Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 5 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 5.1.59
paṅkti-viṃśati-triṃśac-catvāriṃśat-pañcāśat-ṣaṣṭi-saptaty-aśīti-navati-śatam
Aṣṭādhyāyī 5.1.59
Vṛtti Patañjali

ime viṃśatyādayaḥ saprakṛtikāḥ sapratyayakāḥ nipātyante .

tatra na jñāyate kā prakṛtiḥ kaḥ pratyayaḥ kaḥ pratyayārthaḥ iti .

tatra vaktavyam iyam prakṛtiḥ ayam pratyayaḥ ayam pratyayārthaḥ iti .

ime brūmaḥ dviśabdāt ayam daśadarthābhidāhinaḥ svārthe śaticpratyayaḥ nipātyate vinbhāvaḥ ca .

dvau daśatau viṃśatiḥ .

viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsavacanānupapattiḥ .

viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsaḥ na upapadyate .

viṃśatigavam iti .

kim kāraṇam .

dravyam anabhihitam .

tasya anabhihitatvāt ṣaṣṭhī prāpnoti .

ṣaṣṭhyantam ca samāse pūrvam nipatati .

tatra goviṃśatiḥ iti prāpnoti .

na ca evam bhavitavyam .

bhavitavyam ca viṃśatigavam tu na sidhyati .

iha ca triṃśatpūlī catvāriṃśatpūlī samānādhikaraṇalakṣaṇaḥ samāsaḥ na prāpnoti .

vacanam ca vidheyam .

viṃśatiḥ .

dvitvāt daśatoḥ dvayoḥ dvivacanam iti dvivacanam prāpnoti .

evam tarhi parimāṇini viṃśatyādayaḥ bhaviṣyanti .

parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayavidhānam .

parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayaḥ vidheyaḥ .

viṃśakaḥ saṅghaḥ .

ṣaṣṭhīvacanavidhiḥ ca .

ṣaṣṭhī ca vidheyā .

gavām viṃśatiḥ .

dravyam abhihitam .

tasya abhihitatvāt ṣaṣṭhī na prāpnoti .

ekavacanam ca vidheyam .

viṃśatiḥ gāvaḥ .

gobhiḥ sāmānādhikaraṇyāt bahuṣu bahuvacanam iti bahuvacanam prāpnoti .

anārambhaḥ vā prātipadikavijñānāt yathā sahasrādiṣu .

anārambhaḥ vā punaḥ viṃśatyādīnām nyāyyaḥ .

katham sidhyati .

prātipadikavijñānāt .

katham prātipadikavijñānam .

viṃśatyādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni yathā sahasrādiṣu .

tat yathā sahasram ayutam arbudam iti na ca anugamaḥ kriyate bhavati ca abhidhānam .

yathā sahasrādiṣu iti ucyate .

atha sahasrādiṣu api katham bhavitavyam .

sahasram gavām .

sahasram gāvaḥ .

sahasragavam .

gosahasram iti .

yāvatā atra api sandehaḥ na asūyā kartavyā yatra anugamaḥ kriyate .

nanu ca uktam viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsavacanānupapattiḥ .

parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayavidhānam .

ṣaṣṭhīvacanavidhiḥ ca iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

samudāye viṃśatyādayaḥ bhaviṣyanti .

kim vaktavyam etat .

na hi .

katham anucyamānam gaṃsyate .

saṅghaḥ iti vartate .

saṅghaḥ samūhaḥ samudāyaḥ iti anarthāntaram .

te ete viṃśatyādayaḥ samudāye santaḥ bhāvavacanāḥ bhavanti bhāvavacanāḥ santaḥ guṇavacanāḥ bhavanti guṇavacanāḥ santaḥ aviśiṣṭāḥ bhavanti anyaiḥ guṇavacanaiḥ .

anyeṣu ca guṇavacaneṣu kadā cit guṇaḥ guṇiviśeṣakaḥ bhavati .

tat yathā śuklaḥ paṭaḥ iti .

