Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 4 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 4.3.134
tasya vikāraḥ
Aṣṭādhyāyī 4.3.134
Vṛtti Patañjali

tasya iti vartamāne punaḥ tasyagrahaṇam kimartham .

tasyaprakaraṇe tasyapunarvacanam śaiṣikanivṛttyartham .

tasyaprakaraṇe tasya iti punarvacanam kriyate śaiṣikanivṛttyartham .

śaiṣikāḥ nivartyante .

katham ca prāpnunvanti .

tasyedaṃvacanāt prasaṅgaḥ .

tasyedaṃviśeṣāḥ hi ete apatyam samūhaḥ vikāraḥ nivāsaḥ iti .

kimartham idam ucyate .

bādhanārtham kṛtam bhavet .

ye tasya bādhakāḥ tadbādhanārtham .

katham punaḥ aśaiṣikam śaiṣikam bādheta .

utsargaḥ śeṣaḥ eva asau .

yaḥ hi utsargaḥ saḥ api śeṣaḥ eva .

ke punaḥ śaiṣikāṇām vikārāvayavayoḥ prāpnuvanti yāvatā sarvam adya apavādaiḥ vyāptam .

iha na kim cit ucyate .

halasīrāt ṭhak iti .

katham punaḥ icchatā api apavādaḥ prāpnuvan śakyaḥ bādhitum .

tasyagrahaṇasāmarthyāt .

kim idam bhavān adhyāruhya tasyagrahaṇasya eva prayojanam āha na punaḥ sarvasya eva yogasya .

avaśyam uttarārthaḥ arthanirdeśaḥ kartavyaḥ .

samarthavibhaktiḥ api tarhi avaśyam uttarārthā nirdeṣṭavyā .

prakṛtā samarthavibhaktiḥ anuvartate tasya idam iti .

na vā sampratyayaḥ .

na vā sampratyayaḥ iyatā sūtreṇa śaiṣikāṇām nivṛtteḥ .

na hi kākaḥ vāśyate iti eva adhikārāḥ nivartante .

yadi khalu api vikārāvayavayoḥ śaiṣikāḥ na iṣyante mahatā sūtreṇa nivṛttiḥ vaktavyā .

avayave ca aprāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ anivṛttiḥ .

avayave ca aprāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ anivṛttiḥ iṣṭā tatra ca nivṛttiḥ prāpnoti .

pāṭaliputrakāḥ prāsādāḥ pāṭaliputrakāḥ prākārāḥ iti .

aṇmayaṭoḥ ca vipratiṣedhānupapattiḥ mayaḍutsargāt .

aṇmayaṭoḥ ca vipratiṣedhaḥ na upapadyate .

paṭhiṣyati hi vipratiṣedham : aṇaḥ vṛddhāt mayaṭ iti .

saḥ vipratiṣedhaḥ na upapadyate .

kim kāraṇam .

mayaḍutsargāt .

nivṛtteṣu hi śaiṣikeṣu vṛddhāt mayaṭ utsargaḥ .

tasya aṇ apavādaḥ .

utsargāpavādayoḥ ca ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

anuvṛttau hi chotsargāpavādavipratiṣedhāt mayaṭ .

anuvartamāneṣu hi śaiṣikeṣu vṛddhāt chaḥ utsagaḥ tasya aṇmayaṭau apavādau .

apavādavipratiṣedhāt mayaṭ bhaviṣyati .

yat tāvat ucyate na vā sampratyayaḥ iyatā sūtreṇa śaiṣikāṇām nivṛtteḥ iti .

sampratyayaḥ eva .

na hi atra aṇ durlabhaḥ .

siddhaḥ atra aṇ tasya idam iti eva .

saḥ ayam punaḥ tasyagrahaṇena tasya sāpavādasya aṇaḥ prasaṅgaḥ imam nirapavādakam aṇam pratipādayati .

tatra ye tāvat dvitīyāḥ tān ayam apavādatvāt bādhiṣyate ye tṛtīyāḥ tān paratvāt .

ye caturthāḥ tatra ke cit purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam imam na bādhiṣyante ke cit madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti .

etāvantaḥ ca ete syuḥ yat uta dvitīyāḥ tṛtīyāḥ caturthāḥ vā .

na pañcamāḥ santi na ṣaṣṭhāḥ .

yat api ucyate avayave ca aprāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ anivṛttiḥ iti prāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ nivṛttiḥ ucyate .

tatra kaḥ prasaṅgaḥ yat aprāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ nivṛttiḥ syāt .

yat api ucyate aṇmayaṭoḥ ca vipratiṣedhānupapattiḥ mayaḍutsargāt iti mā bhūt vipratiṣedhaḥ .

purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam aṇañam bādhiṣyate .

mayaṭam na bādhiṣyate .