kim punaḥ idam puṃvadbhāve strīgrhaṇam strīpratyayagrahaṇam āhosvit strīśabdgrahaṇam āhosvit stryarthagrahaṇam .
kaḥ ca atra viśeṣaḥ .
puṃvadbhāve strīgrahaṇam strīpratyayagrahaṇam cet tatra puṃvat iti uttarapade tatpratiṣedhavijñānam .
puṃvadbhāve strīgrahaṇam strīpratyayagrahaṇam cet tatra puṃvat iti uttarapade tatpratiṣedhaḥ ayam vijñāyeta .
kasya .
strīpratyayasya pratiṣedhaḥ .
kim ucyate strīpratyayasya pratiṣedhaḥ iti .
na punaḥ anyat api kim cit puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat samānādhikaraṇe uttarapade bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta .
anārambhāt puṃsi .
na hi kim cit puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat samānādhikaraṇe uttarapade bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta .
tatra kim anyat śakyam vijñātum anyat ataḥ strīpratyayapratiṣedhāt .
katham punaḥ puṃvat iti anena strīpratyayasya pratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum .
vatinirdeśaḥ ayam kāmacāraḥ ca vatinirdeśe vākyaśeṣam samarthayitum .
tat yathā .
uśīnaravat madreṣu yavāḥ .
santi na santi iti .
mātṛvat asyāḥ kalāḥ .
santi na santi .
evam iha api puṃvat bhavati puṃvat na bhavati iti vākyaśeṣam samarthayiṣyāmahe .
yathā puṃsaḥ strīpratyayaḥ na bhavati evam samānādhikaraṇe uttarapade bhāṣitapuṃskasya na bhavati iti .
prātipadikasya ca pratyāpattiḥ .
prātipadikasya ca pratyāpattiḥ vaktavyā .
enī bhāryā asya , etabhāryaḥ , śyetabhāryaḥ .
puṃvadbhāvena kim kriyate .
strīpratyayasya nivṛttiḥ .
arthaḥ anivṛttaḥ strītvam .
tasya anivṛttatvāt kena naśabdaḥ na śrūyeta .
striyām iti ucyamānaḥ prāpnoti .
sthānivatprasaṅgaḥ ca .
sthānivabhāvaḥ ca prāpnoti .
paṭvībhārā asya paṭubhāryaḥ .
puṃvadbhāvena kim kriyate .
strīpratyayasya nivṛttiḥ .
tasya sthānivabhāvāt yaṇādeśaḥ prāpnoti .
kimartham idam ubhayam ucyate na prātipadikasya ca pratyāpattiḥ iti eva sthānivabhāvaḥ api coditaḥ syāt .
purastāt idam ācāryeṇa dṛṣṭam sthānivatprasaṅgaḥ ca iti tat paṭhitam .
tataḥ uttarakālam idam dṛṣṭam prātipadikasya ca pratyāpattiḥ iti .
tat api paṭhitam .
na ca idānīm ācāryāḥ sūtrāṇi kṛtvā nivartayanti .
vataṇḍyādiṣu puṃvadvacanam .
vataṇḍyādiṣu puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ .
ke punaḥ vataṇḍyādayaḥ .
lugalugastrīviṣayadvistrīpratyayāḥ .
luk .
gārgyaḥ vṛndārikā gargavṛndārikā .
puṃvadbhāvena kim kriyate .
strīpratyayasya nivṛttiḥ .
arthaḥ anivṛttaḥ strītvam .
tasya anivṛttatvāt kena yaśabdaḥ na śrūyeta .
astriyām iti hi luk ucyate .
luk .
aluk .
vataṇḍī vṛndārikā vātaṇḍyavṛndārikā .
puṃvadbhāvena kim kriyate .
strīpratyayasya nivṛttiḥ .
arthaḥ anivṛttaḥ strītvam .
tasya anivṛttatvāt luk striyām vataṇḍāt iti yakārasya luk prāpnoti .
yadi punaḥ ayam īkāre eva luk ucyeta .
tat īkāragrahaṇam kartavyam .
na kartavyam .
kriyate nyāse eva .
praśliṣṭanirdeśaḥ ayam .
strī , ī strī , striyām .
īkāravidhau vai apratyayakasya pāṭhaḥ kriyate vataṇḍa iti .
śārṅgaravādau sapratyayakasya pāṭhaḥ kariṣyate .
saḥ vai sapratyayakasya pāṭhaḥ kartavyaḥ .
antaraṅgatvāt ca luk prāpnoti .
aluk .
astrīviṣaya .
kauṇḍīvṛsī vṛndārikā kauṇḍīvṛsyavṛndārikā .
puṃvadbhāvena kim kriyate .
strīpratyayasya nivṛttiḥ .
arthaḥ anivṛttaḥ strītvam .
tasya anivṛttatvāt kena yaśabdaḥ śrūyeta .
astriyām iti hi ñyaḥ vidhīyate .
astrīviṣaya .
dvistrīpratyaya .
gārgyāyaṇī vṛndārikā gārgyavṛndārikā .
atra puṃvadbhāvaḥ na prāpnoti .
kim kāraṇam .
bhāṣitapuṃskāt anūṅaḥ samānādhikaraṇe uttarapade puṃvadbhāvaḥ bhavati iti ucyate .
