादातो लोप इटि चेत्याल्लोपः । अभ्यासह्रस्वः । क्विबन्तवातेति । 'माङ् माने' इत्यस्मात्कर्तरि क्विपिघुमास्थे॑तीत्त्वेवातप्रमी॑शब्द इति केचित् । तन्न, 'ईत्त्वमवकारादौ' इति वार्तिकविरोधात् ।मीञ् हिंसाया॑मिति मीधातोः क्विपि तुवातप्रमी॑शब्दो निर्बाधः । वक्ष्यमाणो यणिति । अमिपूर्वरूपं, शसि पूर्वसवर्णदीर्घः, ङौ सवर्णदीर्घं च बाधित्वा परत्वात् 'एरनेकाचः' इति यण्, ईकारान्तधातुत्वादिति भावः । प्रधीवदिति । प्रकृष्टं ध्यायतीति प्रधीः ।ध्यायतेः संप्रसारणं चे॑ति क्विपि यकारस्य संप्रसारणमिकारः ।संप्रसारणाच्चे॑ति पूर्वरूपम् । 'हलः' इति दीर्घः । अस्य च ईकारान्तधातुत्वादमि ङसि ङौ च 'एरनेकाचः' इति यणादेशः । बह्वय इति ।बह्वादिभ्यश्चे॑ति ङीष् । श्रेयस्य इति । अतिप्रशस्ता इत्यर्थः ।द्विवचनविभज्योपपदे॑ इति ईयसुन् । 'प्रशस्यस्य श्रः' इति श्रः ।उगितश्चे॑ति ङीप् । बहुश्रेयसीति ।स्त्रियाः पुंव॑दिति पुंवत्त्वम् ।गोस्त्रियोरि॑ति ह्रस्ववस्तु न,ईयसोबह#उव्रीहेर्नेति वाच्य॑मिति तन्निषेधात् । बहुश्रेयसी-सिति स्थिते प्रक्रियां दर्शयति — दीर्घङ्यन्तत्वादिति । ननु श्रेयसीशब्द एव ङ्यन्तः, प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेरेव ग्रहणात् । नचस्त्रीप्रत्यये न तदादिनियमः॑ इति निषेधान्नेह तदादिनियम इति वाच्यम्, अनुपसर्जन एव स्त्रीप्रत्यये हि न तदादिनियम इति प्रतिषेधः । इह तूपसर्जनन्वात्तदादिनियमोऽस्त्येवेति चेत्, अस्तु श्रेयसीशब्दस्यैव ङ्यन्तत्वम्, नतु बहुश्रेयसीशब्दस्य । तथापि हल्ङ्यादिलोपोऽत्र निर्बाधः । सोङ्र्यन्तात् श्रेयसीशब्दात्परत्वस्याऽनपायात् । नहि॒हल्ङ्याब्भ्य॑ इति विहितविशेषणं, प्रमाणाऽभावात् । या सा केत्यादावव्याप्तेश्च, तत्र सोष्टाबन्ताद्विहितत्वाऽभावात् । नहि॒हल्ङ्याब्भ्य॑इति विहितविशेषणं, प्रमाणाऽभावात् । या सा केत्यादावव्याप्तेश्च, तत्र सोष्टाबन्ताद्विहितत्वाऽभावात्, यत्त्त्किमिति हलन्तेभ्यः सुबुत्पत्तौ त्यदाद्यत्वे सत्येव टापः प्रवृत्तेः । नच तत्र हलन्ताद्विहितत्वेन निर्वाहः शङ्क्यः, यः सः क इत्यादावतिव्याप्तेः, कर्ता सखेत्यादावव्याप्तेश्चेत्यास्तां तावत् ।दीर्घाज्झसि चे॑ति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधे यणि बहुश्रेयस्यौ । बह#उश्रेयस्यः ।

tyadādīnām aḥ — when dvi + au stands. tyadādīnām aḥ. From aṣṭana ā vibhaktau [A 7.2.84], vibhaktau ("when a vibhakti follows") is carried forward by anuvṛtti. eṣām ("of these") — the meaning is "of the tyadādi." The analysis (vigraha) is "those which have tyad and the rest [at their head]" (tyadādir yeṣām). antādeśaḥ ("substitute for the final") — this is obtained by the paribhāṣā alo 'ntyasya [A 1.1.52, that a substitute takes the place of the final sound]. vibhaktau kim? ("why [does it say] 'when a vibhakti follows'?") — its result: by svamor napuṃsakāt [A 7.1.23], when there is luk [of the ending], there is no a-substitution. dvi-paryantānām ("of those up to dvi") — among the tyadādi listed in the sarvādi-gaṇa, the intention of the author of the Bhāṣya (Bhāṣyakāra) is that here only those up to and including dvi are taken. When, for the word dvi, the a-substitution is effected before the dual endings, the forms are like those of the word rāma — so he says dvau and the rest.

dvi-paryantānām iti kim? ("what is the point of saying 'those up to dvi'?") — The question is: since yuṣmad and asmad are set aside [from any faulty a-substitution] by the ā-substitution, the ya-substitution, and the ya-elision [that apply to them], and since for kim the ka-substitution is enjoined, no fault would arise even if they were included among the tyadādi.

bhavān, bhavantau — when bhavat + s [su] stands: by ugidacām… [A 7.1.70] the num [augment], then the halṅyādi-lopa [su-elision, A 6.1.68], the saṃyogāntalopa [A 8.2.23], and by atvasantasya ca [A 6.4.14] lengthening — the form bhavān. But without [the restriction] "dvi-paryantānām": when bhavat + s stands, once the ta-kāra received the a-substitution, then by ato guṇe [A 6.1.97] pararūpa, then the num by ugidacām, then lengthening by sarvanāmasthāne… [A 6.4.8], then su-elision, then na-elision, the form would be "bhavā" [which is wrong]. Likewise, when bhavat + au stands, with the ta-kāra's a-substitution as before, then num, then lengthening, the form would be "bhavānā" — such is the idea. [The restriction to dvi-paryanta is thus needed to keep bhavat out.]

Now, [to recall] what was stated — "operations of the sarvādi-gaṇa, and operations of the antargaṇa, do not apply to [words] that have become names (saṃjñā) or upasarjana" — he brings this to mind with saṃjñāyām and so on. dvir nāma — the word nāma is an indeclinable [used] in the sense of "well-known"; the meaning is "some well-known [entity called] Dvi." And here, since the word dvi in its name-status has singular, dual, and plural — for even of [things numbering] one, two, three, etc. the designation "Dvi" is possible — with this in view he says dviḥ, dvī, dvayaḥ. atidviḥ — the compound is by the aty-ādayaḥ [type]. paramadvau — this is a karmadhāraya. Since here there is neither name-status nor upasarjana-status, the a-substitution does apply; because, by the pada-aṅga-adhikāra paribhāṣā (whereby the aṅga is taken together with what ends in it, tadanta-grahaṇa), [the operation reaches] what ends in that [dvi] — such is the idea.

uḍūni nakṣatrāṇīva lomāni yasya sa uḍulomā ("he whose hairs are like the uḍu stars is Uḍuloman"). tasyāpatyam auḍulomiḥ ("his descendant is Auḍulomi"): the iñ by bāhvādibhyaś ca [A 4.1.96]; the ṭi-lopa by nas taddhite [A 6.4.144]; and the initial vṛddhi (ādivṛddhi). Its forms in the singular and dual are everywhere like those of hari. He states this with auḍulomir auḍulomī. bahuvacane tu uḍulomāḥ ("but in the plural, Uḍulomāḥ") — [Objection:] how does that form come about, since the iñ would apply again by [the word's] belonging to the bāhvādi-gaṇa? To this he adduces lomno 'patyeṣu [the vārttika]: the meaning is that from the word loman, when descendants in the plural are intended, an a-kāra affix should be taught. bāhvādīñaḥ — the meaning is that it is an exception (apavāda) to the iñ enjoined from the bāhvādi-gaṇa. When uḍuloman + a stands, the ṭi-lopa by nas taddhite; and since there is neither ñit- nor ṇit-status, nor kit-status, there is no ādivṛddhi. The word uḍuloma [now] ends in a; its forms in all the plural [cases] are like those of rāma — such is the idea. Thus [ends] the section on the i-ending [stems].

Now, next, the ī-ending [stems] are examined. Among them, the word vātapramī is of two kinds: ending in the ī affix from the root māṅ (māṅ bhāne), and ending in kvip. He first derives the former, with vātapramīḥ etc. After kit, supply "is irregularly formed (nipātyate)." With vātam as the upapada (the word "wind" in the accusative), in the agent sense, an ī affix is [added] to the root māṅ; because it is kit, there is al-lopa [elision of the ā] by āto lopa iṭi ca [A 6.4.64]; the compound by upapadam atiṅ [A 2.2.19]; and when the sup is derived from that, [we get] vātapramīḥ, the nominative singular. Because it ends in ṅī there is no su-elision. It is precisely for this purpose that, although the term dīrgha ("long") is present in the halṅyādi-sūtra [A 6.1.68], the term ṅī is also mentioned there — such is the idea.

dīrghāt — when vātapramī + au stands, the pūrvasavarṇadīrgha [enjoined] by dīrghāj jasi ca [A 6.1.105] being prohibited, by iko yaṇ aci [A 6.1.77] the yaṇ [applies], giving vātapramyau — this is the meaning. he vātapramīḥ [voc. sg.] — because it ends in a long [vowel], hrasvasya guṇaḥ [A 7.3.108] does not [apply]. ami — when vātapramī + am stands, by ami pūrvaḥ [A 6.1.107] the single substitution in the form of the prior vowel (pūrvarūpa), the form is vātapramīm — this is the meaning. But the yaṇ of eranekācaḥ [A 6.4.82] does not [apply], because a word ending in the ī affix is not a dhātu. vātapramīn [acc. pl.] — after the pūrvasavarṇadīrgha, the na-substitution [of the ending's s] by tasmāc chasaḥ [naḥ puṃsi, A 6.1.103]. vātapramyā [instr. sg.] — because it is aghi (not termed ghi), the na-substitution [of the ā ending] not applying [āṅo nāstriyām, A 7.3.120, being inapplicable], there is yaṇ. vātapramye [dat. sg.] — because it is aghi, the guṇa by gher ṅiti [A 7.3.111] does not [apply]. vātapramyām [gen. pl.] — before ām the form is with the yaṇ substitute; and because of the length there is no nuṭ, since in hrasvanadyāpaḥ [A 7.1.54] the term hrasva ("short") is taken — such is the idea. ṅau tu ("but in ṅi, loc. sg.") — when vātapramī + i stands, the yaṇ substitute being set aside on grounds of posteriority (paratva), by savarṇadīrgha the form is vātapramī. And because it is aghi and does not end in i/u, the [rules] ac ca gheḥ [A 7.3.119] and auṭ [ṅer auṭ, A 7.3.118] do not [apply].

In fact, however [regarding the locative singular]: on the sūtra īdūtau ca saptamyarthe [A 1.1.19] [the Bhāṣya says] "an ī/ū-ending [word] ending in the seventh [case] does not exist in the world; therefore its illustration is only in the Veda — somo gaurī adhiśritaḥ, māmakī tanū." From this contradiction with the Bhāṣya it is inferred that a seventh-case form vātapramī has no usage in the world — as is made clear in the Śabdenduśekhara. yāpoḥ — [the reference is to] the uṇādi-sūtra yāpoḥ kid dve ca: an ī affix is [added] to the root yā and to the root pā, and it is kit; and there is reduplication (dvitva) of those two when they have become the base — this is the meaning. Because it is kit, the al-lopa by āto lopa iṭi ca; and the shortening of the reduplicative syllable (abhyāsahrasva). [Hence yayīḥ, papīḥ.]

kvibanta-vāta[pramī] — Some say that the word vātapramī [is derived] from the root māṅ māne ("to measure"), in the agent sense, with kvip, and the ī-substitution by ghumāsthā… [A 6.4.66]. That is not [correct], because it contradicts the vārttika "īttvam avakārādau" (the ī-substitution [applies] only before an ending beginning with a). But from the root mīñ (mīñ hiṃsāyām, "to injure"), with kvip, the word vātapramī is unobstructed. vakṣyamāṇo yaṇ ("the yaṇ to be stated") — setting aside the pūrvarūpa before am, the pūrvasavarṇadīrgha before śas, and the savarṇadīrgha in ṅi, on grounds of posteriority the yaṇ by eranekācaḥ [applies], because [the kvibanta word] is a dhātu ending in ī — such is the idea. pradhīvat ("like pradhī") — prakṛṣṭaṃ dhyāyati = pradhīḥ ("one who meditates intensely"). With kvip, the saṃprasāraṇa of the ya-kāra, [namely] an i-kāra, by dhyāyateḥ saṃprasāraṇaṃ ca; the pararūpa by saṃprasāraṇāc ca [A 6.1.108]; the length by halaḥ [A 6.4.2]. And because this [pradhī] is a dhātu ending in ī, before am, ṅasi, and ṅi there is the yaṇ substitute by eranekācaḥ.

bahvyaḥ — the ṅīṣ by bahvādibhyaś ca [A 4.1.45]. śreyasyaḥ ("[women who are] better") — meaning "highly praiseworthy." The īyasun by dvivacanavibhajyopapade… [A 5.3.57]; the śra-substitution by praśasyasya śraḥ [A 5.3.60]; the ṅīp by ugitaś ca [A 4.1.6]. bahuśreyasī — the masculine-like behaviour (puṃvadbhāva) by striyāḥ puṃvat… [A 6.3.34]; but the shortening (hrasva) by gostriyoḥ… [A 1.2.48] does not [apply], being prohibited by "īyaso bahuvrīher neti vācyam" (that [the shortening] of an īyas-[ending word] in a bahuvrīhi should be stated [as] not [applying]). When bahuśreyasī + s stands, he shows the derivation with dīrghaṅyantatvāt ("because it ends in a long ṅī"):

Objection: But it is the word śreyasī alone that ends in ṅī, since — by [the maxim] that when an affix is mentioned [the base] is taken as beginning with that from which the affix is enjoined (pratyayagrahaṇe yasmāt sa vihitas tadāder eva grahaṇam) — [only śreyasī qualifies]. Nor should it be said that by the prohibition "strīpratyaye na tadādiniyamaḥ" (in the case of a feminine affix there is no "beginning-with-that" restriction) there is no tadādi-niyama here; for that prohibition [holds] only for a non-upasarjana feminine affix, whereas here, because [the feminine affix falls on an] upasarjana [member], the tadādi-niyama does hold. — Response: Granted that only the word śreyasī ends in ṅī, and not the word bahuśreyasī, even so the halṅyādi-lopa [su-elision] is here unobstructed, because the [su] following the ṅī-ending word śreyasī does not lose its posteriority. For "halṅyābbhyaḥ…" is not a qualifier of [the su] already enjoined, there being no authority [for taking it so]; and [if it were] there would be under-application in yā sā kā and the like, since there the su is not enjoined from a ṭāb-ending [base]. As for [the objection] why, then, [the su is enjoined] from consonant-ending [bases] — the ṭāp operates only when the a-substitution of the tyadādi has already taken place; and it should not be doubted that the matter is managed by [the su's] being enjoined from a consonant-ending [base] there, because that would over-apply in yaḥ saḥ kaḥ and the like, and under-apply in kartā sakhe and the like. Let this rest. — When the pūrvasavarṇadīrgha [enjoined] by dīrghāj jhasi ca [i.e. dīrghāj jasi ca] is prohibited, then by the yaṇ [we get] bahuśreyasyau. bahuśreyasyaḥ.

translator notes

textual The block is transmitted as prose but headed by the label '(vārtikam)' in the source; it is the running gloss expounding the vārttika dvi-paryantānām eveṣṭiḥ (k2). The numerals '2' and '3' after dvau/dvābhyām/dvayoḥ mark how many case-values each dual form covers (nom.=acc. etc.); rendered here as bracketed case-labels.
textual Likewise headed '(vārtikam)'; it expounds the vārttika lomno 'patyeṣu bahuṣv akāro vaktavyaḥ (k4) and then runs the vātapramī / yayī / papī / bahuśreyasī paradigms. The uṇādi pratīka is transmitted as 'यापोः किद्द्वे च'; the block's b1 counterpart reads it 'पापोः किद्द्वोषेच', evidently a corruption of yāpoḥ kid dve ca. The evident reading is followed.
textual The Bālamanoramā block carries digitization artifacts, including the uṇādi pratīka 'पापोः किद्द्वोषेचे' for yāpoḥ kid dve ca, and 'औड्डलोमी' for auḍulomī. The evidently intended readings are translated.
translator Several referents are named by pratīka only, without a numbered reference, where secure identification was not possible: the uṇādi-sūtras (māṅ→ī; yāpoḥ kid dve ca), the vārttikas īttvam avakārādau, dhyāyateḥ saṃprasāraṇaṃ ca, and īyaso bahuvrīher neti vācyam, and the maxim pratyayagrahaṇe yasmāt sa vihitas tadāder eva grahaṇam. No reference has been invented (§13).

SK 266 · A 1.4.3नदीसंज्ञा

यू स्त्र्याख्यौ नदी ॥ २६६ ॥

yū stryākhyau nadī

yū stryākhyau nadī — 1.4.3 — Two [words] ending in [long] ī or [long] ū which denote a woman (i.e. are inherently feminine) receive the designation (saṃjñā) nadī.

Rule. A word ending in long ī or long ū that is by nature feminine is named nadī. The sūtra's yū stands for ī and ū combined.

Example.

śreyasī ("better woman") → ends in long ī and is always feminine → it is a nadī.

bahuśreyasī (masculine, "he who has many better women") → ends in the nadī śreyasī → the nadī operations apply to it, by the vārttika below.

Applies when / blocked by. A vārttika adds "the prior gender is taken": a word that was feminine keeps its nadī status even after it has become a subordinate member of a compound, as śreyasī has in bahuśreyasī. Bhaṭṭoji's commentators note that the form yū itself does not follow the ordinary rules; scholars discuss this.

Siddhānta-kaumudī

ईदूदन्तौ नित्यस्त्रीलिङ्गौ नदीसंज्ञौ स्तः ।

[Words] ending in long ī and long ū, [when they are] permanently feminine (nitya-strī-liṅga), are [both] termed nadī.

vārttika

प्रथमलिङ्गग्रहणं च

(vārttika) prathama-liṅga-grahaṇaṃ ca — And the taking of the prior gender [is also to be understood in the sūtra].

(वार्तिकम्) ॥ पूर्व स्त्र्याख्यस्योपसर्जनत्वेऽपि नदीत्वं वक्तव्यमित्यर्थः ॥

(vārttika, glossed:) The meaning is: even when the [word] that was previously feminine-denoting has become an upasarjana (a subordinate member [in a compound]), its nadī-ness must [still] be stated.

Bālamanoramā

यू स्त्र्याख्यौ नदी - हे बहुश्रेयसी सिति स्थिते नदीकार्यं वक्ष्यन्नदीसंज्ञामाह — यूस्त्र्याख्यौ नदी । ईश्चौउश्च यू । पूर्वसवर्णदीर्घः ।दीर्घाज्जसि चे॑ति निषेधाऽभावश्छान्दसः । व्याख्यानाद्दीर्घयोरेव ग्रहणम् । स्त्रियमाचक्षाते स्त्र्याख्यौ । शब्दावित्यर्थाल्लभ्यते । 'यू' इतितद्विशेषणं, ततस्तदन्तविधिः ।स्त्रिया॑मित्येव सिद्धेआख्या॑ग्रहणं नित्यस्त्रीलिङ्गलाभार्थम् । द्वित्वे नदीत्येकवचनं छान्दसम् । तदाह — इदूदन्तावित्यादिना । यू किम् । मात्रे । 'आण्नद्याः' इति न भवति । स्त्रीलिङ्गाविति किम् । वातप्रम्ये । नित्येति किम् । ग्रामण्ये ।ननु प्रकृते बहुश्रेयसीशब्दस्य पुंलिङ्गत्वात्कथं नदीसंज्ञेत्यत आह — प्रथमलिङ्गग्रहणं चेति । वार्तिकमेतत् । प्रथमस्य=समासादिवृत्तिप्रवृत्तेः पूर्वं प्रवृत्तस्य, स्त्रीलिङ्गस्य 'यूस्त्र्याख्यौ' इत्यत्र ग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः । नन्वेवं सति समासादिवृत्त्यभावे गौर्यादिशब्दानां नदीत्वं न स्यादित्याशङ्क्य अपिशब्दमध्याह्मत्य व्याचष्टे — पूर्वमित्यादिना । समासादिवृत्तिप्रवृत्तेः पूर्वं स्त्रीलिङ्गस्य सतः वृत्तिदशायामुपसर्जनतया स्त्रीलिङ्गत्वाऽभावेऽपी नदीत्वं वक्तव्यमिति वार्तिकार्थ इति भावः । अम्बार्थनद्योह्र्यस्वः ।

yū stryākhyau nadī — When [an example such as] "he bahuśreyasi" (voc.), with the ending su present, stands [ready], [Bhaṭṭoji,] about to state the nadī-operation, [first] states the nadī-designation: "yū stryākhyau nadī."

"yū" [is analyzed as] ī and ū [taken together], by the pūrva-savarṇa-dīrgha. The non-application here of the prohibition "dīrghāj jasi ca" is a feature of the metalanguage of the sūtras (chāndasa). From the traditional exposition (vyākhyāna) it is [established] that only the long [ī and ū] are meant [not short i, u].

"stryākhyau" [means] "the two which denote a woman (strī)"; "the two words" (śabdau) is supplied from the [contextual] sense. "yū" is a qualifier of that [i.e. of the two words]; hence, by the tad-anta-vidhi, [the rule reaches words] ending in ī/ū. Although this would [already] be established by "striyām" [alone, i.e. by mere feminine reference], the taking of "ākhyā" ("denoting") serves to obtain [the sense] "permanently feminine" (nitya-strī-liṅga). The singular "nadī" [in the sūtra], where two [items] are [in question], is metalinguistic usage (chāndasa). This he [Bhaṭṭoji] states with "īd-ūd-antau…" etc.

Why "yū" [i.e. long ī/ū]? [To exclude, e.g.,] mātre [dat. sg. of mātṛ], where "āṇ nadyāḥ" does not apply [since mātṛ does not end in long ī/ū]. Why "feminine" (strī-liṅga)? [To exclude] vātapramye [dat. sg. of the masculine vātapramī, which ends in ī but is not feminine]. Why "permanent" (nitya)? [To exclude] grāmaṇye [dat. sg. of grāmaṇī, which is feminine only contingently, not inherently].

Objection: In the case at hand, since the word bahuśreyasī is masculine [as a bahuvrīhi], how can there be the nadī-designation? To this he states "prathama-liṅga-grahaṇaṃ ca." This is a vārttika. "prathama" = of that [gender] which obtained prior to the operation of a vṛtti such as compounding; i.e. the taking of the [prior] feminine [gender] should be effected in "yū stryākhyau." That is the meaning.

Objection: If so, then in the absence of a vṛtti such as compounding, words like gaurī etc. would not obtain nadī-ness. Anticipating this, and supplying the [understood] word "api" ("even"), he explains with "pūrvam…" etc. — the purport of the vārttika being: for a [word] that was feminine before the operation of a vṛtti such as compounding, even though in the vṛtti-state it lacks feminine gender by having become an upasarjana (subordinate member), its nadī-ness must [still] be stated. [Thereafter,] "ambārtha-nadyoḥ hrasvaḥ" [shortens the final vowel in the vocative, giving "he bahuśreyasi"].

translator notes

translator The commentary states only that "yū" combines ī and ū by pūrva-savarṇa-dīrgha and that the non-application of "dīrghāj jasi ca" is a metalinguistic (chāndasa) licence; it does not spell out the full derivation of the form "yū," and none has been supplied here (SK-TRANSLATE §9). The trailing reference "ambārtha-nadyoḥ hrasvaḥ" (A 7.3.107) explains the shortening in the running vocative example "he bahuśreyasi."

SK 267 · A 7.3.107V

अम्बाऽर्थनद्योर्ह्रस्वः ॥ २६७ ॥

ambā'rthanadyorhrasvaḥ

ambā'rtha-nadyor hrasvaḥ — For a stem meaning 'mother' (ambā-artha) or ending in a nadī, [the final vowel becomes] short (hrasva) in the vocative singular (sambuddhi, carried forward from the previous rule).

Rule. A stem meaning "mother" (ambā and its synonyms) or ending in a nadī is shortened in the sambuddhi.

Example.

he bahuśreyasī + su → the final ī becomes i → the s of the sambuddhi is dropped after a short vowel (SK 193) → he bahuśreyasi (vocative singular).

Accusative plural: bahuśreyasī + śas → bahuśreyasīs → s → n (SK 196) → bahuśreyasīn.

Siddhānta-kaumudī

अम्बार्थानां नद्यन्तानां च ह्रस्वः स्यात्संबुद्धौ । हे बहुश्रेयसि । शसि बहुश्रेयसीन् ॥

For [stems] meaning "ambā" (mother) and those ending in a nadī, there is a short vowel (hrasva) in the sambuddhi (vocative singular). Example: he bahuśreyasi (O most excellent one!). Before śas [accusative plural]: bahuśreyasīn.

Bālamanoramā

अम्बाऽर्थनद्योर्ह्रस्वः - अम्बार्थानामिति । अम्बापर्यायाणामित्यर्थः नद्यन्तानामिति । अङ्गाधिकारस्थत्वात्तदन्तविधिः । तुल्यन्यायत्वादम्बार्थानामित्यत्रापि तदन्तविधिर्बोध्यः । सम्बुद्धाविति ।सम्बुद्धौ चे॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । अम्बागौर्यादिशब्देषु ह्रस्वत्वं तु व्यपदेशिवद्भावेन तदन्तत्वाज्ज्ञेयम् । हे बहुश्रेयसि इति । ह्रस्वे सतिएङ्ह्रस्वा॑दिति सम्बुद्धिलोपः । ह्रस्वे गुणस्तु न, प्रक्रियालाघवायअम्बार्थनद्योह्र्यस्वः॑ इत्यनुक्त्वाअम्बार्थनद्योर्गुणः॑ इति वाच्ये ह्रस्वविधिसामर्थ्यादिति स्पष्टं भाष्ये । बहुश्रेयस्यौ । बहुश्रेयस्यः ।दीर्घाज्जसि चे॑ति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधे यण् ।अमि पूर्वः॑ । बहुश्रेयसीम् । बहुश्रेयस्यौ । बहुश्रेयसीनिति । पूर्वसवर्णदीर्घ सति 'तस्माच्छसः' इति नत्वमिति भावः । बहुश्रेयस्या । अघित्वान्नाभावो न, किन्तु यणादेशः । बहुश्रेयसीभ्याम् । बहुश्रेयसीभिः । बहुश्रेयसी-ए इति स्थिते घित्वाऽभावान्न तत्कार्यम् । यणि बहुश्रेयस्ये इति प्राप्ते- ।

ambā'rtha-nadyor hrasvaḥ — "ambārthānām": the meaning is "of the synonyms of ambā (mother)." "nadyantānām" (of those ending in a nadī): because this rule falls within the aṅga-adhikāra, the tad-anta-vidhi applies (i.e. "nadī" means a stem ending in a nadī). By parity of reasoning (tulya-nyāya), the tad-anta-vidhi is to be understood in "ambārthānām" too [i.e. stems ending in an ambā-synonym]. "in the sambuddhi": the idea is that it is carried forward (anuvṛtti) from "sambuddhau ca" [A 7.3.106]. But the shortening in words like "ambā," "gaurī," etc. is to be understood [as applying] because of their tad-anta-hood by vyapadeśivadbhāva [i.e. the word itself counts as ending in itself].

"he bahuśreyasi": once the short vowel is effected, there is elision of the sambuddhi [the sU] by "eṅ-hrasvāt sambuddheḥ [luk]" [A 6.1.69]. But guṇa does not apply to the short vowel — [and this holds] by the very force of the shortening rule (hrasva-vidhi-sāmarthya): even though, for economy of derivation (prakriyā-lāghava), [Pāṇini] might have said "ambārtha-nadyor guṇaḥ" instead of "ambārtha-nadyor hrasvaḥ," [he chose hrasva]; so it is clearly [stated] in the Bhāṣya.

[Nominative dual, plural:] bahuśreyasyau, bahuśreyasyaḥ — by "dīrghāj jasi ca" [A 6.1.105], the pūrva-savarṇa-dīrgha [long-vowel single substitution] being prohibited, [there is] yaṇ [ī → y]. By "ami pūrvaḥ" [A 6.1.107, the prior vowel being the single substitute before am]: bahuśreyasīm [accusative singular]. [Accusative dual:] bahuśreyasyau. "bahuśreyasīn": the idea is that, the pūrva-savarṇa-dīrgha having taken place, there is substitution of n [for the s of śas] by "tasmāc chaso naḥ puṃsi" [A 6.1.103]. [Instrumental singular:] bahuśreyasyā — because of non-ghi-hood (a-ghitva) there is no "nā" substitution (nā-bhāva); rather, yaṇ substitution [ī → y]. [Then:] bahuśreyasībhyām, bahuśreyasībhiḥ. When "bahuśreyasī-e" [dative singular, ṅe] stands, because of the absence of ghi-hood the operation specific to ghi does not apply; and, yaṇ being obtained, "bahuśreyasye" [is reached — the derivation continuing into the next rule].

SK 268 · A 7.3.112V

आण्नद्याः ॥ २६८ ॥

āṇnadyāḥ

āṇnadyāḥ — After [an aṅga] ending in nadī, the ṅit [affixes] receive the augment āṭ.

Rule. After a stem ending in a nadī, the ṅit endings (ṅe, ṅasi, ṅas, ṅi) receive the augment āṭ — an ā at their front, the ṭ being the marker that places it there.

Example.

bahuśreyasī + ṅe → bahuśreyasī + ā + e, finished at SK 269.

Siddhānta-kaumudī

नद्यन्तात्परेषां ङितामाडागमः स्यात् ॥

The ṅit [affixes] that come after an aṅga ending in nadī receive the augment āṭ (āṭ → ā, prefixed).

Tattvabodhinī

NSP p. 72

—आण् नद्याः । ‘अण् नद्याः’ इत्येव सुवचम् । विधानसामर्थ्यात् ‘अतो गुणे’ इत्यस्याप्रवृत्तौ यथायथं वृद्धिसवर्णदीर्घाभ्यां बहुश्रेयस्यै बहुश्रेयस्या इत्यादिरूपसिद्धेः । ननु परलादाटा नुद् बाध्यत इत्युत्तरग्रन्थपर्यालोचनया डेरामि कृते तस्य नुडागमनिवारणार्थमद्विधेरावश्यकत्वात्सामर्थ्यमुपक्षी-णमिति चेद्, एवं तर्हि ‘हस्वनद्यापः’ इत्यनन्तरं ‘डेर्न’ इत्येव सूत्र्यतामामीत्यनुवृत्त्या डेरामो नुद् नेत्यर्थलाभात् । तस्मात् ‘अण् नद्याः’ इति विधानसामर्थ्यात् ‘अतो गुणे’ इति न प्रवर्तते इति दिक्

Bālamanoramā

आण्नद्याः - आण्नद्याः ।अङ्गस्ये॑-त्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणम्यते ।नद्या॑इति पञ्चम्यन्तेन विशेष्यते, तदन्तविधिः ।घेर्ङिती॑त्यतोङिती॑त्यनुवृत्तं षष्ठ्या विपरिणम्यते, तदाह-नद्यन्तादित्यादिना ।

āṇnadyāḥ — āṇnadyāḥ. The governing term "aṅgasya" (of the aṅga) is re-inflected as an ablative (pañcamī vipariṇāma). It is qualified by "nadyāḥ" (from a nadī) in the ablative — hence the operation applies to that which ends in [nadī] (tadantavidhi). From "gher ṅiti" (A 7.3.111) the word "ṅiti" is carried forward (anuvṛtti) and re-inflected as a genitive (ṣaṣṭhī vipariṇāma). He states this with "nadyantāt..." (after that which ends in nadī) and so on.

SK 269 · A 6.1.90V

आटश्च ॥ २६९ ॥

āṭaśca

āṭaś ca — And for the āṭ [augment], [vṛddhi is the single substitute] when a vowel (ac) follows.

Rule. When a vowel follows the augment āṭ, the single substitute for both is the vṛddhi vowel.

Example.

bahuśreyasī + ā + e → ā + e → ai → ī → y before the vowel (iko yaṇ aci) → bahuśreyasyai (dative singular).

bahuśreyasī + ā + as → ā + a → ā → bahuśreyasyāḥ (ablative and genitive singular).

bahuśreyasī + ām → nuṭ, because the stem ends in a nadī (SK 208) → bahuśreyasīnām (genitive plural).

