Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.1.167
caturaḥ śasi
Aṣṭādhyāyī 6.1.167
Vṛtti Patañjali

śasi striyām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

catasraḥ paśya .

caturaḥ śasi striyām apratiṣedhaḥ ādyudāttanipātanāt .

caturaḥ śasi striyām apratiṣedhaḥ .

anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ .

śasi svaraḥ kasmāt na bhavati .

ādyudāttanipātanāt .

ādyudāttanipātanam kariṣyate .

saḥ nipātanasvaraḥ śasi svarasya bādhakaḥ bhaviṣyati .

evam api upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ .

yathā eva nipātanasvaraḥ śasi svaram bādhate evam vibhaktisvaram api bādheta catasṛṇam iti .

vibhaktisvarabhāvaḥ ca halādigrahaṇāt .

vibhaktisvarabhāvaḥ ca siddhaḥ .

kutaḥ .

halādigrahaṇāt .

yat ayam ṣaṭtricaturbhyaḥ halādiḥ iti halādigrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na nipātanasvaraḥ vibhaktisvaram bādhate iti .

katham kṛtvā jñāpakam .

ādyudāttanipātane hi halādigrahaṇānarthakyam .

ādyudāttanipātane hi sati halādigrahaṇam anarthakam syāt .

na hi anyat halādigrahaṇam prayojayati anyat ataḥ catasṛśabdāt .

ṣaṭsañjñāḥ tāvat na prayojayanti .

kim kāraṇam .

bahuvacanaviṣayatvāt .

tena dvivacanaikavacane na staḥ .

jaśśasī ca atra lupyete .

anyāḥ sarvāḥ halādayaḥ vibhaktayaḥ .

triśabdaḥ ca api na prayojayati .

kim kāraṇam .

bahuvacanaviṣayatvāt .

tena dvivacanaikavacane na staḥ .

asarvanāmasthānam iti vacanāt jasi na bhaviṣyati .

śasi bhavitavyam ekādeśe udāttena udāttaḥ iti .

anyāḥ sarvāḥ halādayaḥ vibhaktayaḥ .

tisṛśabdaḥ ca api na prayojayati .

kim kāraṇam .

bahuvacanaviṣayatvāt .

tena dvivacanaikavacane na staḥ .

asarvanāmasthānam iti vacanāt jasi na bhavitavyam .

śasi bhavitavyam udāttayaṇaḥ halpūrvāt iti .

anyāḥ sarvāḥ halādayaḥ vibhaktayaḥ .

catuḥśabdaḥ tisṛśabdaḥ ca api na prayojayati .

kim kāraṇam .

bahuvacanaviṣayatvāt .

tena dvivacanaikavacane na staḥ .

asarvanāmasthānam iti vacanāt jasi na bhavitavyam .

śasi bhavitavyam caturaḥ śasi iti .

anyāḥ sarvāḥ halādayaḥ vibhaktayaḥ .

tatra catasṛśabdāt ekasmāt śas asarvanāmasthānam ajādiḥ vibhaktiḥ asti .

yadi ca atra nipātanasvaraḥ syāt halādigrahaṇam anarthakam syāt .

na eva vā punaḥ atra śasisvaraḥ prāpnoti .

kim kāraṇam .

yaṇādeśe kṛte śasaḥ pūrvaḥ udāttabhāvī na asti iti kṛtvā .

avaśiṣṭasya tarhi prāpnoti .

ṛkāreṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati .

yaṇādeśe kṛte na asti vyavadhānam .

sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva .

pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ svaravidhim prati na sthānivat bhavati iti .

na eṣaḥ asti pratiṣedhaḥ .

uktam etat pratiṣedhe svaradīrghayalopeṣu lopādādeśaḥ na sthānivat iti .