Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.92.2
tatra+upapadaṃ saptamīstham
Aṣṭādhyāyī 3.1.92
Vṛtti Patañjali

upapadasañjñāyām samarthavacanam .

upapadasañjñāyām samarthagrahaṇam kartavyam .

samartham upapadam pratyayasya iti vaktavyam .

iha mā bhūt .

āhara kumbham .

karoti kaṭam iti .

kriyamāṇe ca api samarthagrahaṇe mahāntam kumbham karoti iti atra api prāpnoti .

na vā bhavitavyam mahākumbhakāraḥ iti .

bhavaitavyam yadā etat vākyam bhavati .

mahān kumbhaḥ mahākumbhaḥ mahākumbham karoti iti mahākumbhakāraḥ .

yadā tu etat vākyam bhavati mahāntam kumbham karoti iti tadā na bhavitavyam .

tadā ca prāpnoti .

tadā mā bhūt iti .

yat tāvat ucyate samarthagrahaṇam kartavyam iti .

na kartavyam .

dhātoḥ iti vartate .

dhātoḥ karmaṇi aṇ bhavati .

tatra sambandhāt etat gantavyam .

yasya dhātoḥ yat karma iti .

yat api ucyate kriyamāṇe ca api samarthagrahaṇe mahāntam kumbham karoti iti atra api prāpnoti iti .

upapadam iti mahatīiham sañjñā kriyate .

sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ .

kutaḥ etat .

laghvartham hi sañjñākaraṇam .

tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etat prayojanam anvarthasañjñā yathā vijñāyeta : upoccāri padam upapadam .

yat ca atra upoccāri na tat padam yat ca padam na tat upoccāri .

yāvatā ca idānīm padagandhaḥ asti padavidhiḥ ayam bhavati .

padavidhiḥ ca samarthānām bhavati .

tatra asāmārthyān na bhaviṣyati .

atha cvyante upapade kim aṇā bhavitavyam .

akumbham kumbham karoti kumbhīkaroti mṛdam iti .

na bhavitavyam .

kim kāraṇam .

prakṛtivivakṣāyām cviḥ vidhīyate .

tat sāpekṣam .

sāpekṣam ca asamartham bhavati .

na tarhi idānīm idam bhavati : icchāmi aham kāśakaṭīkāram iti .

iṣṭam eva etat gonardīyasya .

nimittopādanam ca .

nimittopādanam ca kartavyam .

nimittam upapadam pratyayasya iti vaktavyam .

anupādāne hi anupapade pratyayaprasaṅgaḥ .

akriyamāṇe hi nimittopādāne anupapade api prasajyeta .

nirdeśaḥ idānīm kimarthaḥ syāt .

nirdeśaḥ sañjñākaraṇārthaḥ .

yadā upapade pratyayaḥ tadā upapadasañjñām vakṣyāmi iti .

tat tarhi nimittopādanam kartavyam .

na kartavyam .

tatravacanam upapadasanniyogārtham .

tatravacanam kriyate .

tat upapadasanniyogārtham bhaviṣyati .

karmaṇi aṇ vidhīyate tatra cet pratyayaḥ bhavati iti .

nanu ca anyat tatragrahaṇasya prayojanam uktam .

kim .

tatragrahaṇam viṣayārtham iti .

adhikārāt api etat siddham .