Siddhānta-kaumudī

आटोऽचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । बहुश्रेयस्यै । बहुश्रेयस्याः । नद्यन्तात्परत्वान्नुट् । बहुश्रेयसीनाम् ॥

For āṭ, when a vowel follows, vṛddhi is the single substitute (ekādeśa). bahuśreyasyai [dative singular]. bahuśreyasyāḥ [ablative/genitive singular]. — Because [ām follows] after a nadī-ending [stem], the nuṬ [augment]: bahuśreyasīnām [genitive plural].

Tattvabodhinī

NSP p. 72

—आटश्च । यद्यपि इह डयि ‘वृद्धिरेचि’ इत्येव सिद्धं डसिडसोर्डेरामि च सवर्णदीर्घेण । तथाप्यैन्दिददित्याद्यर्थं सूत्रमिहापि न्याय्यत्वादुपन्यस्तम् । ‘अजादीनामटा सिद्धम्’ ‘आडजादीनाम्’ इति सूत्रं मास्तु इति वदतो वार्तिककारस्य मते तु ‘अटश्च’ इत्येव सूत्रमिति वोध्यम्

Bālamanoramā

आटश्च - टित्त्वादाद्यवयवः । बहुश्रेयसी आ ए इति स्थिते-आटश्चा ।इकोयणची॑त्यतः अचीति 'वृद्धिरेचि' इत्यतो वृद्धिरिति चानुवर्तते ।एकः पूर्वपरयो॑रिति चाधिकृतम् । तदाह-आटोऽचीत्यादिना । बहुश्रेयस्यै इति । 'बहुश्रेयसी आ ए' इति स्थितेआटश्चे॑ति वृद्धौ यणादेशे च रूपमिति भावः । यद्यपिवृद्धिरेची॑त्येव सिद्धं तथापि ऐक्षतेत्याद्यर्थ॒माटश्चे॑ति सूत्रमिहापि न्याय्यत्वादुपन्यस्तम् । बहुश्रेयस्या इति । ङसि ङसोर्बहुश्रेयसी आ अस् इति स्थितेआटश्चे॑ति वृद्धावाकारे यणि रूपमिति भावः । अत्रापि सवर्णदीर्घेण सिद्धम् । न्याय्यत्वादाटश्चेति वृद्धिः । नद्यन्तात्परत्वादिति । श्रेयसीशब्दस्य ईकारान्तनित्यस्त्रीलिङ्गतया नदीत्वेन बहुश्रेयत्वात् । सवर्णदीर्घे प्राप्ते- ।

āṭaś ca — Because it is ṭit (marked with ṭ), [āṭ] is the initial component (ādy-avayava) [prefixed to the affix, by "ādyantau ṭakitau" A 1.1.46]. When "bahuśreyasī ā e" stands [bahuśreyasī + āṭ + e (ṅe)] — "āṭaś ca." From "iko yaṇ aci" (A 6.1.77) "aci" (when a vowel follows), and from "vṛddhir eci" (A 6.1.88) "vṛddhiḥ," are carried forward (anuvṛtti); and "ekaḥ pūrvaparayoḥ" (A 6.1.84) is in force as adhikāra [one substitute in place of the prior and posterior vowels]. He states this with "āṭo'ci" etc.

"bahuśreyasyai" — the idea is that when "bahuśreyasī ā e" stands, by "āṭaś ca" there is vṛddhi [ā + e → ai], and by the yaṇ-substitution [ī → y] the form [is bahuśreyasyai]. Although it would be established just by "vṛddhir eci," nevertheless the sūtra "āṭaś ca" — [needed primarily] for [forms] such as "aikṣata" — is adduced here too, because it is proper (nyāyya). "bahuśreyasyāḥ" — the idea is that for ṅasi and ṅas [ablative/genitive singular], when "bahuśreyasī ā as" stands, by "āṭaś ca" there is vṛddhi resulting in ā [ā + a → ā], and by yaṇ [ī → y] the form [is bahuśreyasyāḥ]. Here too [the form] is established by the homogeneous lengthening (savarṇa-dīrgha), [but] because it is proper, [we take] vṛddhi by "āṭaś ca." "Because [ām follows] after a nadī-ending [stem]" — because the word śreyasī, being an ī-ending inherently feminine [stem], is a nadī [and so bahuśreyasī ends in a nadī]. When the homogeneous lengthening (savarṇa-dīrgha) would [otherwise] apply [the nuṬ augment intervenes — the derivation continuing in the next unit].

translator notes

textual The digital source reads बहुश्रेयत्वात् where बहुश्रेयसीत्वात् (or the like) is expected — the point being that bahuśreyasī ends in the nadī śreyasī; rendered to that sense.

SK 270 · A 7.3.116V

ङेराम्नद्याम्नीभ्यः ॥ २७० ॥

ṅerāmnadyāmnībhyaḥ

ṅer ām nady-āp-nībhyaḥ — After a stem ending in a nadī, in āp, or in 'nī', the locative singular ṅi (cited here as 'ṅeḥ') is replaced by ām.

Rule. After a stem ending in a nadī, in āp, or in the word nī, the locative singular ṅi is replaced by ām.

Example.

bahuśreyasī + ṅi → ṅi → ām → the augment āṭ (SK 268) rather than nuṭ — āṭ wins as the later rule → bahuśreyasī + ā + ām → ā + ā → ā, ī → y → bahuśreyasyām (locative singular).

The rest of bahuśreyasī is like vātapramī (the table under SK 265). atilakṣmī ("who has surpassed Lakṣmī") differs in one point: its ī is an Uṇādi affix, not ṅī, so its su is not dropped — atilakṣmīḥ; the rest like bahuśreyasī.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji now introduces a masculine kumārī: "a brāhmaṇa who desires a maiden for himself, or who behaves like a maiden". It is formed from the denominative base in kyac ("desire X") or in the ācāra-kvip ("behave like X"), with the agent affix kvip; it ends in a long ṅī, so its su is dropped by SK 252: kumārī. Because this stem ends in a root, the next three rules decide its vowel-initial forms.

Siddhānta-kaumudī

नद्यन्तादाबन्तान्नीशब्दाच्च ङेराम् स्यात् । इह परत्वादाटा नुड्बाध्यते । बहुश्रेयस्याम् । शेषमीप्रत्ययान्तवातप्रमीवत् । अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । अतिलक्ष्मीः । शेषं बहुश्रेयसीवत् । कुमारीमिच्छन् कुमारीवाचरन्वा ब्राह्मणः कुमारी । क्यजन्तादाचारक्विबन्ताद्वा कर्तरि क्विप् । हल्ङ्याब् SK 252 इति सुलोपः ॥

After [a stem] ending in a nadī, ending in āp, and after the word "nī," the [locative singular] ṅi becomes ām. Here, owing to posteriority (paratva), the nuṭ [augment] is blocked by the āṭ [augment]. [Example:] bahuśreyasyām [locative singular]. The rest [of the paradigm goes] like "vātapramī," which ends in the affix ī. [Next word, atilakṣmī:] because it ends in [an Uṇādi] affix, there is no elision of the su (su-lopa): atilakṣmīḥ; the rest [declines] like bahuśreyasī. A brāhmaṇa who desires a maiden (kumārī) for himself, or who behaves like a maiden, is called "kumārī": from a base ending in kyac [denominative "to desire X for oneself"] or from a base ending in the ācāra-kvip ["to behave like X"], there is kvip in the agent (kartari); by "hal-ṅy-āb-bhyo [dīrghāt sutisy-apṛktaṃ hal]" (SK 252) there is elision of the su.

Tattvabodhinī

NSP p. 72–73

—डेराम्न- । डेरिति सप्तम्येकवचनस्य ग्रहणं ‘समानाधिकरणे स्त्रियाम्’-इत्यादिनिर्देशात् ॥—आटा नुद् बाध्यत इति । आटि कृते तु पुनर्न प्रवर्तते । ‘सकृद्गतौ’ इति न्यायाश्रयणादिति भावः ॥—न सुलोप इति । ‘लक्षेमुद् च’ इत्यौणादिक ईप्रत्ययान्तो लक्ष्मीशब्द इत्युपसर्जनहस्वोऽपि नेति वोध्यम् ॥—कुमारीति । यद्यपि क्विवर्थं प्रति व्यन्तस्योपसर्जनत्वाद्भस्त्वं प्राप्तं, तथापि ‘गोस्त्रियोः’ इत्यत्र कृत्रिमोपसर्जनत्वं गृह्यते न त्वप्रधानरूपमिति नात्र हस्वः प्रवर्तते । अत एव हरीतक्याः फलानि हरीतक्य इत्यत्रापि हस्वो न भवति । ‘लुक् तद्धितलुकि’ इत्यत्र त्वप्रधानरूपमुपसर्जनमेव गृह्यते न तु कृत्रिमोपसर्जनम-संभवादिति वक्ष्यामः ॥—अचि श्रु- । ‘भ्रमेश्च इः’ इति इप्रत्ययान्तत्वाद् भ्रूशब्दस्य धातोः पृथग्प्रहणम् ॥ अन्ये त्वाहुः ‘गमः क्वौ’ इत्यत्र ‘ऊङ् च गमादीनामिति वक्तव्यम्’ इति वार्तिकादनुनासिकलोपे ऊङादेशे च कृते निष्पन्नोऽयं भ्रूशब्दः । तथा च धातुग्रहणेनैव सिद्धे भ्रूग्रहणं निरर्थकमिति ॥ इण इति वक्तव्ये य्वोरिति गुरुनिर्देश इण्प्रत्याहारः परेणैव णकारेण गृह्यत इति ज्ञापनार्थः । इह य्वोरिति धातोरेव विशेषणं न तु श्रुभ्रुवोरव्यभिचारादित्याह—इवर्णोवर्णान्तधातोरिति । श्रुधातुभ्रवामिवर्णोवर्णयोरिति व्याख्याने तु इयदुवद्दृश्यादित्वं व्यर्थं स्याद्वैयधिकरण्यं च प्रसज्येतेति भावः ॥ ननु सामाना- १. चङ्कुश्चर्यसीति—‘अम्बार्थनद्योर्गुणः’ इति वक्तव्ये ह्रस्वविधानान्न गुणः इति तु न युक्तम् । मातृवाचकानःशब्दस्याम्बार्थत्वाद्गुणापत्तेः । नच तस्य श्रीवत्वाल्लुका संयुद्धेरभावान्न तत्रोपयोग इति, हे वारे इतिवत् पक्षे गुणापत्तेस्तदवस्थत्वात् । २ य्वोरिति—इदं च धातोभिन्नवचनत्वेऽपि समानाधिकरणं विशेषणम्, ‘वेदाः प्रमाणम्’ इत्यादौ तथा दर्शनात् । धिकरण्यपक्षेऽपि डित्वं व्यर्थं ‘निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति’ इति इवर्णोवर्णान्तधातोः सर्वादेशत्वनिवृत्तिसंभवादिति चेन्न । श्रुभुवोरपि निर्दिश्यमानत्वेन सर्वादेशत्वप्रसङ्गात् ॥ इ उ इत्यष्टादशानां संज्ञेत्युक्तत्वाद् यथासंख्यमिह न प्रवर्तते इत्याह—अन्तरतम्यादिति । स्थानत इति भावः । य्त्रोः किम् । चक्रतुः चक्रुः । अचीति किम् । आप्नुयात् । जुहुयात् ॥ —एरनेकाचः—। ‘इणो यण्’ इत्यतो यण् इति वर्तते । ‘अचि श्रुधातु—’ इति सूत्रादिह धातुरेव अनुवर्तते, न तु श्रुभुवौ । तयोरिवर्णासंभवात् । धातुग्रहणं चावृत्त्योभयोर्विशेषणं संयोगस्याङ्गस्य चेति व्याचष्टे—धात्ववयवसंयोगेत्यादि । तत्र धातुना संयोगस्य विशेषणादिह यण् । उन्न्यौ । उन्न्यः । हरी हरीन् इत्यादि सिद्ध्यर्थं धातुना अङ्गं विशेष्यते । अन्यथा प्रध्यं प्रध्य इत्यादाविव पूर्वरूपं पूर्वसवर्णदीर्घं च वाधित्वा यण् स्याद् धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य इवर्णस्तदन्तत्वादङ्गस्य ॥—प्रधीरिति । प्रध्यायतीति प्रधीः । ‘ध्यायतेः संप्रसारणं च’ इति क्विपि संप्रसारणे पूर्वरूपे च कृते ‘हलः’ इति दीर्घः ॥ यदा तु प्रकृष्टा धीर्वुद्धिर्यस्येति विगृह्यते तदा धीशब्दस्य नित्यस्त्रीत्वात् ‘प्रथमलिङ्गग्रहणं च’ इति नित्यस्त्रीलिङ्गातिदेशे यथासंभवं नदीकार्यं वोध्यम् । ‘प्रथमलिङ्गग्रहणं च’ इति वार्तिकस्य प्रथमलिङ्गं गृहीत्वा ‘यू क्याख्यौ—’ इत्यनेन नदीत्वं वक्तव्यमित्यर्थाद् ‘एरनेकाचः—’ इति यण्विषयत्वेन ‘नेयडुवड्—’ इति निषेधस्याप्रवृत्तेश्चेत्येके ॥ अन्ये त्वाहुः । एवं तर्हि यथोद्देशं प्रवृत्तौ न्यायसिद्धमिति मनोरमाग्रन्थो विरुध्येत । यथोद्देशपक्षेऽपि प्रधीशब्दाद्यर्थतया वचनस्यावश्यकत्वात् । मूले हि उपसर्जनत्वेऽपि नदीत्वं वक्तव्यमित्युक्तं, न तु नित्यस्त्रीत्वमिति । तस्मात् ‘प्रथमलिङ्गप्रहणम्’ इत्यनेन लिङ्गप्रयुक्तं यन्नदीत्वं वृत्तेः प्राक् स्थितं तदिहातिदिश्यते । धीशब्दे तु ‘नेयङ्कुवङ्’ इति निषेधेन नदीलाभावान्नास्त्येव प्रधीशब्दे नदीलातिदेशे इति ॥ ‘डिति ह्रस्वश्च’ इति वैकल्पिकनदीलमपीह नातिदिश्यते । प्रथमलिङ्गेति वचनं यथोदेशे न्यायसिद्धमिति प्रन्थानुरोधेन वृत्तेः प्रागवस्थायामवयवत्वेनाभिमते विद्यमानाया एव नदीसंज्ञायाः समुदाये अभ्युपेयलात् । न च प्रकृष्टा धीर्यस्य तस्मै प्रथ्ये प्रथ्य इत्यादौ प्रथमान्तधीशब्दस्य डिति परे प्रवर्तमाना नदीसंज्ञास्तीति दिक् ॥—उन्नीरिति । ‘सत्सूद्रिष’ इत्यादिना क्विप् ॥—ङेरामिति । आङ्गलान्नीशब्दान्तादपि डेराम् भवतीति भावः ॥ ग्रामं नयतीति ग्रामणीः । ‘अग्रप्रामाभ्यां नयतेः’ इति णत्वम् ॥—नीरिति । नयतीति नीः क्विप् ॥—गतिकारकेतरेति । गतिकारकपूर्वस्यैव यणिष्यते’ इति तु नोक्तम्, कुमारीमिच्छन् ब्राह्मणः कुमारी कुमार्यौ कुमार्य इत्यत्र यणभावप्रसङ्गात् ॥—शुद्धधियाविति । यदा तु शुद्धं ब्रह्म ध्यायतीति विगृह्यते तदा भवत्येव यण् । शुद्धध्यौ शुद्धध्यः । एवमग्रेऽपि ॥—कथं तर्हीति । गतिकारकेतरपूर्वपदत्वं इह नास्तीति यणैव भाव्यमिति प्रश्नः । दुर्धिय इत्यत्र ‘प्रादिभ्यो धातुजस्य’ इति वार्तिकेन उत्तरपदलोपो बोध्य इत्याशयेनाह—दुःस्थिता धीर्येषामिति

Bālamanoramā

ङेराम्नद्याम्नीभ्यः - ङेराम्नद्याम्नीभ्यः । आङ्गत्वात्प्रत्ययग्रहणपरिभाषया च तदन्तविधिमभिप्रेत्य आह — नद्यन्तादित्यादिना ।ङे॑रिति सप्तम्येकवचनं, व्याख्यानात् । नन्वामि कृते 'ह्रस्वनद्यापः' इति नुटि 'यदागमाः' इति न्यायेन नामोऽप्याङ्ग्रहणेन ग्रहणात् 'आण्नद्या' इति आडागमः स्यादित्याशङ्क्य आह — इह परत्वादिति । न च कृतेऽप्याडागमे नुट् किं न स्यादिति वाच्यं, विप्रतिषेधेन यद्बाधितं तद्बाधितमेवे॑ति न्यायादिति भावः । शेषमीप्रत्ययान्तेति । वातप्रमीशब्दस्यापि इवर्णान्तधातुत्वाऽभावेन अमि शसि ङौ च 'एरनेकाचः' इति यणः प्रात्प्यभावादिति भावः । लक्षेर्मुट् चे॑ति लक्षधातोरीप्रत्यये तस्य मुटि च लक्ष्मीशब्दः । लक्ष्मीमतिक्रान्त इति विग्रहेअत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे॑ इति समासः । अस्त्रीप्रत्ययान्तत्वान्नोपसर्जनह्रस्वः । अङ्यन्तत्वादिति । औणादिकप्रत्ययान्तत्वादिति बावः । शेषं बहुश्रेयसीवदिति ।प्रथमलिङ्गग्रहणं चे॑ति नदीत्वादिति भावः । अथ धातुत्वमापन्ने कुमारीशब्दे पुंलिङ्गे श्रेयसीशब्दाद्वैलक्षण्यं दर्शयितुमाह-कुमारीमिच्छन्नित्यादिना । क्यजन्तादिति । कुमारीमात्मन इच्छतीत्यर्थेसुपः आत्मनः क्य॑जिति क्यच् । कचावितौ । 'सन#आद्यन्ता' इति क्यजन्तस्य धातुत्वात्तदवयवसुपोऽमःसुपो धातुप्रातिपदिकयो॑रिति लुक् । ततः क्विप् चे॑ति कर्तरि क्विप् । कपावितौ । इकार उच्चारणार्थः ।अतो लोपः,॒॑लोपो व्योः॑ इति यलोपः । वेरपृक्तस्ये॑ति वलोपः ।कुमारी॑ति रूपम् । आचारक्विबन्तादिति । कुमारीवाचरतीत्यर्थेसर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः॑ इति क्विप् । कपावितौ ।वेरपृक्तस्ये॑ति वलोपः । 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वात्कर्तरि क्विप् । तस्य च पूर्वत्कृत्स्नलोपः ।कुमारीति॑रूपम् । नच क्विबर्थं प्रति कुमारीशब्दस्य उपसर्जनत्वात् 'गोस्त्रियोः' इति ह्रस्वः शङ्क्यः,गोस्त्रियो॑रित्यत्र शास्त्रीयोपसर्जनस्यैव ग्रहणात्, कृत्रिमाऽकृत्रिमयोः कृत्रिमस्यैव ग्रहणात् । हल्ङ्याबिति सुलोप इति । नच क्यजन्ते कथं सोर्लोपः, पूर्वस्माद्विधावल्लोपस्यस्थानिवद्भावादिति वाच्यं,क्वौ लुप्तं न स्थानिव॑दिति निषेधादिति भावः ।

ṅer ām nady-āp-nībhyaḥ — Because [the rule] falls within the aṅga-adhikāra and by the paribhāṣā on the mention of an affix (pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā), intending the tad-anta-vidhi, he says "nadyantāt" etc. "ṅeḥ" is the locative singular (saptamī-ekavacana) [i.e. ṅi], by [the tradition of] explanation.

Objection: once ām is made, and the nuṭ [augment is added] to it by "hrasva-nadyāpo nuṭ" [A 7.1.54], then, by the maxim "yad-āgamās [tad-guṇī-bhūtās tad-grahaṇena gṛhyante]," "nām" too [i.e. ām-with-nuṭ] is included by the mention of "ām," so the āṭ augment by "āṇ nadyāḥ" [A 7.3.112] would [also] result. Anticipating this he says "iha paratvāt." And it should not be objected: even after the āṭ augment is made, why should the nuṭ not [also] apply? Because of the maxim "what has been blocked by vipratiṣedha remains blocked (yad bādhitaṃ tad bādhitam eva)" — this is the idea.

"the rest like vātapramī, which ends in the affix ī": the idea is that the word "vātapramī" too, since it is not a root ending in an i-vowel (i-varṇānta-dhātu), does not obtain yaṇ by "er anekācaḥ [asaṃyogapūrvasya]" [A 6.4.82] before am, śas, and ṅi.

From the root "lakṣ," with the ī affix and the muṭ augment to it (by "lakṣer muṭ ca"), comes the word "lakṣmī." In the analysis "one who has surpassed lakṣmī (lakṣmīm atikrāntaḥ)," the compound is by "aty-ādayaḥ krāntādy-arthe" [vārttika]; because [the stem] does not end in a feminine affix (strī-pratyaya), there is no upasarjana-shortening ["gostriyoḥ" does not shorten it]. "aṅyantatvāt" (because it ends in aṄ): the idea is "because it ends in an Uṇādi affix." "the rest like bahuśreyasī": the idea is that [atilakṣmī] has nadī-hood by the vārttika "prathama-liṅga-grahaṇaṃ ca."

Now, to show the difference of the word "kumārī" (once it has attained root-hood, in the masculine) from the word "śreyasī," he says "kumārīm icchan" etc. "from a base ending in kyac": in the sense "he desires a maiden for himself (kumārīm ātmana icchati)," there is kyac by "supa ātmanaḥ kyac" [A 3.1.8]; the k and c [of kyac] are it-markers. Because a base ending in kyac has root-hood (dhātutva) by "sanādyantā dhātavaḥ" [A 3.1.32], there is luk (elision) of the "am" sup that is a part of it, by "supo dhātu-prātipadikayoḥ" [A 2.4.71]. Then there is kvip in the agent by "kvip ca" [A 3.2.76]; the k and p [of kvip] are it-markers. The i-kāra [in kvip] is for ease of pronunciation. By "ato lopaḥ" [A 6.4.48] and "lopo vyor vali" [A 6.1.66] there is elision of the y [of kyac]; by "ver apṛktasya" [A 6.1.67] there is elision of the v [the apṛkta v of kvip]. The form is "kumārī." "from a base ending in the ācāra-kvip": in the sense "he behaves like a maiden (kumārīvācarati)," there is kvip by the vārttika "sarva-prātipadikebhyaḥ kvib vā vaktavyaḥ" (kvip is to be optionally stated after all prātipadikas [in the sense of conduct]); the k and p are it-markers; by "ver apṛktasya" there is elision of the v; because of root-hood by "sanādyantāḥ [dhātavaḥ]" there is kvip in the agent, and, as before, complete elision of it [the kvip]. The form is "kumārī."

Objection: and it should not be doubted that, since the word "kumārī" is subordinate (upasarjana) with respect to the sense of the kvip, there would be shortening by "gostriyoḥ [upasarjanasya]" [A 1.2.48]. Response: because in "gostriyoḥ" only the technically-defined (śāstrīya) upasarjana [defined by "prathamānirdiṣṭaṃ samāsa upasarjanam"] is taken — since, between the technical (kṛtrima) and the non-technical (akṛtrima) sense, the technical is taken. "hal-ṅyāb... — elision of the su": Objection — in a base ending in kyac, how is there elision of the su, given that the elision of the a [of kyac], with respect to a subsequent operation (pūrvasmād vidhau), has sthānivadbhāva [so that the base would still count as ending in a and not satisfy the condition of hal-ṅyāb]? Response: because of the prohibition "kvau luptaṃ na sthānivat" (what is elided before kvi is not sthānivat) — this is the idea.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 73 १ इतीयङीति—ननु ‘धातोरुच्यमानं कार्यं धातुप्रत्यये’ इति परिभाषया सुपि न प्राप्नोतीति वाच्यम्, न ‘न भूसुधियोः’, ‘क्षियो दीर्घात्’, ‘भुवः संज्ञान्तरयोः’ इत्यादिनिर्देशैः अत्र प्रकरणे तस्याः परिभाषाया अप्रवृत्तिकल्पनात् । २ यत्क्रियेति—अयं चार्थः ‘उपसर्गाः क्रियायोगे’ इत्यत्र योगग्रहणाल्लभ्यते । ३ सुधियौ इति—नचात्रान्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदान्तत्वाय ‘लोपः शाकल्यस्य’ इति यलोपः प्राप्नोतीति शङ्कयम्, ‘उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ—’ इति प्रत्ययलक्षणनिषेधात् ।

SK 271 · A 6.4.77V

अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ॥ २७१ ॥

aci śnudhātubhruvāṃ yvoriyaṅuvaṅau

aci śnudhātubhruvāṃ yvor iyaṅuvaṅau — 6.4.77. When a vowel (ac) follows, for the i-sound and u-sound (y and v = ivarṇa and uvarṇa) of an aṅga that (a) ends in the śnu-suffix, (b) is a dhātu [ending in i/ī or u/ū], or (c) is 'bhrū', there are the substitutes iyaṅ and uvaṅ respectively.

Rule. Before a vowel-initial affix, the i-vowel or u-vowel of an aṅga that ends in the class-sign śnu, or is a root ending in i/ī or u/ū, or is the word bhrū ("brow"), is replaced by iyaṅ or uvaṅ respectively. Being ṅit, each replaces only the final vowel; by closest likeness, iy goes for the i-vowel and uv for the u-vowel.

Example.

kumārī + au → the stem ends in a root in ī, a vowel follows → iyaṅ would apply: kumāriyau — but the next rule steps in first.

nī + au ("leader") → monosyllabic, so SK 272 does not reach it → niyau (nominative dual).

Siddhānta-kaumudī

श्नुप्रत्ययान्तस्य इवर्णोवर्णान्तधातोर्भ्रू इत्यस्य चाङ्गस्येयङुवङौ स्तोऽजादौ प्रत्यये परे । ङिच्चेत्यन्तादेशः । आन्तरतम्यादेरियङ् ओरुवङ् । इतीयङि प्राप्ते ॥

For an aṅga that (a) ends in the śnu-suffix, (b) is a dhātu ending in an i-sound or u-sound (ivarṇa/uvarṇa), or (c) is "bhrū" — the substitutes iyaṅ and uvaṅ occur when a vowel-initial (ajādi) suffix follows. By [being marked with] ṅ and c (ṅic), each is a substitute for the final [phoneme only] (antādeśa). By closest similarity (āntaratamya), for the i-sound iyaṅ, for the u-sound uvaṅ. Thus, iyaṅ being [initially] applicable [in "kumārī-au"]—

Bālamanoramā

अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ - कुमारी-औ इति स्थितेइको यणची॑ति यणपवादमियङमाशङ्कितुमाह — अचि श्नु । इस्च उश्च यू, तयोः — य्वोः=इवर्णोवर्णयोरित्यर्थः । श्नुश्च धातुस्च भ्रूश्चेति द्वन्द्वः । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया श्नुप्रत्ययान्तं विवक्षितं ।य्वो॑रिति धातोरेव विशेषणं, ततस्तदन्तविधिः । श्नुभ्रुवोस्तु नित्यमुवर्णान्तत्वान्न तद्विशेषणम् । इवर्णान्तत्वं तु असंभवान्न तद्विशेषणम् ।संभवव्यभिचाराभ्यां स्याद्विशेषणमर्थव॑दिति न्यायात् ।अङ्गस्ये॑त्यधिकृतं ततश्च प्रत्यये परत इति लभ्यते । अचीति तद्विशेषणं । तदादिविधिः । तदाह — श्नुप्रत्ययान्तस्येत्यादिना । य्वोः किम् चक्रतुः । अचीति किम् । आप्नुयात् । इयङ् उवङित्यनयोरनेकाल्त्वात्सर्वादेशत्वमाशङ्क्य आह — ङिच्चेत्यन्तादेश इति । नचश्नुधातुभ्रुवामिवर्णोवर्णयोः॑ इत्येवं व्याख्यायतां ङित्त्वं च न क्रियतामिति वाच्यम्, एवं सतिक्षिपती॑त्यादावतिव्याप्तेः । नचाऽजादिप्रत्यये परत इत्यनेन तन्निरासः शङ्क्यः, अङ्गाक्षिप्तप्रत्ययपरकत्वस्याङ्गविशेषणताया एवोचितत्वादित्यलम् । आन्तरतम्यादिति । तालुस्थानकस्य इवर्णस्य तादृश एव इयङ् । ओष्ठस्थानकस्य उवर्णस्य तादृश एवोवङित्यर्थः । इतीयङि प्राप्ते इति ।कुमारी औ इत्यादा॑विति शेषः ।

aci śnudhātubhruvāṃ yvor iyaṅuvaṅau — With "kumārī-au" standing, in order to raise the doubt that iyaṅ [might apply] as an exception (apavāda) to yaṇ by "iko yaṇ aci" (A 6.1.77), [Bhaṭṭoji] says "aci śnu..."

"i and u [make] yu; of those two — 'yvoḥ'" means "of the i-sound and the u-sound (ivarṇa-uvarṇayoḥ)." "śnu, dhātu, and bhrū": a dvandva. By the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā, what is intended [by śnu] is [an aṅga] ending in the śnu-suffix. "yvoḥ" qualifies only the dhātu, and hence the tadanta-vidhi [a dhātu ending in an i/u-sound]. But for śnu and bhrū, since they invariably end in a u-sound, [yvoḥ] is not their qualifier; and ending in an i-sound being impossible [for them], [yvoḥ] is not their qualifier in that respect either — by the maxim "a qualifier is meaningful [only] where both possibility and deviation (saṃbhava and vyabhicāra) obtain." "aṅgasya" is in force as adhikāra [A 6.4.1], and hence "when a suffix follows" is obtained; "aci" qualifies that [suffix], [giving] the tadādi-vidhi [a suffix beginning with a vowel]. This [Bhaṭṭoji] states with "śnu-pratyayāntasya" etc.

Why "yvoḥ"? [Counter-example:] cakratuḥ [where the aṅga ends in ṛ, not i/u]. Why "aci" [a vowel following]? [Counter-example:] āpnuyāt [where the śnu-ending is followed by the consonant y, not a vowel].

Since iyaṅ and uvaṅ each consist of more than one phoneme (anekāl), one might suspect they are substitutes for the whole (sarvādeśa); anticipating this, [Bhaṭṭoji] says "ṅic ca [makes them] antādeśa." Objection: Nor should it be said, "let it be explained as 'śnudhātubhruvām ivarṇovarṇayoḥ' directly [of the i-sound/u-sound], and let the ṅit-marking not be made" — because if so, there would be over-extension (ativyāpti) in "kṣipati" and the like [where the non-final i of kṣip would wrongly take iyaṅ]. Nor should one suppose that this [over-extension] is warded off by "when a vowel-initial suffix follows," because being-followed-by-the-suffix-implied-by-the-aṅga is properly a qualifier of the aṅga [so the i/u must be aṅga-final]. Enough.

"By closest similarity (āntaratamya)" — for the i-sound, whose place of articulation is the palate (tālu), a like (palatal) iyaṅ; for the u-sound, whose place is the lips (oṣṭha), a like (labial) uvaṅ. That is the meaning.

"Thus, iyaṅ being applicable" — the remainder to be supplied is "in 'kumārī-au' and the like."

SK 272 · A 6.4.82V

एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य ॥ २७२ ॥

eranekāco'saṃyogapūrvasya

eranekāco 'saṃyogapūrvasya (6.4.82) — For the i-vowel (eḥ = i/ī) of a polysyllabic (anekāc) aṅga ending in a dhātu, when that i-vowel is not preceded by a conjunct that is part of the dhātu (asaṃyogapūrva), yaṇ is substituted before a vowel-initial affix ('yaṇ' and 'aci' being carried forward).

Rule. For the i-vowel of a polysyllabic aṅga ending in a root, when that vowel is not preceded by a consonant cluster belonging to the root, the substitute before a vowel-initial affix is yaṇ (y), not iyaṅ.

Example.

	singular	dual	plural
1 nominative	kumārī	kumāryau	kumāryaḥ
vocative	he kumāri
2 accusative	kumāryam	kumāryau	kumāryaḥ
4 dative	kumāryai
5/6 ablative, genitive	kumāryāḥ		kumārīṇām
7 locative	kumāryām

pradhī ("of superior mind"): pradhīḥ, pradhyau, pradhyaḥ; pradhyam, pradhyaḥ.

unnī ("one who leads up"): unnyau, unnyaḥ; he unnīḥ; unnyam; locative unnyām (by SK 270, nī being named there). Here the cluster nn does not block y, because only a cluster inside the root counts, and nn straddles prefix and root. Likewise grāmaṇīḥ.