yaḥ ca atra bhāṣitapuṃskāt anūṅ na asau uttarapade yaḥ ca uttarapade na asau bhāṣitapuṃskāt anūṅ iti .
astu tarhi strīśabdagrahaṇam .
strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ iti cet sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt .
strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ iti cet sarvasya strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ prāpnoti .
asya api prāpnoti , aṅgārakāḥ nāma śakunayaḥ .
teṣām kālikāḥ striyaḥ .
kālikāvṛndārikāḥ .
aṅgārakavṛndārikāḥ prāpnuvanti .
kṣemavṛddhayaḥ kṣatriyāḥ .
teṣām tanukeśyaḥ striyaḥ .
tanukeśīvṛndārikāḥ .
kṣemavṛddhivṛndārikāḥ prāpnuvanti .
haṃsasya varaṭā .
kacchapasya ḍulī .
ṛśyasya rohit .
aśvasya vaḍavā .
puruṣasya yoṣit .
kim kāraṇam .
aviśeṣāt .
na hi kaḥ cit viśeṣaḥ upādīyate evañjātīyakasya strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ bhavati iti .
anupādīyamāne viśeṣe sarvatra prasaṅgaḥ .
katham ca nāma na upādīyate yāvatā bhāṣitapuṃskāt iti ucyate .
bhāṣitapuṃskānupapattiḥ ca .
hyarthe ca ayam caḥ paṭhitaḥ .
sarvaḥ hi śabdaḥ bhāṣitapuṃskāt paraḥ śakyaḥ kartum .
astu tarhi arthagrahaṇam .
arthātideśe vipratiṣedhānupapattiḥ .
arthātideśe vipratiṣedhaḥ na upapadyate .
paṭhiṣyati hi ācāryaḥ vipratiṣedham puṃvadbhāvāt hrasvatvam khidghādikeṣu iti .
saḥ vipratiṣedhaḥ na upapadyate .
dvikāryayogaḥ hi nāma vipratiṣedhaḥ na ca atra ekaḥ dvikāryayuktaḥ .
śabdasya hrasvatvam arthasya puṃvadbhāvaḥ .
kim ca sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt iti .
sarvasya strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ prāpnoti .
asya api prāpnoti , aṅgārakāḥ nāma śakunayaḥ .
teṣām kālikāḥ striyaḥ .
kālikāvṛndārikāḥ .
aṅgārakavṛndārikāḥ prāpnuvanti .
kṣemavṛddhayaḥ kṣatriyāḥ .
teṣām tanukeśyaḥ striyaḥ .
tanukeśīvṛndārikāḥ .
kṣemavṛddhivṛndārikāḥ prāpnuvanti .
haṃsasya varaṭā .
kacchapasya ḍulī .
ṛśyasya rohit .
aśvasya vaḍavā .
puruṣasya yoṣit .
kim kāraṇam .
aviśeṣāt .
na hi kaḥ cit viśeṣaḥ upādīyate evañjātīyakasya strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ bhavati iti .
katham ca nāma na upādīyate yāvatā bhāṣitapuṃskāt iti ucyate .
bhāṣitapuṃskānupapattiḥ hi bhavati .
na hi arthen paurvāparyam asti .
ayam tāvat adoṣaḥ yat ucyate arthātideśe vipratiṣedhānupapattiḥ iti .
na avaśyam dvikārayogaḥ eva vipratiṣedhaḥ .
kim tarhi .
asambhavaḥ api .
saḥ ca atra asti asambhavaḥ .
kaḥ asambhavaḥ .
puṃvadbhāvaḥ abhinirvartamānaḥ hrasvatvasya nimittam vihanti .
hrasvatvam abhinirvartamānam puṃvadbhāvam bādhate .
sati asambhave yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
ayam tarhi doṣaḥ sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt iti .
tasmāt astu saḥ eva madhyamaḥ pakṣaḥ .
nanu ca uktam strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ iti cet sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
samāsanirdeśaḥ ayam : bhāṣitapuṃskāt anūṅ yasmin saḥ ayam bhāṣitapuṃskādanūṅ iti .
yadi evam luk prāpnoti .
nipātanāt na bhaviṣyati .
atha vā aluk prakṛtaḥ saḥ anuvartiṣyate .
katham punaḥ anūṅ iti anyena strīpratyayagrahaṇam śakyam vijñātum .
nañivayuktam anyasadṛśādhikaraṇe tathā hi arthagatiḥ .
nañyuktam ivayuktam ca anyasmin tatsadṛśe kāryam vijñāyate .
tathā hi arthaḥ gamyate .
tat yathā abrāhmaṇam ānaya iti ukte brāhmaṇasadṛśaḥ ānīyate .
na asau loṣṭam ānīya kṛtī bhavati .
evam iha api anūṅ iti ūṅpratiṣedhāt anyasmin ūṅsadṛśe kāryam vijñāyate .
kim ca anyat anūṅ ūṅsadṛśam .
strīpratyayaḥ .
evam api iḍabiḍ vṛndārikā , aiḍabiḍvṛndārikā , pṛth vṛndārikā , pārthavṛndārikā , darat vṛndārikā , dāradavṛndārikā , uśik vṛndārikā , auśijavṛndārikā , atra puṃvadbhāvaḥ na prāpnoti .
kartavyaḥ atra yatnaḥ .