Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 7 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 7.4.1.1
ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ
Aṣṭādhyāyī 7.4.1
Vṛtti Patañjali

atha ṇigrahaṇam kimartham na caṅi upadhāyāḥ hrasvaḥ iti eva ucyeta .

caṅi upadhāyāḥ hrasvaḥ iti iyati ucyamāne , alīlavat , apīpavat , ūkārasya eva hrasvatvam prasajyeta .

na etat asti prayojanam .

vṛddhiḥ atra bādhikā bhaviṣyati .

vṛddhau tarhi kṛtāyām aukārasya eva hrasvatvam prasajyeta .

na etat asti .

antaraṅgatvāt atra āvādeśaḥ bhaviṣyati .

na hi idānīm hrasvabhāvinī upadhā bhavati .

tasmāt ṇigrahaṇam kartavyam .

atha caṅgrahaṇam kimartham na ṇau upadhāyāḥ iti eva siddham .

ṇau upadhāyāḥ hrasvaḥ iti iyati ucyamāne , kārayati , hārayati iti atra api prasajyeta .

na etat asti prayojanam .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na ṇau eva hrasvatvam bhavati iti yat ayam mitām hrasvatvam śāsti .

iha api tarhi na prāpnoti .

acīkarat , ajīharat .

vacanāt bhaviṣyati .

iha api tarhi vacanāt prāpnoti .

kārayati , hārayati .

tasmāt caṅgrahaṇam kartavyam .

atha upadhāgrahaṇam kimartham .

ṇau caṅi upadhāgrahaṇam antyapratiṣedhārtham .

ṇau caṅi upadhāgrahaṇam kriyate antyasya hrastvatvam mā bhūt .

ṇau caṅi hrasvaḥ iti iyati ucyamāne , alīlavat , apīpavat , antyasya eva hrasvatvam prasajyeta .

na etat asti prayojanam .

antaraṅgatvāt atra āvādeśaḥ bhavati .

na hi idānīm hrasvabhāvī antyaḥ asti .

antyaḥ hrasvabhāvī na asti iti kṛtvā vacanāt anantyasya bhaviṣyati .

iha api vacanāt prāpnoti .

acakāṅkṣat , avavāñchat .

yena na avyavadhānam tena vyavahite api vacanaprāmāṇyāt .

kena ca na avyavadhānam .

varṇena .

etena punaḥ saṅghatena vayvadhānam bhavati na bhavati ca .

uttarārtham tarhi upadhāgrahaṇam kartavyam .

lopaḥ pibateḥ ī ca abhyāsasya upadhāyāḥ yathā syāt .

apīpyat , apīpyatām , apīpyan .

atha iha katham bhavitavyam .

mā bhavān aṭiṭat iti .

āhosvit mā bhavān āṭiṭat iti .

mā bhavān āṭiṭat iti bhavitavyam .

hrasvatvam kasmāt na bhavati .

dvirvacane kṛte pareṇa rūpeṇa vyavahitam iti kṛtvā .

idam iha sampradhāryam .

dvirvacanam kriyatām hrasvatvam iti kim atra kartavyam .

paratvāt hrasvatvam .

nityam dvirvacanam .

kṛte hrasvatve prāpnoti akṛte api .

evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati dvirvacanāt hrasvatvam balīyaḥ iti yat ayam oṇim ṛditam karoti .

katham kṛtvā jñāpakam .

ṛditkaraṇe etat prayojanam ṛditām na iti pratiṣedhaḥ yathā syāt .

yadi ca atra pūrvam dvirvacanam syāt ṛditkaraṇam anarthakam syāt .

dvirvacane kṛte pareṇa vyavahitatvāt hrasvatvam na bhaviṣyati .

paśyati tu ācāryaḥ dvirvacanāt hrasvatvam balīyaḥ iti tataḥ oṇim ṛditam karoti .

tasmāt mā bhavān aṭiṭat iti eva bhavitavyam