Applies when / blocked by. "Polysyllabic": the monosyllabic nī keeps iyaṅ: nīḥ, niyau, niyaḥ; niyam, niyaḥ (before am and śas the later iyaṅ beats pūrvarūpa); niyām. "Not preceded by a root-internal cluster": suśriyau, yavakriyau (śr, kr belong to the roots). A vārttika adds that y is not wanted when the first member is neither a gati (a prefix construed with the action) nor a kāraka (a participant in the action): śuddhadhiyau, paramadhiyau. Bhaṭṭoji then explains durdhiyaḥ and vṛścikabhiyā: in durdhī the dur is not a gati with respect to dhī, which names no action; and in vṛścikabhī the scorpion's role as source of fear is not treated as a kāraka, or else the compound is analysed as "the fear relating to a scorpion", vṛścika-sambandhinī bhī, with the latter member of vṛścika-sambandhinī dropped (uttarapada-lopa).

Siddhānta-kaumudī

धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य इवर्णस्तदन्तो यो धातुस्तदन्तस्याऽनेकाचोऽङ्गस्य यण्स्यादजादौ प्रत्यये परे । इति यण् । कुमार्यौ कुमार्यः । हे कुमारि । अमि शसि च । कुमार्यम् । कुमार्यः । कुमार्यै । कुमार्याः 2 । कुमारीणाम् । कुमार्याम् । प्रधीः । प्रध्यौ । प्रध्यः । प्रध्यम् । प्रध्यः । उन्नयतीत्युन्नीः । धातुना संयोगस्य विशेषणादिह स्यादेव यण् । उन्न्यौ । उन्न्यः । हे उन्नीः । उन्न्यम् । ङेराम् । उन्न्याम् । एवं ग्रामणीः । अनेकाचः किम् । नीः । नियौ । नियः । अमि शसि च परत्वादियङ् । नियम् । नियः । ङेराम् । नियाम् । असंयोगपूर्वस्य किम् । सुश्रियौ । यवक्रियौ ॥

For a polysyllabic (anekāc) aṅga ending in a dhātu that ends in an i-vowel (ivarṇa = i/ī) which is not preceded by a conjunct forming part of the dhātu (dhātv-avayava-saṃyoga-pūrva), yaṇ is substituted when a vowel-initial (ajādi) affix follows. — Thus yaṇ [applies]. [Paradigm of kumārī:] kumāryau (nom./acc. du.), kumāryaḥ (nom. pl.); he kumāri (voc. sg.). Before am and śas: kumāryam (acc. sg.), kumāryaḥ (acc. pl.); kumāryai (dat. sg.); kumāryāḥ (abl. and gen. sg. — twice); kumārīṇām (gen. pl.); kumāryām (loc. sg.).

[Example pradhī:] pradhīḥ (nom. sg.), pradhyau (nom. du.), pradhyaḥ (nom. pl.); pradhyam (acc. sg.), pradhyaḥ (acc. pl.). — "unnīḥ" [means] "one who leads up" (unnayati). Because the conjunct is qualified as belonging to the dhātu (dhātunā saṃyogasya viśeṣaṇāt), here yaṇ does indeed apply [even though the i is preceded by nn]. [Paradigm:] unnyau, unnyaḥ; he unnīḥ; unnyam; [and by] "ṅer ām": unnyām. Likewise grāmaṇīḥ.

Why "anekācaḥ" (polysyllabic)? [Counterexample, the monosyllabic nī:] nīḥ (nom. sg.), niyau (nom. du.), niyaḥ (nom. pl.). Before am and śas, iyaṅ [applies] by superior force (paratva): niyam (acc. sg.), niyaḥ (acc. pl.); [by] "ṅer ām": niyām. — Why "asaṃyogapūrvasya" (not preceded by a conjunct)? [Counterexamples:] suśriyau; yavakriyau.

vārttika

गतिकारकेतरपूर्वपदस्य यण्नेष्यते

(vārttika) "gatikāraketarapūrvapadasya yaṇ neṣyate" — yaṇ is not desired for [a stem] whose prior member (pūrvapada) is other than a gati or a kāraka.

(वार्तिकम्) ॥ शुद्धधियौ । परमधियौ । कथं तर्हि दुर्धियो वृश्चिकभियेत्यादि । उच्यते । दुःस्थिता धीर्येषामिति विग्रहे दुरित्यस्य धीशब्दं प्रति गतित्वमेव नास्ति । यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्गसंज्ञाः । वृश्चिकशब्दस्य बुद्धिकृतमपादानत्वं नेह विवक्षितम् । वृश्चिकसंबन्धिनी भीर्वृश्चिकभीरित्युत्तरपदलोपो वा ॥

(vārttika-continuation and illustration) [Examples where yaṇ is blocked because the prior member is neither gati nor kāraka:] śuddhadhiyau; paramadhiyau. — Then how [are we to account for] durdhiyaḥ, vṛścikabhiyā, and the like? — It is answered (ucyate): In the analysis "those whose intellect (dhī) is ill-disposed (duḥsthitā)" [for durdhī], the word "dur" has no gati-hood at all with respect to the word "dhī" [which denotes a quality, not an action]. Only those prādi-particles that are connected with an action (yat-kriyā-yukta) receive the designations gati and upasarga with respect to that [action-denoting word] (taṃ prati). — The apādāna-hood of the word "vṛścika" (scorpion), being cognitively constructed (buddhikṛta), is not intended here. Or else [the compound is analyzed as] "the fear (bhī) relating to a scorpion" = "vṛścikabhīḥ," with elision of the latter member (uttarapada-lopa) [of "vṛścika-sambandhinī"].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 73–74

—वृश्चिकशब्दस्येति । भाष्यकृता हि दुद्धिपरिकल्पितमपायमाश्रित्य ‘भीत्रार्थानाम्’ इति सूत्रं प्रत्याख्यातं, ततश्च संबन्धमात्रविवक्षायां षष्ठ्येवेति नास्त्यत्र कारक- पूर्वत्वमिति भावः ॥—वृश्चिकसंवन्धिनी भीरिति । एवं च भययोगाभावाद्दृश्विकस्य नापादानकारकत्वमिति सूत्र-मतेऽपि न दोष इति भावः ॥ ‘ओः सुपि’ इत्यतः सुपीत्यनुवर्तनादाह—अचि सुपीति । सुपि किम् । सुध्युपास्यः । वस्तु-तस्तु सुपीत्यननुवृत्तावपि न क्षतिः, ‘अनन्तरस्य—’ इति न्यायेन ‘एरनेकाचः—’ इति ‘ओः सुपि’ इति च सूत्रद्वयेन प्रापि- तस्यैव यणो ‘न भूषुधियोः’ इति निषेधाभ्युपगमात्

Bālamanoramā

एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य - एरनेकाचः ।इणो य॑णित्यतो यणित्यनुवर्तते । एरिति षष्ठन्तम् । इवरस्येत्यर्थः । पूर्वसूत्रे श्नुधातुभ्रुवामिति द्वन्द्वनिर्देशेऽपि धातोरिति पृथक्कृत्य षष्ठन्तमनुवर्तते नतु श्नुभ्रुवावपि । तत्र इवर्णाऽभावात् । धातोरित्यनुवृत्तं चावर्तते । एकमवयवषष्ठन्तम्, अन्यत्स्थानषष्ठन्तम् । एरिति च धातोरिति षष्ठन्तस्य विशेषणं, ततः-तदन्तविधिः । इवर्णान्तधातोरित्यर्थः । अवयवषष्ठन्तं धातोरित्येतत्-॒असंयोगपूर्वस्ये॑त्यत्र संयोगांशेऽन्वेति । धात्ववयवसंयोगः पूर्वा यस्मात्स धात्ववयवसंयोगपूर्वः, तद्भिन्नः=असंयोगपूर्वः , तस्येति इवर्णविशेषणम् ।अङ्गस्ये॑त्यधिकृतं स्थानषष्ठयन्तधातुना विशेष्यते, तदन्तविधिः । अनेकोऽच् यस्य तस्य अनेकाच इत्यङ्गान्वयि ।अचि श्नुधातुभ्रावा॑मित्यतोऽचीत्यनुवर्तते । तच्चाङ्गाक्षिप्तस्य प्रत्ययस्य विशेषणं तदादिविधिः । तदाह-धात्ववयवेत्यादिना । हरिं हरीनित्यादौ यण्निवृत्त्यर्थंधातो॑रित्यङ्गविशेषणम् । अन्यथा प्रध्यमित्यादाविव पूर्वरूपादीन्बाधित्वा यण् स्यात् । धात्ववयवेति संयोगाविशेषणस्य तु प्रयोजनम् । उन्नीशब्दनिरूपणावसरे मूल एव स्फुटीभविष्यति ।अनेकाचोऽसंयोगा॑दित्येव सुवचम् । य्वोरित्यनुवर्तते ।धात्ववयवसंयोगात्परौ न भवतो यौ इवर्णोवर्णौ तदन्तस्ये॑त्यर्थलाभः ।ओः सुपी॑ति तु नियमार्थः-॒उवर्णस्य सुप्येव य॑णिति । ततश्च लुलुवतुरित्यादौ त्वतिप्रसङ्गाऽभाव इत्यलम् । इति यणिति । कुमार्यौ, कुमार्य इत्यत्र 'एरनेकाचः' इति इयङपवादो यणित्यर्थः । नन्वन्तर्वर्तिसुपा अमाक्यजन्तस्य कुमारीशब्दस्य पदत्वात् 'इकोऽसवर्णे' इति प्रकृतिभावः स्यात् । अल्लोपस्य स्थानिवद्भावेऽपि तमाश्रित्यैव स दुर्वार #इति चेन्मैवम् — ॒नः क्ये॑ इति क्यचि नान्तस्यैव पदत्वनियमात् । अमि शसि चेति । अमि पूर्वरूपं शसि पूर्वसवर्णदीर्घं च बाधित्वा इयङि प्राप्ते तदपवादे 'एरनेकाचः' इति यणि, अमि कुमार्यं, शसि कुमार्य इति रूपम् । 'तस्माच्छसः' इति नत्वं तु न, कृतपूर्वसवर्णदीर्घात्परत्वाऽभावात् । तथाच बहुश्रेयसीशब्दापेक्षया अम्शसोरेव रूपे विशेष इति भावः । प्रधीरिति । प्रध्यायतीति प्रधीः ।ध्यायतेः संप्रसारणं चे॑ति क्विप् । यकारस्य संप्रसारणमिकारः ।संप्रसारणाच्चे॑ति पूर्वरूपम् । 'हलः' इति दीर्घः । कृदन्तत्वेन प्रातिपदिकत्वात्सुबुत्पत्तिः । अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । अजादौ सर्वत्र 'एरनेकाचः' इति यणेव । अस्त्रीत्वान्नदीकार्यं न । हे प्रधीः प्रध्यौ प्रध्यः । प्रध्यं प्रध्यः । प्रध्या । प्रध्ये । प्रध्योः । प्रध्यि । प्रकृष्टा दीर्यस्य स इति विग्रहे तु दीशब्दस्य नित्यस्त्रीत्वात्प्रथमलिङ्गग्रहणं चे॑ति नदीत्वान्नदीकार्यम् । अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । प्रधीः । शेषमुदाहृतक्विबन्तकुमारी शब्दवत् । हे प्रधि । प्रध्यौ । प्रध्यः । प्रध्यम् । प्रध्यौ । प्रध्यः । प्रध्या । प्रध्यै । प्रध्या २ । प्रधीनाम् । प्रध्याम् । उन्नीरिति ।सत्सूद्विषे॑त्यादिना उत्पूर्वान्नीधातोः क्विप् । सुबुत्पत्तिः । अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । अजादौ तु प्रत्यये परे 'एरनेकाचः' इति यण् । नन्वत्र इवर्णस्य संयोगपूर्वकत्वात्कथमत्र यणित्यत आह — धातुनेति । धात्वयवसंयोगपूर्वस्यैव यण् पर्युदस्यते । नचाऽत्र संयोगो धात्ववयव इति भावः । हे उन्नीरिति । अस्त्रीत्वादनदीत्वादम्बार्थेत्यादिना नदीकार्यं नेति भावः । उन्न्यमिति । पूर्वरूपापवादो यणितिभावः । हे उन्नीरिति । अस्त्रीत्वादनदीत्वादम्बार्थेत्यादिना नदीकार्यं नेति भावः । उन्न्यमिति । पूर्वरूपापवादो यणिति भावः । शसादौ-उन्न्यः । उन्न्या । उन्न्ये । उन्न्यः । उन्न्योः । ङेरामिति । नदीत्वाऽभावेऽपि 'ङेराम्' इति सूत्रे नीशब्दस्य पृथग्ग्रहणादाम् । आङ्गत्वेन नीशपब्दान्तादपि भवतीति भावः । एवं ग्रामणीरिति । ग्रामं नयति=नियच्छतीति ग्रामणीः ।अग्रग्रमाभ्यां नयतेर्णो वाच्यः॑ इति णत्वम् । अनेकाचः किमिति.॒एरनेकाचः इत्यत्रे॑ति शेषः । नीरिति । नीधातोः केवलात्पूर्ववत्क्विप् । अनेकाच्त्वाऽभावान्न यण् । किंतुअचि श्नुधात्वि॑ति इयङ् । एतावदेव उन्नीशब्दादस्य वैलक्षण्यमिति भावः । सुश्रियाविति । 'श्रिञ् सेवायाम् ।' 'क्विब्वची' इत्यादिना क्विप् । प्रकृतेदीर्घश्च । सु श्रयतीति, शोभना श्रीरस्येति वा सुश्रीः । ततोऽजादिप्रत्यये यण् न भवति । इवर्णस्य धात्वयवसंयोगपूर्वकत्वादिति भावः । यवक्रियाविति । यवान् क्रीणातीति यवक्रीः । क्रीञ्धातोः क्विपि रूपम् । अत्रापि धात्ववयवसंयोगपूर्वकत्वान्न यणिति भावः ।॒एरनेकाचः॑ इति सूत्रेगतिकारकपूर्वस्यैवेष्यते॑ इति वार्तिकं पठितं, तत्तात्परय्तः सङ्गृह्णाति — गतिकारकेतरेति । यथाश्रुते तूदाहृतक्विबन्तकुमारीशब्दे यण् न स्यात् । शुद्धधियाविति । शुद्धा धीर्यस्येति विग्रहः । अत्र शुद्धशब्दस्य गतिकारकेतरत्वात्तत्पूर्वकस्य न यणिति भावः । शुद्धं ब्राहृ ध्यायतीति विग्रहे तु स्यादेव यण् — शुद्धध्यौ इत्यादि । कथं तर्हीति । यदि गतिकारकेतरपूर्वस्यैव यण् पर्युदस्यते, गतिकारकपूर्वस्य त्ववश्यं यण्, तदा दुर्धियः वृश्चिकमिय इत्यादि कथमित्यन्वयः । आदिना दुर्धियौ वृश्चिकभियौ इत्यादिसङ्ग्रहः । दुःस्थिता धीर्येषामिति विग्रहः ।प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः॑ इति बहुव्रीहिः । पूर्वपदे उत्तरखण्डस्य लोपश्च । वृश्चिकाद्भोरिति विग्रहः । अत्र दुरो गतित्वाद्वृश्चिकस्या.ञपादनत्वाच्च गतिकारकपूर्वत्वात्पर्युदासाऽभावे सतीयङपवादोऽत्र यण् दुर्वार इत्याक्षेपः । उच्यते । इति । 'परिहार' इति शेषः । गतित्वमेव नास्तीति ।उपसर्गाः क्रियायोगे॑गतिश्चे॑ति प्रादीनां क्रियान्वये गत्युपसर्गसंज्ञे विहिते । धीशब्दश्च बुद्धिगुणवाची, न तु क्रियावाची । अतो न तं प्रति दुरो गतित्वमिति गतिपूर्वकत्वाऽभावान्नात्र यण्, किंतु इयङेवेत्यर्थः । ननु लुप्तस्य स्थिताशब्दस् क्रियाप्रवृत्तिनिमित्तकत्वात्तं प्रति दुरो गतित्वमस्त्येवेत्यत आह — यत्क्रियेति । यया क्रियया युक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव=तद्वाचकशब्दे प्रत्येव गत्युपसर्गसंज्ञका इत्यर्थः । नचैवमप्यत्र स्थिताशब्दं लुप्तं प्रति प्रवृत्तं दुरो गतित्वमादाय दुर्धोशब्दस्य गतिपूर्वकत्वम्स्त्येवेति वाच्यं, यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तत्क्रियावाचकं प्रत्येव गत्युपसर्गत्वम् । तथाविधिक्रियावाचकस्यैव च गत्युपसर्गकार्यमित्यर्थस्य विवक्षितत्वात् । 'यत्क्रियायुक्ताः' इति प्रत्यासत्तिन्यायलभ्यम् । वृश्चिकेति । वृश्चिकशब्दस्याऽपादानत्वं नेह विवक्षितत्वात् । 'यत्क्रियायुक्ताः' इति च प्रत्यासत्तिन्यायलभ्यम् । वृश्चिकेति । वृश्चिकशब्दस्याऽपादानत्वं नेह विवक्षितमित्यन्वयः । कुत #इत्यत आह — बुद्धिकृतमिति । आरोपितमित्यर्थः । अपादानत्वं हि विश्लेषावधित्वम् । नह्यत्र वृक्षात्पर्णं पततीत्यत्र पर्णविश्लेषे वृक्षस्यैव भयविश्लेषे वृश्चिकस्याऽवधित्वमस्ति, वृक्षे पर्णवद्भयस्य वृश्चिके संश्लेषाऽभावात्, विश्लेषस्य संश्लेषपूर्वकत्वात् । उक्तं च भाष्ये — ॒विवक्षितः कारकाणि भवन्ती॑ति । प्रकृते च वृश्चिकेऽपादानत्वारोपस्य वक्रधीनत्वादिह च तदनारोपात्सम्बन्धमात्रविक्षया षष्ठीमाश्रित्यवृश्चिकस्य भी॑रिति षष्ठीसमासे वृश्चिकभीशब्दस्य व्युत्पत्तिराश्रीयते । ततश्च कारकेतरपूर्वकत्वान्नात्र यणिति भावः । नच वृश्चिकाद्भीरित्यादौ बुद्धिकृतमेवापादानत्वमादाय पञ्चम्युपपत्तेःभीत्रार्थाना॑मिति व्यर्थमिति वाच्यं, तस्य सूत्रस्य भाष्ये प्रत्याख्यातत्वेन इष्टापत्तेरित्यलम् । परिहारान्तरमाह-वृश्चिकसम्बन्धिनीति । उत्तरपदेति । वृश्चिकसम्बन्थिनीति पूर्वपदे उत्तरखण्डस्य सम्बन्धिनीशब्दस्य लोपः शाकपार्थिवादित्वादित्यर्थः । सुष्ठु ध्यायतीति सु=शोभना धीर्यस्येति वा विग्रहे सुधीशब्दः । अत्र अजादौ परे 'एरनेकाचः' इति यणि प्राप्ते- ।

eranekāco 'saṃyogapūrvasya — eranekācaḥ. From "iṇo yaṇ" [6.4.81], "yaṇ" is carried forward (anuvṛtti). "eḥ" is a genitive (ṣaṣṭhī); it means "of the i-vowel (ivarṇa = i/ī)." In the previous sūtra ("aci śnudhātubhruvām..." [6.4.77]), although "śnu-dhātu-bhruvām" is stated as a dvandva compound, [only] "dhātoḥ" (of a dhātu), separated out, is carried forward as a genitive — not also "śnu" and "bhrū," since in those two there is no i-vowel (ivarṇa). And "dhātoḥ," carried forward, occurs twice (āvartate): one [instance] is a partitive genitive (avayava-ṣaṣṭhī), the other a genitive-of-the-sthānin (sthāna-ṣaṣṭhī, the "in-place-of" genitive). And "eḥ" qualifies the genitive "dhātoḥ"; hence, by the tadanta-vidhi, the meaning is "of a dhātu ending in an i-vowel (ivarṇānta-dhātu)." This partitive genitive "dhātoḥ" construes with the "saṃyoga" portion in "asaṃyogapūrvasya": that which has a dhātu-part conjunct (dhātv-avayava-saṃyoga) preceding it is "dhātv-avayava-saṃyoga-pūrva"; what is other than that = "asaṃyoga-pūrva"; and "tasya" ("of that") qualifies the i-vowel (ivarṇa). The governing (adhikṛta) "aṅgasya" [6.4.1] is qualified by the dhātu in the genitive-of-the-sthānin, [and] by tadanta-vidhi [denotes the aṅga ending in such a dhātu]. "anekāc" — that which has more than one vowel (aneka ac) — construes with "aṅga" [qualifying it as polysyllabic]. From "aci śnudhātubhruvām..." [6.4.77], "aci" (before a vowel) is carried forward; and that qualifies the affix implied by the aṅga, [and] by tadādi-vidhi [denotes the affix beginning with a vowel]. This he states with "dhātv-avayava..." etc.

The qualification of the aṅga by "dhātoḥ" serves to prevent yaṇ in "harim," "harīn," and the like. Otherwise, as in "pradhyam" etc., yaṇ would apply, setting aside pūrvarūpa [ekādeśa] and the rest. As for the purpose of the qualification "dhātv-avayava" upon the conjunct (saṃyoga), it will become clear in the mūla itself, at the occasion of examining the word "unnī." — It could well have been stated simply as "anekāco 'saṃyogāt"; [for] "yvoḥ" (of the i-vowel and u-vowel) is carried forward, and thus the sense would be obtained: "of [an aṅga] ending in an i-vowel or u-vowel that does not follow a dhātu-part conjunct (dhātv-avayava-saṃyoga)." But "oḥ supi" [6.4.83] is for the sake of restriction (niyama): "yaṇ for a u-vowel [occurs] only before a sup [affix]." And consequently, in "luluvatuḥ" and the like, there is no over-application (atiprasaṅga). Enough of this.

On "iti yaṇ": the meaning is that in "kumāryau, kumāryaḥ," the yaṇ by "eranekācaḥ..." is an exception (apavāda) to iyaṅ. — Objection: Because the word "kumārī," [taken] with an internal (antarvarti) sup, is a pada, prakṛtibhāva (the vowels remaining unchanged, without coalescence) by "iko 'savarṇe" [6.1.127] would result; and even granting the sthānivadbhāva of the a-elision (allopa), that [padatva] is hard to ward off, since [prakṛtibhāva] relies precisely on it. — If so, [we reply:] Not so; for by "naḥ kye," the designation "pada" before kyaC is restricted to only that which ends in n [and kumārī does not end in n]. On "ami śasi ca": setting aside pūrvarūpa [ekādeśa] before am [by "ami pūrvaḥ"] and pūrva-savarṇa-dīrgha before śas, when iyaṅ was [otherwise] obtained, [then] by "eranekācaḥ..." — the yaṇ that is its exception (apavāda) — the forms are: before am, "kumāryam"; before śas, "kumāryaḥ." But the n-substitution (natva) by "tasmāc chasaḥ" [6.1.103] does NOT [occur], because [the ending] does not follow a completed pūrva-savarṇa-dīrgha. And thus, as compared with the word "bahuśreyasī," the difference [in kumārī's paradigm] lies only in the forms before am and śas. This is the sense.

On "pradhīḥ": "pradhīḥ" means "one who meditates intensely" (pradhyāyati). By "dhyāyateḥ saṃprasāraṇaṃ ca," kvip [is added, with saṃprasāraṇa]. The saṃprasāraṇa of the y is the vowel i. By "saṃprasāraṇāc ca" [6.1.108], pūrvarūpa [ekādeśa]. By "halaḥ" [6.4.2], lengthening (dīrgha). Being a kṛdanta, it is a prātipadika, so a sup arises (sub-utpatti). Because it does not end in ṅī or āp (aṅyanta), su is not elided [by "halṅyābbhyo dīrghāt..." 6.1.68]. Before a vowel everywhere yaṇ [applies] by "eranekācaḥ..."; being non-feminine (astrī), the nadī-operations (nadīkārya) do not [apply]. [Masculine paradigm:] he pradhīḥ, pradhyau, pradhyaḥ; pradhyam, pradhyaḥ; pradhyā (instr. sg.); pradhye (dat. sg.); pradhyoḥ (gen./loc. du.); pradhyi (loc. sg.). — But in the analysis "he whose intellect (dhī) is eminent (prakṛṣṭā)" [pradhī as bahuvrīhi], since the word "dhī" is inherently feminine (nitya-strī), by "prathamā-liṅga-grahaṇaṃ ca" it is a nadī, and the nadī-operations apply; because it does not end in ṅī or āp, su is not elided: [nom. sg.] pradhīḥ. The rest is like the kvibanta "kumārī" cited [above]: he pradhi (voc. sg.), pradhyau, pradhyaḥ; pradhyam, pradhyau, pradhyaḥ; pradhyā (instr. sg.); pradhyai (dat. sg.); pradhyāḥ (abl. and gen. sg. — twice); pradhīnām (gen. pl.); pradhyām (loc. sg.).

On "unnīḥ": by "satsūdviṣa..." [3.2.61] etc., kvip [is added] to the root √nī preceded by "ud." A sup arises (sub-utpatti). Because it does not end in ṅī or āp, su is not elided. But when a vowel-initial affix follows, yaṇ by "eranekācaḥ...". — Objection: Here, since the i-vowel is preceded by a conjunct (the nn of un-nī), how can there be yaṇ? To this he [Bhaṭṭoji] says "dhātunā...": only [an i-vowel] preceded by a dhātu-part conjunct (dhātv-avayava-saṃyoga) is excluded (paryudasyate) [from yaṇ]; and here the conjunct is not a dhātu-part [it arises from ud + nī]. This is the sense. — On "he unnīḥ" [voc. sg.]: because it is non-feminine (astrī) and non-nadī, the nadī-operation by "ambārtha..." [voc. shortening] etc. does not apply. This is the sense. — On "unnyam": yaṇ is the exception (apavāda) to pūrvarūpa [ekādeśa]. This is the sense. From śas onward: unnyaḥ (acc. pl.), unnyā (instr. sg.), unnye (dat. sg.), unnyaḥ (abl./gen. sg.), unnyoḥ (gen./loc. du.). On "ṅer ām": even in the absence of nadī-status, because the word "nī" is separately mentioned in the sūtra "ṅer ām [nadyāmnībhyaḥ]" [7.3.116], ām [replaces the locative singular ṅi, yielding the locative unnyām]; and because [nī] is treated as an aṅga, [ām] occurs even after a stem ending in the word "nī." This is the sense. — On "evaṃ grāmaṇīḥ" (likewise grāmaṇīḥ): "grāmaṇīḥ" means "one who leads (nayati = niyacchati) the village (grāma)." The ṇ is by [the vārttika] "agra-grāmābhyāṃ nayater ṇo vācyaḥ" (after "agra" and "grāma," ṇ is prescribed for √nī).

On "anekācaḥ kim" (why "polysyllabic"?): supply "[the word anekāc] in [the sūtra] eranekācaḥ." On "nīḥ": from the bare (kevala) root √nī, kvip as before. Because it is not polysyllabic (anekāc), yaṇ does NOT [apply]; rather, iyaṅ by "aci śnudhātu[bhruvām]..." [6.4.77]. Just this much is the difference (vailakṣaṇya) of this [nī] from the word "unnī." This is the sense. — On "suśriyau": "√śriñ (to serve, sevāyām)"; by "kvibvaci..." etc., kvip; and lengthening (dīrgha) of the [root] vowel. "suśrīḥ" means either "one who resorts well (su śrayati)" or "one whose splendour (śrī) is beautiful (śobhanā)." Then, before a vowel-initial affix, yaṇ does NOT occur, because the i-vowel is preceded by a dhātu-part conjunct (the śr of śrī). This is the sense. — On "yavakriyau": "yavakrīḥ" means "one who buys (krīṇāti) barley (yava)." The form is from the root √krīñ with kvip. Here too, because [the i-vowel] is preceded by a dhātu-part conjunct (the kr of krī), yaṇ does NOT [apply]. This is the sense.

On the sūtra "eranekācaḥ...," the vārttika "gatikārakapūrvasyaiveṣyate" (it is desired [that yaṇ apply] only when [the prior member] is a gati or a kāraka) is read; its purport he summarizes with "gatikāraketara...". But on the literal wording [of the vārttika], yaṇ would [wrongly] not apply in the cited kvibanta word "kumārī" [which has no gati/kāraka prior member, yet where yaṇ is wanted]. On "śuddhadhiyau": the analysis is "he whose intellect (dhī) is pure (śuddhā)." Here, because the word "śuddha" is other than a gati or kāraka, yaṇ does not [apply] to what is preceded by it. This is the sense [hence śuddhadhiyau, with iyaṅ]. But in the analysis "one who meditates on the pure Brahman (śuddhaṃ brahma dhyāyati)" [where śuddha is the object/kāraka of dhyai], yaṇ does indeed apply — śuddhadhyau, etc.

On "kathaṃ tarhi" (then how?): the construction is — if yaṇ is excluded only for [a stem] whose prior member is other-than-gati/kāraka, but for one whose prior member IS a gati or kāraka yaṇ necessarily [applies], then how [are we to account for] "durdhiyaḥ," "vṛścikabhiyā," and the like? By "ādi" ("and the like") are included durdhiyau, vṛścikabhiyau, etc. The analysis [of durdhī] is "those whose intellect (dhī) is ill-disposed (duḥsthitā)." By [the vārttika] "prādibhyo dhātujasya vācyo vā cottarapadalopaḥ" (after the prādi-particles, optional elision of the latter member of a root-derived word is to be prescribed), [it is] a bahuvrīhi; and there is elision of the latter portion (uttarakhaṇḍa) in the prior member (pūrvapada). The analysis [of vṛścikabhī] is "fear (bhī) from a scorpion (vṛścikāt)." Here, since "dur" has gati-hood and "vṛścika" has apādāna-hood (the ablative kāraka), and so the prior member IS a gati/kāraka — there being no exclusion (paryudāsa) [of yaṇ] — the yaṇ that is the exception to iyaṅ would here be hard to ward off (durvāra). This is the objection (ākṣepa).

On "ucyate" (it is answered): supply "the resolution (parihāra)." On "gatitvam eva nāsti" (there is no gati-hood at all): by "upasargāḥ kriyāyoge" [1.4.59] and "gatiś ca" [1.4.60], the designations gati and upasarga for the prādi-particles are ordained [only] when they are construed with an action (kriyā). And the word "dhī" denotes a quality of the intellect (buddhi-guṇa), not an action (kriyā). Therefore "dur" has no gati-hood with respect to it; so, there being no gati-precedence, yaṇ does not [apply] here, but rather iyaṅ [applies]. This is the meaning. — Objection: Since the elided word "sthitā" [in duḥsthitā] is grounded in an action (kriyā-pravṛtti-nimitta), "dur" does have gati-hood with respect to it. Anticipating this, he says "yat-kriyā...": the prādi-particles receive the designations gati/upasarga only with respect to that [action] with which they are connected — i.e., only with respect to the word denoting that [action]. Nor should it be objected that even so, taking "dur"'s gati-hood as operative with respect to the elided word "sthitā," the word "durdhī" does have gati-precedence; for what is intended is: the prādi have gati/upasarga-status only with respect to the word denoting the very action with which they are connected, and the gati/upasarga-operation [applies] only where [the prior member precedes] a word denoting such an action [whereas here "sthitā" is elided and only "dhī," not an action-word, remains]. [The restriction] "yat-kriyā-yuktāḥ" is obtained by the principle of proximity (pratyāsatti-nyāya). — On "vṛścika...": the apādāna-hood of the word "vṛścika" is not intended here.

To [the question] "why?" he answers with "buddhikṛtam" (cognitively constructed) — meaning "superimposed (āropita)." For apādāna-hood is [essentially] being the fixed point of a separation (viśleṣa-avadhitva). For here [in vṛścikabhī] the scorpion has no fixed-point-hood (avadhitva) in the separation of fear (bhaya-viśleṣa) as the tree has [avadhitva] in "the leaf falls from the tree (vṛkṣāt parṇaṃ patati)" in the separation of the leaf; because fear is not conjoined (saṃśleṣa) with the scorpion the way the leaf is with the tree, and separation (viśleṣa) presupposes prior conjunction (saṃśleṣa). And it is said in the Bhāṣya: "the kārakas obtain according to the intended expression (vivakṣā)." And in the present case, since the superimposition of apādāna-hood on the scorpion depends on the speaker (vaktr-adhīna), and here that superimposition not being made, by intending mere relation (sambandha-mātra-vivakṣā) the derivation of the word "vṛścikabhī" is taken by resorting to the genitive (ṣaṣṭhī) in the genitive-compound (ṣaṣṭhī-samāsa) "vṛścikasya bhīḥ" ("the fear of a scorpion"). And consequently, because the prior member is other-than-a-kāraka [a genitive relation, not the apādāna kāraka], yaṇ does not [apply] here. This is the sense [hence vṛścikabhiyā, with iyaṅ]. Nor should it be objected that, since in "vṛścikād bhīḥ" etc. the ablative (pañcamī) is justified by taking even the cognitively-constructed apādāna-hood, the sūtra "bhītrārthānām..." [1.4.25] would be purposeless (vyartha); for since that sūtra is rejected (pratyākhyāta) in the Bhāṣya, [this is] a welcome consequence (iṣṭāpatti). Enough. — He states another resolution (parihārāntara) with "vṛścikasambandhinī...," [and] "uttarapada...": the meaning is that in "vṛścikasambandhinī" there is elision of the latter portion (uttarakhaṇḍa), the word "sambandhinī," in the prior member (pūrvapada), by the "śākapārthivādi" [madhyamapadalopa] principle [so that vṛścikabhī = "the scorpion-related fear"].

