Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 5 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 5.1.13
chadir-upadhi-baler ḍhañ
Aṣṭādhyāyī 5.1.13
Vṛtti Patañjali

upadhyartham iti pratyayānupapattiḥ .

upadhyartham iti pratyayasya iha anupapattiḥ .

kim kāraṇam .

upadhyabhāvāt .

vikṛteḥ prakṛtau abhidheyāyām pratyayena bhavitavyam .

na ca upadhisañjñikāyāḥ vikṛteḥ prakṛtiḥ asti .

yat hi tat rathāṅgam tat aupadheyam iti ucyate .

siddham tu kṛdantasya svārthe añvacanāt .

siddham etat .

katham .

kṛdantasya svārthe añ vaktavyaḥ .

upadhīyate upadheyam .

upadheyam eva aupadheyam .

sidhyati .

sūtram tarhi bhidyate .

yathānyāsam eva astu .

nanu ca uktam upadhyartham iti pratyayānupapattiḥ iti .

na etat asti .

ayam upadhiśabdaḥ asti eva karmasādhanaḥ .

upadhīyate upadhiḥ iti .

asti bhāvasādhanaḥ .

upadhānam upadhiḥ iti .

tat yaḥ bhāvasādhanaḥ tasya idam grahaṇam .

evam api na sidhyati .

kim kāraṇam .

vikṛteḥ prakṛtau iti vartate .

prakṛtivikṛtigrahaṇam nivartiṣyate .

tat ca avaśyam nivartyam ihārtham uttarātham ca .

ihārtham tāvat .

bāleyāḥ taṇḍulāḥ .

uttarārtham ṛṣabhopānahoḥ ñyaḥ .

ārṣabhyaḥ vatsaḥ iti .

atha tadartham iti anuvartate utāho na .

kim ca arthaḥ anuvṛttyā .

bāḍham arthaḥ .

tat asya tat asmin syāt iti tadarthe yathā syāt .

iha mā bhūt .

prāsādaḥ devadattasya syāt iti .

prākāraḥ nagarasya syāt iti .

yadi tadartham iti anuvartate ṛṣabhopānahoḥ ñyaḥ ṛṣabhārthaḥ ghāsaḥ upānadarthaḥ tilakalkaḥ iti atra api prāpnoti .

evam tarhi anuvartate prakṛtivikṛtigrahaṇam .

nanu ca uktam balyṛṣabhayoḥ na sidhyati iti .

kim punaḥ bhavān vikāram matvā āha balyṛṣabhayoḥ na sidhyati iti .

yadi tāvat yaḥ prakṛtyupamardena bhavati saḥ vikāraḥ vaibhītakaḥ yūpaḥ khādiram caṣālam iti na sidhyati .

atha matam etat eva guṇāntarayuktam vikāraḥ iti balyṛṣabhayoḥ api siddham bhavati .

guṇantarayuktāḥ hi taṇḍulāḥ bāleyāḥ guṇāntarayuktaḥ ca vatsaḥ ārṣabhaḥ .

aupadheyam tu na sidhyati .

vacanāt svārthikaḥ bhaviṣyati .