Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.1.45.1
ād eca upadeśe 'śiti
Aṣṭādhyāyī 6.1.45
Vṛtti Patañjali

katham idam vijñāyate : ec yaḥ upadeśe iti āhosvit ejantantam yat upadeśe iti .

kim ca ataḥ .

yadi vijñāyate : ec yaḥ upadeśe iti ḍhaukitā traukitā iti atra api prāpnoti .

atha vijñāyate : ejantantam yat upadeśe iti na doṣaḥ bhavati .

nanu ca ejantantam yat upadeśe iti api vijñāyamāne atra api prāpnoti .

etat api vyapadeśivadbhāvena ejantam bhavati upadeśe .

arthavatā vyapadeśivadbhāvaḥ .

nanu ca ec yaḥ upadeśe iti api vijñāyamāne na doṣaḥ bhavati .

aśiti iti ucyate na ca atra aśitam paśyāmaḥ .

nanu ca kakāraḥ eva atra aśit .

na kakāre bhavitavyam .

kim kāraṇam .

nañivayuktam anyasadṛśādhikaraṇe .

tathā hi arthagatiḥ .

nañyuktam ivayuktam ca anyasmin tatsadṛśe kāryam vijñāyate .

tathā hi arthaḥ gamyate .

tat yathā loke : abrāhmaṇam ānaya iti ukte brāhmaṇasadṛśam ānayati .

na asau loṣṭam ānīya kṛtī bhavati .

evam iha api aśiti iti śitpratiṣedhāt anyasmin aśiti śitsadṛśe kāryam vijñāsyate .

kim ca anyat śitsadṛśam .

pratyayaḥ .

iha tarhi : glai : glānīyam , mlai : mlānīyam , veñ : vānīyam , śo : niśāmīyam : paratvāt āyādayaḥ prāpnuvanti .

nanu ca ejantantam yat upadeśe iti api vijñāyamāne paratvāt āyādayaḥ prāpnuvanti .

santu .

āyādiṣu kṛteṣu sthānivadbhāvāt ejgrahaṇena grahaṇāt punaḥ āttvam bhaviṣyati .

nanu ca ec yaḥ upadeśe iti api vijñāyamāne paratvāt āyādiṣu kṛteṣu sthānivadbhāvāt ejgrahaṇena grahaṇāt āttvam bhaviṣyati .

na bhaviṣyati .

analvidhau sthānivadbhāvaḥ alvidhiḥ ca ayam .

evam tarhi ejantantam yat upadeśe iti api vijñāyamāne hūtaḥ , hūtavān iti atra api prāpnoti .

bhavatu eva atra āttvam .

śravaṇam kasmāt na bhavati .

pūrvatvam asya bhaviṣyati .

na sidhyati .

idam iha sampradhāryam : āttvam kriyatām pūrvatvam iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt pūrvatvam .

evam tarhi idam iha sampradhāryam .

āttvam kriyatām samprasāraṇam iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt āttvam .

nityam samprasāraṇam .

kṛte api āttve prāpnoti akṛte api .

āttvam api nityam .

kṛte api samprasāraṇe prāpnoti akṛte api .

anityam āttvam .

na hi kṛte samprasāraṇe prāpnoti .

kim kāraṇam .

antaraṅgam pūrvatvam .

tena bādhyate .

yasya lakṣaṇantareṇa nimittam vihanyate na tat anityam .

na ca samprasāraṇam eva āttvasya nimittam hanti .

avaśyam lakṣaṇāntaram pūrvatvam pratīkṣyam .

ubhayoḥ nityayoḥ paratvāt āttve kṛte samprasāraṇam samprasāraṇapūrvatvam .

kāryakṛtatvāt punaḥ āttvam na bhaviṣyati .

atha api katham cit āttvam anityam syāt evam api na doṣaḥ .

upadeśagrahaṇam na kariṣyate .

yadi na kriyate cetā stotā iti atra api prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na paranimittakasya āttvam bhavati iti yat ayam krīṅjīṇām ṇau āttvam śāsti .

na etat asti jñāpakam .

niyamārtham etat syāt .

krīṅjīṇām ṇau eva iti .

yat tarhi mīnātiminotidīṅām lyapi ca iti atra ejgrahaṇam anuvartayati .

iha tarhi glai glānīyam , mlai mlānīyam , veñ vānīyam , śo niśāmīyam paratvāt āyādayaḥ prāpnuvanti .

atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na āyādayaḥ āttvam bādhante iti yat ayam aśiti iti pratiṣedham śāsti .

yadi hi bādheran śiti api bādheran .

atha vā punaḥ astu ec yaḥ upadeśe iti .

nanu ca uktam glai glānīyam , mlai mlānīyam , veñ vānīyam , śo niśāmīyam paratvāt āyādayaḥ prāpnuvanti iti .

atra api śitpratiṣedhaḥ jñāpakaḥ na āyādayaḥ āttvam bādhante iti .

āttve eśi upasaṅkhyānam .

āttve eśi upasaṅkhyānam kartavyam .

jagle mamle .

aśiti iti pratiṣedhaḥ prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

na evam vijñāyate .

śakāraḥ it yasya saḥ ayam śit .

na śit aśit .

aśiti iti .

katham tarhi .

śakāraḥ it śit .

na śit śit aśit .

aśiti iti .

yadi evam stanandhayaḥ iti atra api prāpnoti .

atra api śap śit bhavati .