In the analysis "one who meditates well (suṣṭhu dhyāyati)," or "he whose intellect (dhī) is beautiful (su = śobhanā)," [we have] the word "sudhī." Here, before a vowel-initial [affix], when yaṇ by "eranekācaḥ..." is obtained — [the discussion continues in the following unit].

translator notes

textual The digital source is corrupt at several points and dittographs; the translation follows the evident reading without silent emendation. Notably: 'ivarasya' for ivarṇasya; 'amāk-yajanta' (garbled) in the antarvarti-sup objection, with a stray '#' marking a break at 'durvāra'; the 'he unnīḥ … unnyam: yaṇ is the exception to pūrvarūpa' sentence is repeated verbatim in the source; the 'yat-kriyā-yuktāḥ … pratyāsatti-nyāya / vṛścika-apādāna not intended' passage is likewise duplicated; 'brāhṛ' for brahma, 'vaktra-adhīna' printed 'vakradhīna,' 'nīśapabda' for nīśabda. Stray Vedic-accent marks serve as quotation delimiters. Rendered once per intended sense.
textual In the unnī paradigm the source lists both 'unnye' (the dative singular, ṅe → e) and 'unnyām': by 'ṅer ām [nadyāmnībhyaḥ]' (7.3.116) the locative singular ṅi is replaced by ām — nī being separately mentioned in that sūtra — so unnyām is the locative singular, exactly parallel to the locative bahuśreyasyām at sk.270.

SK 273 · A 6.4.85V

न भूसुधियोः ॥ २७३ ॥

na bhūsudhiyoḥ

na bhūsudhiyoḥ — [The yaṇ substitution of the preceding rule does] not [apply] to bhū and sudhī.

Rule. For bhū and sudhī, the y/v substitution of SK 272 and SK 281 does not take place before a vowel-initial sup; iyaṅ and uvaṅ apply instead.

Example.

sudhī + au → no y → iyaṅ → sudhiyau (nominative dual); sudhiyaḥ (nominative plural), and so on.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji now takes sakhī built from the denominative sakhīyati ("desires a friend") with kvip: the a and y of the denominative affix are dropped. If the dropped a counted as present, y would follow; a vārttika says that what is dropped before kvip does not count as present. Since a word changed in one part is still the same word, the anaṅ and ṇit treatments of sakhi apply to it: sakhā, sakhāyau, sakhāyaḥ; he sakhe; sakhāyam (SK 253 being later than both pūrvarūpa and y), sakhāyau; but sakhyaḥ (accusative plural, with y). The related kvip-words "who desires sakha, sukha, suta" give sakhīḥ, sukhīḥ, sutīḥ; dual sakhyau, sukhyau, sutyau; and, since SK 255 covers long ī too, sakhyuḥ, sukhyuḥ, sutyuḥ. "Who desires lūna, kṣāma, prastīma" give lūnīḥ, kṣāmīḥ, prastīmīḥ, with lūnyuḥ, kṣāmyuḥ, prastīmyuḥ. śuṣkī ("who desires śuṣka") instead takes iyaṅ: śuṣkīḥ, śuṣkiyau, śuṣkiyaḥ, ablative and genitive śuṣkiyaḥ. With this the i-stems end; śambhu declines like hari, and so do viṣṇu, vāyu, bhānu.

Siddhānta-kaumudī

एतयोर्यण्न स्यादचि सुपि । सुधियौ । सुधियः इत्यादि ॥ सखायमिच्छति सखीयति । ततः क्विप् । अल्लोपयलोपौ । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाद्यणि प्राप्ते ॥

For these two [bhū and sudhī], yaṇ does not occur before a vowel-initial sup; [instead, iyaṅ/uvaṅ applies]. sudhiyau [nominative dual]. sudhiyaḥ [nominative plural], and so on.

"He desires a friend (sakhāyam icchati)" = sakhīyati [denominative]; from that, kvip. [Then] the elision of the a and the elision of the y (al-lopa and ya-lopa). Because the a-elision is treated as if the original were present (sthānivat), yaṇ would [wrongly] apply [whence the following vārttika].

vārttika

क्वौ लुप्तं न स्थानिवत्

(vārttika) "What is elided before kvi[p] is not sthānivat" (kvau luptaṃ na sthānivat).

(वार्तिकम्) ॥ एकदेशविकृतस्यानन्यतयाऽनङ्णित्त्वे । सखा । सखायौ । सखायः । हे सखीः । अमि पूर्वरूपात्परत्वाद्यणि प्राप्ते ततोऽपि परत्वात्सख्युरसंबुद्धा SK 253विति प्रवर्त्तते । सखायम् । सखायौ । शसि यण् । सख्यः । सह खेन वर्तत इति सखः । तमिच्छतीति सखीः । सुखमिच्छतीति सुखीः । सुतमिच्छतीति सुतीः । सख्यौ । सुख्यौ । सुत्यौ । ख्यत्या SK 255दिति दीर्घस्यापि ग्रहणादुकारः । सख्युः । सुख्युः । सुत्युः । लूनमिच्छतीति लूनीः । क्षाममिच्छतीति क्षामीः । प्रस्तीममिच्छतीति प्रस्तीमीः । एषां ङसिङसोर्यण् । नत्वमत्वयोरसिद्धत्वात् ख्यत्या SK 255दित्युत्वम् । लून्युः । क्षाम्युः । प्रस्तीम्युः । शुष्कीयतेः क्विप् । शुष्कीः । इयङ् । शुष्कियौ । शुष्कियः । ङसिङसोः । शुष्किय इत्यादि । इतीदन्ताः ॥ शम्भुर्हरिवत् । एवं विष्णुवायुभान्वादयः ॥

(This is a vārttika.) — Since a thing modified in one part (ekadeśa-vikṛta) is non-different [from the whole, per the maxim "ekadeśa-vikṛtam ananyavat"], the anaṅ[-substitution] and ṇit-status [do apply to the kvip-derived word].

[Paradigm of sakhi:] sakhā [nominative singular]. sakhāyau [nominative dual]. sakhāyaḥ [nominative plural]. he sakhe [vocative singular]. — In am [accusative singular], after the pūrvarūpa [single substitute], because [the rule for] yaṇ is posterior (paratva) yaṇ would apply; but because "sakhyur asaṃbuddhau" (SK 253) is posterior even to that, it operates [instead, giving the ṇit-treatment and vṛddhi]. sakhāyam. sakhāyau [accusative dual]. In śas [accusative plural], yaṇ [i → y]: sakhyaḥ.

"That which exists together with kha" (saha khena vartate) = sakha [an adjective]. "He who desires that [sakha]" (tam icchati) = sakhīḥ [denominative + kvip]. "He who desires sukha" = sukhīḥ. "He who desires suta" = sutīḥ. [Nominative dual, with yaṇ:] sakhyau, sukhyau, sutyau. By "khyaty-āt..." (SK 255), since the long [ī] is also included [in the rule's scope], the ut-substitution [applies]: sakhyuḥ, sukhyuḥ, sutyuḥ [ablative/genitive singular]. "He who desires lūna" = lūnīḥ. "He who desires kṣāma" = kṣāmīḥ. "He who desires prastīma" = prastīmīḥ. For these, in ṅasi and ṅas, yaṇ [i → y]; then, because the na-substitution and a-substitution are asiddha [not yet effected], the ut-substitution by "khyaty-āt..." (SK 255): lūnyuḥ, kṣāmyuḥ, prastīmyuḥ. — kvip of śuṣkīyati [→] śuṣkīḥ; [with] iyaṅ: śuṣkiyau, śuṣkiyaḥ. In ṅasi and ṅas: śuṣkiyaḥ, and so on. Thus the i-ending [masculine stems are concluded].

śambhu[ḥ] [declines] like hari. Likewise viṣṇu, vāyu, bhānu, and the rest.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 74

—स्थानिवत्त्वाद्यणि प्राप्त इति । ‘एरनेकाचः—’ इत्यनेन ॥ न चान्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य सखिशब्दस्य पदत्वात् ‘न पदान्त—’ इति निषेधेन अल्लोपो न स्थानिवदिति वाच्यम् । ‘नः क्ये’ इति नियमेन क्यचि नान्तस्यैव पदत्वादत आह—कौ लुप्तमिति । ‘नपुंसके भावे क्तः’ कौ लोप इत्यर्थः । इदं सर्वं कुमारीमिच्छन् कुमारीत्यत्रापि बोध्यम् । कौ लुप्तमित्येतत्काचित्कं, कौ विधिं प्रति न स्थानिवदित्यभ्युपगमात् । अन्यथा वेभिदि ब्राह्मणकुलानीति हलन्तनपुंसके वक्ष्यमाणं न संगच्छेत् । वेभिद्यतेः किपि अल्लोपे यलोपे च कौ लुप्तत्वेनाल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाभावे झलन्तलक्षणनुम्प्रसङ्गात् । कौ विधिं प्रति न स्थानिवदित्यस्योदाहरणं तु लवमाचक्षाणो लौः । अत्र णिचि यष्टिलोपः यश्च कौ णिलोपः तदुभयं ‘छ्वोः शूद्र—’ इति वकारस्य किनिमित्ते ऊठि कर्तव्ये न स्थानिवत् । ‘एत्येधत्यूठ्यु’ इति वृद्धिः ॥ अत्रेदमवधेयम् । ‘न पदान्त—’ इति सूत्रे ‘किलुपुपधात्वचङ्परनिर्हासकुत्वेषूपसंख्यानम्’ इति वार्तिकमस्ति तदेकदेशानुवादोऽयं ‘कौ लुप्तम्—’ इत्यादीति । ‘लुका लुप्ते न स्थानिवत्’ इत्यादीनामप्युदाहरणान्यत्रोच्यन्ते । पञ्चभिः पट्टीभिः कीतः पञ्चपटुः । ‘आर्हात्—’ इति ठक्, तस्य ‘अध्यर्धपूर्व—’ इति लुक्, ‘लुक् तद्धितलुकि’ इति डीषो लुक्, तस्य लुका लुप्तत्वेन स्थानिवत्त्वाभावाद् अत्र यणादेशो न भवति । न च डीषो लुकः परनिमित्तकत्वाभावात् स्थानिवत्त्वं न भवे- दिति शङ्क्यम् । ङीषो लुकं प्रति स्थानिद्वारा तद्धितलुकः परलस्वीकारात् । यद्वा, बुद्धिपरिकल्पितं पौर्वापर्यमभावेऽप्यस्तीति नास्त्यत्रानुपपत्तिः । न च अढे तद्धिते विवक्षिते 'भस्याढे' इति पुंवद्भावादुक्तनिषेधं विनैवेष्टसिद्धिरित्यपि शङ्क्यम् । यत्र भाविभलं तत्रैव पुंवद्भावः, इह तु लुकि भलाभावात्कुतः पुंवद्भाव इति कैयटेनोक्तलात् । तथा पञ्चेन्द्राण्यो देवता अस्य पञ्चेन्द्रः । 'सास्य देवता' इत्यण् । 'द्विगोर्लुगनपत्ये' इति लुक् । ततो ङीषो लुकि तस्य स्थानिवत्त्वाभावात् ङीषा संनियुक्त आनङ् न श्रूयते । पुंवद्भावस्यात्र शङ्कापि नास्ति । इन्द्रे इन्द्रत्वमिन्द्राण्यामिन्द्रल्लीलमिति प्रवृत्तिनिमित्तभेदे भाषितपुंस्कलस्यान-भ्युपगमात् । ये तु 'न पदान्त' इति सूत्रे वर ई इति ईकारप्रश्लेषं कुर्वन्ति तेषामिह लुग्रहणं न कार्यम् । उपधात्वे कर्तव्ये न स्थानिवत् । तेन परिखाशब्दाच्चातुरार्थिके अणि कृते 'वृद्धादकेकान्त' इत्यादिना परिखशब्दात्खोपधलक्षणे छप्रत्यये पारि-खीयः सिध्यति । अन्यथा उपधासंज्ञायाः पूर्वविधित्वेन तस्यां कर्तव्यायामालोपः स्थानिवत्स्यात् । नन्वेवं पटयतीत्यादौ वृद्धिः स्यादिति चेन्न । यत्रोपधासंज्ञामुपजीव्य प्रत्ययो विहितस्तत्रैवायं निषेध इति भाष्ये स्थितलात् । तत्र चङ्परनिर्हासग्रहणमेव ज्ञापकं चङ्परो यो हस्वः स चङ्परनिर्हासस्तत्र न स्थानिवत् । वादितवन्तं प्रयोजितवान् अवीवदद्वीणां परिवादकेन । अत्र प्रथमणिलोपस्य स्थानिवत्त्वादाकारोऽनुपधेति 'णौ चङि' इत्युपधाहस्वो न प्राप्नोति । णिसामान्यग्रहणादेतत्सिद्धमिति चेत्, तर्ह्यन्यदुदाहर्तव्यं वारि आख्यदवीवरत् । न च 'अग्लोपि' इति निषेधः शङ्क्यः, परलाद्बुद्धौ सत्यां टिलोप इत्यभ्युपगमे-नाग्लोपिलाभावात् । अत एव 'मुण्डमिश्र' इति सूत्रे हलिकल्योर्हलकलेत्यदन्तनिपातनं सार्थकम् । कुत्वे न स्थानिवत् । अर्चयतेरर्कः 'कृदाधारार्चिकलिभ्य' इति कः । पाचयतेः पाक्तिः ॥ इह 'चोः कुः' इति कुत्वे णिलोपो न स्थानिवत् ॥ वार्तिकेऽस्मिन् क्विचङ्परनिर्हासोपधानां ग्रहणमावश्यकं, लुक ईकारप्रश्लेषेण गतार्थलात् कुलस्य पूर्वत्रासिद्धीयत्वाच्चेत्यव-धेयम् । 'चजोः' इति कुत्वे चोदाहरणमन्वेषणीयम् ॥—सख इति । 'तेन सहेति' इति वहुव्रीहौ 'वोपसर्जनस्य' इति सभावः ॥—सखीरित्यादि । 'सुप आत्मनः क्यच्' 'क्यचि च' इतीत्यम् ॥—दीर्घस्यापीति । एतदर्थं कृतयणादेश इति भावः ॥ ननु अतिसखेर्भूपतेरिति गुणविषयं व्यावर्तयितुं यणा निर्देश इति चेद्, अस्त्वेवं, तथापि दीर्घं प्रवृत्तिः केन वार्यतां, न हि हस्वे यणा भाव्यं न दीर्घेष्वित्यत्र प्रमाणमस्ति । सौत्रस्य विकृतनिर्देशस्याव्याप्त्यतिव्याप्तुभयवारकत्वे सारवत्त्वलाभेन तथैवौचित्याद्भाष्यारूढत्वाच्च ॥—लूनमिति । 'त्वादिभ्यः' इति निष्ठातस्य नः ॥—क्षाममिति । 'क्षायो मः' इति मः ॥—प्रस्तीममिति । 'प्रस्त्योऽन्यतरस्याम्' इति मः । 'स्त्यः प्रपूर्वस्य' इति संप्रसारणम् ॥—शुष्कीरिति । 'शुषः कः' इति निष्ठातस्य कः ॥—पक्वीरिति । 'पचो वः' इति वः ॥—इयङिति । संयोगपूर्वत्वादिवर्णस्य यण् नेति भावः ॥ इति ईदन्ताः ॥ ॥—हरिवदिति । तद्वत्साध्य इत्यर्थः

translator notes

textual At the vocative-singular slot the source reads हे सखीः. The form required there is the vocative singular of sakhi, he sakhe (the following clause turns to the accusative am precisely because "sakhyur asaṃbuddhau" excludes the vocative); हे सखीः is evidently a digitization corruption and has been rendered as he sakhe.
translator The kvip-derived words (sakhīḥ, sukhīḥ, sutīḥ, lūnīḥ, kṣāmīḥ, prastīmīḥ, and the u/iyaṅ case śuṣkīḥ) take yaṇ/ut, whereas śuṣkīḥ takes iyaṅ; the source lists the forms without spelling out why the two groups differ, and only the transmitted forms are reproduced here.

SK 274 · A 7.1.95तृज्वदतिदेशः

तृज्वत् क्रोष्टुः ॥ २७४ ॥

tṛjvat kroṣṭuḥ

tṛjvat kroṣṭuḥ — [The stem] kroṣṭu is treated like a tṛj-ending [word] [before a non-vocative sarvanāmasthāna].

Rule. Before a sarvanāmasthāna that is not the vocative, the word kroṣṭu behaves like a word ending in the agent affix tṛc — that is, the word kroṣṭṛ is used in its place. A rule that makes one thing behave like another is called an atideśa, an extension; here it is an extension of form.

Example.

kroṣṭu + au → au is a non-vocative sarvanāmasthāna → kroṣṭṛ + au, carried on at SK 277.

Siddhānta-kaumudī

क्रोष्टुशब्दस्तृजन्तेन तुल्यं वर्तते असंबुद्धौ सर्वनामस्थाने परे । क्रोष्टुशब्दस्य स्थाने क्रोष्टृशब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः ॥

The word kroṣṭu behaves like a word ending in tṛj (tṛjanta) when a sarvanāmasthāna that is not a vocative (asaṃbuddhi) follows. The meaning: in place of the word kroṣṭu, the word kroṣṭṛ is to be employed.

Tattvabodhinī

NSP p. 74–75

—तृज्वत्क्रोष्टुः । 'कुश आह्वाने रोदने च' । अस्मात् 'सितनिगमिमसिसच्चविधाञ्कुशिभ्यस्तुन्' इति तनुप्रत्यये क्रोष्टशब्दः, तृचि उ क्रोष्टृशब्दः, द्वावपि शृगालवचनौ, तत्राविशेषेण द्वयोः प्रयोगे प्राप्ते सर्वनामस्थाने स्त्रियां च तृजन्त एव तृतीयादावच्युभयम्, अन्यत्र तुनन्त एवेति नियमार्थं त्रिसूत्री आरभ्यते ॥ क्रोष्टुरिति तुनन्तात्प्रथमा । तृज्वदिति तृतीयान्ताद्वतिः । निमित्त-व्यपदेशतादात्म्यशास्त्रकार्यरूपविषयत्वेनातिदेशस्यानेकविधत्वेऽपि प्राधान्यादिह रूपमेवातिदिश्यते । तच्च न पचादेर्यस्य-कस्यचित् । किंतु कुशेरेव, उपस्थितत्वात्, अर्थंत आन्तर्याच्चेत्यभिप्रेत्य फलितमाह—क्रोष्टुशब्दस्थाने क्रोष्टुशब्द इति । निमित्तातिदेशो यथा । चिकीर्षति । चिकीर्षते । अत्र सन्नन्तस्य ‘पूर्ववत्सनः’ इत्यनेन अित्यातिदेशे कर्तृगामिनि क्रियाफले आत्मनेपदं सिध्यति । ननु कार्यातिदेशेनाप्येतद्गतार्थमिति चेत् । अत्राहुः । निमित्तप्रतिसंधानपूर्वकत्वात्तस्येति निमित्ताति-देशः पृथगुक्त इति ॥ व्यपदेशातिदेशो यथा । ‘आद्यन्तवदेकस्मिन्’ इत्यनेन कर्तृव्यमित्यादौ सावकाशप्रत्ययाद्युदात्तत्वफलक आदित्यव्यपदेश औपगवादावतिदिश्यते ॥ तादात्म्यातिदेशो यथा ‘सुवामच्चित्ते पराङ्गवत्सरे’ इत्यनेन ‘द्रवत्पाणी शुभस्पती’ इत्यत्र शुभस्शब्दस्य पराङ्गवत्त्वे सति षाष्टिकेन ‘आमच्चित्तस्य’ इत्यनेन शकारादुकारस्याद्युदात्तत्वं सिध्यति ॥ शास्त्रातिदेशो यथा । ‘कालेभ्यो भववत्’ इत्यनेन कालवाचिभ्यः ‘तत्र भवः’ इत्यधिकारे यत् शास्त्रं तत् ‘सास्य देवता’ इत्यर्थे अतिदिश्यते । तेन मासिकं प्रावृषेण्यमित्यत्र यथाविहितं ‘कालाद्दन्’ ‘प्रावृष एण्यः’ इति सिध्यति । कार्यातिदेशे तु इह प्रकृतिप्रत्ययादीनां सांकर्यं स्यात् ॥ कार्यातिदेशो यथा ‘गोतो णित्’ गौः गावौ गावः । अत्र णित्कार्यं वृद्धिरतिदिश्यते प्राधान्यात् । केचित्तु निमित्तातिदेशे ‘गोतो णित्’ इत्युदाहरन्ति, तन्मते कार्यातिदेशस्य ‘कर्मवत्कर्मणा—’ ‘स्थानिवदादेशः—’ इत्याद्युदाहर्तव्यम् ॥ रूपातिदेशो यथा । वतण्डी चासौ वृन्दारिका च वातण्ड्यवृन्दारिका । अत्र वतण्डीशब्दे ‘पुंवत्-कर्मधारय—’ इत्यनेन पुंवाचकवातण्ड्यशब्दरूपमतिदिश्यते । इह मनोरमायामतिदेशस्य षड्विधलमुक्तम् ॥ अन्ये तु ‘कार्यरूपनिमित्तार्थशास्त्रतादात्म्यशब्दिताः । व्यपदेशश्च सप्तैतानतिदेशान्प्रचक्षते ॥’ इति सप्तविधलमाहुः । अर्थातिदेशस्योदाहरणं गार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गाः । अत्र ‘स्त्री पुंवच्च’ इत्यनेन गोत्रप्रत्ययान्तस्त्रीवाचकस्य ‘वृद्धो यूना’ इत्येकशेषे सति रुप्यर्थस्य पुमर्थोऽतिदिश्यते तेन स्त्रियामपत्यकृतवहुत्वे ‘यञ्ज्योश्च’ इति लङ्कृ सिध्यात्

Bālamanoramā

तृज्वत् क्रोष्टुः - तयोरविशेषेण सर्वत्र प्रयोगे प्राप्ते विशेषं दर्शयितुमाह — तृज्वत्क्रोष्टुः । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया 'तृच्' इति तृजन्तं गृह्रते ।तेन तुल्य॑मिति तृतीयान्ताद्वतिः ।इतोऽत्सर्वनामस्थाने॑ इत्यतः 'सर्वनामस्थाने' इति 'सख्युरसंबुद्धौ' इत्यतो॒ऽसंबुद्धाविति॑ चानुवर्तते । तदाह — क्रोष्टुस्तृजन्तेनेत्यादिना ।कार्यरूपनिमित्तार्थशास्त्रतादात्म्यशब्दिताः । व्यपदेशश्च सप्तैतानतिदेशान् प्रचक्षते॑ । इति व्यतिदेशाः सप्त, तत्र प्राधान्यादिह तृजन्तरूपमेव अतिदिश्यते, तच्च न 'कर्तृ' 'भर्तृ' इत्यादि तृजन्तं रूपं, किंतु 'क्रोष्टु' इत्येव तृजन्तरूपमतिदिश्यते । क्रुशधातोरुपस्थितत्वात्, अर्थत आन्तर्याच्चेत्यभिप्रेत्य फलितमाह — क्रोष्टुशब्दस्य स्थाने इति । निमित्तादीनामुदाहरणानि तु तत्र तत्र प्रधर्शयिष्यामः । क्रोष्टृ स् इति स्थिते ।

tṛjvat kroṣṭuḥ — Since the two [kroṣṭu and kroṣṭṛ] would [otherwise] be used everywhere without distinction, to show the distinction he states "tṛjvat kroṣṭuḥ." By the paribhāṣā on the mention of an affix (pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā), "tṛj" [in the sūtra] denotes that which ends in the affix tṛc (tṛjanta). "tulyaṃ tena" ["like that"] — the vati [suffix "vat"] [comes] after an instrumental-ending [word, expressing similarity]. From "ito't sarvanāmasthāne" (A 7.1.83) "sarvanāmasthāne," and from "sakhyur asaṃbuddhau" (A 7.1.92) "asaṃbuddhau," are carried forward (anuvṛtti). He states this with "kroṣṭu[ḥ] [is] like a tṛjanta" etc.

"[Substitution of] operation (kārya), form (rūpa), cause (nimitta), meaning (artha), rule (śāstra), identity (tādātmya), and designation (vyapadeśa) — these seven they call the [kinds of] atideśa [extended application]." Thus the atideśas are seven; among them, here, by predominance, it is precisely the tṛjanta-FORM (rūpa) that is extended (atidiśyate). And that [extended form] is not just any tṛjanta form such as "kartṛ" or "bhartṛ," but rather it is precisely the tṛjanta form "kroṣṭṛ" that is extended — because the root kruś is present [in kroṣṭu], and because of the proximity (āntarya) in meaning. Intending this, he states the upshot with "in place of the word kroṣṭu." The examples of [the atideśa of] nimitta and the rest we shall exhibit in their respective places. When "kroṣṭṛ s" [kroṣṭṛ + su] stands [the derivation continuing in the next unit].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 75 १ भाष्यअर्थोगादिति—एवं च उणादिध्वस्य व्युत्पादनमश्नामाणिकामेति भावः । पङ्कजशब्दवद्रष्टाध्यायोव्युत्पन्नत्वेऽपि योगरूढि-स्वीकारे बाधकाभावादिति तत्त्वम् ।

translator notes

translator The seven-fold list is a cited kārikā on the kinds of atideśa; only the rūpa (form) atideśa is at work here — kroṣṭu is made to take the very form kroṣṭṛ before a non-vocative sarvanāmasthāna.

SK 275 · A 7.3.110V

ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः ॥ २७५ ॥

ṛto ṅisarvanāmasthānayoḥ

ṛto ṅisarvanāmasthānayoḥ (7.3.110) — For an aṅga ending in ṛ, guṇa is substituted when ṅi (the locative singular) or a sarvanāmasthāna follows.

Rule. An aṅga ending in ṛ takes guṇa before ṅi and before a sarvanāmasthāna. The guṇa of ṛ is a, and it is followed by r (uraṇ raparaḥ), giving ar.

Example.

kroṣṭṛ + au → guṇa → kroṣṭar + au, carried on at SK 277.

kroṣṭṛ + ṅi → kroṣṭar + i → kroṣṭari (locative singular, SK 280).

Applies when / blocked by. Before su this guṇa is set aside by the next rule.

Siddhānta-kaumudī

ङौ सर्वनामस्थाने च परे ऋदन्ताङ्गस्य गुणः स्यात् । इति प्राप्ते ॥

When ṅi (the locative singular) or a sarvanāmasthāna follows, guṇa is the substitute for an aṅga ending in ṛ (ṛd-anta-aṅga). — [This guṇa] having thus obtained (iti prāpte) [the following rule states its exception].

Tattvabodhinī

NSP p. 75

—ऋतो ङि—। कृत् एतयोरनुकरणे ऋकारान्ते गुणवारणाय तपरकरणमिति बोध्यम् ॥—अस्तृन्—। ‘तुरिष्ठेमेयस्तु’ इतिवत्तृ इत्येव सिद्धे तृन्तृचोर्भेदेनोपादानं ‘क्वचित्सामान्योक्तावपि विशेष एव गृह्यते’ इति ज्ञापनार्थम् । तेन ‘नोपधायाः’ इत्यत्र सामान्योक्तावप्यकृत्तद्धितयोरेव को गृह्यते । न कमात्रम् । तेन यदये वक्ष्यति ‘न कोपधप्रतिषेधे तद्धितबुद्धगम्’ इति तदुपपन्नं भवतीत्येके ॥ अन्ये लाहुः । ‘अपूत्—’ इत्येव वक्तव्ये तृन्तृजिति भेदेनोपादानमर्वणस्तृव्यावृत्तये ॥ यद्यप्यर्थवत्परिभाषया तन्निवृत्तिः सिध्यति, तथापि तस्याः परिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनाय तयोः पृथगुपादानम् ॥ तेन ‘अनिनस्मन्महणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति’ इति सिद्धमिति ॥ व्युत्पत्तिपक्षे तृन्नन्तत्वात्तृ- जन्तलाद्वा सिद्धे नप्त्रादिग्रहणं व्यर्थमित्यत आह—नियमार्थमिति । औणादिकानामन्येषां संज्ञाशब्दानां मा भूदित्येतदर्थमित्यर्थः ॥ धातृशब्दस्त्वौणादिकः संज्ञाशब्दो न भवति इति तत्र दीर्घो भवत्येव । धातारौ । धातारः ॥ अब्युत्पत्तिपक्षे तु नप्त्रादिग्रहणं विध्यर्थमिति पितृभ्रातृप्रश्ठतीनां दीर्धशङ्केव नास्तीति बोध्यम् ॥—तेनेति । पितरौ । पितरः । भ्रातरौ । भ्रातरः । इत्यादौ दीर्घो नेत्यर्थः ॥—क्रोष्टेति । अनङ् । हल्ङ्यादिलोपात्परलादुपधादीर्घः । स च ‘सर्व-नामस्थाने च’ इत्यनेन यद्यपि लभ्यते, तथापि परलात् ‘अमृन्—’ इत्येव न्याय्यः । कृतेऽप्यनङि एकदेशविकृतस्यानन्यत्वेन तृच्लात् । अन्यथा गुणे कृतेऽपि क्रोष्टारावित्यादौ दीर्घो न स्यादिति भावः ॥—चिभाषा तृ—। ‘यस्मिन्विधिस्तदादौ—’ इति तदादिविधिरित्याह—अजादिष्विति

Bālamanoramā

ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः - ऋतो ङि । 'ह्रस्वस्य गुणः' इत्यतो॒गुण॑ इत्यनुवर्तते ।अङ्गस्ये॑त्यधिकृतम् 'ऋत' इत्यनेन विशेष्यते, ततस्तदन्तविधिस्तदाह — ङाविति ।

ṛto ṅisarvanāmasthānayoḥ — ṛto ṅi. From 'hrasvasya guṇaḥ' (7.3.108) the word 'guṇaḥ' is carried forward (anuvṛtti). The governing term 'aṅgasya' (of an aṅga), which is in force as an adhikāra [from 6.4.1], is qualified by this word 'ṛtaḥ' (of [that ending in] ṛ); from that qualification follows the tad-anta-vidhi (the rule is taken to mean an aṅga ending in ṛ). This [Bhaṭṭoji] states with "ṅau…" [i.e. the words beginning "ṅau sarvanāmasthāne ca"].

SK 276 · A 7.1.94V

ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च ॥ २७६ ॥

ṛduśanaspurudaṃso'nehasāṃ ca

ṛduśanaspurudaṃso'nehasāṃ ca — For ṛ-ending [stems] and for uśanas, purudaṃsas, and anehas, the substitute anaṅ occurs [before sarvanāmasthāna su, when not in the vocative].

Rule. For a stem ending in ṛ, and for uśanas, purudaṃsas and anehas, the substitute anaṅ appears before a non-vocative su — the same substitute that sakhi took at SK 248.

Example.

kroṣṭṛ + su → ṛ → an → kroṣṭan + s → the upadhā is lengthened before a non-vocative sarvanāmasthāna (SK 250) → kroṣṭān + s → the s is dropped after a consonant (SK 252) → the final n is dropped (SK 236) → kroṣṭā (nominative singular).

Siddhānta-kaumudī

ऋदन्तानामुशनसादीनां चाऽनङ् स्यादसंबुद्धौ सौ परे ॥

For the ṛ-ending [stems], and for uśanas etc., there is [the substitute] anaṅ, when a non-vocative su follows.

Bālamanoramā

ऋदुशनस्पुरुदंशोऽनेहसां च - ऋदुशनस् । 'सख्युरसंबुद्धौ' इत्यतोऽसंबुद्धाविति 'अनङ सौ' इत्यतोऽनङिति चानुवर्तते,अङ्गस्ये॑त्यधिकृतमृदादिभिर्विशेष्यते । तदाह — ऋदन्तानामिति । उशनसादिष्वपि तदन्तविधिर्बोध्यः । अनङि ङकार इत् । नकारादकार उच्चारणार्थः ।ङिच्चे॑त्यन्तादेशः । क्रोष्टन् स् इति स्थिते ।

ṛduśanaspurudaṃso'nehasāṃ ca — ṛduśanas. From "sakhyur asambuddhau" (A 7.1.92) the word "asambuddhau" (when not in the vocative/sambuddhi) is carried forward (anuvṛtti), and from "anaṅ sau" (A 7.1.93) the word "anaṅ" is carried forward; the governing "aṅgasya" (of the aṅga) is qualified by "ṛd" etc. He states this by "ṛdantānām..." (of those ending in ṛ). Among uśanas etc. too, the operation on that which ends [in them] (tadantavidhi) is to be understood. In "anaṅ", the ṅa-kāra is it (indicatory); the a-kāra after the na-kāra is for the sake of pronunciation. By "ṅicca" (A 1.1.53) it is a substitute for the final [letter] (antādeśa). [Thus] "kroṣṭan + s" stands (kroṣṭṛ → kroṣṭan, the final ṛ replaced by an).

translator notes

textual The pratīka is digitized as ऋदुशनस्पुरुदंशोऽनेहसां च (with दंश), against the sūtra's ऋदुशनस्पुरुदंसो (with दंस, purudaṃsas). The standard reading purudaṃsas is followed; the श for स is treated as an orthographic/digitization variant, not an emendation.

