ime viṃśatyādayaḥ saprakṛtikāḥ sapratyayakāḥ nipātyante .
tatra na jñāyate kā prakṛtiḥ kaḥ pratyayaḥ kaḥ pratyayārthaḥ iti .
tatra vaktavyam iyam prakṛtiḥ ayam pratyayaḥ ayam pratyayārthaḥ iti .
ime brūmaḥ dviśabdāt ayam daśadarthābhidāhinaḥ svārthe śaticpratyayaḥ nipātyate vinbhāvaḥ ca .
dvau daśatau viṃśatiḥ .
viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsavacanānupapattiḥ .
viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsaḥ na upapadyate .
viṃśatigavam iti .
kim kāraṇam .
dravyam anabhihitam .
tasya anabhihitatvāt ṣaṣṭhī prāpnoti .
ṣaṣṭhyantam ca samāse pūrvam nipatati .
tatra goviṃśatiḥ iti prāpnoti .
na ca evam bhavitavyam .
bhavitavyam ca viṃśatigavam tu na sidhyati .
iha ca triṃśatpūlī catvāriṃśatpūlī samānādhikaraṇalakṣaṇaḥ samāsaḥ na prāpnoti .
vacanam ca vidheyam .
viṃśatiḥ .
dvitvāt daśatoḥ dvayoḥ dvivacanam iti dvivacanam prāpnoti .
evam tarhi parimāṇini viṃśatyādayaḥ bhaviṣyanti .
parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayavidhānam .
parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayaḥ vidheyaḥ .
viṃśakaḥ saṅghaḥ .
ṣaṣṭhīvacanavidhiḥ ca .
ṣaṣṭhī ca vidheyā .
gavām viṃśatiḥ .
dravyam abhihitam .
tasya abhihitatvāt ṣaṣṭhī na prāpnoti .
ekavacanam ca vidheyam .
viṃśatiḥ gāvaḥ .
gobhiḥ sāmānādhikaraṇyāt bahuṣu bahuvacanam iti bahuvacanam prāpnoti .
anārambhaḥ vā prātipadikavijñānāt yathā sahasrādiṣu .
anārambhaḥ vā punaḥ viṃśatyādīnām nyāyyaḥ .
katham sidhyati .
prātipadikavijñānāt .
katham prātipadikavijñānam .
viṃśatyādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni yathā sahasrādiṣu .
tat yathā sahasram ayutam arbudam iti na ca anugamaḥ kriyate bhavati ca abhidhānam .
yathā sahasrādiṣu iti ucyate .
atha sahasrādiṣu api katham bhavitavyam .
sahasram gavām .
sahasram gāvaḥ .
sahasragavam .
gosahasram iti .
yāvatā atra api sandehaḥ na asūyā kartavyā yatra anugamaḥ kriyate .
nanu ca uktam viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsavacanānupapattiḥ .
parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayavidhānam .
ṣaṣṭhīvacanavidhiḥ ca iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
samudāye viṃśatyādayaḥ bhaviṣyanti .
kim vaktavyam etat .
na hi .
katham anucyamānam gaṃsyate .
saṅghaḥ iti vartate .
saṅghaḥ samūhaḥ samudāyaḥ iti anarthāntaram .
te ete viṃśatyādayaḥ samudāye santaḥ bhāvavacanāḥ bhavanti bhāvavacanāḥ santaḥ guṇavacanāḥ bhavanti guṇavacanāḥ santaḥ aviśiṣṭāḥ bhavanti anyaiḥ guṇavacanaiḥ .
anyeṣu ca guṇavacaneṣu kadā cit guṇaḥ guṇiviśeṣakaḥ bhavati .
tat yathā śuklaḥ paṭaḥ iti .
kadā cit guṇinā guṇaḥ vyapadiśyate : paṭasya śuklaḥ iti .
tat yadā tāvat ucyate viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsavacanānupapattiḥ iti sāmānādhikaraṇyam tadā guṇaguṇinoḥ .
vacanaparihāraḥ tiṣṭhatu tāvat .
parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayavidhānam iti saṃhanane vṛttaḥ saṃhanane vartiṣyate .
saṅkhyāsaṃhanane vṛttaḥ dravyasaṃhanane vartiṣyate .
atha ṣaṣṭhī tadā guṇinā guṇaḥ viśeṣyate .
vacanaparihāraḥ ubhayoḥ api .
yadi tarhi ime viṃśatyādayaḥ guṇavacanāḥ syuḥ sadharmabhiḥ anyaiḥ guṇavacanaiḥ bhavitavyam .
anye ca guṇavacanāḥ dravyasya liṅgasaṅkhye anuvartante .
tat yathā .
śuklam vastram .
śuklā śāṭī .
śuklaḥ kambalaḥ .
śuklau kambalau .
śuklāḥ kambalāḥ iti .
yat asau dravyam śritaḥ guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat guṇasya api bhavati .
viṃśatyādayaḥ punaḥ na anuvartante .
anye api vai guṇavacanāḥ na avaśyam dravyasya liṅgasaṅkhye anuvartante .
tat yathā .
gāvaḥ dhanam .
putrā apatyam .
indrāgnī devatā .
viśvedevāḥ devatā .
yāvantaḥ te vāśitām anuyanti sarve te dakṣiṇā samṛddhyai iti .
atha atra ananuvṛttau hetuḥ śakyaḥ vaktum .
bāḍham śakyaḥ vaktum .
kāmam tarhi ucyatām .
iha kadā cit guṇaḥ prādhānyena vivakṣitaḥ bhavati .
tat yathā : pañca uḍupaśatāni tīrṇāni .
pañca phalakaśatāni tīrṇāni .
aśvaiḥ yuddham .
asibhiḥ yuddham iti .
na ca asayaḥ yudhyante .
asiguṇāḥ puruṣāḥ yudhyante guṇaḥ tu khalu prādhānyena vivakṣitaḥ .
iha tāvat gāvaḥ dhanam iti dhinoteḥ dhanam ekaḥ guṇaḥ .
saḥ prādhānyena vivakṣitaḥ .
putrāḥ apatyam iti apatanāt apatyam ekaḥ guṇaḥ .
saḥ prādhānyena vivakṣitaḥ .
indrāgnī devatā .
viśvedevāḥ devatā iti diveḥ aiśvaryakarmaṇaḥ devaḥ .
tasmāt svārthe tal .
ekaḥ guṇaḥ .
saḥ prādhānyena vivakṣitaḥ .
yāvantaḥ te vāśitām anuyanti sarve te dakṣiṇā samṛddhyā iti dakṣeḥ vṛddhikarmaṇaḥ dakṣiṇā ekaḥ guṇaḥ .
saḥ prādhānyena vivakṣitaḥ .
tasya ekatvāt ekavacanam bhaviṣyati .
viṃśatyādiṣu ca api ekaḥ guṇaḥ .
saḥ prādhānyena vivakṣitaḥ .
tasya ekatvāt ekavacanam bhaviṣyati .
ayam tarhi viṃśatyādiṣu bhāvavacaneṣu doṣaḥ .
goviṃśatiḥ ānīyatām iti bhāvānayane codite dravyānanam na prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ : atha iha gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti katham ākṛtau coditāyām dravye ārambhaṇalambhanaprokṣaṇaviśasanādīni kriyante iti .
asambhavāt .
ākṛtau ārambhaṇādīnām sambhavaḥ na asti iti kṛtvā ākṛtisahacarite dravye ārambhaṇādīni kriyante .
idam api evañjātīyakam eva .
asambhavāt bhāvānayanasya dravyānayanam bhaviṣyati .
atha vā avyatirekāt .