tasya bhāvaḥ iti abhiprāyādiṣu atiprasaṅgaḥ .
tasya bhāvaḥ iti abhiprāyādiṣu atiprasaṅgaḥ bhavati .
iha api prāpnoti .
abhiprāyaḥ devadattasya modakeṣu bhojane .
ye naḥ bhāvāḥ te naḥ bhāvāḥ putrāḥ putraiḥ ceṣṭante iti .
siddham tu yasya guṇasya bhāvāt dravye śabdaniveśaḥ tadabhidhāne tvatalau .
siddham etat .
katham .
yasya guṇasya bhāvāt dravye śabdaniveśaḥ tadabhidhāne tasmin guṇe vaktavye pratyayena bhavitavyam .
na ca abhiprāyādīnām bhāvāt dravye devadattaśabdaḥ vartate .
kim punaḥ dravyam ke punaḥ guṇāḥ .
śabdasparśarūparasagandhāḥ guṇāḥ .
tataḥ anyat dravyam .
kim punaḥ anyat śabdādibhyaḥ dravyam āhosvit ananyat .
guṇasya ayam bhāvāt dravye śabdaniveśam kurvan khyāpayati anyat śabdādibhyaḥ dravyam iti .
ananyat śabdādibhyaḥ dravyam .
na hi anyat upalabhyate .
paśoḥ khalu api viśasitasya parṇaśate nyastasya na anyat śabdādibhyaḥ upalabhyate .
anyat śabdādibhyaḥ dravyam tat tu anumānagamyam .
tat yathā oṣadhivanaspatīnām vṛddhihrāsau .
jyotiṣām gatiḥ iti .
kaḥ asau anumānaḥ .
iha samāne varṣmaṇi pariṇāhe ca anyat tulāgram bhavati lohasya anyat kārpāsānām .
yatkṛtaḥ viśeṣaḥ tat dravyam .
tathā kaḥ cit spṛśan eva chinatti kaḥ cit lambamānaḥ api na chinatti .
yatkṛtaḥ viśeṣaḥ tat dravyam .
kaḥ cit ekena eva prahāreṇa vyapavargam karoti kaḥ cit dvābhyām api an karoti .
yatkṛtaḥ viśeṣaḥ tat dravyam .
atha vā yasya guṇāntareṣu api prādurbhāvatsu tattvam na vihanyate tat dravyam .
kim punaḥ tattvam .
tadbhāvaḥ tattvam .
tat yathā āmalakādīnām phalānām raktādayaḥ pītādayaḥ ca guṇāḥ prāduḥ bhavanti .
āmalakam badaram iti eva bhavati .
anvartham khalu api nirvacanam .
guṇasandrāvaḥ dravyam iti .
yadi tarhi ṣaṣṭhīsamarthāt guṇe pratyayāḥ utapdyante kim iyatā sūtreṇa .
etāvat vaktavyam : ṣaṣṭhīsamarthāt guṇe iti .
ṣaṣṭhīsamarthāt guṇe iti iyati ucyamāne dviguṇā rajjuḥ triguṇā rajjuḥ atra api prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
guṇaśabdaḥ ayam bahvarthaḥ .
asti eva sameṣu avayaveṣu vartate .
tat yathā dviguṇā rajjuḥ triguṇā rajjuḥ iti .
asti dravyapadārthakaḥ .
tat yathā guṇavān ayam deśaḥ iti ucyate yasmin gāvaḥ sasyāni ca vartante .
asti aprādhānye vartate .
tat yathā yaḥ yatra apradhānam bhavati saḥ āha guṇabhūtāḥ vayam atra iti .
asti ācāre vartate .
tat yathā guṇavān ayam brāhmaṇaḥ iti ucyate yaḥ samyak ācāram karoti .
asti saṃskāre vartate .
tat yathā saṃskṛtam annam guṇavat iti ucyate .
atha vā sarvatra eva ayam guṇaśabdaḥ sameṣu avayaveṣu vartate .
tat yathā dviguṇam adhyayanam triguṇam adhyayanam iti ucyate .
carcāguṇān kramaguṇān ca apekṣya bhavati na saṃhitāguṇān carcāguṇān ca .
yadi evam guṇavat annam iti guṇaśabdaḥ na upapadyate .
na hi annasya sūpādayaḥ guṇāḥ samāḥ bhavanti .
na avaśyam varṣmataḥ parimāṇataḥ eva vā sāmyam bhavati .
kim tarhi yuktitaḥ api .
ātaḥ ca yuktitaḥ .
yaḥ hi mudgaprasthe lavaṇaprastham prakṣipet na adaḥ yuktam syāt .
yadi tāvat adeḥ annam na adaḥ attavyam syāt .
atha aniteḥ annam na adaḥ jagdvhā prāṇyāt .
śuklādiṣu tarhi vartyabhāvāt vṛttiḥ na prāpnoti .
śuklatvam .
śuklatā iti .
kim punaḥ kāraṇam śuklādayaḥ eva udāhriyante na punaḥ vṛkṣādayaḥ api .
vṛkṣatvam vṛkṣatā iti .
asti atra viśeṣaḥ .
ubhayavacanāḥ hi ete dravyam ca āhuḥ guṇam ca .
yataḥ dravyavacanāḥ tataḥ vṛttiḥ bhaviṣyati .
ime api tarhi ubhayavacanāḥ .
katham .
ārabhyate matublopaḥ guṇavacanebhyaḥ matupaḥ luk bhavati iti .
yataḥ dravyavacanāḥ tataḥ vṛttiḥ bhaviṣyati .
ḍitthādiṣu tarhi vartyabhāvāt vṛttiḥ na prāpnoti .
ḍitthatvam .
ḍitthatā .
ḍāmbhiṭṭatvam iti .
atra api kaḥ cit prāthamakalpikaḥ ḍitthaḥ ḍāmbhiṭṭaḥ ca .
tena kṛtām kriyām guṇam vā yaḥ kaḥ cit karoti saḥ ucyate ḍitthatvam te etat ḍāmbhiṭṭatvam te etat .
evam ḍitthāḥ kurvanti .
evam ḍāmbhiṭṭāḥ kurvanti .
yaḥ tarhi prāthamakalpikaḥ ḍitthaḥ ḍāmbhiṭṭaḥ ca tasya vartyabhāvāt vṛttiḥ na prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
yathā eva tasya kāthañcitkaḥ prayogaḥ evam vṛttiḥ api bhaviṣyati .
yat vā sarve bhāvāḥ svena bhāvena bhavanti saḥ teṣām bhāvaḥ tadabhidhāne .
kim ebhiḥ tribhiḥ bhāvagrahaṇaiḥ kriyate .
ekena śabdaḥ pratinirdiśyate dvābhyām arthaḥ .
yat vā sarve śabdāḥ svena arthena bhavanti .
saḥ teṣām arthaḥ iti tadabhidhāne vā tvatalau bhavataḥ iti vaktavyam .
na evam anyatra bhavati .
na hi tena raktam rāgāt iti atra śabdena rakte pratyayāḥ utpadyante .
śabde asambhavāt arthena rakte pratyayāḥ bhaviṣyanti .
tat tarhi anyatarat kartavyam .
sūtram ca bhidyate .
yathānyāsam eva astu .
nanu ca uktam tasya bhāvaḥ iti abhiprāyādiṣu atiprasaṅgaḥ iti .
uktam vā .
kim uktam .
anabhidhānāt iti .
anabhidhānāt abhiprāyādiṣu utapattiḥ na bhaviṣyati .