Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.1.32-33
hvaḥ saṃprasāraṇam
abhyastasya ca
Aṣṭādhyāyī 6.1.32-33
Vṛtti Patañjali

hvaḥ samprasāraṇe yogavibhāgaḥ .

hvaḥ samprasāraṇe yogavibhāgaḥ kartavyaḥ .

hvaḥ samprasāraṇam bhavati ṇau ca saṃścaṅoḥ .

tataḥ abhyastasya ca .

abhyastasya ca hvaḥ samprasāraṇam bhavati iti .

kimarthaḥ yogavibhāgaḥ .

ṇau saṃścaṅviṣayāṛthaḥ .

ṇau ca saṃścaṅviṣaye hvaḥ samprasāraṇam yathā syāt .

juhāvayiṣati , ajūhavat .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

hvaḥ abhyastasya iti ucyate na ca etat hvaḥ abhyastam .

kasya tarhi .

hvāyayateḥ .

hvaḥ etat abhyastam .

katham .

ekācaḥ dve prathamasya .

evam tarhi hvayateḥ abhyastasya iti ucyate na ca atra hvayatiḥ abhyastaḥ .

kaḥ tarhi .

hvāyayatiḥ .

hvayatiḥ eva atra abhyastaḥ .

katham .

ekācaḥ dve prathamasya iti .

evam api

abhyastinimitte anabhyastaprasāraṇārtham .

abhyastinimitte iti vaktavyam .

kim prayojanam .

anabhyastaprasāraṇārtham .

anabhyastasya prasāraṇam yathā syāt .

juhūṣati , johūyate .

abhyastaprasāraṇe hi abhyāsaprasāraṇāprāptiḥ .

abhyastaprasāraṇe hi abhyāsaprasāraṇasya aprāptiḥ syāt .

na samprasāraṇe samprasāraṇam iti pratiṣedhaḥ prasajyeta .

na eṣaḥ doṣaḥ .

vyavahitatvāt na bhaviṣyati .

samānāṅge prasāraṇapratiṣedhāt pratiṣedhaḥ .

samānāṅge prasāraṇapratiṣedhāt pratiṣedhaḥ prāpnoti .

samānāṅgagrahaṇam tatra codayiṣyati .

kṛdantapratiṣedhārtham ca .

kṛdantapratiṣedhārtham ca abhyastinimitte iti vaktavyam .

kim prayojanam .

hvāyakam icchati hvāyakīyati .

hvāyakīyateḥ san .

jihvāyakīyiṣati .

saḥ tarhi nimittaśabdaḥ upādeyaḥ .

na hi antareṇa nimittaśabdam nimittārthaḥ gamyate .

antareṇa api nimittaśabdam nimittārthaḥ gamyate .

tat yathā : dadhitrapusam pratyakṣaḥ jvaraḥ .

jvaranimittam iti gamyate .

naḍvalodakam pādarogaḥ .

pādaroganimittam iti gamyate .

āyuḥ ghṛtam .

āyuṣaḥ nimittam iti gamyate .

atha vā akāraḥ matvarthīyaḥ .

abhyastam asmin asti saḥ ayam abhyastaḥ .

abhyastasya iti .

atha vā abhyastasya iti na eṣā hvayatisamānādhikaraṇā ṣaṣṭhī .

kā tarhi .

sambandhaṣaṣṭhī .

abhyastasya yaḥ hvayatiḥ .

kim ca abhyastasya hvayatiḥ .

prakṛtiḥ .

hvaḥ abhyastasya prakṛteḥ iti .

yogavibhāgaḥ tu kartavyaḥ eva .

na atra hvayatiḥ abhyastasya prakṛtiḥ .

kim tarhi .

hvāyayatiḥ .