Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 5 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 5.3.55.1
atiśāyane tamabiṣṭhanau
Aṣṭādhyāyī 5.3.55
Vṛtti Patañjali

atiśāyane iti ucyate .

kim idam atiśāyane iti .

deśyāḥ sūtranibandhāḥ kriyante .

yāvat brūyāt prakarṣe atiśaye iti tāvat atiśāyane iti .

kasya punaḥ prakarṣe pratyayaḥ utpadyate .

ṅyāpprātipadikāt iti vartate .

ṅyāpprātipadikasya prakarṣe .

ṅyāpprātipadikam vai śabdaḥ na ca śabdasya prakarṣāpakarṣau staḥ .

śabde asambhavāt arthe kāryam vijñāsyate .

kaḥ punaḥ ṅyāpprātipadikārthaḥ .

dravyam .

na vai dravyasaya prakarṣe iṣyate .

evam tarhi guṇaḥ .

evam api guṇagrahaṇam kartavyam .

dravyam api ṅyāpprātipadikārthaḥ guṇaḥ api .

tatra kutaḥ etat guṇasya prakarṣe bhaviṣyati na punaḥ dravyasya prakarṣe iti .

kriyamāṇe ca api guṇagrahaṇe samānaguṇagrahaṇam kartavyam śuklāt kṛṣṇe mā bhūt iti .

na tarhi idānīm idam bhavati : adhvaryuḥ vai śreyān .

pāpīyān pratiprasthātā .

andhānām kāṇatamaḥ iti .

samānaguṇe eṣā spardhā bhavati .

adhvaryuḥ vai śreyān anyebhyaḥ praśasyebhyaḥ .

pāpīyān pratiprasthātā anyebhyaḥ pāpebhyaḥ .

andhānām kāṇatamaḥ iti kaṇiḥ ayam saukṣmye vartate .

sarve ime kim cit paśyanti .

ayam eṣām kāṇatamaḥ iti .

adūraviprakarṣe iti vaktavyam .

iha mā bhūt .

mahān sarṣapaḥ .

mahān himavān iti .

jāteḥ na iti vaktavyam .

iha mā bhūt : vṛkṣaḥ ayam plakṣaḥ ayam iti .

na tarhi idānīm idam bhavati : gotaraḥ .

gotarā .

aśvataraḥ iti .

na eṣaḥ jāteḥ prakarṣaḥ .

kasya tarhi .

guṇasya .

gauḥ ayam śakaṭam vahati .

gotararḥ ayam yaḥ śakaṭam vahati sīram ca .

gauḥ iyam yā samām samām vijāyate .

gotarā iyam yā samām samām vijāyate strīvatsā ca .

aśvaḥ ayam yaḥ catvāri yojanāni gacchati .

aśvataraḥ ayam yaḥ aṣṭau yojanāni gacchati .

tathā tiṅaḥ ca iti atra kriyāgrahaṇam kartavyam sādhanaprakarṣe mā bhūt .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yat tāvat ucyate guṇagrahaṇam kartavyam iti .

na kartavyam .

yasya prakarṣaḥ asti tasya prakarṣe bhaviṣyati .

guṇasya ca eva prakarṣaḥ na dravyasya .

katham jñāyate .

evam hi dṛśyate loke .

iha samāne āyāme vistāre paṭasya anyaḥ arghaḥ bhavati kāśikasya anyaḥ māthurasya .

guṇāntaram khalu api śilpinaḥ utpādayamānāḥ dravyāntareṇa prakṣālayanti .

anyena śuddham dhautakam kurvanti anyena śaiphālikam anyena mādhyamikam .

yat api ucyate kriyamāṇe ca api guṇagrahaṇe samānaguṇagrahaṇam kartavyam śuklāt kṛṣṇe mā bhūt iti .

na kartavyam .

samānaguṇe eva spardhā bhavati .

nahi āḍhyābhirūpau spardhete .

vācakena khalu api utpattavyam na ca śuklāt kṛṣṇe pratyayaḥ utpadyamānaḥ vācakaḥ syāt .

yat api ucyate adūraviprakarṣe iti vaktavyam iti .

na vaktavyam .

adūraviprakarṣe eva spardhā bhavati .

na hi niṣkadhanaḥ śataniṣkadhanena spardhate .

yat api ucyate jāteḥ na iti vaktavyam iti .

na vaktavyam .

jananena yā prāpyate sā jātiḥ na ca etasya arthasya prakarṣāpakarṣau staḥ .

yat api ucyate tiṅaḥ ca iti atra kriyāgrahaṇam kartavyam sādhanaprakarṣe mā bhūt iti .

na kartavyam .

sādhanam vai dravyam na ca dravyasya prakarṣāpakarṣau staḥ .

kim punaḥ ekam śauklyam āhosvit nānā .

kim ca ataḥ .

yadi ekam prakarṣaḥ na upapadyate .

na hi tena eva tasya prakarṣaḥ bhavati .

atha nānā samānaguṇagrahaṇam kartavyam śuklāt kṛṣṇe mā bhūt iti .

asti ekam śauklyam tat tu viśeṣavat .

kiṅkṛtaḥ viśeṣaḥ .

alpatvamahattvakṛtaḥ .

atha vā punaḥ astu ekam nirviśeṣam ca .

nanu ca uktam prakarṣaḥ na upapadyate .

na hi tena eva tasya prakarṣaḥ bhavati iti .

guṇāntareṇa pracchādāt prakarṣaḥ bhaviṣyati .

atha vā punaḥ astu nānā .

nanu ca uktam samānaguṇagrahaṇam kartavyam śuklāt kṛṣṇe mā bhūt iti .

na kartavyam .

samānaguṇe eva spardhā bhavati .

nahi āḍhyābhirūpau spardhete .

vācakena khalu api utpattavyam na ca śuklāt kṛṣṇe pratyayaḥ utpadyamānaḥ vācakaḥ syāt .