Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 4 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 4.1.114
ṛṣy-andhaka-vṛṣṇi-kurubhyaś ca
Aṣṭādhyāyī 4.1.114
Vṛtti Patañjali

ṛṣistryaṇaḥ ḍhagḍhrakau vipratiṣedhena .

ṛṣistryaṇaḥ ḍhagḍhrakau bhavataḥ vipratiṣedhena .

ṛṣyaṇaḥ avakāśaḥ : vāsiṣṭhaḥ, vaiśvāmitraḥ .

ḍhakaḥ avakāśaḥ : duli dauleyaḥ, bali bāleyaḥ .

iha ubhayam prāpnoti : atri , ātreyaḥ .

stryaṇaḥ avakāśaḥ : makandikā mākandikaḥ .

ḍhrakaḥ avakāśaḥ : kāṇikeraḥ .

iha ubhayam prāpnoti : pauṇikeraḥ , maudgalikeraḥ .

ḍhagḍhrakau bhavataḥ vipratiṣedhena .

dvyacaḥ ḍhakaḥ ḍhragḍhañau .

dvyacaḥ ḍhak bhavati iti etasmāt ḍhragḍhañau bhavataḥ vipratiṣedhena .

dvyacaḥ ḍhak bhavati iti asya avakāśaḥ : dātteyaḥ , gaupteyaḥ .

ḍhrakaḥ saḥ eva .

iha ubhayam prāpnoti : naṭī nāṭeraḥ , dāsī dāseraḥ .

ḍhañaḥ avakāśaḥ : kāmaṇḍaleyaḥ , bhādrabāheyaḥ .

ḍhakaḥ saḥ eva .

iha ubhayam prāpnoti : jambū jāmbeyaḥ .

ḍhragḍhañau bhavataḥ vipratiṣedhena .

na vā ṛṣyaṇaḥ punarvacanam anyanivṛttyartham .

na vā eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ yaḥ ayam ṛṣyaṇaḥ ḍhakaḥ ca .

kim kāraṇam .

ṛṣyaṇaḥ punarvacanam anyanivṛttyartham .

siddhaḥ atra aṇ utsargeṇa eva .

tasya punarvacane etat prayojanam ye anye tadapavādāḥ prāpnuvanti tadbādhanārtham .

saḥ yathā eva tadapavādam iñam bādhate evam ḍhakam api bādheta .

tasmāt ṛṣibhyaḥ aṇvidhāne atryādipratiṣedhaḥ .

tasmāt ṛṣibhyaḥ aṇvidhāne atryādipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

na vaktavyaḥ .

madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti evam ayam ṛṣyaṇ iñam bādhiṣyate ḍhakam na bādhiṣyate .

ayam ca api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ yaḥ ayam ḍhakaḥ ḍragḍhañoḥ ca. kim kāraṇam .

ḍhakaḥ punarvacanam anyanivṛttyartham .

siddhaḥ atra ḍhak strībhyaḥ ḍhak iti eva .

tasya punarvacane etat prayojanam ye anye tadapavādāḥ prāpnuvanti tadbādhanārtham .

saḥ yathā eva tadapavādam tannāmikāṇam bādhate evam ḍhagḍhrañau api bādheta .

tasmāt tannāmikāṇi advyacaḥ .

tasmāt tannāmikāṇi advyacaḥ iti vaktavyam .

na vaktavyam .

madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti evam ayam ḍhak tannāmikāṇam tadapavādam bādhiṣyate ḍhragḍhañau na bādhiṣyate .

ṛṣyandhakavṛṣṇikurvaṇaḥ senāntāt ṇyaḥ .

ṛṣyandhakavṛṣṇikurvaṇaḥ senāntāt ṇyaḥ bhavati vipratiṣedhena .

ṛṣyaṇaḥ avakāśaḥ : vāsiṣṭhaḥ, vaiśvāmitraḥ .

ṇyasya avakāśaḥ : pāṛiṣeṇyaḥ, vāriṣeṇyaḥ .

jātasenaḥ nām ṛṣiḥ tasmāt ubhayam prāpnoti .

ṇyaḥ bhavati vipratiṣedhena .

andhakāṇaḥ avakāśaḥ : śvāphalkaḥ, śvaitrakaḥ .

ṇyasya saḥ eva .

ugrasenaḥ nāma andhakaḥ .

tasmāt ubhayam prāpnoti .

ṇyaḥ bhavati vipratiṣedhena : augrasenyaḥ .

vṛṣṇyaṇaḥ avakāśaḥ : vāsudevaḥ , bāladevaḥ .

ṇyasya saḥ eva .

vṣvaksenaḥ nāma vṛṣṇiḥ tasmāt ubhayam prāpnoti .

ṇyaḥ bhavati vipratiṣedhena : vaiṣvaksenyaḥ .

kurvaṇaḥ avakāśaḥ : nākulaḥ , sāhadevaḥ .

ṇyasya saḥ eva .

bhīmasenaḥ nāma kuruḥ tasmāt ubhayam prāpnoti .

ṇyaḥ bhavati vipratiṣedhena : bhaimasenyaḥ .

senāntāt ṇyaḥ bhavati vipratiṣedhena jātograviṣvagbhīmebhyaḥ iti vaktavyam .