Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 5 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 5.1.119.2
tasya bhāvas tva-talau
Aṣṭādhyāyī 5.1.119
Vṛtti Patañjali

tasya bhāvaḥ iti abhiprāyādiṣu atiprasaṅgaḥ .

tasya bhāvaḥ iti abhiprāyādiṣu atiprasaṅgaḥ bhavati .

iha api prāpnoti .

abhiprāyaḥ devadattasya modakeṣu bhojane .

ye naḥ bhāvāḥ te naḥ bhāvāḥ putrāḥ putraiḥ ceṣṭante iti .

siddham tu yasya guṇasya bhāvāt dravye śabdaniveśaḥ tadabhidhāne tvatalau .

siddham etat .

katham .

yasya guṇasya bhāvāt dravye śabdaniveśaḥ tadabhidhāne tasmin guṇe vaktavye pratyayena bhavitavyam .

na ca abhiprāyādīnām bhāvāt dravye devadattaśabdaḥ vartate .

kim punaḥ dravyam ke punaḥ guṇāḥ .

śabdasparśarūparasagandhāḥ guṇāḥ .

tataḥ anyat dravyam .

kim punaḥ anyat śabdādibhyaḥ dravyam āhosvit ananyat .

guṇasya ayam bhāvāt dravye śabdaniveśam kurvan khyāpayati anyat śabdādibhyaḥ dravyam iti .

ananyat śabdādibhyaḥ dravyam .

na hi anyat upalabhyate .

paśoḥ khalu api viśasitasya parṇaśate nyastasya na anyat śabdādibhyaḥ upalabhyate .

anyat śabdādibhyaḥ dravyam tat tu anumānagamyam .

tat yathā oṣadhivanaspatīnām vṛddhihrāsau .

jyotiṣām gatiḥ iti .

kaḥ asau anumānaḥ .

iha samāne varṣmaṇi pariṇāhe ca anyat tulāgram bhavati lohasya anyat kārpāsānām .

yatkṛtaḥ viśeṣaḥ tat dravyam .

tathā kaḥ cit spṛśan eva chinatti kaḥ cit lambamānaḥ api na chinatti .

yatkṛtaḥ viśeṣaḥ tat dravyam .

kaḥ cit ekena eva prahāreṇa vyapavargam karoti kaḥ cit dvābhyām api an karoti .

yatkṛtaḥ viśeṣaḥ tat dravyam .

atha vā yasya guṇāntareṣu api prādurbhāvatsu tattvam na vihanyate tat dravyam .

kim punaḥ tattvam .

tadbhāvaḥ tattvam .

tat yathā āmalakādīnām phalānām raktādayaḥ pītādayaḥ ca guṇāḥ prāduḥ bhavanti .

āmalakam badaram iti eva bhavati .

anvartham khalu api nirvacanam .

guṇasandrāvaḥ dravyam iti .

yadi tarhi ṣaṣṭhīsamarthāt guṇe pratyayāḥ utapdyante kim iyatā sūtreṇa .

etāvat vaktavyam : ṣaṣṭhīsamarthāt guṇe iti .

ṣaṣṭhīsamarthāt guṇe iti iyati ucyamāne dviguṇā rajjuḥ triguṇā rajjuḥ atra api prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

guṇaśabdaḥ ayam bahvarthaḥ .

asti eva sameṣu avayaveṣu vartate .

tat yathā dviguṇā rajjuḥ triguṇā rajjuḥ iti .

asti dravyapadārthakaḥ .

tat yathā guṇavān ayam deśaḥ iti ucyate yasmin gāvaḥ sasyāni ca vartante .

asti aprādhānye vartate .

tat yathā yaḥ yatra apradhānam bhavati saḥ āha guṇabhūtāḥ vayam atra iti .

asti ācāre vartate .

tat yathā guṇavān ayam brāhmaṇaḥ iti ucyate yaḥ samyak ācāram karoti .