SK 277 · A 6.4.11V

अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् ॥ २७७ ॥

aptṛntṛcsvasṛnaptṛneṣṭṛtvaṣṭṛkṣattṛhotṛpotṛpraśāstṝṇām

aptṛntṛcsvasṛnaptṛneṣṭṛtvaṣṭṛkṣattṛhotṛpotṛpraśāstṝṇām (6.4.11) — For [the stems] ap, tṛn, tṛc, svasṛ, naptṛ, neṣṭṛ, tvaṣṭṛ, kṣattṛ, hotṛ, potṛ, and praśāstṛ, the penultimate [vowel] is lengthened before a sarvanāmasthāna that is not the sambuddhi (vocative singular) — [the terms 'upadhāyāḥ' and 'dīrghaḥ' being carried forward from the preceding rules].

Rule. For ap ("water"), for a stem in the affix tṛn or tṛc, and for svasṛ, naptṛ, neṣṭṛ, tvaṣṭṛ, kṣattṛ, hotṛ, potṛ and praśāstṛ, the upadhā is lengthened before a non-vocative sarvanāmasthāna. After guṇa the upadhā is the a of ar, so ar becomes ār.

Example.

	singular	dual	plural
1 nominative	kroṣṭā	kroṣṭārau	kroṣṭāraḥ
2 accusative	kroṣṭāram	kroṣṭārau	kroṣṭūn

The accusative plural kroṣṭūn is the u-stem again: śas is not a sarvanāmasthāna, so kroṣṭu stays, and u + as merge into long ū (SK 164) with s → n (SK 196).

Applies when / blocked by. Why list naptṛ and the rest, when they end in tṛn or tṛc anyway? Bhaṭṭoji answers that, on the view that these words are derived, the list is a restriction: of Uṇādi-derived words in tṛn/tṛc, only these seven are lengthened. Hence pitṛ ("father") and bhrātṛ ("brother") are not: pitaraḥ, not pitāraḥ. udgātṛ is lengthened, because the Mahābhāṣya uses udgātāraḥ.

Siddhānta-kaumudī

अबादीनामुपधाया दीर्घः स्यादसंबुद्धौ सर्वनामस्थाने परे । नप्त्रादिग्रहणं व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थम् । उणादिनिष्पन्नानां तृन्तृजन्तानां चेद्भवति तर्हि नप्त्रादीनामेव ॥ तेन पितृभ्रातृप्रभृतीनां न । उद्गातृशब्दस्य तु भवत्येव । समर्थ SK 647 सूत्रे उद्गातार इति भाष्यप्रयोगात् । क्रोष्टा । क्रोष्टारौ । क्रोष्टारः । क्रोष्टारम् । क्रोष्टारौ । क्रोष्टून् ॥

For ap and the rest, the penultimate vowel is lengthened before a sarvanāmasthāna that is not the sambuddhi (vocative singular). — On the derivation-view (vyutpatti-pakṣa), the mention of naptṛ etc. is for the sake of restriction (niyama): [namely,] if [the lengthening] applies to [these] stems ending in the uṇādi-derived tṛn and tṛc, then [it applies] only to naptṛ and the rest [of the seven listed]. Hence not to pitṛ, bhrātṛ, and the like; but of the word udgātṛ it does indeed apply — because of the Bhāṣya usage "udgātāraḥ" in the rule "samartha [padavidhiḥ]" (SK 647). [Paradigm of kroṣṭṛ, "jackal":] kroṣṭā, kroṣṭārau, kroṣṭāraḥ [nominative sg/du/pl]; kroṣṭāram, kroṣṭārau, kroṣṭūn [accusative sg/du/pl].

Bālamanoramā

अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतॄ- प्रशास्तॄणाम् - अप्तृन् । 'नोपधायाः' इत्यत 'उपधाया' इत्यनुवर्तते ।सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ॑ इति चकारवर्जमनुवर्तते । तदाह — अबादीनामिति । अत्र अष्टाध्यायां तावत् 'तृन्' इति सूत्रेण, 'ण्वुल्तृचौ' इति सूत्रेण च कर्तरि तृन्तृचौ विहितौ । तथा उणादिषुतृन्तृचौ शंसिक्षादादिभ्यः संज्ञायां चाऽनिटौ॑ 'बहुलमन्यत्रापि' इति सूत्राभ्यां तृन्तृचो विधाय,नप्तृनेष्ट्टत्वष्ट्टहोतृपोतृभ्रातृजामातृमातृपितृदुहितृ॑ इति सूत्रेण नप्त्रादयो निपातिताः । ततश्च संज्ञाशब्दास्तृन्तृजन्ता औणादिका इति स्थितिः । तत्र तृजन्तत्वादेव सिद्धे नप्तार्दिग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — नप्त्रादिग्रहणमिति । नियमशरीरमाह — उणादीति । तेनेति । औणादिकेषु नप्त्रादिसप्तानामेव तृन्तृजन्तानां दीर्घ इति नियमेव तदितरेषां पितृभ्रात्रादीनां न दीर्घ इति भावः । नच प्रशास्तृशब्द औणादिको न भवतीति भ्रमितव्यं, तस्यापि संज्ञाशब्दस्य शंसिक्षदादिगणप्रविष्टत्वेन ओणादिकत्वात् । अत्र मूले 'व्युत्पत्तिपक्षे' इत्युक्त्या अव्युत्पत्तिपक्षे नप्त्रादिसप्तानां तृन्तृजन्तत्वाऽभावादप्राप्तौ नप्त्रादिग्रहणमर्थवत् । तदितरपितृमात्रादिशब्दानां तु औणादिकानामव्युत्पन्नतया तृन्तृजन्तत्वाऽभावादेव न दीर्घ इति सूचितम् । नन्वेवं सति उद्गातृशब्दस्यापि संज्ञाशब्दस्य शंसिक्षदादित्वेन औणादिकत्वात्तस्य च नुप्त्रादिसप्तस्वनन्तर्भावात्कथं दीर्घ इत्यत आह — उद्गातृशब्दस्येति । 'ण्वुल्तृचौ' इति सूत्रस्थ भाष्ये तु 'अप्तृ' इत्येवास्तु, तृन्तृचोग्र्रहणं मास्त्विति प्रपञ्चितम् ।तृ॑न्निति भाष्ये तु तृन्विधौऋच्विक्षु चानुपसर्गस्ये॑ति वक्तव्यम् । होता । पोता । अनुपसर्गस्य किम् । प्रशास्ता । प्रतिहर्ता । औणादिकतृजन्त एवायम् ।नयतेस्तृन् वक्तव्यः षुक्च॑ । नेष्टा ।त्विषेर्देवतायां तृन् वक्तव्यः । अकारश्चोपधाया अनिट्त्वं च॑ । त्वष्टा ।क्षदेश्च युक्ते तृन् वक्तव्यः॑ । क्षत्ता । इत्येवं होतृपोतृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृशब्दास्तृन्नन्ता व्युत्पादिताः । तन्मते तु तेषां पञ्चानामिहग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । नप्तृप्रशास्तृग्रहणमेवोक्तनियमार्थमित्यन्यत्र विस्तरः । क्रोष्टेति । क्रोष्टन् स् #इति स्थिते एकदेशाविकृतस्यानन्यतया तृजन्तत्वाद्दीर्घः । हल्ङ्यादिना सुलोपः । नलोपः । यद्यपिसर्वनामस्थाने चे॑त्येवात्र दीर्घः सिध्यति तथापि परत्वादप्तृन्नित्येव दीर्घो न्याय्यः । क्रोष्टाराविति । क्रोष्टु-औ इति स्थिते तृज्वद्भावः । क्रोष्टु-आ इति स्थिते ।

aptṛntṛcsvasṛnaptṛneṣṭṛtvaṣṭṛkṣattṛhotṛpotṝpraśāstṝṇām — aptṛn. From "nopadhāyāḥ" (A 6.4.7) "upadhāyāḥ" (of the penultimate) is carried forward by anuvṛtti; and from "sarvanāmasthāne cāsambuddhau" (A 6.4.8) [the whole is carried] except for the "ca." This [Bhaṭṭoji] states with "of ap etc."

Now, in the Aṣṭādhyāyī, first, by the rule "tṛn" (A 3.2.135) and the rule "ṇvultṛcau" (A 3.1.133), the affixes tṛn and tṛc are prescribed in the agentive sense (kartari). Likewise in the Uṇādi[-sūtras], by the two rules "tṛntṛcau śaṃsikṣadādibhyaḥ saṃjñāyāṃ cānitau" and "bahulam anyatrāpi," tṛn and tṛc are prescribed; and by the rule "naptṛneṣṭṛtvaṣṭṛhotṛpotṛbhrātṛjāmātṛmātṛpitṛduhitṛ" the words naptṛ etc. are fixed by nipātana. So the situation is that these name-words (saṃjñā-śabda) end in tṛn/tṛc and are uṇādi-derived (auṇādika). There, since [the lengthening] is already established simply by their ending in tṛc, the mention of naptṛ etc. would be purposeless; anticipating this he says "naptrādigrahaṇam" [the mention of naptṛ etc. is for restriction]. He states the body of the restriction with "uṇādi..." "tena" (hence): by the restriction that, among the uṇādi[-derived words], the lengthening applies only to the seven — naptṛ etc. — ending in tṛn/tṛc, for the others (pitṛ, bhrātṛ, and so on) there is no lengthening. This is the idea. Nor should one be misled into thinking that the word praśāstṛ is not uṇādi-derived; for it too, being a name-word included in the śaṃsi-kṣad-ādi group, is uṇādi-derived.

Here, by saying "on the derivation-view (vyutpatti-pakṣe)" in the root text, it is indicated that on the non-derivation view (avyutpatti-pakṣa) — where the seven, naptṛ etc., do not end in tṛn/tṛc — the lengthening not being otherwise obtained, the mention of naptṛ etc. is meaningful [prescribing it directly]; whereas for the other words, pitṛ, mātṛ, etc. — which, though uṇādi, are underived (avyutpanna) — precisely because they do not end in tṛn/tṛc, there is no lengthening.

Objection: this being so, since the word udgātṛ too, being a name-word belonging to the śaṃsi-kṣad-ādi [group], is uṇādi-derived, and since it is not included among the seven (naptṛ etc.), how does lengthening [apply to it]? In response he says "of the word udgātṛ." — In the Bhāṣya on the rule "ṇvultṛcau," however, it is elaborated that [in the present rule] "let there be just 'aptṛ,' and let the mention of tṛn and tṛc not be [made]." And in the Bhāṣya on "tṛn" it is [rather] to be stated (vaktavya): "in the rule for tṛn, ... and of [a root] without a preverb (anupasarga)" — [giving] hotā, potā. Why "without a preverb"? [Counter-examples, with a preverb:] praśāstā, pratihartā — this last being precisely an uṇādi tṛc-ending form. [Further supplementary statements (vaktavya):] "for the root nī, tṛn should be prescribed, and the augment ṣuk" — [giving] neṣṭā; "for the root tviṣ, in the sense of a deity, tṛn should be prescribed, and an a for the penultimate, and non-iṭ status" — [giving] tvaṣṭā; "for the root kṣad, when connected [in the relevant sense], tṛn should be prescribed" — [giving] kṣattā. Thus the words hotṛ, potṛ, neṣṭṛ, tvaṣṭṛ, kṣattṛ are derived as ending in tṛn. On that view, the mention here of those five is for [mere] fullness (prapañca); only the mention of naptṛ and praśāstṛ serves the stated restriction — the details are given elsewhere.

"kroṣṭā": When "kroṣṭan + s" stands [kroṣṭan being the anaṅ-output, the ṛ of kroṣṭṛ replaced by anaṅ per the preceding rule — anaṅ blocking guṇa here], the [penultimate] lengthening [of the present rule] applies — because, by "what is modified in one part is not [thereby] a different thing" (ekadeśa-vikṛtam ananyavat), it counts as ending in tṛc [giving kroṣṭān]. By the halṅyādi rule (halṅyābbhyo dīrghāt..., A 6.1.68) the su (s) is elided; then na-lopa [of the final n, by naḥ (A 8.2.7)] [applies], [yielding kroṣṭā]. — Although the lengthening could also be obtained here by "sarvanāmasthāne cāsambuddhau" [A 6.4.8, the upadhā-dīrgha rule], nonetheless, on grounds of posteriority (paratva), it is more proper that the lengthening be by "aptṛn..." [the present rule] — a competition between two lengthening (dīrgha) rules, not a guṇa operation. "kroṣṭārau": When "kroṣṭu + au" [the nom./acc. dual ending] stands, tṛjvad-bhāva [applies, kroṣṭu being treated as a tṛc-ending stem]; when "kroṣṭṛ + ā" stands, [the derivation continues in the following unit].

translator notes

translator The Aṣṭādhyāyī numbers for 'nopadhāyāḥ' (6.4.7) and 'sarvanāmasthāne cāsambuddhau' (6.4.8) are supplied; the uṇādi-sūtras and the vaktavya (supplementary) statements are left unnumbered, the tradition's uṇādi numbering being unstable.

SK 278 · A 7.1.97तृज्वदतिदेशः

विभाषा तृतीयादिष्वचि ॥ २७८ ॥

vibhāṣā tṛtīyādiṣvaci

vibhāṣā tṛtīyādiṣv aci (7.1.97) — Optionally (vibhāṣā), before the vowel-initial (aci) case-endings from the third (tṛtīyā) onward, [kroṣṭṛ is treated] like a tṛC-final stem (the tṛjvat extension of the preceding rule being carried forward).

Rule. Before the vowel-initial endings from the instrumental onward, kroṣṭu is optionally treated as kroṣṭṛ.

Example.

kroṣṭṛ + ṭā → ṛ → r before the vowel → kroṣṭrā; in the other option, like śambhu: kroṣṭunā (instrumental singular).

kroṣṭṛ + ṅe → kroṣṭre; or kroṣṭave (dative singular).

Siddhānta-kaumudī

अजादिषु तृतीयादिषु क्रोष्टुर्वा तृज्वत् । क्रोष्ट्रा । क्रोष्ट्रे ॥

Before the vowel-initial (ajādi) endings from the third (tṛtīyā) onward, kroṣṭṛ is optionally (vā) [treated] like a tṛC-final stem (tṛjvat). [Examples:] kroṣṭrā (instrumental sg.); kroṣṭre (dative sg.).

Bālamanoramā

विभाषा तृतीयाऽऽदिष्वचि - विभाषा तृतीया ।तृज्वत्क्रोष्टु॑रित्यनुवर्तते ।अची॑ति तृतीयादिविभक्तिविशेषणं, तदादिविधिस्तदाह — अजादिष्विति । क्रोष्ट्रेति । तृज्वद्भावे क्रोष्टृ-आ इति स्थिते ऋकारस्य यण् रेफः । एवं क्रोष्ट्रे इति । तृज्वद्भावाऽभावपक्षे-क्रोष्टुना क्रोष्टवे-शम्भुवत् ।

vibhāṣā tṛtīyādiṣv aci — vibhāṣā tṛtīyā [the opening words]. "tṛjvat kroṣṭuḥ" (that kroṣṭṛ is [treated] like a tṛC-final stem) is carried forward (anuvṛtti) [from the preceding sūtra]. "aci" (before a vowel) qualifies the case-endings (vibhakti) from the third onward, and by the tadādi-vidhi [it denotes those endings that begin with a vowel]. This he states with "ajādiṣu" (before the vowel-initial ones).

On kroṣṭrā: under the tṛC-like treatment (tṛjvad-bhāva), when "kroṣṭṛ-ā" stands, the ṛ [is replaced by] its yaṇ, namely the repha (r) [→ kroṣṭrā]. Likewise kroṣṭre. — On the alternative where the tṛC-like treatment does not obtain (its absence): kroṣṭunā (instrumental), kroṣṭave (dative) — [declined] like śambhu.

SK 279 · A 6.1.111V

ऋत उत् ॥ २७९ ॥

ṛta ut

ṛta ut — In place of ṛ [and the following a of ṅasi/ṅas], the [single substitute] u [occurs].

Rule. After a stem ending in ṛ, when the a of ṅasi or ṅas follows, the single substitute for both vowels is short u, followed by r since it stands for an ṛ.

Example.

kroṣṭṛ + ṅasi → kroṣṭṛ + as → ṛ + a → ur → kroṣṭur + s, finished at SK 280.

pitṛ + ṅas → pituḥ (genitive singular); dhātṛ + ṅasi → dhātuḥ (ablative singular).

Watch out. The t in "ut" restricts the substitute to the short vowel; scholars discuss whether this is needed, and Bhaṭṭoji's commentators cite the epic form savitūḥ with a long vowel.

Siddhānta-kaumudī

ऋदन्तान्ङसिङसोरति परे उकार एकादेशः स्यात् । रपरत्वम् ॥

After an ṛ-ending [aṅga], when the a of ṅasi and ṅas follows, the u-kāra is the single substitute (ekādeśa). [It is] followed by r (raparatva).

Tattvabodhinī

NSP p. 75–76

—ऋत उत् । ऋकाराकारयोरेकादेशे सति हस्व एव उकारः स्यान्न तु दीर्घ इत्येतदर्थकेन तपरकरणेन ‘भाव्यमानोऽण् क्वचित् सवर्णान् गृह्णाति’ इति ज्ञाप्यते, तेन यवलपरे हकारे मस्य विधीयमाना यवला अनुनासिका भवन्ति

Bālamanoramā

ऋत उत् - ङसिङसोस्तृज्वत्त्वे क्रोष्टृ अस् इति स्थिते — ऋत उत् । 'एङः पदान्तादति'ङसि ङसोश्चे॑त्यतः-॒अती॑तिङसिङसो॑रिति चानुवर्तते ।ङसिङसो॑रित्यवयवषष्ठी,-॒अती॑त्यत्रान्वेति ।अङ्गस्ये॑त्यधिकृतम् 'ऋत' #इत्यनेन विशेष्यते, ततस्तदन्तविधिसत्दाह — ऋदन्तादित्यादिना । रपरत्वमिति । ऋकारस्य अकारस्य च स्थाने प्राप्नुवत उकारस्य ऋकारस्थानिकत्वानपायादिति भावः । उदिति तपरकरणं द्विमात्रनिवृत्त्यर्थम् । न चभाव्यमानोऽसवर्णान्न गृह्णाती॑त्येव तन्निवृत्तिः सिध्यतीति वाच्यं, तस्याऽनित्यत्वादिह द्विमात्रप्राप्तौ तन्निवृत्त्यर्थत्वात् । तदनित्यत्वं त्वनेनैव तपरकरणेन ज्ञाप्यते । ततश्चयवलपरे यवला वेति मकारस्याऽनुनासिका एव भवन्ती॑तिच्छ्वो॑रिति सूत्रे कैयटः । यत्तुतपरत्वं ढ्रलोपे इति दीर्घनिवृत्त्यर्थ॑मिति, तन्न । 'उरण्रपरः' इति सूत्रे 'ऊ,-रपरः' इति भाष्यप्रयोग विराधाता । सुपत्रवाहिता बाणा ज्वलिता इव पन्नगाः । नैरृतोरस्यभाव्यन्त सवितू रश्मयो यथा॑ इति रामायणप्रयोगविरोधाच्चेत्यलम् ।

ṛta ut — In ṅasi and ṅas, the tṛjvat-treatment [of the preceding rule] having applied, when "kroṣṭṛ as" stands — [then] "ṛta ut." From "eṅaḥ padāntād ati" (A 6.1.109) "ati" (when a follows), and from "ṅasi-ṅasoś ca" (A 6.1.110) "ṅasi-ṅasoḥ," are carried forward (anuvṛtti). "ṅasi-ṅasoḥ" is a partitive genitive (avayava-ṣaṣṭhī) [of the initial a of ṅasi/ṅas] and construes with "ati" [that a]. The governing "aṅgasya" is qualified by "ṛtaḥ"; hence the tadanta-vidhi [an aṅga ending in ṛ]. He states this with "ṛd-antāt" [ṛ-ending] etc.

"raparatva" — the idea: because the u-kāra — which comes in place of the ṛ-kāra and the a-kāra — does not lose its status of standing in place of the ṛ-kāra (ṛkāra-sthānikatva), [it is followed by r, by "uraṇ raparaḥ" A 1.1.51 → kroṣṭur]. The taparakaraṇa [marking with t] in "ut" is for the sake of excluding the two-mātra [long ū], [so that only the one-mātra short u is the substitute]. Nor should it be said that its exclusion is already secured just by [the maxim] "a phoneme being brought about (bhāvyamāna) does not grasp a non-homogeneous [phoneme]" — for that [maxim] is non-eternal (anitya), and here [the taparakaraṇa] serves precisely to exclude [the long ū] where the two-mātra [ū] would [otherwise] present itself. And the non-eternality of that [maxim] is itself indicated (jñāpita) by this very taparakaraṇa. Accordingly Kaiyaṭa, on the sūtra "chvoḥ [śūḍ anunāsike ca]" (A 6.4.19), [remarks]: "when y, v, l follow, the [substitute] y, v, l [occur] optionally, [and] the m-kāra becomes only anunāsika."

As for the [view] that "the taparakaraṇa is for excluding the long [substitute] in the ḍha-elision" — that is not [correct], because it contradicts the Bhāṣya usage "ū[ḥ] raparaḥ" on the sūtra "uraṇ raparaḥ" (A 1.1.51), and because it contradicts the Rāmāyaṇa usage [containing the form "savitūḥ" — a long ū with raparatva]: "the well-feathered arrows, blazing like serpents ... as the rays of the sun (savitūḥ) ...". Enough [of this].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 76 १ गतीति—सकृहवाचित्यत्र तु क्रियाविशेषणत्वेन कर्मत्वाचण् भवत्येव । २ दृन्करेति—इदं च वार्तिकं ‘वर्षाभ्वश्च’ इत्यत्रा-सुक्तसमुच्चयार्थेन चक्रारेण संग्राह्यमिति केचित् । ३ स्वार्थिक इति—स्वस्याः प्रकृतेरर्थः स्वार्थः । तत्र भवः स्वार्थिकः । अध्यात्मादित्वादृष्ट्वा द्वारादित्वप्रयुक्त ऐजागमस्तु इदं न भवति द्वारादिषु स्वग्रामस्वाध्यायशब्दयोः पाठेन स्वशब्दादेश्वेदेतयोरेवेति नियमार्थकेनाप्राप्तेः ।

translator notes

textual The Rāmāyaṇa half-verse is corrupt in the digital source (नैरृतोरस्यभाव्यन्त सवितू रश्मयो यथा is not construable as transmitted). The grammatically load-bearing point is only the cited word-form savitūḥ (long ū with raparatva); the semantic rendering above is approximate and follows the intelligible fragments. ढ्रलोपे (rendered "the ḍha-elision") is likewise uncertain.

SK 280 · A 8.2.24V

रात्सस्य ॥ २८० ॥

rātsasya

rāt sasya — After a repha (r), [in a word-final conjunct] only the s [undergoes the elision enjoined by 'saṃyogāntasya lopaḥ'] — a restriction (niyama).

Rule. After r, in a pada-final cluster, only the s is dropped, not any other consonant. This restricts saṃyogāntasya lopaḥ (Chapter 5). The r then becomes visarga.

Example.

kroṣṭur + s → of the cluster rs only the s is dropped → kroṣṭur → r → visarga → kroṣṭuḥ (ablative and genitive singular, in the option where kroṣṭu is treated as kroṣṭṛ).

Genitive plural: kroṣṭu + ām → nuṭ after a short vowel → kroṣṭu + nām → lengthening (SK 209) → kroṣṭūnām.

Locative singular: kroṣṭṛ + ṅi → guṇa (SK 275) → kroṣṭari. Genitive and locative dual: kroṣṭṛ + os → ṛ → r → kroṣṭroḥ. In the other option, and before every consonant-initial ending, like śambhu: kroṣṭoḥ, kroṣṭubhyām, kroṣṭuṣu.

Applies when / blocked by. In the genitive plural the kroṣṭṛ treatment, being the later rule, would beat nuṭ and give kroṣṭṝṇām. A vārttika rules that nuṭ takes precedence over num, over the r of aci ra, and over the kroṣṭṛ treatment, by "prior counter-restriction" (pūrva-vipratiṣedha). Hence kroṣṭūnām.

With this the u-stems end. Bhaṭṭoji then gives the long-ū stems. hūhū (a gandharva), an underived word: hūhūḥ, hūhvau, hūhvaḥ; hūhūm, hūhvau, hūhūn, and so on, its ū becoming v before a vowel. aticamū ("who has surpassed an army"), ending in the nadī camū, adds the nadī operations: he aticamu, aticamvai, aticamvāḥ (ablative and genitive), aticamūnām, aticamvām. Then khalapū ("threshing-floor sweeper", the root pū).

Siddhānta-kaumudī

रेफात्संयोगान्तस्य सस्यैव लोपो नान्यस्य । रेफस्य विसर्गः । क्रोष्टुः । आमि परत्वात्तृज्वद्भावे प्राप्ते ।

After a repha (r), [in a word-final conjunct (saṃyogānta)] only the s is elided, not any other [consonant]; and the repha [then] becomes visarga. [Example:] kroṣṭuḥ (jackal, nominative singular). Before ām [genitive plural], since, owing to posteriority (paratva), tṛjvadbhāva (behaving like a tṛ-stem) is obtained —

vārttika

नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेन

(vārttika:) num-aci-ra-tṛjvadbhāvebhyo nuṭ pūrva-vipratiṣedhena — By prior counter-restriction (pūrva-vipratiṣedha), the nuṭ [augment takes precedence] over num, over the repha [enjoined by] "aci ra," and over tṛjvadbhāva.

(वार्तिकम्) ॥ क्रोष्टूनाम् । क्रोष्टरि । क्रोष्ट्रोः । पक्षे हलादौ च शम्भुवत् ॥ इत्युदन्ताः ॥ हूहूः । हूह्वौ । हूह्वः । हूहूम् । हूह्वौ । हूहूनित्यादि । अतिचमूशब्दे तु नदीकार्यं विशेषः । हे अतिचमु । अतिचम्वै । अतिचम्वाः । अतिचम्वाः । अतिचमूनाम् । अतिचम्वाम् । खलपूः ॥

(The foregoing is a vārttika.) [Genitive plural:] kroṣṭūnām. [Locative singular:] kroṣṭari. [Genitive/locative dual:] kroṣṭroḥ. In the [other] option and before consonant-initial [endings], [it declines] like "śambhu." — Thus [end] the u-ending [stems]. [The ū-ending stems:] hūhūḥ, hūhvau, hūhvaḥ, hūhūm, hūhvau, hūhūn, etc. But in the word "aticamū" the special feature is the nadī-operation: he aticamu, aticamvai, aticamvāḥ, aticamvāḥ, aticamūnām, aticamvām. [Then:] khalapūḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 76

—रात्सस्य । ‘संयोगान्तस्य लोपः’ इत्यनेनैव सिद्धे नियमार्थमिदमित्याह—सत्यैवेति ॥—नान्यस्येति । ऊर्कं परिमार्द् इत्यादौ रेफात्संयोगान्तस्य लोपो नेत्यर्थः । रादेव सत्येति विपरीतनियमोऽत्र न भवति । उरःप्रभृतिषु कृतसंयोगान्तलोपस्य पुमानित्यस्य दर्शनात् ॥—परत्वादिति । न च नुद्र नित्य इति वाच्यम् । तृज्वद्भावे कृते संनिपातपरिभाषाया नुटो दुर्लभत्वात् इति भावः ॥—नुमच्चिरेति । वारीणां तिष्ठणां कोष्टूनामिति क्रमेणोदाहरणानि । ननु रेण स्वविषये प्राप्तं सर्वं वाध्यं वाध्यसामान्यचिन्ताश्रयणात् । अतएव गुणदीर्घोत्पादनामपवाद इति वक्ष्यति । तथा चाविशेषानुबन्धनेन वाध्यत इति कथमिह विप्रतिषेधः । उत्सर्गापवादयोस्तदयोगादिति चेत्, अत्राहुः । अतएव तदंशे विप्रतिषेधं दूषयित्वा ‘न तिष्ठचतस्र’ इति शापकानुबन्धिति भाष्यकृतोक्तम् । एवंच नुम्नुज्वद्भावाभ्यामित्येव सुवचमिति ॥ इत्युदन्ताः ॥ ॥—हूहूरिति । गन्धर्वविशेषवाचकमव्युत्पन्नं प्रातिपदिकमिदम् ।—हूहूरिति । ‘दीर्घाज्जसि च’ इति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधे सति ‘इक्’ इति यण् ॥—अतिचमूशब्दे त्विति । ‘प्रथमलिङ्गप्रहणं च’ इत्युक्तेः । तथा चैवमतिच्चवादय इति प्राचोक्तं नादर्तव्यमिति भावः ॥—खलपूरिति । खलं पुनातीति पूजः किप्

Bālamanoramā

रात् सस्य - क्रोष्टुर् स् इति स्थिते-रात्सस्य । 'संयोगान्तस्य लोप' इत्येव सिद्धे नियमार्थमिदमित्याह — सस्यैवेति । तेन ऊर्गित्यादौ न संयोगान्तलोपः । रेफस्य विसर्ग इति ।खरवसानयो॑रिति विसर्ग इत्यर्थः । परत्वादिति । परत्वान्नुटं बाधित्वा तृज्वत्त्वे कृते ततो नुटिनामी॑ति दीर्घे णत्वे कृते क्रोष्टृणामिति स्यादित्यर्थः । नच नुट् नित्य इति वाच्यं, तृज्वत्त्वे कृते संनिपातपरिभाषया नुटो दुर्लभत्वात् ।नुमचिरेति ।अचिरे॑त्यनुकरणम् । 'अचि र' इति विहितो रेफो विवक्षितः । प्रकृतिवदनुकरणं भवतीति त्वनित्यम् । ततश्चअचि-रे॑त्यस्य समासप्रवेशेऽपि न लुक् । क्रोष्टनामिति । तृज्वत्त्वं बाधित्वा नुटि कृतेनामी॑ति दीर्घे रूपम् । क्रोष्टरीति । तृज्वत्त्वे क्रोष्टु-इ इति स्थितेऋतो ङी॑ति गुणे रपरत्वे रूपम् । क्रोष्ट्रोरिति । तृज्वत्त्वे ऋकारस्य यण् रेफः । पक्षे इति । तृतीयादिष्वजादिषु तृज्वत्त्वाऽभावपक्षे इत्यर्थः । ननुतृज्वत्क्रोष्टुः,॒॑स्त्रियां च॑,विभाषा तृतीयादिष्वची॑ति त्रिसूत्री व्यर्था । सृगालवाचिनोःक्रोष्टृक्रोष्टु शब्दयोः स्वतन्त्रयोः सत्त्वादिति चेत्, शृणु-॒सर्वनामस्थाने स्त्रियां च ऋदन्तस्यैव क्रोष्टृशब्दस्य प्रयोगः । तृतीयादिष्वजादिषु तूभयस्य, शसि हलादिषु च उदन्तस्यैवे॑ति नियमार्था त्रिसूत्रीति । इति उदन्ताः । अथ ऊदन्ताः । हूहूरिति । गन्धर्वविशेषवाच्यव्युत्पन्नं प्रातिपदिकमेतत् । हूह्वा हूह्व इत्यादि । दीर्घाज्जसि चे॑ति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधः ।इको यणची॑ति यणि रूपम् । हे हूहूः । हूहूम् हूह्वौ हूहून् हूह्वा । हूह्वे । हूह्वः । हूह्वोः । हूह्वाम् । हूह्वि । अतिचमूशब्दे त्विति । चमूमतिक्रान्तोऽतिचमूः ।अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे॑ इति समासः । स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाऽभावाद्गोस्त्रियो॑रिति ह्रस्वो न भवति । नदीकार्यमिति ।प्रथमलिङ्गग्रहणं चे॑ति वचनादिति भावः । खलपूरिति । खलं पुनातीति क्विप् । खलपू-औ, खलपू-अस् इति स्थितेअचि श्नुधात्वि॑त्युवङि प्राप्ते ।

rāt sasya — When "kroṣṭ-ur-s" stands [the stem treated with the nominative, yielding a final repha followed by the s of su], [the rule] "rāt sasya" [applies]. Since the result is already established by "saṃyogāntasya lopaḥ" [A 8.2.23] alone, this [sūtra] serves the purpose of restriction (niyama); so he says "only of the s" (sasyaiva). By that restriction, in cases like "ūrk" etc. there is no saṃyogānta-lopa [of the final k, since only the s is elided after r]. "the repha becomes visarga": the meaning is [there is] visarga by "kharavasānayor visarjanīyaḥ" [A 8.3.15].