kadā cit guṇinā guṇaḥ vyapadiśyate : paṭasya śuklaḥ iti .

tat yadā tāvat ucyate viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsavacanānupapattiḥ iti sāmānādhikaraṇyam tadā guṇaguṇinoḥ .

vacanaparihāraḥ tiṣṭhatu tāvat .

parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayavidhānam iti saṃhanane vṛttaḥ saṃhanane vartiṣyate .

saṅkhyāsaṃhanane vṛttaḥ dravyasaṃhanane vartiṣyate .

atha ṣaṣṭhī tadā guṇinā guṇaḥ viśeṣyate .

vacanaparihāraḥ ubhayoḥ api .

yadi tarhi ime viṃśatyādayaḥ guṇavacanāḥ syuḥ sadharmabhiḥ anyaiḥ guṇavacanaiḥ bhavitavyam .

anye ca guṇavacanāḥ dravyasya liṅgasaṅkhye anuvartante .

tat yathā .

śuklam vastram .

śuklā śāṭī .

śuklaḥ kambalaḥ .

śuklau kambalau .

śuklāḥ kambalāḥ iti .

yat asau dravyam śritaḥ guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat guṇasya api bhavati .

viṃśatyādayaḥ punaḥ na anuvartante .

anye api vai guṇavacanāḥ na avaśyam dravyasya liṅgasaṅkhye anuvartante .

tat yathā .

gāvaḥ dhanam .

putrā apatyam .

indrāgnī devatā .

viśvedevāḥ devatā .

yāvantaḥ te vāśitām anuyanti sarve te dakṣiṇā samṛddhyai iti .

atha atra ananuvṛttau hetuḥ śakyaḥ vaktum .

bāḍham śakyaḥ vaktum .

kāmam tarhi ucyatām .

iha kadā cit guṇaḥ prādhānyena vivakṣitaḥ bhavati .

tat yathā : pañca uḍupaśatāni tīrṇāni .

pañca phalakaśatāni tīrṇāni .

aśvaiḥ yuddham .

asibhiḥ yuddham iti .

na ca asayaḥ yudhyante .

asiguṇāḥ puruṣāḥ yudhyante guṇaḥ tu khalu prādhānyena vivakṣitaḥ .

iha tāvat gāvaḥ dhanam iti dhinoteḥ dhanam ekaḥ guṇaḥ .

saḥ prādhānyena vivakṣitaḥ .

putrāḥ apatyam iti apatanāt apatyam ekaḥ guṇaḥ .

saḥ prādhānyena vivakṣitaḥ .

indrāgnī devatā .

viśvedevāḥ devatā iti diveḥ aiśvaryakarmaṇaḥ devaḥ .

tasmāt svārthe tal .

ekaḥ guṇaḥ .

saḥ prādhānyena vivakṣitaḥ .

yāvantaḥ te vāśitām anuyanti sarve te dakṣiṇā samṛddhyā iti dakṣeḥ vṛddhikarmaṇaḥ dakṣiṇā ekaḥ guṇaḥ .

saḥ prādhānyena vivakṣitaḥ .

tasya ekatvāt ekavacanam bhaviṣyati .

viṃśatyādiṣu ca api ekaḥ guṇaḥ .

saḥ prādhānyena vivakṣitaḥ .

tasya ekatvāt ekavacanam bhaviṣyati .

ayam tarhi viṃśatyādiṣu bhāvavacaneṣu doṣaḥ .

goviṃśatiḥ ānīyatām iti bhāvānayane codite dravyānanam na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ : atha iha gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti katham ākṛtau coditāyām dravye ārambhaṇalambhanaprokṣaṇaviśasanādīni kriyante iti .

asambhavāt .

ākṛtau ārambhaṇādīnām sambhavaḥ na asti iti kṛtvā ākṛtisahacarite dravye ārambhaṇādīni kriyante .

idam api evañjātīyakam eva .

asambhavāt bhāvānayanasya dravyānayanam bhaviṣyati .

atha vā avyatirekāt .