asti saṃskāre vartate .

tat yathā saṃskṛtam annam guṇavat iti ucyate .

atha vā sarvatra eva ayam guṇaśabdaḥ sameṣu avayaveṣu vartate .

tat yathā dviguṇam adhyayanam triguṇam adhyayanam iti ucyate .

carcāguṇān kramaguṇān ca apekṣya bhavati na saṃhitāguṇān carcāguṇān ca .

yadi evam guṇavat annam iti guṇaśabdaḥ na upapadyate .

na hi annasya sūpādayaḥ guṇāḥ samāḥ bhavanti .

na avaśyam varṣmataḥ parimāṇataḥ eva vā sāmyam bhavati .

kim tarhi yuktitaḥ api .

ātaḥ ca yuktitaḥ .

yaḥ hi mudgaprasthe lavaṇaprastham prakṣipet na adaḥ yuktam syāt .

yadi tāvat adeḥ annam na adaḥ attavyam syāt .

atha aniteḥ annam na adaḥ jagdvhā prāṇyāt .

śuklādiṣu tarhi vartyabhāvāt vṛttiḥ na prāpnoti .

śuklatvam .

śuklatā iti .

kim punaḥ kāraṇam śuklādayaḥ eva udāhriyante na punaḥ vṛkṣādayaḥ api .

vṛkṣatvam vṛkṣatā iti .

asti atra viśeṣaḥ .

ubhayavacanāḥ hi ete dravyam ca āhuḥ guṇam ca .

yataḥ dravyavacanāḥ tataḥ vṛttiḥ bhaviṣyati .

ime api tarhi ubhayavacanāḥ .

katham .

ārabhyate matublopaḥ guṇavacanebhyaḥ matupaḥ luk bhavati iti .

yataḥ dravyavacanāḥ tataḥ vṛttiḥ bhaviṣyati .

ḍitthādiṣu tarhi vartyabhāvāt vṛttiḥ na prāpnoti .

ḍitthatvam .

ḍitthatā .

ḍāmbhiṭṭatvam iti .

atra api kaḥ cit prāthamakalpikaḥ ḍitthaḥ ḍāmbhiṭṭaḥ ca .

tena kṛtām kriyām guṇam vā yaḥ kaḥ cit karoti saḥ ucyate ḍitthatvam te etat ḍāmbhiṭṭatvam te etat .

evam ḍitthāḥ kurvanti .

evam ḍāmbhiṭṭāḥ kurvanti .

yaḥ tarhi prāthamakalpikaḥ ḍitthaḥ ḍāmbhiṭṭaḥ ca tasya vartyabhāvāt vṛttiḥ na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yathā eva tasya kāthañcitkaḥ prayogaḥ evam vṛttiḥ api bhaviṣyati .

yat vā sarve bhāvāḥ svena bhāvena bhavanti saḥ teṣām bhāvaḥ tadabhidhāne .

kim ebhiḥ tribhiḥ bhāvagrahaṇaiḥ kriyate .

ekena śabdaḥ pratinirdiśyate dvābhyām arthaḥ .

yat vā sarve śabdāḥ svena arthena bhavanti .

saḥ teṣām arthaḥ iti tadabhidhāne vā tvatalau bhavataḥ iti vaktavyam .

na evam anyatra bhavati .

na hi tena raktam rāgāt iti atra śabdena rakte pratyayāḥ utpadyante .

śabde asambhavāt arthena rakte pratyayāḥ bhaviṣyanti .

tat tarhi anyatarat kartavyam .

sūtram ca bhidyate .

yathānyāsam eva astu .

nanu ca uktam tasya bhāvaḥ iti abhiprāyādiṣu atiprasaṅgaḥ iti .

uktam vā .

kim uktam .

anabhidhānāt iti .

anabhidhānāt abhiprāyādiṣu utapattiḥ na bhaviṣyati .