"paratvāt": the meaning is — if, owing to posteriority, tṛjvadbhāva were effected in preference to (bādhitvā) the nuṭ, then, [after applying] the nuṭ, the long vowel by "nāmi" [A 6.4.3], and ṇatva, the form would be "kroṣṭṝṇām." And it should not be said that the nuṭ is nitya [and so would apply first anyway]; because, once tṛjvadbhāva is effected, the nuṭ becomes hard to obtain (durlabha) by the sannipāta-paribhāṣā [that an operation occasioned by a combination should not destroy that which occasioned it].

"num-aci-ra[-tṛjvadbhāvebhyaḥ]": "aci ra" is a citation (anukaraṇa); the repha enjoined by "aci ra" [A 7.2.100, "aci ra ṛtaḥ"] is what is intended. But [the maxim] "a citation behaves like the original (prakṛtivad anukaraṇam)" is non-invariable (anitya); and therefore, even though "aci ra" enters into a compound [in the vārttika], there is no luk [of its case-ending]. "kroṣṭūnām": the form results when, the tṛjvadbhāva being set aside, the nuṭ is applied and then the long vowel by "nāmi" [A 6.4.3]. "kroṣṭari": in [the case of] tṛjvadbhāva, when "kroṣṭṛ-i" [kroṣṭṛ + ṅi, locative singular] stands, the form results by guṇa via "ṛto ṅi [-sarvanāmasthānayoḥ]" [A 7.3.110] with ra-paratva [the guṇa of ṛ being "ar," an a followed by r]. "kroṣṭroḥ": in tṛjvadbhāva, the yaṇ (r) [substitutes] for the ṛ-kāra.

"in the [other] option (pakṣe)": the meaning is "in the option of non-tṛjvadbhāva, before the vowel-initial [endings] from the third [case] onward." Objection: but then the triad of sūtras — "tṛjvat kroṣṭuḥ" [A 7.1.95], "striyāṃ ca" [A 7.1.96], "vibhāṣā tṛtīyādiṣv aci" [A 7.1.97] — would be pointless (vyartha), since there exist two independent words "kroṣṭṛ" and "kroṣṭu," both denoting a jackal (sṛgāla). Response: then listen — in the sarvanāmasthāna and in the feminine only the ṛ-ending word "kroṣṭṛ" is used; but before the vowel-initial [endings] from the third [case] on, either is used; and in the śas and before consonant-initial [endings] only the u-ending word is used. So the triad of sūtras serves the purpose of [this] restriction (niyama). — Thus [end] the u-ending [stems].

Now the ū-ending [stems]. "hūhūḥ": this is an underived (avyutpanna) prātipadika denoting a particular gandharva. "hūhvā," "hūhvaḥ," etc.: by "dīrghāj jasi ca" [A 6.1.105] the pūrva-savarṇa-dīrgha is prohibited; the form results by yaṇ via "iko yaṇ aci" [A 6.1.77]. [Vocative:] he hūhūḥ. [Then:] hūhūm, hūhvau, hūhūn, hūhvā, hūhve, hūhvaḥ, hūhvoḥ, hūhvām, hūhvi. "but in the word aticamū": "one who has surpassed a camū (army)" is "aticamū"; the compound is by "aty-ādayaḥ krāntādy-arthe" [vārttika]. Because it does not end in a feminine affix (strī-pratyaya), the shortening by "gostriyoḥ" [A 1.2.48] does not occur. "the nadī-operation": the idea is that [it applies] because of the vārttika "prathama-liṅga-grahaṇaṃ ca." "khalapūḥ": "one who cleans (punāti) the threshing-floor (khala)" — [there is] kvip. When "khalapū-au" [nominative dual] and "khalapū-as" [nominative plural] stand, uvaṅ being obtained by "aci śnu-dhātu-bhruvāṃ yvor iyaṅ-uvaṅau" [A 6.4.77] — [the derivation continuing into the next unit].

translator notes

textual In b1 the pre-form of the nominative singular kroṣṭuḥ is given compressed as 'kroṣṭur s' (with a final repha immediately followed by the s of the affix). The digital source does not spell out the origin of the repha before the s; the derivation is nonetheless internally coherent as an illustration of the restriction, since rāt sasya elides only the s of the final r+s conjunct, leaving the r to become visarga (kroṣṭuḥ). The transmitted reading is followed as it stands.
textual On hūhū the source sandhi literally reads 'gandharvaviśeṣavācya-vyutpannam' (vyutpanna, 'derived'), but the sense of the passage — a bare gandharva-name prātipadika with no assignable derivation — requires 'avyutpanna' (underived), and the translation follows that reading. Flagged as a divergence from the literal transmitted text.

SK 281 · A 6.4.83V

ओः सुपि ॥ २८१ ॥

oḥ supi

oḥ supi (6.4.83) — For an u-vowel (u/ū) [that ends a dhātu], yaṇ (i.e. v) is substituted before a vowel-initial sup — [the conditions 'polysyllabic (anekāc)' and 'of a dhātu' being carried forward from the preceding rules].

Rule. For the u-vowel of a polysyllabic aṅga ending in a root, when that vowel is not preceded by a cluster belonging to the root, the substitute before a vowel-initial sup is v (yaṇ), not uvaṅ. This is the u-counterpart of SK 272.

Example.

khalapū + au → ū → v → khalapvau (nominative dual); khalapvaḥ (nominative plural). sulū and the like decline alike.

Applies when / blocked by. "Polysyllabic": the one-syllable lū takes uvaṅ — lūḥ, luvau, luvaḥ. "Cluster belonging to the root": in ullū the cluster ll straddles prefix and root, so v applies — ullūḥ, ullvau, ullvaḥ. "Not preceded by a cluster": in kaṭapru the pr is inside the root, so uvaṅ — kaṭapruvau, kaṭapruvaḥ. The vārttika of SK 272 applies here too: parama is neither gati nor kāraka, so paramaluvau. "A sup": the verb form luluvatuḥ keeps uv. And by SK 273, bhū takes no v: svabhūḥ, svabhuvau, svabhuvaḥ; likewise svayambhū.

Siddhānta-kaumudī

धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य उवर्णस्तदन्तो यो धातुस्तदन्तस्याऽनेकाचोऽङ्गस्य यण् स्यादजादौ सुपि ॥

For a polysyllabic (anekāc) aṅga that ends in a dhātu ending in an u-vowel (u/ū) which is not preceded by a conjunct forming part of the dhātu (dhātu-avayava- saṃyoga), yaṇ [i.e. v] is substituted before a vowel-initial (ajādi) sup.

vārttika

गतिकारकेतरपूर्वपदस्य यण्नेष्यते

(vārttika) For [a word] whose prior member is other than a gati or a kāraka, yaṇ is not desired.

(वार्तिकम्) ॥ खलप्वौ । खलप्व इत्यादि । एवं सुल्वादयः । अनेकाचः किम् । लूः लुवौ । लुवः । धात्ववयवेति किम् । उल्लूः । उल्ल्वौ । उल्ल्वः । असंयोगपूर्वस्य किम् । कटप्रुवौ । कटप्रुवः । गतीत्यादि किम् । परमलुवौ । सुपि किम् । लुलुवतुः । स्वभूः । न भूसुधियोः SK 273 । स्वभुवौ । स्वभुवः । एवं स्वयम्भूः ॥

(vārttika) [Examples with yaṇ:] khalapvau, khalapvaḥ, and so on; likewise sulū and the rest. — Why "polysyllabic (anekāc)"? [Counter-example, monosyllabic:] lūḥ / luvau / luvaḥ [where, lū being one syllable, uvaṅ appears instead of yaṇ]. — Why "ending in a dhātu (dhātu-avayava...)"? [Illustration:] ullūḥ / ullvau / ullvaḥ [where the conjunct "ll" is not wholly part of the dhātu, one member coming from the preverb ud, so yaṇ still applies]. — Why "not preceded by a conjunct (asaṃyoga-pūrva)"? [Counter-example:] kaṭapruvau / kaṭapruvaḥ [where the u of pru is preceded by the dhātu-internal conjunct pr, so yaṇ is blocked and uvaṅ appears]. — Why the [vārttika beginning] "gati etc."? [Counter-example:] paramaluvau [prior member parama being neither gati nor kāraka, so no yaṇ]. — Why "before a sup"? [Counter-example:] luluvatuḥ [a verbal ending, not a sup]. — svabhūḥ: by "na bhūsudhiyoḥ" (SK 273) [yaṇ is prohibited for the roots bhū and dhī], giving svabhuvau, svabhuvaḥ [with uvaṅ]. Likewise svayambhūḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 76

—ओः सुपि । ‘इणो यण्’ इत्यतो यण् ‘एरनेकाचः’ इति सूत्रं च सर्वमनुवर्तते इवर्णवर्जम्, ओरित्युकारस्य कार्यिणो निर्देशात् । ‘अचि शुधातु’ इति सूत्राद्धातुः ‘एरनेकाचः’ इत्यत्रेव संवध्यत इत्याशयेन व्याचष्टे—धात्ववयवसंयोगेत्यादि

Bālamanoramā

ओः सुपि - ओः सुपि । 'एरनेकाचः' इति सूत्रं, एरितिवर्जमनुवर्तते । 'अचि श्नुधातु' इत्यतोऽचीत्यनुवृत्तं । तेन सुपीति विशेष्यते । तदादिविधिः । 'इणो य' णित्यतो यणित्यनुवर्तते । तदाह — धात्ववयवेत्यादिना । गतिकारकेति । इदमपि वार्तिकमत्रानुवर्तते इति भावः । खलप्वौ खलप्व इति । कारकपूर्वकत्वादिह यणिति भावः । हे खलपूः । खलप्वम् खलप्वौ खलप्वः । खलप्वा । खलप्वे । खलप्वः । खलप्वः खलप्वोः । खलप्वि । इह अजादौ 'एरनेकाचः' इतिओः सुपी॑ति यण् च सर्वत्र पूर्वरूपसवर्णदीर्घापवादाः । एवं सुल्वादय इति । सुष्ठु लुनातीति सुलूः । गतिपूर्वकत्वादिहापि यण् । आदिना केदारलूरित्यादिसङ्ग्रहः । कटप्ररिति ।प्रुगतौ॑ ।क्विब्वची॑त्यादिना क्विप्, उकारस्य दीर्घश्च । परमलुवाविति । परमश्चासौ लूश्चेति विग्रहः । गतिकारकेतरपूर्वकत्वान्न यण् । लुलुवतुरिति । अतुसि लुलू इत्यस्याऽनेकाच्त्वेऽपि सुप्परकत्वाऽभावान्न यणिति भावः । स्वभूरिति । स्वस्माद्भवतीति क्विप् । कारकपूर्वकत्वाद्यणि प्राप्ते आह-न भूसुधियोरिति । वर्षासु भवति वर्षाभूः । वर्षर्तावुत्पन्न इत्यर्थः । वर्षशब्दो नित्यस्त्रीलिङ्गबहुवचनान्तः ।अप्सुमनःसमासिकतावर्षाणां बहुत्वं चे॑ति लिङ्गानुशासने स्त्र्यधिकारे सूत्रकृतोक्तेः ।वर्षाभूर्ददुरे पुमान् इति यादवः ।न भूसुधियो॑रिति निषेधे प्राप्ते- ।

oḥ supi — oḥ supi. From the rule "er anekācaḥ" (A 6.4.82) [the terms are carried forward] except for "eḥ" [i.e. "anekācaḥ" and "dhātoḥ" continue, but not "eḥ"]. From "aci śnudhātubhruvāṃ yvor iyaṅuvaṅau" (A 6.4.77) the word "aci" (before a vowel) is carried forward; by that, "supi" is qualified [→ before a vowel-initial sup]. It is a tadādi-vidhi [→ before a sup beginning with a vowel]. From "iṇo yaṇ" (A 6.4.81) "yaṇ" is carried forward. This [Bhaṭṭoji] states with "dhātu-avayava..." etc. "gatikāra...": this vārttika too is carried over here.

"khalapvau, khalapvaḥ": since [the prior member khala] is a kāraka, yaṇ [applies] here. [Paradigm of khalapū before the vowel-initial endings:] he khalapūḥ [vocative singular]; khalapvam, khalapvau, khalapvaḥ [accusative sg/du/pl]; khalapvā [instrumental sg]; khalapve [dative sg]; khalapvaḥ [ablative sg]; khalapvaḥ, khalapvoḥ [genitive sg/du]; khalapvi [locative sg]. Here, in the vowel-initial [endings], both [the uvaṅ of] "er anekācaḥ" and the yaṇ of "oḥ supi" are everywhere exceptions (apavāda) to [the otherwise expected] pūrvarūpa and savarṇa-dīrgha.

"Likewise sulū etc.": sulū = "one who cuts well (suṣṭhu lunāti)"; since the prior member (su) is a gati, here too yaṇ [applies]. "etc." takes in kedāralū and the like [kedāra "field" being a kāraka]. "kaṭapru": from the root pru (pru gatau, "to move"), with the affix kvip by "kvip..." etc., and lengthening of the u. — Since the u of pru is preceded by the dhātu-internal conjunct pr, yaṇ is blocked here. "paramaluvau": analysed as "parama and lū (the supreme cutter)"; since the prior member is other than a gati or a kāraka, no yaṇ [uvaṅ appearing instead]. "luluvatuḥ": before the ending -atus [perfect third dual], although "lulū" is polysyllabic, since it is not followed by a sup there is no yaṇ.

"svabhūḥ": "that which arises from itself (svasmād bhavati)"; [with the affix] kvip. Since the prior member (sva) is a kāraka, yaṇ being obtained, he says "na bhūsudhiyoḥ" [prohibiting it]. — [Aside on varṣābhū:] varṣābhū = "that which comes to be in the rains (varṣāsu bhavati)," i.e. produced in the rainy season. The word varṣā is always feminine and ends in the plural, per the author's statement in the Liṅgānuśāsana, in the feminine section: "ap, sumanas, ... and varṣā [take] plurality." "varṣābhū is masculine in [the sense of] a frog," says Yādava [in his lexicon]. — The prohibition "na bhūsudhiyoḥ" being obtained, [the derivation continues in the next unit].

translator notes

textual The block ends mid-sentence ('na bhūsudhiyoriti niṣedhe prāpte —'); the derivation continues in the following unit. Minor OCR distortions elsewhere in the block (e.g. 'kvibvacī tyādinā') are read to their evident intended forms.

SK 282 · A 6.4.84V

वर्षाभ्वश्च ॥ २८२ ॥

varṣābhvaśca

varṣābhvaś ca — 6.4.84 — And [the final ū] of varṣābhū becomes yaṇ (v) [before a vowel-initial sup].

Rule. The ū of varṣābhū ("frog", literally "born in the rains") becomes v before a vowel-initial sup, although bhū was excluded by SK 273.

Example.

varṣābhū + au → varṣābhvau (nominative and accusative dual); varṣābhvaḥ (nominative plural).

Applies when / blocked by. A vārttika extends the v to bhū after dṛn, kara and punar: dṛnbhvau, dṛnbhvaḥ (like khalapū); karabhvau, karabhvaḥ — or, in the reading kāra, kārabhvau, kārabhvaḥ; punarbhvau. dṛmbhū (an Uṇādi word, Uṇādi-sūtra 93) is not bhū: dṛmbhvau, dṛmbhvaḥ; dṛmbhūm, dṛmbhvau, dṛmbhūn, the rest like hūhū. dṛgbhū and kārābhū decline like svayambhū. With this the ū-stems end.

Bhaṭṭoji now returns to the ṛ-stems proper. dhātṛ ("creator", in tṛc):

	singular	dual	plural
1 nominative	dhātā	dhātārau	dhātāraḥ
vocative	he dhātaḥ
6 genitive			dhātṝṇām

The vocative he dhātaḥ has guṇa (SK 275) and the r as visarga. The genitive plural needs a vārttika: n becomes ṇ after an ṛ-vowel as well as after r — hence dhātṝṇām, with the lengthening of SK 209. naptṛ and the rest of the seven follow dhātṛ: udgātārau. pitṛ has no lengthening (SK 277): pitā, pitarau, pitaraḥ; pitaram, pitarau; the rest like dhātṛ. So too jāmātṛ, bhrātṛ. nṛ ("man"): nā, narau, naraḥ; he naḥ.

Siddhānta-kaumudī

अस्योवर्णस्य यण् स्यादचि सुपि । वर्षाभ्वौ । वर्षाभ्वः । दृम्भतीति दृम्भूः । अन्दूदृम्भूजम्बूकफेलूकर्कन्धूदिधिषू SK 93रित्युणादिसूत्रेण व्युत्पादितः । दृम्भ्वौ । दृम्भ्वः । दृम्भूम् । दृम्भ्वौ । दृम्भून् । शेषं हूहूवत् । दृन्निति नान्ते हिंसार्थेऽव्यये भुवः क्विप् । दृन्भूः ।

The ū-varṇa of this [word varṣābhū] becomes yaṇ (i.e. v) before a vowel-initial (aci) sup. [Thus:] varṣābhvau [nom./acc. du.], varṣābhvaḥ [nom. pl.].

"dṛmbhati" [he strings/composes] → dṛmbhū. It is derived by the Uṇādi-sūtra "andū-dṛmbhū-jambū-kaphelū-karkandhū-didhiṣū…" (SK 93). [Declined:] dṛmbhvau, dṛmbhvaḥ [nom. du./pl.]; dṛmbhūm [acc. sg.]; dṛmbhvau [acc. du.]; dṛmbhūn [acc. pl.]; the rest [of the paradigm] like hūhū.

"dṛn" — [when] the indeclinable ending in n, in the sense of injury (hiṃsā), [is the upapada], [there is] the affix kvip after [the root] bhū: dṛnbhū.

vārttika

दृन्करपुनः पूर्वस्य भुवो यण्वक्तव्यः

(vārttika) dṛn-kara-punaḥ pūrvasya bhuvo yaṇ vaktavyaḥ — It should be stated that the yaṇ [substitution] applies to [the ū of] bhū preceded by dṛn, kara, [or] punaḥ.

(वार्तिकम्) ॥ दृन्भ्वौ । दृन्भ्व इत्यादि खलपूवत् । करभ्वौ । करभ्वः । दीर्घपाठे तु कर एव कारः । स्वार्थिकः प्रज्ञाद्यण् । कारभ्वौ । कारभ्वः । पुनर्भूर्यौगिकः पुंसि । पुनर्भ्वावित्यादि । दृग्भूकाराभूशब्दौ स्वयम्भूवत् ॥ इत्यूदन्ताः ॥ धाता । हे धातः । धातारौ । धातारः ।

(vārttika, glossed:) dṛnbhvau, dṛnbhvaḥ, etc., like khalapū. karabhvau, karabhvaḥ. But in the long reading (dīrgha-pāṭha) [of the vārttika], "kāra" [is read] instead of "kara": the svārthika (self-referential) aṇ from the prajñā class [is added], so kārabhvau, kārabhvaḥ. "punarbhū" is used etymologically (yaugika) in the masculine: punarbhvau, etc. The words dṛgbhū and kārābhū [are declined] like svayambhū. — Thus [end] the words ending in ū.

dhātā [nom. sg.]; he dhātaḥ [voc. sg.]; dhātārau [nom. du.]; dhātāraḥ [nom. pl.].

vārttika

ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्

(vārttika) ṛvarṇān nasya ṇatvaṃ vācyam — It should be stated that there is retroflexion (ṇatva) of n after an ṛ-varṇa.

(वार्तिकम्) ॥ धातॄणामित्यादि । एवं नप्त्रादयः । उद्गातारौ । पिता व्युत्पत्तिपक्षे नप्त्रादिग्रहणस्य नियमार्थत्वान्नदीर्घः । पितरौ । पितरः । पितरम् । पितरौ । शेषं धातृवत् । एवं जामातृभ्रात्रादयः ॥ ना । नरौ । नरः । हे नः ॥

(vārttika, glossed:) dhātṝṇām [gen. pl.], etc. Similarly naptṛ and the rest. udgātārau [nom. du. of udgātṛ]. "pitā": on the derivational view (vyutpatti-pakṣa), since the mention of the naptṛ-class serves a restriction (niyama), there is no dīrgha [in the acc. pl. etc.]. pitarau [nom. du.], pitaraḥ [nom. pl.], pitaram [acc. sg.], pitarau [acc. du.]; the rest like dhātṛ. Similarly jāmātṛ, bhrātṛ, and the rest. nā [nom. sg. of nṛ], narau [nom. du.], naraḥ [nom. pl.], he naḥ [voc. sg.].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 76–77

—वर्षाभ्वौ वर्षाभ्व इति । अत्र ‘इको यणचि’ इति यणं वाधित्वा ‘प्रथमयोः’ इति पूर्वसवर्णदीर्घः प्राप्तः, तस्य ‘दीर्घाज्जसि च’ इति निषेधे पुनरपि यणादेशप्रसक्तौ ‘अचि शुधातुभ्रुवाम्’ इत्युवङ्, तं च वाधित्वा ‘ओः सुपि’ इति यण्, तस्य ‘न भूसुधियोः’ इति निषेधे पुनरुवङ्गदेशस्य प्रसक्तौ ‘वर्षाभ्वश्च’ इति यणिति वोध्यम् ॥ एवमन्यत्राप्युत्सर्गापवादविधय ऊह्याः ॥ ‘भेके मण्डूकवर्षाभूशाल्लर्भवदर्दुराः’ इत्यमरः । ‘भेक्यां पुनर्नवायां स्त्री वर्षाभूर्दर्दुरे पुमान्’ इति यादवः ॥—दम्भतीति । ‘दम्भी ग्रन्थे’ तुदादिः । दम्भूर्ग्रन्थकर्ता । कथक इत्यन्ये ॥—व्युत्पादित इति । उप्रत्ययो नुमागमश्चात्र निपात्यत इत्यर्थः । दशपादीवृत्तौ तु ‘दर्भणं दम्भूः नुमागमोऽनुस्वारश्च निपात्यते’ इत्युक्तम् । अयमूकारो न धातोरिति उवङ्गोऽप्रसङ्गात् ‘इको यणचि’ इति यण्, स च ‘अमि पूर्वः’ इत्यनेन वाध्यत इत्याशयेनाह—दम्भूमिति । शसि ‘दीर्घाज्जसि च’ इति निषेधाप्रवृत्त्या पूर्वसवर्णदीर्घेणापि वाध्यत इत्याह—दम्भूनिति ।—दम्भितीति । इदं च श्रीपतिमतम्, माधवेन तु ‘अन्दूदम्भू’ इत्यादिसूत्रेण दृढशब्दे उपपदे भुवः कूप्रत्ययः उपपदस्य दृन्नादेशश्च निपात्यत इत्युक्तम् ॥—दम्भूरिति । तरुसर्पजातिभेद इत्येके । कपिरित्यन्ये ॥—वक्तव्य इति । ‘वर्षाभ्वश्च’ इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वादिति भावः । एवंच ‘ओः सुपि’ इति प्राप्तस्य यणो ‘न भूसुधियोः’ इति निषेधे ‘वर्षादन्करपुनःपूर्वस्य भुवः’ इत्येतद्विध्यर्थमिति स्थितम् ॥ अत्र नव्याः । ‘वर्षादन्कर’ इत्यस्य नियमार्थतां स्वीकृत्य ‘न भूसुधियोः’ इत्यत्र भूमहणं त्यक्तुं शक्यमिति तन्न । दन्करपुनःपूर्वस्य चेद्भवेदिति विपरीतनियमापत्तेः । तथाच पुनभ्वौ वर्षाभ्वौ इत्यादिसिद्धावपि वर्षाल्वौ पुनर्ल्वौ इत्यादि न सिद्धेदिति ॥—दीर्घपाठ इति । ‘दन्कार’ इति पाठे इत्यर्थः । एवंच ह्रस्वपाठे कारपूर्वस्योवडेव, दीर्घपाठे तु करपूर्वस्योवडिति विवेकः ॥ ‘पुनर्भूर्दिधिषूरुडा द्विः’ इत्यमरोक्तेः पुनर्भूशब्दो नित्यब्रीलिङ्गः । तथाच ब्रीलिङ्गप्रकरण एव वक्तुमुचितो न त्वत्रेत्याशङ्कायामाह—यौगिकः पुंसीति । पुनर्भवतीति पुनर्भूरिति क्रियाशब्दः पुंलिङ्गेऽप्यस्तीत्यर्थः ॥ —स्वयंभूवदिति । प्राचा तु दृश्यकाराभूशब्दौ वर्षाभूवदुदाहतौ तदुपेक्ष्यमिति भावः ॥ इत्यूदन्ताः ॥ ॥—धातेति । दधातीति धाता अब्जयोनिः । डुधात्स्तृच् तृन् वा अनङ् दीर्घसुलोपनलोपाः ॥—व्युत्पत्तिपक्ष इति । अब्युत्पत्तिपक्षे दीर्घशङ्कैव नास्ति, अवादिष्वपठनादिति भावः ॥—नेति । ‘नयतेर्डिंच्च’ इति ऋप्रत्ययान्तो नृशब्दः । अनडादि प्राग्वत्

Bālamanoramā

वर्षाभ्वश्च - वर्षाभ्वश्च ।ओः सुपी॑त्यनुवर्तते ।अचि श्नुधात्वि॑त्यतोऽचीति च, 'इणो य' णित्यतो यणिति चानुवर्तते । तदाह — अस्येति । वर्षाभूशब्दस्येत्यर्थः । दृभतीति ।दृभी ग्रन्थे॑ । तुदादिः । शविकरणस्यसार्वधातुकमपि॑दिति ङित्त्वान्न गुणः । निपातित इति । कूप्रत्ययो नुम्चेह निपात्यते इत्यर्थः ।नश्चापदान्तस्ये॑त्यनुस्वारः,अनुस्वारस्य ययी॑ति तस्य परसवर्णो मकारः । अत्र च ऊकारो न धात्ववयवः । अत उवङ्,ओः सुपी॑ति यण्च न । किंतुइको यणची॑त्येव यण् । स च 'अमि पूर्वः' इत्यनेन बाध्यत इत्याशयेनाह — दृम्भूमिति । शसिदीर्घाज्जसि चे॑ति निषेधाऽप्रवृत्त्या पूर्वसवर्णदीर्घेणइको यणची॑ति यण् बाध्यत इत्यभिप्रेत्याह — दृम्भूनिति । दृम्भ्वा । दृम्भवे । दृम्भ्वः । दृम्भ्वः दृम्भ्वोः । दृम्भ्वाम् । इह तुदृन्कारे॑ति यण्न भवति, भूशब्दस्यार्थवत एव तत्र ग्रहणात् । इह च भूशब्दस्याऽनर्थकत्वात् ।दृ न्निति नान्तमव्ययं हिंसायां वर्तते । तस्मिन्नुपपदे भूधातोः क्विबित्यर्थः । दृन्-हिंसां, भवते=प्राप्नोतीति विग्रहः । दृन्भूरिति । तरुविशेषः । सर्पविशेष इत्यन्ये । स्वाभाविक एवात्र नकारः । तस्य पदान्तत्वा॑न्नश्चापदान्तस्ये॑ति नानुस्वारः । अत एव न परसवर्णः । ॒न भूसुधियो॑रिति निषेधे प्राप्ते — दृन्करपुनः । दृन्भ्वमिति । यणा पूर्वरूपं बाध्यत इति भावः । दृन्भ्व इति । शसि यणा पूर्वसवर्णदीर्घो बाध्यत इति भावः । करात् करे वा भवतीति करभूः, दृन्भूवदित्यभिप्रेत्याह — करभ्वं करभ्व इति ।दृन्करे॑त्युदाहृतवार्तिके दीर्घमध्यकारशब्दपाठ इति मतान्तरं । तत्राह — दीर्घेति । स्वार्थिक इति । स्वस्याः प्रकृतेरर्थः स्वार्थः, तत्र भवः स्वार्थिकः । अध्यात्मादित्वाठ्ठञ् । प्रज्ञाद्यणिति ।प्रज्ञादिभ्योऽणि॑ति प्रज्ञादिभ्यः स्वार्थेऽण्विधानादिति भावः । दीर्घपाठे करपूर्वस्य उवडेव । ह्रस्वपाठे करपूर्वस्य यणेवेति विवेकः । पुनर्भवतीति पुनर्भूः । ननुपुनर्भूर्दिधिषूरूढा॑ इति कोशात्पुनर्भूशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वात्स्त्रीलिङ्गाधिकार एव तन्निरूपणं युक्तमित्यत आह — पुनर्भूर्योगिकः पुंसीति । पुनर्भवतीति क्रियानिमित्तस्य पुनर्भूशब्दस्य पुंलिङ्गत्वमप्यस्तीत्यर्थः । दृग्भू इति । दृशो भवतीति दृग्भूः । कारायां भवतीति काराभूः । कारा=बन्धनालयः । स्वयंभूवदिति । तत्रन भूसुधियो॑रिति यणः प्रतिषेधात्, प्रतिप्रसवाऽभावाच्चेति भावः । इत्यूदन्ताः । अथ ऋदन्ताः । धातेति ।डुधाञ् धारणपोषणयोः॑ तत्र तृन् तज्वा स्यात् । क्रोष्टुशब्दवदनङ्दीर्घ सुलोपनलोपाः । हे धातरिति ।ऋदुशनसि॑त्यत्रासंबुद्धावित्यनुवृत्तेर्नानङ् ।ऋतो ङी॑ति गुणोऽकारः, रपरत्वं, हल्ङ्यादिलोपः, विसर्गः । 'अप्तृन्' इति दीर्घस्तु न, असंबुद्धावित्यनुवृत्तेः । धाताराविति । ङिसर्वनामस्थानयोःऋतो ङी॑ति गुणोऽकारः । रपरत्वम्, 'अप्तृन्' इति दीर्घश्च । धातारः । धातारम् । धातारौ । शसि पूर्वसवर्णदीर्घ ॠकारः, नत्वम् । धातृन् । टा-यण् । धात्रा । ङे-यण् । धात्रे । ङसिङसोः-ऋत उत्, रपरत्वम्, सलोपः, विसर्गः-धातुः । धातुः । धात्रोः धात्रोः । आमि 'ह्रस्वनद्यापः' इति नुट् ।नामी॑ति दीर्घः । नकारस्य रेफषकाराभ्यां परत्वाऽभावादप्राप्ते णत्वे । ऋवर्णान्नस्य । ऋवर्णात्परस्येत्यर्थः । इदं तु वार्तिकं णत्वविधायकसूत्राणां सर्वेषां शेषभूतम् । ङौऋतो ङी॑ति गुणोऽकारः, रपरत्वम् । धातरि । धातृषु । नच दातृशब्दस्य हिरण्यगर्भसंज्ञाशब्दादौणादिकशंसिक्षदादितृन्तृजन्तत्वादिह कथमप्तृन्निति दीर्घः,औणादिकतृन्तृजन्तेषु नप्त्रादिसप्तानामेव दीर्घ इति नियमादिति वाच्य, धाञ्धातोः शंसिक्षदादित्वकल्पनायां प्रमाणाऽभावेन धातृशब्दस्यौणादिकत्वाऽभावादिति भावः । एवं नप्त्रादय इति । नप्तृनेष्टुत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तृशब्दा धातृशब्दवदित्यर्थः । उद्गातृशब्दस्य औणादिकतृन्तृजन्तस्य नप्त्रादिष्वनन्तर्भावेऽपि समर्थसूत्रे उद्गातार इति भाष्यप्रयोगादेव दीर्घ इत्युक्तंप्राक् । तदेतत्समारयति-उद्गाताराविति । पितेति । धातृवदनङादि । सर्वनामस्थाने तुऋतो ङी॑ति गुणोऽकारः, रपरत्वम् । 'अप्तृन्' इति दीर्घस्तु नेत्याह — व्युत्पत्तीति । पातीति पिता । तृच्प्रत्ययः, इट् आकारलोपश्चेति व्युत्पत्तिर्बोध्या । अव्युत्पत्तिपक्षे तु अप्तृन्तृजादिष्वनन्तर्भावाद्दीर्घशङ्कैव नास्तीति भावः । पितरौ पितरः । पितरम् पितरौ पितृनित्यादि धातृवत् । एवं जामातृभ्रात्रादय इति । उणादिषुनप्तृनेष्टृत्वष्टृहोतृपोतृभ्रातृजामातृमातृपितृदुहितृ॑ इति सूत्रे पितृजामातृभ्रातृशब्दाः व्युत्पादिताः । तत्र पितृशब्दस्य व्युत्पत्तिरुक्ता । भ्राजेस्तृनि तृचि वा जलोपः । भ्राता । जायां मातीति जामाता । तृन्प्रत्ययः । तृज्वा यालोपश्च । अनयोरप्यौणादिकयोर्नप्त्रादिष्वनन्तर्भावान्न दीर्घ इत्यर्थः । आदिना मन्तृ हन्तृ इत्यनयोग्र्रहणं, तयोरुणादिषुतृन्तृचौ शंसिक्षदादिभ्यः॑ इति प्रकरणे बहुलमन्यत्रापि इत्यत्र उदाहृतत्वात् । नेति । नृशब्दो मनुष्यवाची । तस्मात्सुः ।ऋदुशन॑सित्यनङ् ।अप्तृ॑न्निति सूत्रेऽनन्तर्भावा॒त्सर्वनामस्थाने चे॑ति नान्तत्वप्रयुक्तो दीर्घः । हल्ङ्यादिलोपः । नलोपः ना इति रूपम् । नरा नर इति ।ऋतो ङी॑ति गुणो रपरः । अप्तृन्नाद्यनन्तर्भावान्नान्तत्वाऽभावाच्च न दीर्घः । हे न इति ।ऋतो ङी॑ति गुणो रपरः । हल्ङ्यादिलोपो विसर्गश्च । नरम् । नरौ । शसि पूर्वसवर्णदीर्घो ॠकारः, नत्वम्, नृन् । टादावचि यणि रेफः । न्रा । न्रे । ङसिङसोः ऋत् उत्, रपरः, सलोपः, विसर्गश्च । नुः । नुः । न्रोः । आमि नुट्,नामी॑ति नित्यं दीर्घे प्राप्ते- ।

varṣābhvaś ca — From "oḥ supi" the [phrase] "oḥ supi" is carried forward (anuvṛtti); from "aci śnu-dhātu[-bhruvāṃ yvor iyaṅ-uvaṅau]" the word "aci" is carried forward; and from "iṇo yaṇ" the word "yaṇ" is carried forward. This he states with "asya…" — meaning: of the word varṣābhū.

