Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.1.37.1
na samprasāraṇe samprasāraṇam
Aṣṭādhyāyī 6.1.37
Vṛtti Patañjali

kimartham idam ucyate .

vacispaviyajādīnām grahādīnām ca samprasāraṇam uktam .

tatra yāvantaḥ yaṇaḥ sarveṣām samprasāraṇam prāpnoti .

iṣyate ca parasya yathā syāt na pūrvasya tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti na samprasāraṇe samprasāraṇam .

kim anye api evam vidhayaḥ bhavanti .

ataḥ dīrghaḥ yañi .

supi ca iti .

ghaṭābhyām .

akāramātrasya dīrghatvam kasmāt na bhavati .

asti atra viśeṣaḥ .

iyam atra paribhāṣā upatiṣṭhate .

alaḥ antyasya iti .

nanu ca idānīm etayā paribhāṣayā iha (R: iha api) śakyam upasthātum .

na iti āha .

na hi vacispaviyajādīnām grahādīnām ca antyaḥ yaṇ asti .

evam tarhi anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti antyasasdeśaḥ yaḥ yaṇ tasya kāryam bhaviṣyati .

na etasyāḥ paribhāṣāyāḥ santi prayojanāni .

evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na sarvasya yaṇaḥ samprasāraṇam bhavati iti yat ayam pyāyaḥ pībhāvam śāsti .

katham kṛtvā jñāpakam .

pībhāvavacane etat prayojanam āpīnaḥ andhuḥ , āpīnam ūdhaḥ etat rūpam yathā syāt iti .

yadi ca atra sarvasya yaṇaḥ samprasāraṇam syāt pībhāvavacanam anarthakam syāt .

samprasāraṇe kṛte samprasāraṇaparapūrvatve ca dvayoḥ ikārayoḥ ekādeśe siddham rūpam syāt āpīnaḥ andhuḥ , āpīnam ūdhaḥ iti .

paśyati tu ācāryaḥ na sarvasya yaṇaḥ samprasāraṇam bhavati iti .

tataḥ ayam pyāyaḥ pībhāvam śāsti .

na etat asti jñāpakam .

siddhe hi vidhiḥ ārabhyamāṇaḥ jñāpakārthaḥ bhavati na ca pyāyaḥ samprasāraṇena sidhyati .

samprasāraṇe hi sati antyasya prasajyeta .

evam api jñāpakam eva .

katham .

pyāyaḥ iti na eṣā sthānaṣaṣṭhī .

kā tarhi .

viśeṣaṇaṣaṣṭhī .

pyāyaḥ yaḥ yaṇ iti .

tat etat jñāpayati ācāryaḥ na sarvasya yaṇaḥ samprasāraṇam bhavati iti yat ayam pyāyaḥ pībhāvam śāsti .

evam api anaikāntikam etat .

etāvat jñāpyate na sarvasya yaṇaḥ samprasāraṇam bhavati iti .

tatra kutaḥ etat parasya bhaviṣyati na pūrvasya iti .

ucyamāne api etasmin kutaḥ etat parasya bhaviṣyati na pūrvasya iti .

ekayogakṣaṇam khalu api samprasāraṇam .

tat yadi tāvat param abhinirvṛttam pūrvam api abhinirvṛttam eva .

prasaktasya anabhinirvṛttasya pratiṣedhena nivṛttiḥ śakyā kartum na abhinirvṛttasya .

yaḥ hi bhuktavantam brūyāt mā bhukthāḥ iti kim tena kṛtam syāt .

atha api pūrvam anabhinirvṛttam param api anabhinirvṛttam eva .

tatra nimittasaṃśrayaḥ anupapannaḥ na samprasāraṇe samprasāraṇam iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yat tāvat ucyate ucyamāne api etasmin kutaḥ etat parasya bhaviṣyati na pūrvasya iti .

iha iṅgitena ceṣṭitena nimiṣitena mahatā vā sūtraprabandhena ācāryāṇām abhiprāyaḥ gamyate .

etat eva jñāpayati parasya bhaviṣyati na pūrvasya iti yat ayam na samprasāraṇe samprasāraṇam iti pratiṣedham śāsti .

yat api ucyate ekayogalakṣaṇam khalu api samprasāraṇam .

tat yadi tāvat param abhinirvṛttam pūrvam api abhinirvṛttam eva .

prasaktasya anabhinirvṛttasya pratiṣedhena nivṛttiḥ śakyā kartum iti .

astu ubhayoḥ abhinirvṛttiḥ .

na vayam pūrvasya pratiṣedham śiṣmaḥ .

kim tarhi .

samprasāraṇāśrayam yat prāpnoti tasya pratiṣedham .

tataḥ pūrvatve pratiṣiddhe yaṇādeśena siddham .

yat api ucyate atha api pūrvam anabhinirvṛttam param api anabhinirvṛttam eva .

tatra nimittasaṃśrayaḥ anupapannaḥ iti .

tādarthyāt tācchabdyam bhaviṣyati .

tat yathā indrārthā sthūṇā indraḥ iti evam iha api samprasāraṇārtham samprasāraṇam .

tat yat prasāraṇārtham prasāraṇam tasmin pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .