atha yasya dvirvacanam ārabhyate kim tasya sthāne bhavati āhosvit dviḥprayogaḥ iti .
kaḥ ca atra viśeṣaḥ .
sthāne dvirvacane ṇilopavacanam samudāyādeśatvāt .
sthāne dvirvacane ṇilopaḥ vaktavyaḥ .
āṭiṭat .
āśiśat .
kim kāraṇam .
samudāyādeśatvāt .
samudāyasya samudāyaḥ ādeśaḥ .
tatra sampramugdhatvāt prakṛtipratyayasamudāyasya naṣṭaḥ ṇiḥ bhavati iti ṇeḥ aniṭi iti ṇilopaḥ na prāpnoti .
idam iha sampradhāryam .
dvirvacanam kriyatām ṇilopaḥ iti kim atra kartavyam .
paratvāt ṇilopaḥ .
nityam dvirvacanam .
kṛte api ṇilope prāpnoti akṛte api .
dvirvacanam api nityam .
anyasya kṛte ṇilope prāpnoti anyasya akṛte .
śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .
nityam eva dvirvacanam .
katham .
rūpasya sthānivatvāt .
yat ca sanyaṅantasya dvirvacane .
yat ca sanyaṅantasya dvirvacane codyam tat iha api codyam .
kim punaḥ tat .
sanyaṅantasya cet aśeḥ sani aniṭaḥ .
dīrghakutvaprasāraṇaṣatvam adhikasya dvirvacanāt .
ābṛdhyoḥ ca abhyastavipratiṣedhaḥ .
saṅāśraye ca samudāyasya samudāyādeśatvāt jhalāśraye ca avyapadeśaḥ āmiśratvāt iti .
astu tarhi dviḥprayogaḥ dvirvacanam .
dviḥprayogaḥ iti cet ṇakāraṣakārādeśādeḥ ettvavacanam liṭi .
dviḥprayogaḥ iti cet ṇakāraṣakārādeśādeḥ ettvam liṭi vaktavyam .
nematuḥ .
nemuḥ .
sehe .
sehāte .
sahire .
anādeśādeḥ iti pratiṣedhaḥ prāpnoti .
sthāne punaḥ dvirvacane sati samudāyasya samudāyaḥ ādeśaḥ .
tatra sampramugdhatvāt prakṛtipratyayasya naṣṭaḥ saḥ ādeśādiḥ bhavati .
dviḥprayoge api dvirvacane sati na doṣaḥ .
vakṣyati tatra liḍgrahaṇasya prayojanam .
liṭi yaḥ ādeśādiḥ tadādeḥ na iti .
iḍvacanam ca yaṅlope .
iṭ ca yaṅlope vaktavyaḥ .
bebhiditā .
bebhiditum .
ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti iṭpratiṣedhaḥ prāpnoti .
sthāne punaḥ dvirvacane sati samudāyasya samudāyaḥ ādeśaḥ .
tatra sampramugdhatvāt prakṛtipratyayasya naṣṭaḥ saḥ bhavati yaḥ ekāc upadeśe anudāttaḥ .
dviḥprayoge api dvirvacane sati na doṣaḥ .
ekājgrahaṇena aṅgam viśeṣayiṣyāmaḥ .
ekācaḥ aṅgāt iti .
nanu ca ekaikam atra aṅgam .
samudāye yā vākyaparisamāptiḥ tasya aṅgasañjñā bhaviṣyati .
kutaḥ etat .
śāstrāhāneḥ .
evam hi śāstram ahīnam bhavati .
iḍdīrghapratiṣedhaḥ ca .
iṭaḥ dīrghatvasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
jarīgṛhitā .
jarīgṛhitum .
grahaḥ aliṭi dīrghaḥ iti dīrghatvam prāpnoti .
sthāne punaḥ dvirvacane samudāyasya samudāyaḥ ādeśaḥ .
tatra sampramugdhatvāt prakṛtipratyayasya naṣṭaḥ grahiḥ .
dviḥprayoge api dvirvacane na doṣaḥ .
grahiṇā aṅgam viśeṣayiṣyāmaḥ .
graheḥ aṅgāt iti .
nanu ca ekaikam atra aṅgam .
samudāye yā vākyaparisamāptiḥ tasya aṅgasañjñā bhaviṣyati .
kutaḥ etat .
śāstrāhāneḥ .
evam hi śāstram ahīnam bhavati .
padādividhipratiṣedhaḥ ca .
padādilakṣaṇa vidheḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
siṣeca .
suṣvāpa .
sātpadādyoḥ iti ṣatvapratiṣedhaḥ prāpnoti .
sthāne punaḥ dvirvacane sati samudāyasya samudāyaḥ ādeśaḥ .
tatra sampramugdhatvāt prakṛtipratyayasya naṣṭaḥ saḥ padādiḥ bhavati .
dviḥprayoge ca api dvirvacane na doṣaḥ .
suptiṅbhyām padam viśeṣayiṣyāmaḥ .
yasmāt suptiṅvidhiḥ tadādi subantam tiṅantam ca .
nanu ca ekaikasmāt [api atra (R)] suptiṅvidhiḥ .
samudāye yā vākyaparisamāptiḥ tayā padasañjñā bhaviṣyati .
kutaḥ etat .
śāstrāhāneḥ .
evam hi śāstram ahīnam bhavati .
tau eva suptiṅau tataḥ parau sā eva ca prakṛtiḥ ādyā .
ādigrahaṇam prakṛtam .
samudāyapadatvam etena .