"dṛbhati" — [from the root] "dṛbhī [in the sense of] stringing/composing (grantha)"; it is of the tudādi class. Since the class-marker śa is treated as ṅit by "sārvadhātukam apit," there is no guṇa [of the root vowel]. "nipātitaḥ" (irregularly formed) — meaning: here the affix kū and the augment nuṃ are irregularly enjoined (nipātyate). The anusvāra [of the nuṃ] is by "naś cāpadāntasya [jhali]"; and by "anusvārasya yayi [para-savarṇaḥ]," its homogeneous-with-the-following (para-savarṇa) substitute is m-kāra [giving dṛmbhū]. And here the ū-kāra is not a part of the root (dhātu-avayava) [coming, rather, from the affix kū]. Therefore [there is] neither uvaṅ nor the yaṇ by "oḥ supi"; rather, the yaṇ is [only] by "iko yaṇ aci." And that [yaṇ] is set aside by "ami pūrvaḥ"; with this intent he says "dṛmbhūm" [acc. sg., with pūrva-rūpa]. In the śas (acc. pl.), since the prohibition "dīrghāj jasi ca" does not operate, the yaṇ of "iko yaṇ aci" is set aside by the pūrva-savarṇa-dīrgha; intending this, he says "dṛmbhūn." [Further:] dṛmbhvā [inst. sg.], dṛmbhve [dat. sg.], dṛmbhvaḥ [abl./gen. sg.], dṛmbhvoḥ [gen./loc. du.].

But here [in the dṛn/kara/punaḥ words] the yaṇ by "dṛn-kara[-punaḥ]" does not apply, because there only the meaningful (arthavat) word "bhū" is taken, whereas here [in dṛmbhū] the word "bhū" is meaningless (anarthaka). "dṛn" — the indeclinable ending in n is used in the sense of injury (hiṃsā); meaning: with that as the upapada, [there is] kvip after the root bhū. The analysis: "dṛn" = injury, "bhavate" = obtains [→ dṛnbhū]. "dṛnbhū" — a particular tree; a particular snake, according to others. Here the na-kāra is inherent (svābhāvika); since it is word-final (padānta), there is no anusvāra by "naś cāpadāntasya," and for this very reason no para-savarṇa [m] either.

When the prohibition by "na bhū-su-dhiyoḥ" [otherwise] obtains, [the vārttika] "dṛn-kara-punaḥ…" [enjoins the yaṇ]. "dṛnbhvam" [acc. sg.] — the purport: the pūrva-rūpa [that "ami pūrvaḥ" would give] is set aside by the yaṇ. "dṛnbhvaḥ" — the purport: in the śas [acc. pl.], the pūrva-savarṇa-dīrgha is set aside by the yaṇ. "karabhū" = one who is/becomes from kara, or in kara; intending it to be like dṛnbhū, he says "karabhvam, karabhvaḥ." That in the cited vārttika "dṛn-kara…" the word is read as "kāra," with a long medial vowel, is another opinion (matāntara); on that he says "dīrgha…" [i.e. k3's dīrgha-pāṭha]. "svārthika" — the meaning of one's own base is sva-artha; [an affix] occurring in that [sense] is svārthika. [It could take] ṭhañ by belonging to the adhyātma class. "prajñādy-aṇ" — the purport: by "prajñādibhyaḥ [aṇ]," the aṇ is enjoined in the sva-artha sense after the prajñā class. In the long reading, for [bhū] preceded by "kara" [now uncovered by the vārttika] there is only uvaṅ; in the short reading, for [bhū] preceded by "kara" there is only yaṇ. This is the distinction (viveka).

"punar bhavati" (becomes again) → punarbhū. Objection: Since, from the lexicon [statement] "punarbhūr didhiṣūr ūḍhā…," the word punarbhū is feminine, its treatment properly belongs to the feminine section (strī-liṅga-adhikāra). To this he says "punarbhū is yaugika in the masculine" — meaning: the word punarbhū, when occasioned by the action "punar bhavati" [used etymologically], also has masculine gender. "dṛgbhū" — "dṛśo bhavati" (arises from sight) → dṛgbhū. "kārāyāṃ bhavati" (is/becomes in prison) → kārābhū; "kārā" = prison (bandhana-ālaya). "like svayambhū" — the purport: because there [for dṛgbhū and kārābhū] the yaṇ is prohibited by "na bhū-su-dhiyoḥ," and because there is no counter-exception (pratiprasava) re-permitting it. — Thus the words ending in ū.

Now the words ending in ṛ. "dhātā" — [from] "ḍudhāñ [in the sense of] holding and nourishing (dhāraṇa-poṣaṇa)"; there, tṛn or tṛc [is added]. Like the word kroṣṭu, [there are] anaṅ, dīrgha, su-lopa, and na-lopa. "he dhātaḥ" [voc. sg.] — since "asaṃbuddhau" is carried forward (anuvṛtti) in "ṛd-uśanas…," there is no anaṅ [in the vocative]; by "ṛto ṅi" the guṇa is a-kāra, raparatva, hal-ṅy-ādi-lopa [of su], visarga [→ he dhātaḥ]. But the dīrgha by "ap-tṛn" does not [apply], because "asaṃbuddhau" is carried forward. "dhātārau" [nom. du.] — in ṅi and sarvanāmasthāna, by "ṛto ṅi" the guṇa is a-kāra, raparatva, and the dīrgha by "ap-tṛn." dhātāraḥ [nom. pl.]. dhātāram [acc. sg.]. dhātārau [acc. du.]. In the śas [acc. pl.], the pūrva-savarṇa-dīrgha [gives] the long ṝ-kāra, [and there is] the n-substitution (natva): dhātṝn. [Before] ṭā [inst. sg.], yaṇ: dhātrā. [Before] ṅe [dat. sg.], yaṇ: dhātre. In ṅasi and ṅas [abl./gen. sg.]: "ṛta ut," raparatva, sa-lopa, visarga: dhātuḥ. dhātuḥ [gen. sg.]. dhātroḥ, dhātroḥ [gen./loc. du.]. In the ām [gen. pl.], the augment nuṭ by "hrasva-nadyāpaḥ"; the dīrgha by "nāmi." Since the na-kāra is not preceded by a r or ṣ, the ṇatva [by "ṣ" etc.] is not [otherwise] obtained; [hence] "ṛvarṇān nasya" — meaning: of the [n] following an ṛ-varṇa. This vārttika is supplementary (śeṣa-bhūta) to all the sūtras that enjoin ṇatva. In the ṅi [loc. sg.], by "ṛto ṅi" the guṇa is a-kāra, raparatva: dhātari. dhātṛṣu [loc. pl.].

Objection: The word dhātṛ, [as derived] from a Hiraṇyagarbha-designation word, is an Uṇādi tṛn/tṛc-formation of the śaṃsi-kṣadādi [type]; so how [is there] here the dīrgha by "ap-tṛn," given the restriction that among Uṇādi tṛn/tṛc formations only the seven of the naptṛ-class take the dīrgha? — This should not be said; because there is no evidence for supposing that the root dhāñ belongs to the śaṃsi-kṣadādi [group], the word dhātṛ is not [in fact] an Uṇādi formation. This is the purport. "evaṃ naptrādayaḥ" — meaning: the words naptṛ, neṣṭṛ, tvaṣṭṛ, kṣattṛ, hotṛ, potṛ, praśāstṛ are like the word dhātṛ. As for the word udgātṛ, an Uṇādi tṛn/tṛc-formation: although not included among the naptṛ-class, its dīrgha [comes] from the very Bhāṣya usage "udgātāraḥ" in the samartha-sūtra — as was said before. This he confirms with "udgātārau."

"pitā" — anaṅ etc. like dhātṛ; but in the sarvanāmasthāna, by "ṛto ṅi" the guṇa is a-kāra, raparatva, while the dīrgha by "ap-tṛn" does not [apply] — this he states with "vyutpatti…": "pāti" (protects) → pitā; the tṛc affix, the iṭ [augment], and the elision of the ā-kāra — such is the derivation (vyutpatti) to be understood; but on the non-derivation view (avyutpatti-pakṣa), since it is not included among ap-tṛn, tṛj, etc., there is no question of dīrgha at all. This is the purport. pitarau, pitaraḥ [nom. du./pl.]. pitaram [acc. sg.], pitarau [acc. du.], pitṝn [acc. pl.], etc., like dhātṛ. "evaṃ jāmātṛ-bhrātrādayaḥ" — in the Uṇādi sūtra "naptṛ-neṣṭṛ-tvaṣṭṛ-hotṛ-potṛ-bhrātṛ-jāmātṛ-mātṛ-pitṛ-duhitṛ," the words pitṛ, jāmātṛ, bhrātṛ are derived; there, the derivation of the word pitṛ has [already] been stated. For [the root] bhrāj, [taking] tṛn or tṛc, there is elision of the ja (ja-lopa): bhrātā. "jāyāṃ māti" (measures/holds the wife) → jāmātā; the tṛn affix, or tṛc, and the elision of yā (yā-lopa). Since these two too, being Uṇādi, are not included among the naptṛ-class, there is no dīrgha. By "ādi" (etc.) the two words mantṛ and hantṛ are included, because they are cited in the Uṇādi section "tṛn-tṛcau śaṃsi-kṣadādibhyaḥ" under [the phrase] "bahulam anyatrāpi."

"nṛ" — the word nṛ denotes "man" (manuṣya). From it, [the nom. sg.] su; the anaṅ by "ṛd-uśanas…." Since [nṛ] is not included in the "ap-tṛn" sūtra, the dīrgha [in the nom. sg.] is the one occasioned by na-ending status (nānta-tva) [of nar-, after anaṅ], via "sarvanāmasthāne ca[sambuddhau]"; hal-ṅy-ādi-lopa; na-lopa; the form is "nā." narau, naraḥ — by "ṛto ṅi" the guṇa with r following (raparaḥ); because [nṛ] is not included in ap-tṛn etc. and [the guṇa-form nar-] lacks na-ending status, there is no dīrgha. "he naḥ" [voc. sg.] — by "ṛto ṅi" the guṇa with r following; hal-ṅy-ādi-lopa and visarga. naram [acc. sg.]. narau [acc. du.]. In the śas [acc. pl.], the pūrva-savarṇa-dīrgha [gives] the long ṝ-kāra, natva: nṝn. Before a vowel-initial [ending] from ṭā onward, the yaṇ is the repha (r): nrā [inst. sg.]. nre [dat. sg.]. In ṅasi and ṅas [abl./gen. sg.]: "ṛt → ut," r following, sa-lopa, and visarga: nuḥ. nuḥ [gen. sg.]. nroḥ [gen./loc. du.]. In the ām [gen. pl.], the augment nuṭ; when the obligatory (nitya) dīrgha by "nāmi" is [thus] obtained—

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 77 १ हृत्त्वे इति—‘किरश्च पञ्चभ्यः’ इति निर्देशात् अधातुप्रत्ययेऽपि तस्य प्रवृत्तिरिति भावः ।

translator notes

textual In the paradigm of dṛmbhū the source's case sequence is compressed and one form appears corrupt: it reads दृम्भवे where dṛmbhve (dat. sg.) is expected (rendered here as dṛmbhve), and the tail "दृम्भ्वः दृम्भ्वोः दृम्भ्वाम्" is abbreviated; only the securely identifiable forms have been labelled. Likewise the digital source drops the length mark on long ṝ in several forms of the ṛ-ending paradigm (e.g. it reads नृन्, नरा नर where nṝn and narau naraḥ are intended); the evident readings are followed with the length restored in transliteration, without silent emendation of the Devanāgarī source.

SK 283 · A 6.4.6V

नृ च ॥ २८३ ॥

nṛ ca

nṛ ca — And for 'nṛ', [the long substitute is] optional before nām (the genitive plural ending).

Rule. For nṛ, the lengthening before nām (SK 209) is optional.

Example.

nṛ + nām → nṝṇām or nṛṇām (genitive plural). With this the ṛ-stems end.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji closes the vowel-stems short of o with three rare types. When the roots kṝ and tṝ are quoted as words, a paribhāṣā lets the quotation optionally behave like its original: with the root's i-substitution and r, kīḥ, kirau, kiraḥ; tīḥ, tirau, tiraḥ, declined like gīḥ (a consonant-stem); without it, since SK 275 and 276 are limited by their t to short ṛ, neither anaṅ nor guṇa applies — kṝḥ, krau, kraḥ; kṝm, krau, kṝn; krā, kre. The roots gamḷ and śakḷ quoted as words take anaṅ: gamā, śakā; where guṇa applies, the a is followed by l — gamalau, gamalaḥ, gamalam, gamalau; gamlā, gamle; and in the ablative and genitive singular, u followed by l (SK 279) with the last consonant of the cluster dropped — gamul, śakul. Stems in e: seḥ, sayau, sayaḥ; smṛteḥ, smṛtayau, smṛtayaḥ.

Siddhānta-kaumudī

नृ इत्येतस्य नामि वा दीर्घः स्यात् । नॄणाम् । नृणाम् । इति ऋदन्ताः ॥ कॄ तॄ अनयोरनुकरणे [(परिभाषा - ) प्रकृतिवदनुकरणम्] इति वैकल्पिकातिदेशादित्त्वे रपरत्वम् । कीः । किरौः । किरः । तीः । तिरौ । तिरः । इत्यादि गीर्वत् । इत्त्वाऽभावपक्षे तु ऋदुशन सू SK 276इति ऋतो ङी SK 275ति च तपरकरणादनङ्गुणौ न । कॄः । क्रौ । क्रः । कॄम् । क्रौ । कॄन् । क्रा । क्रे इत्यादि । इत्यॄदन्ताः ॥ गम्लृ शक्लृ अनयोरनुकरणेऽनङ् । गमा । शका । गुणविषये तु लपरत्वम् । गमलौ । गमलः । गमलम् । गमलौ । गमॄन् । गम्ला । गम्ले । ङसिङसोस्तु ऋत उ SK 279दित्युत्त्वे लपरत्वे संयोगान्तस्य लोपः । गमुल् । शकुलित्यादि । इति लृदन्ताः ॥ सेः । सयौ । सयः । स्मृतेः । स्मृतयौ । स्मृतयः । इत्येदन्ताः ॥

For "nṛ", before nām there is optionally a long [substitute]. nṝṇām / nṛṇām. — Thus [end] the ṛ-ending stems (ṛd-antāḥ).

In imitating (anukaraṇa) [the roots] "kṝ" and "tṝ" — by the optional extension expressed in [the rule] "prakṛtivad anukaraṇam" (an imitation behaves like its original) — when i-substitution (ittva) applies, there is raparatva (the substitute being followed by r): kīḥ, kirauḥ, kiraḥ; tīḥ, tirau, tiraḥ, and so on, like "gīḥ" (the declension of gir). But on the alternative without i-substitution (ittvābhāva-pakṣa), because of the taparakaraṇa (marking with t, restricting to the short vowel) in "ṛd uśanas…" (SK 276) and in "ṛto ṅi…" (SK 275), the anaṅ and guṇa do not [apply]: kṝḥ, krau, kraḥ; kṝm, krau, kṝn; krā, kre, and so on. — Thus [end] the ṝ-ending stems (ṝd-antāḥ).

In imitating [the roots] "gaml̥" and "śakl̥", anaṅ [applies]: gamā, śakā. But in the domain of guṇa (guṇa-viṣaya), there is laparatva (the substitute being followed by l): gamalau, gamalaḥ, gamalam, gamalau, gamṝn, gamlā, gamle. But in the case of ṅasi and ṅas (ablative/genitive singular), by "ṛta ut" (SK 279) — with u-substitution and laparatva — there is elision of the final of a conjunct (saṃyogāntasya lopaḥ): gamul, śakul, and so on. — Thus [end] the ḷ-ending stems (l̥d-antāḥ).

seḥ, sayau, sayaḥ; smṛteḥ, smṛtayau, smṛtayaḥ. — Thus [end] the e-ending stems (ed-antāḥ).

Tattvabodhinī

NSP p. 77–78

—नृ च । इह ‘छन्दस्युभयथा’ इति सूत्रादुभयथेत्यनुवर्तत इत्यभिप्रेत्याह—वा दीर्घः स्यादिति । केचित्त्विह छन्दसीत्यप्यनुवर्तयन्ति, तेषां हि ‘चिन्ताजर्जरचेतसां वत नृणां का नाम शान्तेः कथा’ ‘नृणामेको गम्यस्त्वमसि—’ इत्यादिप्रयोगा न संगच्छेरन् । किंच ‘छन्दस्युभयथा’ इति पूर्वसूत्रेणैव नृणां नृणामिति सिद्धे ‘नृ च’ इति सूत्रस्य वैयर्थ्यं स्यात् । यदपि पूर्वसूत्रे तिष्ठचतस्र इत्यनुवर्तयन्ति, तदप्ययुक्तम् । अविशेषेण विकल्पदर्शनात् । तथाच ‘धाता धातृणाम्’ इति मन्त्रे तैत्तिरीयैर्हंसः पठ्यते, वक्तुं चैस्तु दीर्घ इति दिक् ॥ इत्यूदन्ताः ॥ ॥—प्रकृतिवदनुकरणमित्यादि । ‘यत्तदेतेभ्यः परिमाणे’ इति निर्देशोऽत्र लिङ्गम् । भवति हि तत्र त्यदावलकरणादनुकरणस्य प्रकृतिवत्त्वमेकशेषाभावदर्शनाच्च वैकल्पिकलमिति ॥—इत्ये रपरत्वमिति । ‘ऋत इद्धातोः’ इतीत्वे ‘उरण् रपरः’ इति रपरत्वम् ॥—कीरिति । कृधातुरित्यर्थः ॥—एवं तीरिति । तृधातुः ॥—इत्यादीति । ‘ऋत उत्’ इति तपरकरणात् डसिडसोरत उदादेशो न । क्रः । दीर्घान्तलादामो न नुद् । क्राम् । डौ तु क्रिय इत्यादि ॥ इत्यूदन्ताः ॥ ॥—अनडिति । ऋल्लवणयोः सावर्ण्यात् ‘ऋदुशन—’ इति सूत्रप्रवृत्तेः ॥—गुणविषय इति । ‘ऋतो डि—’ इति गुणविषये ॥—गम्निति । ल्लवणस्य दीर्घाभावात् ‘प्रथमयोः—’ इति यः पूर्वसवर्णदीर्घः स लकाराकारयोः स्थाने ऋकार एव भवति ॥ नन्वत्र लकारद्वयगर्भो लकारो दीर्घोऽस्त्विति चेत्, अत्राहुः । ‘प्रथमयोः पूर्वसवर्णः’ इत्यस्याकः प्रथमाद्वितीययोरचि पूर्वस्य सवर्णो यो दीर्घः स पूर्वपरयोः स्थाने भवतीत्यर्थादल्लवणयोर्वचनेन सावर्ण्यसद्भावात् ऋकार एव लकाराकारयोः स्थाने भवति न तु लकारद्वयगर्भो दीर्घः, तस्य ईषत्स्पृष्टप्रयत्नत्वात् प्रयत्नभेदेन लकारसावर्ण्याभावादिति ॥ एवं च होतृनित्यादौ रेफद्वयगर्भो दीर्घ ऋकाराकारयोः स्थाने न भवत्येवेति बोध्यम् ॥—इत्यादीति । गम्लभ्याम् । गम्लभिः । गम्लभ्यः । आमि तु गम्नृणामिति केचित् ॥ वस्तुतस्तु लकारस्थाने लकारद्वयगर्भेणैव दीर्घेण भवितव्यं स्थानत आन्तर्यस्य वलीयस्त्वात् । होतृणामित्यत्र तु ऋकार एव भवति स्थानप्रयत्नोभयसाम्यात् ॥ स्यादेतत् । रेफद्वययुक्तस्य लकारद्वययुक्तस्य चेषत्स्पृष्टप्रयत्नत्वात् प्रयत्नभेदेन ऋल्लवणाभ्यां सावर्ण्याभावेनाच्चलाभावात् ‘ऊकालोऽच्—’ इत्यादिना दीर्घसंज्ञा नास्तीति कथमत्र सकारद्वयगर्भेण भवितव्यम्, ‘ऋति ऋ वा’ ‘लति ल वा’ इति वार्तिकप्रत्याख्यानं वा कथं संगच्छताम्, ‘अकः सवर्णे’ इत्यनेन इष्टरूपाणामसिद्धेः । अत्राहुः । उभयोरप्यच्चलसिद्धये वर्णसमाम्नाये ‘ऋलक्’ सूत्रोत्तरं पाठः कर्तव्यः, तेन सर्वेष्टसिद्धिः । न च दीर्घत्वसिद्धावपि विवृतप्रयत्नसाम्यात् होतृऋकार इत्यत्र ऋकारो दीर्घ एव स्यात्, न तु रेफद्वययुक्तो दीर्घ इति शङ्क्यम् । ऋकारद्वयस्थाने रेफद्वयवतः साम्येन कदाचित्स्यापि प्रवृत्तेः । होतृलकार इत्यत्र लकारेण आन्तर्यात्कदाचित्लकारद्वययुक्तः कदाचिद्दकारेण आन्तर्याद्कारश्च भवति । परं तु वार्तिकमते होतृऋकार इत्यत्र रेफद्वयगर्भो न भवति । प्रत्याख्यानपक्षे तु कदाचिद्भवतीति वैषम्यमस्ति, तत्रेष्टापत्तिर्वा प्रत्याख्यानस्य प्रौढिवादमात्रता वा अभ्युपगन्तव्येति ॥ अत्रेदं बोध्यम् । ‘अकः सवर्णे—’ इति सूत्रस्थभाष्ये ‘ऋति ऋ वा लति ल वा’ इत्येतत्र प्रत्याख्यातम् ‘तुल्यास्य—’ इति सूत्रस्थभाष्ये तु तस्य प्रत्याख्यानेऽपि फलभेदे तदयोगात् । स्वीकृते तु तस्मिन् ‘अकोऽकीत्येव सुवचम्’ इति ग्रन्थोऽनुपपन्न एव । यदि तु ‘ऋति ऋ वा’ इति वार्तिकं, ‘उर्ऋ’ ‘ऋति ऋ वा’ इति पठ्यते, तदा वार्तिकयोः सवर्णं इति पदानुवृत्त्यनपेक्षणात्सुवचमेवाऽकोकीति ॥ प्रकृतमनुसरामः । ङौ तु ‘ऋतो ङि—’ इति गुणो लपरः । गमलि । गम्लोः । गम्लृषु । एवं शकृशब्देऽप्यूह्यम् । इति ल्लदन्ताः ॥ ॥—सेरिति । अस्यापत्यमिः कामः, अस्य स्त्री ई लक्ष्मीस्तेन तया वा सह वर्तत इति विग्रहे ‘तेन सहेति तुल्ययोगे’ इति बहुत्रीहौ ‘वोपसर्जनस्य’ इति सहस्य सभावे ‘आद्भुणः’ ॥—स्वय इति । ननु से इत्येकारस्य अन्तवद्भावेन पदान्तलादयादेशं वाधित्वा जसि परतः ‘एङः पदान्तात्—’ इति पूर्वरूपमेकादेशः स्यात्, तथाच सेरित्येव रूपं स्यात् नतु सय इति चेत् । अत्र केचित् । एवं तर्हि ‘थासः से’ ‘ईशः से’ इति विहितादेशस्यानुकरणशब्दोऽयमस्तु, तत्र हि जसि परतोऽयादेशस्य निर्वाधलादिति ॥—स्मृतेरिति । इः कामः स्मृतो येन सः, ईर्लक्ष्मीः स्मृता येनेति वा विग्रहः । ‘निष्ठा’ इति स्मृतशब्दस्य पूर्वनिपातः ॥—स्मृतय इति । नन्वत्र पूर्वोक्तरीत्या ‘एङः पदान्तादति’ इति पूर्वरूपेण भाव्यं न लयादेशेन, न ह्यत्रानुकरणशब्दलकल्पनमौचित्यं लभत इति चेत् । अत्र नव्याः । ‘उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ प्रतिषेधः’ इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाद् ‘एङः पदान्तादति’ इत्यस्याप्रवृत्तिः । किंच । ‘स्वादिष्वसर्वनाम- स्थाने ‘यचि भम्’ इत्यत्र भाष्यकृता स्वादिषु पूर्वं पदसंज्ञं भवतीति व्याख्याय ततोऽसर्वनामस्थाने यचीति छित्वा नञं च, क्रियया संबध्य यजादौ सर्वनामस्थाने परतः पूर्वं पदसंज्ञं न भवतीति व्याख्यातम् । ततश्चानेन ‘सुप्तिङन्तम्—’ इति ‘स्वादिषु—’ इति च द्विविधापि संज्ञा निषिध्यत इति । पूर्वान्तलप्रयुक्ता पदान्ततेह दुर्लभेति स्मृतय इति रूपं निर्वाधमेव । तथा सय इत्यत्र इना सहेत्यादिव्युत्पत्तिपक्षेऽपि नानुपपत्तिः ॥ न चैकादेशस्य पूर्वान्तत्वेनाव्ययलात्सुपो छक्र स्यादिति शङ्कयम् । अव्ययसंज्ञाया अन्वर्थत्वेनोपसर्जने तदभावात् । न चैवमपि सह इ इति स्थिते अन्तरङ्गलाङ्गुणे कृते सहशब्दस्य सादेश एव न स्यादेकादेशस्य परादिवद्भावे सहशब्दाभावात्पूर्वान्तत्वे तूतरपदलाभावात् उभयत आश्रयणे अन्तादिवद्भावनिषेधाच्च । अस्तु वा सहशब्दस्य सभावः तथापि स इत्यदन्तमेव रूपं स्यान्न तु से इत्येदन्तमिति शङ्कयम् ‘नेन्द्रस्य परस्य’ इत्युत्तरपदवृद्धिप्रतिषेधेन ‘पूर्वोत्तरपदयोः प्रथमं कार्यं भवति तत एकादेशः’ इति सामान्यज्ञापनादित्याहुः

translator notes

textual Two paradigm forms in the source are anomalous and preserved as transmitted: 'kirauḥ' (nominative dual, where 'kirau' without visarga is expected) and 'gamṝn' (accusative plural in the ḷ-ending series, where a l̥-form such as 'gaml̥n' is expected). 'prakṛtivad anukaraṇam' is cited as a paribhāṣā.

SK 284 · A 7.1.90णित्त्वातिदेशः

गोतो णित् ॥ २८४ ॥

goto ṇit

goto ṇit — 7.1.90. A sarvanāmasthāna affix following [a stem ending in the o of] 'go' behaves like a ṇit (ṇidvat).

Rule. A sarvanāmasthāna affix after the word go is treated as ṇit, and so causes vṛddhi of the stem's o (SK 254): o → au, which is āv before a vowel.

Example.

go + su → o → au → gaus → gauḥ (nominative singular).

go + au → gau + au → au → āv before a vowel → gāvau (nominative dual); go + jas → gāvaḥ (nominative plural).

Siddhānta-kaumudī

गोशब्दात्परं सर्वनामस्थानं णिद्वत् स्यात् । गौः । गावौ । गावः ॥

A sarvanāmasthāna [affix] following the word "go" behaves like a ṇit (ṇidvat). gauḥ. gāvau. gāvaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 78

—गोतो णित् । ‘इतोऽसर्वनामस्थाने’ इत्यतोऽनुवृत्तं सप्तम्यन्तं सर्वनामस्थानग्रहणं प्रथमया विपरिणम्यते णिदित्यनेन सामानाधिकरण्यात्, तदाह—सर्वनामस्थानमिति ॥—णित्कार्यकृत्स्यादिति । णिति परे पूर्वस्य यत्कार्यं तत्करोतीत्यर्थः ॥—गौरित्यादि । चित्रगुरित्यत्र तु न भवति ओत इति वक्ष्यमाणलात् । तद्धितो यः शस् स ओकारान्तान्न संभवतीत्याशयेनाह—शस्ता साहचर्यादिति । ‘सुपि’ इत्यनुवर्तनाच्चेत्यपि काशिकायामुक्तम् । कैयटस्तु तद्धितोऽपि शसस्तीति कथमिह साहचर्यादमः सुस्वमित्याशङ्कयाचीत्यधिकारादजादिशस् सुवेव संभवति, न तु तद्धित इत्याह—अचिनवमिति । चिनोतेर्लङ्कादेशस्य मिपः ‘तस्यस्यमिपाम्—’ इत्यम्

Bālamanoramā

गोतो णित् - गोतो णित् । 'गोत' इति तपरकरणम् ।इतोऽत्सर्वनामस्थाने॑ इत्यतः 'सर्वनामस्थाने' इत्यतः 'सर्वनामस्थाने' इत्यनुवृत्तं प्रथमया विपरिणम्यते । तदाह — घोशब्दादित्यादिना । णिद्वत्स्यादिति । णिति परे यत्कार्यं तत्कार्यकारीत्यर्थः । गौरिति । णिद्वत्त्वेअचो ञ्णिती॑ति वृद्धिरौकारः । रुत्वविसर्गाविति भावः । गावौ गाव इति । णिद्वत्त्वे वृद्धिरावादेशश्चेति भावः । हे गौः । वृद्धौ एङः परत्वाऽभावान्नसंबुद्धिलोपः । अमि गो अम् इति स्थिते णिद्वत्त्वाद्वृद्धो प्राप्तायाम्- ।

goto ṇit — goto ṇit. "gota" involves a t-para specification (taparakaraṇa) [restricting it to the final o of "go"]. From "ito 't sarvanāmasthāne," the carried-forward (anuvṛtti) "sarvanāmasthāne" (locative) is transformed into the nominative (prathamā) [as sarvanāmasthānam, the subject of this rule]. He states this by "following the word go…" etc. As for "behaves like a ṇit (ṇidvat)": it means [the affix] performs the operation that [would occur] when a ṇit follows. As for "gauḥ": given ṇidvat-hood, by "aco ñṇiti" [A 7.2.115] there is vṛddhi — [namely] au-kāra; then rutva and visarga [give gauḥ] — this is the point. As for "gāvau" and "gāvaḥ": given ṇidvat-hood, there is vṛddhi and the āv-substitution (āv-ādeśa) — this is the point. [In the vocative:] "he gauḥ" — since, after vṛddhi, there is no "following an eṅ" condition, there is no elision of the sambuddhi [s]. When "go am" (go + am, accusative singular) stands, given ṇidvat-hood, when vṛddhi would apply…

SK 285 · A 6.1.93V

औतोऽम्शसोः ॥ २८५ ॥

auto'mśasoḥ

auto 'mśasoḥ — 6.1.93. Split as 'ā, otaḥ'. For a final o [of a stem] followed by am or śas, there is a single long-ā substitute (ekādeśa).

Rule. The sūtra is split "ā, otaḥ": when am or śas follows a stem-final o, the single substitute for the o and the vowel of the ending is ā. Because am is named beside śas, it means only the case-ending am, not the verb-ending am.

