Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.4.161
ra ṛto halāder laghoḥ
Aṣṭādhyāyī 6.4.161
Vṛtti Patañjali

katham idam vijñāyate : halādeḥ aṅgasya iti āhosvit halādeḥ ṛkārasya iti .

yuktam punaḥ idam vicārayitum .

nanu anena asandigdhena aṅgaviśeṣaṇena bhavitavyam .

katham hi ṛkārasya nāma hal ādiḥ syāt anyasya anyaḥ .

ayam ādiśabdaḥ asti eva avayavavācī .

tat yathā ṛgādiḥ , ardharcādiḥ , ślokādiḥ iti .

asti sāmīpye vartate .

tat yathā .

dadhibhojanam arthasiddheḥ ādiḥ .

dadhibhojanasamīpe .

ghṛtabhojanam ārogyasya ādiḥ .

ghṛtabhojanasamīpe .

yāvatā sāmīpye api vartate jāyate vicāraṇā : halsamīpasya ṛkārasya halādeḥ aṅgasya iti .

kim ca ataḥ .

yadi vijñāyate halādeḥ aṅgasya iti aprathīyān , atra na prāpnoti .

atha vijñāyate halādeḥ ṛkārasya iti anṛcīyān , atra api prāpnoti .

ubhayathā svṛcīyān iti atra prāpnoti .

astu tāvat halādeḥ aṅgasya iti .

katham aprathīyān .

taddhitāntena samāsaḥ bhaviṣyati .

na prathīyān aprathīyān iti .

bhavet siddham yadā taddhitāntena samāsaḥ .

yadā tu khalu samāsāt taddhitotpattiḥ tadā na sidhyati .

na eva samāsāt taddhitotpattyā bhavitavyam .

kim kāraṇam .

bahuvrīhiṇā uktatvāt matvarthasya .

bhavet yadā bahuvrīhiḥ tadā na syāt .

yadā tu khalu tatpuruṣaḥ tadā prāpnoti .

na pṛthuḥ apṛthuḥ .

ayam api apṛthuḥ .

ayam api apṛthuḥ .

ayam anayoḥ aprathīyān iti .

na samāsāt ajādibhyām bhavitavyam .

kim kāraṇam .

guṇavacanāt iti ucyate na ca samāsaḥ guṇavacanaḥ iti .

yadā tarhi samāsāt vinmatupau vinmatubantāt ajādī tadā prāpnutaḥ .

avidyamānāḥ pṛthavaḥ apṛthavaḥ .

apṛthavaḥ asya santi apṛthumān .

ayam apṛthumān .

ayam apṛthumān .

ayam anayoḥ aprathīyān iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

apṛthavaḥ eva na santi kutaḥ yasya apṛthavaḥ iti .

iha kasmāt na bhavati : mātayati , bhrātayati .

lopaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati .

idam iha sampradhāryam .

ṭilopaḥ kriyatām rabhāvaḥ iti kim atra kartavyam .

paratvāt rabhāvaḥ .

yadi punaḥ avaśiṣṭasya rabhāvaḥ ucyeta .

na evam śakyam .

iha api prasajyeta : kṛtam ācaṣṭe , kṛtayati iti .

evam tarhi parigaṇanam kartavyam .

pṛthumṛdukṛśabhṛśadṛḍhaparivṛḍhānām iti vaktavyam .