Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.4.163
prakṛtyā+eka-ac
Aṣṭādhyāyī 6.4.163
Vṛtti Patañjali

prakṛtyā ekāc iti kim iṣṭheymeyassu āhosvit aviśeṣeṇa .

kim ca ataḥ .

yadi aviśeṣeṇa svī khī śauvam adhunā iti atra api prāpnoti .

svikhinau eva na staḥ .

katham .

uktam etat .

ekākṣarāt kṛtaḥ jāteḥ saptamyām ca na tau smṛtau .

svavān khavān iti eva bhavitavyam .

śauvam iti paratvāt aijāgame kṛte ṭilopena bhavitavyam .

adhunā iti saprakṛtikasya sapratyayakasya sthāne nipātanam kriyate .

iha tarhi prāpnoti : dravyam .

yasya īti ādau prakṛtibhāvaḥ .

yasya īti yasya lopaprāptiḥ tasya prakṛtibhāvaḥ na ca etāni yasya īti ādau .

evam api śriye hitaḥ śrīyaḥ , jñā devatā asya sthālīpākasya jñaḥ sthālīyāpākaḥ iti atra prāpnoti .

tasmāt iṣṭheymeyassu prakṛtibhāvaḥ .

atha iṣṭheymeyassu prakṛtibhāve kim udāharaṇam .

preyān preṣthaḥ .

na etat asti .

prādīnām asiddhatvāt na bhaviṣyati .

idam tarhi śreyān , śreṣṭhaḥ .

prakṛtyā ekāc iṣṭheymeyassu cet ekācaḥ uccāraṇasāmarthyāt avacanāt prakṛtibhāvaḥ .

prakṛtyā ekāc iṣṭheymeyassu cet tat na .

kim kāraṇam .

ekācaḥ uccāraṇasāmarthyāt antareṇa api vacanam prakṛtibhāvaḥ bhaviṣyati .

vinmatoḥ tu lugartham .

vinmatoḥ tu lugartham prakṛtibhāvaḥ vaktavyaḥ .

sragvitaraḥ , srajīyān , sragvitamaḥ , srajiṣṭhaḥ .

srugvattaraḥ , srucīyān , srugvattamaḥ , sruciṣṭhaḥ .

nanu ca vinmatoḥ luk ṭilopam bādhiṣyate .

katham anyasya ucyamānasya anyasya bādhakam syāt .

asati khalu api sambhave bādhanam bhavati .

asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt .

yathā eva khalu api vinmatoḥ luk ṭilopam bādhate eva naḥ taddhite iti etam api bādheta .

yataraḥ naḥ brahmīyān .

brahmavattaraḥ iti .

yat tāvat ucyate katham anyasya ucyamānasya anyasya bādhakam syāt iti .

idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ .

yadi tarhi vinmatoḥ luk na ucyeta kim iha syāt iti .

ṭilopaḥ iti āha .

ṭilopaḥ cet na aprāpte ṭilope vinmatoḥ luk ārabhyate .

saḥ bādhakaḥ bhaviṣyati .

yat api ucyate asati khalu api sambhave bādhanam bhavati .

asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt iti .

sati api sambhave bādhanam bhavati .

tat yathā .

dadhi brāhmaṇebhyaḥ dīyatām takram kauṇḍinyāya iti sati api sambhave dadhidānasya takradānam nivartakam bhavati .

evam iha api sati api sambhave vinmatoḥ luk ṭilopam bādhiṣyate .

yat api ucyate yathā eva khalu api vinmatoḥ luk ṭilopam bādhate eva naḥ taddhite iti etam api bādheta iti .

na bādhate .

kim kāraṇam .

yena na aprāpte tasya bādhanam .

na aprāpte ṭilope vinmatoḥ luk ārabhyate .

naḥ taddhite iti etasmin punaḥ prāpte ca aprāpte ca .

atha vā purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam vinmatoḥ luk ṭilopam bādhiṣyate .

naḥ taddhite iti etam na bādhiṣyate .

yadi tarhi vinmatoḥ luk ṭilopam bādhate payiṣthaḥ iti na sidhyati .

payasiṣthaḥ iti prāpnoti .

yathālakṣaṇam aprayukte .

prakṛtyā ake rājanyamanuṣyayuvānaḥ .

rājanyamanuṣyayuvānaḥ ake prakṛtyā bhavanti iti vaktavyam .

rājanyakam , mānuṣyakam , yauvanikā .