Example.

go + am → o + a → ā → gām (accusative singular). go + auṭ → gāvau (accusative dual, by SK 284). go + śas → gās → gāḥ (accusative plural).

Then, with o → av before a vowel: gavā (instrumental singular), gave (dative singular); and, with pūrvarūpa (SK 246), goḥ (ablative singular), goḥ (genitive singular), and so on.

Applies when / blocked by. The verb forms acinavam, asunavam show o + am untouched, since their am is not a sup. A vārttika generalises SK 284: a sarvanāmasthāna prescribed after any o-final stem is ṇit — hence sudyauḥ, sudyāvau, sudyāvaḥ. The word "prescribed" keeps the vocatives he bhāno, he bhānavaḥ safe, since their o arises only by guṇa. The bahuvrīhi smṛtau ("by whom Śambhu, the u, is remembered") is the example for an au-stem declined with these rules: smṛtauḥ, smṛtāvau, smṛtāvaḥ; smṛtām, smṛtāvau, smṛtāḥ. With this the o-stems end.

Siddhānta-kaumudī

आ ओत इति छेदः । ओकारादम्शसोरचि परे आकार एकादेशः स्यात् । शसा साहचर्यात्सुबेव अम् गृह्यते । नेह । अचिनवम् । असुनवम् । गाम् । गावौ । गाः । गवा । गवे । गोः । गोः । इत्यादि ॥

The split (cheda) is "ā, otaḥ." When am or śas — beginning with a vowel (ac) — follows an o (o-kāra), there is the single substitute (ekādeśa) ā. By association with śas, "am" here denotes only the sup [case-ending am, not the verbal am]; hence not here: acinavam, asunavam.

[Paradigm of "go":] gām; gāvau; gāḥ; gavā; gave; goḥ; goḥ; and so on. [i.e., go + am → gām (acc sg); nom/acc du gāvau; go + śas → gāḥ (acc pl); go + ā → gavā (inst sg); gave (dat sg); goḥ (abl sg), goḥ (gen sg).]

vārttika

ओतो णिदिति वाच्यम्

(vārttika) It should be stated: [a sarvanāmasthāna] after an o is ṇit [treated as marked with ṇ] — "oto ṇit."

(वार्तिकम्) ॥ विहितविशेषणं च । तेन सुद्यौः । सुद्यावौ । सुद्यावः इत्यादि । ओकारान्ताद्विहितं सर्वनामस्थानमिति व्याख्यानान्नेह । हे भानो । हे भानवः । उः शम्भुः स्मृतो येन सः स्मृतौः । स्मृतावौ । स्मृतावः । स्मृताम् । स्मृतावौ । स्मृताः । इत्यादि । इत्योदन्ताः ॥

(This is a vārttika.) And [there must also be] the qualifier "prescribed" (vihita-viśeṣaṇa). Thereby: sudyauḥ, sudyāvau, sudyāvaḥ, and so on. Because of the explanation "a sarvanāmasthāna prescribed after an o-final [stem]," [ṇit-hood] does not [apply] here: he bhāno; he bhānavaḥ.

"By whom the u — Śambhu — is remembered, he is 'smṛtau'" [a bahuvrīhi ending in u]. [Paradigm:] smṛtauḥ; smṛtāvau; smṛtāvaḥ; smṛtām; smṛtāvau; smṛtāḥ; and so on. Thus [end] the o-ending stems (odantāḥ).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 78

—ओतो णिदिति वाच्यमिति । गोत इत्यपहाय ओत इति वाच्यमित्यर्थः । एवंच गामित्यत्र परात्ववृद्धिः स्यादिति शङ्काया अनवकाशः, निरवकाशतया आत्वेन वृद्धेरेव वाधनात् ॥ इत्योदन्ताः

Bālamanoramā

ओतोऽम्शसोः - औतोऽम्शसोः । छेद इति । आ-ओत इति च्छेदः, व्याख्यानादिति भावः । 'ओत' इति तपरकरणम् । ओकारादित्यर्थः । अम्च शश्च अम्शसौ, तयोरिति विग्रहः । अवयवषष्ठन्तमेतत् ।इको यणची॑त्यतोऽचीत्यनुवर्तते । 'एकः पूर्वपरयोः' इत्यधिकृतम् । तदाह — ओकारादित्यादिना । शस इह सुबेव गृह्रते ननु बह्वल्पार्थादिति तद्धितः शंस्, अचीत्यनुवृत्तेः, तद्धितस्य च शसोऽजादित्वाऽसंभवात्, 'लशक्वतद्धिते' इत्यत्र तद्धितपर्युदासात् । ननु 'चिञ् चयने' लङ्, अडागमः, उत्तमपुरुषो मिप् ।तस्थस्थमिपा॑मिति तस्य अमादेशः । श्नुर्विकरणः ।सार्वधातुकार्घधातुकयोः॑ इति गुण ओकारः । अचिनो इति स्थितेऽवादेशे अचिनवमिति रूपम् । तत्र अचिनो अम् इति स्थिते अवादेशं बाधित्वा 'औतोऽम्शसोः' इत्यात्वे 'अचिताम्' इति स्यादित्यत आह — शसेति । गामिति । परापिअञ्चोणिती॑ति वृद्धिरिह न भवति, आत्वस्य निरवकाशतया तदपवादत्वादिति भाष्यम् । नहि वृद्धिविषयादन्यत्राऽऽत्वस्य प्रवृत्तिरस्तीति तदाशयः । नच द्योशब्दादमि आत्वं सावकाशंगोतोणि॑दिति णित्त्वस्य तत्राऽभावे वृद्धेरप्रसक्तेरिति वाच्यम् । अस्मादेव भाष्यादोतोणिदिति णित्त्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन तस्यापि वृद्धिविषयत्वादिति भावः । गा इति । असर्वनामस्थानत्वान्न णिद्वत्त्वम् । नापि वृद्धिः । 'औतोऽम्शसोः' इत्यात्वमिति भावः । टादावच्यावादेशं मत्वाह — गवा गवे इति । गोरिति ।ङसिङसोश्चे॑ति पूर्वरूपमिति भावः । इत्यादीति । गवोः गवाम् । गवि इत्यादिशब्दार्थः । द्योशब्दओकारान्तः स्त्रीलिङ्गः ।सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रिया॑मित्यमरः । सु=शोभना द्यौर्यस्येति बहुव्रीहौ पुंलिङ्गः । सुद्योस् इत्यादिसर्वनामस्थानेगोतो णि॑दित्यप्राप्ते ।ओतो णिदिति वाच्यं । गोत इति गकारमपनीय 'ओतो णित्' इति वाच्यमित्यर्थः । तत्र प्रमाणमनुपदमेवोक्तम् । नत्विदं वार्तिकम् । तत्र ओत इति तपरकरणम् । ओकारात् सर्वनामस्थानं णिदिति लभ्यते ।विहितेति । ओकारद्विहितं सर्वनामस्थानमित्येवमोत इत्येतद्विहिताविशेषणमाश्रयणीयमित्यर्थः । तेनेति । गोत इति गकारमपनीय ओत इति वचनेनेत्यर्थः । सुद्यामित्यादीति । गोशब्दवद्रूपाणीति भावः । हे भानो इति ।ओकारात्परं सर्वनामस्थानं णि॑दिति व्याख्याने तु भानुशब्दात्सम्बुद्धौ 'ह्रस्वस्य गुणः' इति गुणे ओकारे सति सोरोकारात् परत्वाण्णिद्वत्त्वे वृद्धौ औकारे एङः परत्वाऽभावात्सुलोपाऽभावे रुत्वविसर्गयोः हेभानौ॑रिति स्यात् । अतो विहितविशेषणमित्यर्थः । ननुएह्ह्रस्वात्सम्बुद्धेः॑ इत्यत्र-एङ्ग्रहणसामर्थ्यादेव हे भानो इत्यत्र णित्त्वं तत्प्रयुक्तवृद्धिश्च न भवति । अन्यथा 'एङ्ह्रस्वात्' इत्येव ब्राऊयात् । अतो विहितविशेषणमनर्थकमित्यस्वारस्यादाह — हे भानव इति । तत्रजसि चे॑ति गुणे भानो अस् इति स्थिते ओतः परत्वाणिद्वत्त्वे वृद्धौ आवादेशे 'भानावः' इति स्यात् । अतो विहितविशेषणमिति भावः । वस्तुतस्तु लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया हे भानो हे भानव इत्यत्र णिद्वत्त्वाऽभावोपपत्तेर्विहितविशेषणत्वाश्रयणं व्यर्थमेव । उः शम्भुरिति । उरित्यस्य विवरणं शम्भुरिति । उः स्मृतो येनेति विग्रहे बहुव्रीहिः ।निष्ठ॑ति स्मृतशब्दस्य पूर्वनिपातः ।आद्गुणः॑ । स्मृतो इति रूपम् । ततः सुबुत्पत्तौ गोशब्दवद्रूपाणि । वस्तुतस्तुगोतो णि॑दिति सूत्रशेषतयाद्योश्च वृद्धिवक्तव्ये॑त्येव वार्तिकं भाष्ये दृश्यते । 'औतोऽम्शसोः' इत्यत्र ओतो णिदिति तु न दृश्यते । अतोऽन्यदोकारान्तं प्रातिपदिकं नास्तीत्याहुः । इत्योदन्ताः । अथैदन्ताः । रैशब्दो धनवाची । 'अर्थरैविभवा अपि' इत्यमरः ।

auto 'mśasoḥ — [pratīka] auto 'mśasoḥ. "cheda" (the split) — the split is "ā-otaḥ," on the strength of the traditional exposition (vyākhyāna). That is the idea. "ot" involves the following-t device (tapara-karaṇa); meaning "after an o." "am and śas [make] am-śas; of those two" is the analysis — a genitive-of-part (avayava-ṣaṣṭhī) [i.e., of the a-portion of am and śas]. From "iko yaṇ aci" (A 6.1.77) [the word] "aci" (when a vowel follows) is carried forward (anuvṛtti); "ekaḥ pūrvaparayoḥ" (A 6.1.84) is in force as adhikāra. This [Bhaṭṭoji] states with "okārāt..." etc.

Here "śas" denotes only the sup [ending śas]. Objection: [why not] the taddhita "śas" [as in "bahvalpārthāt..."]? Response: because "aci" is in anuvṛtti [and] the taddhita śas cannot be vowel-initial (ajādi); and because of the exclusion (paryudāsa) of the taddhita in "laśakvataddhite" (A 1.3.8). [Hence only the sup śas.]

[The counter-example acinavam:] From "ciñ" (to gather), laṅ; the aṭ-augment; the first-person (uttama-puruṣa) mip; by "tasthasthamipām..." (A 3.4.101) the substitution "am" for it; the vikaraṇa is śnu; by "sārvadhātukārdhadhātukayoḥ" (A 7.3.84) guṇa, giving o. With "acino" standing, after the ava-substitution (avādeśa) [o → av before a vowel], the form is "acinavam." There, with "acino am" standing, [one might think that,] blocking the ava-substitution, by "auto 'mśasoḥ" the ā-substitution (ātva) would apply, giving "acitām"; anticipating this, [Bhaṭṭoji] says "śasā [sāhacaryāt]" [that am here means only the sup am].

"gām" — Even though [the ending] follows, by "aco ñṇiti" (A 7.2.115) vṛddhi does not take place here, because the ā-substitution (ātva), having no other scope (niravakāśa), is its exception (apavāda) — [so says] the Bhāṣya. For there is no operation of ātva anywhere other than in the domain of vṛddhi; that is the intent. Objection: Nor should it be said that ātva has [independent] scope (sāvakāśa) in the am [acc sg] of the word "dyo," where — because the ṇit-hood by "goto ṇit" is absent — vṛddhi does not apply [so that ātva there would be its independent scope]. Response: because, from this very Bhāṣya, the ṇit-hood [is to be stated] as "oto ṇit," which is going to be stated [in the following vārttika], that [am of dyo] too is within the domain of vṛddhi. That is the idea.

"gāḥ" [acc pl] — because it is not a sarvanāmasthāna [śas is not sarvanāmasthāna], there is no ṇit-treatment; nor vṛddhi; [only] the ātva by "auto 'mśasoḥ." That is the idea. Considering the ava-substitution before a ṭā-etc. vowel-[ending], [Bhaṭṭoji] says "gavā, gave." "goḥ" — by "ṅasiṅasoś ca" (A 6.1.110) the preceding-form single substitute (pūrva-rūpa). That is the idea. "ityādi" (etc.) — the meaning of "etc." is: gavoḥ, gavām, gavi, and so on.

The word "dyo" is o-ending and feminine; per Amara: "suraloka; dyo and div, the two [are] feminine." In the bahuvrīhi "su-dyo" (whose heaven — dyo — is good, su = śobhanā), it is masculine. In "sudyos" [su + su], etc., the sarvanāmasthāna, [ṇit] not being obtained by "goto ṇit," it should be stated: "oto ṇit." Meaning: removing the "g" from "gotaḥ," it should be stated as "oto ṇit." The evidence (pramāṇa) for this was just now stated; but this is not [itself] a [separate] vārttika. There, "ot" has the tapara-karaṇa; so it is obtained: "a sarvanāmasthāna after an o is ṇit."

"vihita" (prescribed) — meaning: one must adopt the qualifier "prescribed" for "ot," thus: "a sarvanāmasthāna prescribed after an o-final [stem]." "thereby (tena)" — meaning, by the statement "ot," obtained by removing the g from "gotaḥ." "sudyām, etc." — the idea: the forms are like those of the word "go."

"he bhāno" — But if one explains [the vārttika] as "a sarvanāmasthāna following an o is ṇit" [without the qualifier "prescribed"], then, for the word "bhānu" in the vocative (sambuddhi), by "hrasvasya guṇaḥ" (A 7.3.108) guṇa gives o; and then, the su [sambuddhi ending] being after an o, on ṇit-treatment and vṛddhi giving au — since au is not an eṅ [e/o] preceding [it] — "eṅ hrasvāt sambuddheḥ" would not apply, there would be no su-lopa, and with ru and visarga the form would wrongly be "he bhānauḥ." Hence the qualifier "prescribed." That is the meaning.

Objection: But by the very force of mentioning "eṅ" in "eṅ hrasvāt sambuddheḥ," the ṇit-hood and the vṛddhi caused by it do not occur in "he bhāno"; otherwise he would have said merely "eṅ hrasvāt." Hence — [feeling] that the qualifier "prescribed" would be purposeless — out of dissatisfaction (asvārasya) [with this objection], he says "he bhānavaḥ." There [voc pl]: by "jasi ca" (A 7.3.109) guṇa; with "bhāno as" standing, [the ending] being after an o, on ṇit-treatment, vṛddhi, and the āv-substitution, the form would wrongly be "bhānāvaḥ." Hence the qualifier "prescribed." That is the idea. In truth, however, by the paribhāṣā "lakṣaṇa-pratipadoktayoḥ pratipadoktasya," the absence of ṇit-treatment in "he bhāno, he bhānavaḥ" is [already] justified; so resorting to the qualifier "prescribed" is quite pointless.

"uḥ śambhuḥ" — "śambhu" is the gloss of "u." The bahuvrīhi is analyzed as "by whom u [Śambhu] is remembered (uḥ smṛto yena)." By "niṣṭhā" (A 2.2.36) the word "smṛta" is placed first (pūrva-nipāta); by "ād guṇaḥ" (A 6.1.87) the form is "smṛto." Then, on the addition of the sup-endings, the forms are like those of the word "go."

In truth, however, "goto ṇit," as a supplement to the sūtra (sūtra-śeṣa), and "dyoś ca vṛddhir vaktavyā" — just this [latter] is the vārttika seen in the Bhāṣya; but "oto ṇit" is not seen [as a vārttika] on "auto 'mśasoḥ." They say [therefore] that there is no o-ending prātipadika other than these [go, dyo, sudyo, smṛto].

Thus [end] the o-ending stems. Now the ai-ending stems (aidantāḥ). The word "rai" means wealth (dhana); per Amara: "artha, rai, vibhava also [= wealth]."

SK 286 · A 7.2.85V

रायो हलि ॥ २८६ ॥

rāyo hali

rāyo hali — 7.2.85 — For [the word] rai, ā is substituted for its final before a case-ending (vibhakti) beginning with a consonant (hal).

Rule. For the word rai, the final sound is replaced by ā before a vibhakti beginning with a consonant. Before a vowel the ordinary ai → āy applies.

Example.

	singular	dual	plural
1 nominative	rāḥ	rāyau	rāyaḥ
2 accusative	rāyam	rāyau	rāyaḥ
3 instrumental	rāyā	rābhyām

rai + su → su begins with a consonant → ai → ā → rās → rāḥ. rai + bhyām → rābhyām. rai + au → ai → āy → rāyau. With this the ai-stems end.

The au-stem glau needs only sandhi: glauḥ, glāvau, glāvaḥ; glāvam, glāvau, glāvaḥ, and so on, with au → āv before a vowel.

Applies when / blocked by. One might ask whether SK 285 gives glām for the accusative singular, since o and au are both back vowels. Bhaṭṭoji answers no: the Śivasūtra ai au c groups au with ai, not with o, and thereby shows that o and au are not savarṇa; a rule for o does not reach au. With this the au-stems, and the masculine vowel-stems, end.

Siddhānta-kaumudī

रैशब्दस्याऽऽकारोऽन्तादेशः स्याद्धलि विभक्तौ । अचि आयादेशः । राः । रायौ । रायः । रायम् । रायौ । रायः । राया । राभ्यामित्यादि । इत्यैदन्ताः । ग्लौः । ग्लावौ । ग्लावः । ग्लावम् । ग्लावौ । ग्लावः । इत्यादि । औतोऽम्शसोरितीह न प्रवर्तते । ऐऔजिति सूत्रेण ओदौतोः सावर्ण्याऽभावज्ञापनात् । इत्यौदन्ताः ॥

For the word rai, ā becomes the substitute for its final (antādeśa) before a case-ending (vibhakti) beginning with a consonant (hal). Before a vowel (ac), [there is] the āy-substitute (āy-ādeśa). Paradigm: rāḥ (nom. sg.), rāyau, rāyaḥ; rāyam (acc.), rāyau, rāyaḥ; rāyā (inst. sg.), rābhyām, etc. — Thus [end] the words ending in ai (aidanta). — glauḥ (nom. sg.), glāvau, glāvaḥ; glāvam (acc.), glāvau, glāvaḥ; etc. Here "auto 'm śasoḥ" (the substitution for au before am and śas) does not operate, because the sūtra "ai auC" [the Śivasūtra] indicates the absence of homogeneity (sāvarṇya) between o and au (odautoḥ). — Thus [end] the words ending in au (audanta).

Tattvabodhinī

NSP p. 78–79

—रायो हलि । ‘अष्टन आ विभक्तौ’ इत्यत आ इति विभक्ताविति च वर्तते तदाह—आकारान्तादेश इति । ‘अर्थरैविभवा अपि’ इत्यमरः । ‘रायिश्छान्दसः’ इति भाष्यम्, तच्च क्यजन्तस्य रैशब्दस्य छान्दसलपरं न तु केवलस्यापीति ‘वान्तो यि—’ इति सूत्रे कैयटः । स एव केवलोऽपि छान्दस इति पक्षान्तरमप्याह ॥ इत्यैदन्ताः ॥ ॥— सेरिति—ननु इना सह वर्तते इति विग्रहे सभावात्पूर्वमन्तरङ्गत्वाद्बुणे सहेः इति रूपं स्यात् । नच ततः सादेशः, एवमपि एदन्तता दुर्लभैव इति चेत्, न, उत्तरपदाधिकारस्थवहिरङ्गेऽतरङ्गपरिभाषाप्रवृत्तेः ‘इच एकाचोऽम्—’ इति सूत्रे भाष्ये उक्तत्वादक्षतेः । ओतो णिदिति—‘गोत—’ इत्यत्र तपरकरणेन लब्धोऽयमर्थः । ३ विहितेति—अतएव दिव ओदिति वक्तव्ये औकारविधानं चरितार्थम् । ग्लौरिति । ‘ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः’ इत्यमरः । एवं जनानवतीति जनौः । ‘ज्वरलर—’ इत्यूठ् ‘एत्येषत्यूठ्यु’ इति वृद्धिः । अच्यावादेशः । जनावौ जनाव इत्यादि ॥—न प्रवर्तत इति । हे ग्लौरित्यत्र संबुद्धिलोपः, ग्लाव इत्यत्र ‘इसिङ्सोश्च’ इति पूर्वरूपं च न प्रवर्तत इत्यपि बोध्यम् ॥—सावर्ण्याभावज्ञापनादिति । सति तु सावर्ण्ये एच्छतुर्विशतेः संज्ञा भवन्तीति ‘वृद्धिरादैच्’ इत्येतत् ‘वृद्धिरादेङ्’ इति पठितुं शक्यत्वात् ‘ऐऔच्’ इति सूत्रं व्यर्थं सत् सावर्ण्याभावं ज्ञापयति ॥ अतएव एदैतोरोदौतोश्च न मिथः सावर्ण्यम् ‘ऐ औच्’ इति सूत्रारम्भसामर्थ्यादित्यादि ‘अणुदित्सवर्णस्य—’ इति सूत्र एवोक्तमिति भावः ॥ ननु ‘ऐऔच्’ इति सूत्राभावे ‘न य्वाभ्याम्—’ इति सूत्रे ताभ्यामैजिति प्रत्याहारोऽयं न सिध्येत्, ‘पूर्वौ तु ताभ्यामेङ्’ इत्युक्ते तु विधीयमानस्य सवर्णाग्राहकतया वैयाकरणः सौवश्च इत्यादा-वेदोतावेवागमौ स्तो, न लैदौतौ । ततश्च वैयर्थ्याभावात् ‘ऐऔच्’ इति सूत्रं सावर्ण्याभावं न ज्ञापयतीति चेन्मैवम् । ‘पूर्वौ तु ताभ्यामै औ’ इति पठनेनापि इष्टसिद्धेस्तसूत्रवैयर्थ्यस्य तदवस्थलात् । स्थितस्य गतिप्रदर्शनमिदम् ॥ वस्तुतस्तु ‘एओङ्’ इति सूत्रारम्भसामर्थ्यादित्युक्ते तु ‘ताभ्यामैच्’ इत्यत्रानुपपत्तिर्नास्त्येव । न च ‘एओङ्’ इति सूत्राभावे ‘अदेङ्गुणः’ ‘एङि पररूपम्’ ‘एङः पदान्तादति’ इत्यादावेङ्प्रत्याहारः कथं सिध्येदिति वाच्यम् । सति तु सावर्ण्ये ‘अदेज् गुणः’ ‘एचि पररूपम्’ ‘एचः पदान्तादति’ इति पठितुं शक्यत्वादतिप्रसङ्गस्य एच्चग्रहणेऽपि तुल्यत्वात् । न चैवमप्येचां चतुर्णां क्रमादयाद्यादेशसिद्ध्य-र्थम् ‘एओङ्’ ‘ऐऔच्’ इति सूत्रद्वयमप्यावश्यकमिति वाच्यम् । ‘स्थानेऽन्तरतमः’ इत्यनेनैव एचां क्रमादयादयः सिध्यन्तीति प्रागेवासाभिरुपपादितलाच्च ॥ यदा हि ‘स्वराणामूष्मणां चैव’ इत्यादिप्रागुक्तशिक्षावचनानुरोधात् ‘एडौ विवृततरौ, ऐचौ विवृततमौ’ इत्यभ्युपगम्यते, तदात्वेदैतोरोदौतोश्च मिथः सावर्ण्यप्रसक्तिरेव नास्तीति ‘ऐऔच्’ इति ‘एओङ्’ इति वा सूत्रं नोक्तज्ञापकमिति ज्ञेयम् ॥ केचित्तु विवृततरयोरेडोर्विवृततमलाभावेऽपि विवृततरे विवृततमे च विवृतत्वस्य सत्त्वात्तदादाय तुल्यप्रयत्नलमेडोरैचोश्चास्तीति सावर्ण्यप्रसक्तावुक्तज्ञापकाश्रयणं सम्यगेवेत्याहुः । तदपरे न क्षमन्ते । तथाहि सति ‘इको गुणवृद्धी’ इति सूत्रस्थशब्दकौस्तुभग्न्येन सह विरोधप्रसङ्गात् ॥ तत्र हि—‘स्वराणामूष्मणां च—’ इत्यादिशिक्षानुरोधाचेता नेतेत्यादौ गुणाप्रवृत्तिः स्याद्विवृततरलरूपवैलक्षण्यस्य सत्त्वादिति न शङ्कयम् । विधेर्निर्विषयलापत्तेः । ‘जयः करणम्’ ‘धान्यानां भवने’ इत्यादिनिर्देशैरिकारादिषु गुणप्रवृत्त्यनुमानाच्च—इति प्रकारान्तरेण समाहितम् । लदुक्तरीत्या तुल्यप्रयत्नवत्त्वे तु चेता नेतेत्यादौ गुणाप्रवृत्तिशङ्का निरालम्बनैव स्यात् । तस्मादीषद्विवृतभेदेन स्वराणामूष्मणामिव विवृततरविवृततमभेदेन सावर्ण्या-भावोऽत्र प्रवच इति दिक् ॥ ॥ इत्यजन्ताः पुंलिङ्गाः ॥ रमेति ॥ रमते इति रमा ‘रम क्रीडायाम्’ इत्यस्मात्पचाद्यचि टाप्। लिङ्गविशिष्टपरिभाषया स्वादयः । हल्ङ्यादिलोपः । न चात्रावन्तलादेव स्वाद्युत्पत्तिरस्तु प्रत्ययान्तस्याप्रातिपदिकत्वेऽपि ज्यापोः पृथग्प्रहणादिति वाच्यम् । ज्याव्यग्रहणस्यान्यार्थतायाः प्रागेवोक्तलात्प्रत्याख्यातलाच्च तद्ग्रहणस्य ॥—शी स्यादिति । ‘जसः शी’ इत्यतः शी इत्यनुवर्तते इति भावः

Bālamanoramā

रायो हलि - तस्य हलादिविभक्तिषु विशेषं दर्शयति — रायो हलि । 'राय' इति 'रै' शब्दस्य षष्ठयन्तम् । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यत 'आ' इति विभक्ता॑विति चानुवर्तते ।हलीत्यनेन विभक्ताविति विशेष्यते, ततस्तदादिविधिः । तदाह — रैशब्दस्येति । हल्ग्रहणादचि आत्वं न, किं तु आयादेश एवैत्यत आह — अचीति । राः आत्वे रुत्वविसर्गौ । अचि आयादेशमुदांहरंति — रायो राय इति । इत्यादिति । राभिः । राये राभ्याम् राभ्यः । राय राभ्याम् राभ्यः । रायः रायोः रायाम् । रायि रायोः रासु । रैशब्दः छान्दस इति भाष्यम् । क्यजन्त एव छान्दस इति पक्षान्तरम् । इत्यैदन्ताः ।अथ औदन्ताः । ग्लौशब्दश्चन्द्रवाची ।ग्लौर्मृगाङ्कः क्लानिधिः॑ इत्यमरः । तस्य हलादौ न कश्चिद्विकारः । अचि तु आवादेश इति मत्त्वाह — मलौर्ग्लावौ ग्लाव इति । ग्लावम्, ग्लावौ, ग्लावः । ग्लावा, ग्लौभ्याम्, ग्लौभिः । ग्लावे, ग्लौभ्याम्, ग्लौभ्यः । ग्लावः, ग्लौभ्याम्, ग्लौभ्यः । ग्लावः, ग्लावोः, ग्लावाम् । ग्लावि,ग्लावोः,ग्लौषु ।ननु 'औतोऽम्शसोः' इत्यत्र ओद्ग्रहणेन सावण्र्यादौकारस्यापि ग्रहणादम्शसोर्ग्लौशब्दस्याऽऽत्वं कुतो न स्यादित्यत आह — औतोऽम्शसोरितीह न प्रवर्तत इति । ऐऔजित्यादिग्रन्थस्तु संज्ञाप्रकरणे व्याख्यातः । एवं जनानवतीति जनौः । क्विप् । ज्वरत्वरेत्यूठ । एत्येधतीति वृद्धिः । जनावौ । जनाव इत्यादि । इत्यौदन्ताः॥*****इति बालमनोरमायामजन्ताः पुंलिङ्गाः**********अथ अजन्तस्त्रीलिङ्ग प्रकरणम्*****रमेति । रमते इति रमा । 'रमि क्रीडायाम्' पचाद्यचिअजाद्यतष्टाप् । प्रत्ययान्तत्वादप्रातिपदिकत्वेऽपिङ्याप्प्रातिपदिका॑दिति ङ्यापोः पृथग्ग्रहणात्, लिङ्गविशिष्टपरिभाषया वा स्वादयः ।हल्ङ्या॑बिति सुलोपः ।

rāyo hali — He (Bhaṭṭoji) shows the special [treatment] of that [word rai] before case-endings beginning with a consonant (hal-ādi-vibhakti): "rāyo hali." "rāyaḥ" is the genitive singular of the word rai. From "aṣṭana ā vibhaktau" [7.2.84], "ā" and "vibhaktau" are carried forward (anuvṛtti). By "hali" the [carried-forward] "vibhaktau" is qualified; hence [it is] a rule about that which begins with a consonant (tadādi-vidhi). This he (the SK) states with "raiśabdasya…". Because of the mention of "hal," the ā-substitution (ātva) does not occur before a vowel (aci); rather, before a vowel there is only the āy-substitute (āyādeśa) — to this effect he says "aci." In "rāḥ": upon ā-substitution [rai → rā], the ru-substitution and visarga [give rāḥ, i.e. rā + s → rāḥ]. Illustrating the āy-substitute before a vowel: "rāyau, rāyaḥ." By "ityādi" ("etc.") [the remaining paradigm]: rābhiḥ; rāye, rābhyām, rābhyaḥ; rāyaḥ, rābhyām, rābhyaḥ; rāyaḥ, rāyoḥ, rāyām; rāyi, rāyoḥ, rāsu. The word rai is Vedic (chāndasa) — [so says] the Bhāṣya. That only [rai] ending in the suffix kyaC (kyaj-anta) is Vedic is another view (pakṣāntara). Thus the ai-ending [words].

Now the au-ending [words]. The word glau denotes the moon (candra-vācī): "glauḥ, mṛgāṅkaḥ, kalānidhiḥ" — so the Amara[koṣa]. For it (glau), before a consonant-initial [ending] there is no change (vikāra) whatsoever; but before a vowel there is the āv-substitute (āv-ādeśa) — thinking thus, he says "glauḥ, glāvau, glāvaḥ." [Full paradigm:] glāvam, glāvau, glāvaḥ; glāvā, glaubhyām, glaubhiḥ; glāve, glaubhyām, glaubhyaḥ; glāvaḥ, glaubhyām, glaubhyaḥ; glāvaḥ, glāvoḥ, glāvām; glāvi, glāvoḥ, glauṣu. Objection: In "auto 'm śasoḥ," by the mention of "o" (ot), through homogeneity (sāvarṇya), the au-kāra too would be included; so why should there not be ā-substitution (ātva) for the word glau before am and śas? To this he (the SK) says: "'auto 'm śasoḥ' does not operate here." But the passage "ai auC…" etc. [showing why o and au are not homogeneous] has [already] been explained in the saṃjñā-prakaraṇa (the section on technical designations). Similarly, "one who protects men" (janān avati) = janauḥ: [with] kvip; the ūṭh [substitute] by "jvara-tvara[-sri-vy-avi-mavām…]" [6.4.20]; the vṛddhi by "ety-edhaty[-ūṭhsu]" [6.1.89]; janāvau, janāvaḥ, etc. Thus the au-ending [words].

Thus, in the Bālamanoramā, the vowel-ending masculines (ajantāḥ puṃliṅgāḥ).

Now the section on vowel-ending feminines (ajanta-strīliṅga-prakaraṇa): "ramā": "ramate iti ramā" ("she who delights"). From the dhātu "rami [= ram] krīḍāyām" ("ram, in the sense of playing"), [with] the suffix aC by "pacādi" [3.1.134 pacādyac], and ṭāP by "ajādy-ataṣ ṭāP" [4.1.4]. Although [ramā], ending in a suffix (pratyaya-anta), is not [strictly] a prātipadika, still — because of the separate mention of "ṅī" and "āp" in "ṅy-āp-prātipadikāt" [4.1.1], or by the liṅga-viśiṣṭa-paribhāṣā (the maxim that a rule referring to a base includes the base as qualified by gender) — the su etc. case-endings (svādayaḥ) [apply]. The elision of su (su-lopa) is by "hal-ṅyāb[bhyaḥ…]" [6.1.68].

translator notes

textual Several digitization slips are corrected to their evident readings: the ablative singular "राय" is read rāyaḥ; "मलौर्ग्लावौ" is read "glauḥ, glāvau"; and "क्लानिधिः" is read kalānidhiḥ. The referenced rule "auto 'm śasoḥ" is quoted by pratīka without a number (identification not secure).

अजन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम्