Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.40
kṛñ ca anuprayujyate liṭi
Aṣṭādhyāyī 3.1.40
Vṛtti Patañjali

kimartham idam ucyate .

anuprayogaḥ yathā syāt .

na etat asti prayojanam .

āmantam avyaktapadārthakam .

tena aparisamāptaḥ arthaḥ iti kṛtvā anuprayogaḥ bhaviṣyati .

ataḥ uttaram paṭhati .

kṛñaḥ anuprayogavacanam astibhūpratiṣedhārtham .

kṛñaḥ anuprayogavacanam kriyate astibhūpratiṣedhārtham .

astibhuvoḥ anuprayogaḥ mā bhūt iti .

ātmanepadavidhyartham ca .

ātmanepadavidhyartham ca kṛñaḥ anuprayogavacanam kriyate .

ātmanepadam yathā syāt .

ucyamāne api etasmin avaśyam ātmanepadārthaḥ yatnaḥ kartavyaḥ .

astibhūpratiṣedhārthena ca api na arthaḥ .

iṣṭaḥ sarvānuprayogaḥ .

sarveṣām eva kṛbhvastīnām anuprayogaḥ iṣyate .

kim iṣyate eva āhosvit prāpnoti api .

iṣyate ca prāpnoti ca .

katham .

kṛñ iti na etat dhātugrahaṇam .

kim tarhi .

pratyāhāragrahaṇam .

kva sanniviṣṭānām pratyāhāraḥ .

kṛbhvastiyoge iti ataḥ prabhṛti ā kṛñaḥ ñakārāt .

sarvānuprayogaḥ iti cet aśiṣyam arthābhāvāt .

sarvānuprayogaḥ iti cet aśiṣyam kṛñaḥ anuprayogavacanam .

kim kāraṇam .

arthābhāvāt .

āmantam avyaktapadārthakam .

tena aparisamāptaḥ arthaḥ iti kṛtvā anuprayogaḥ bhaviṣyati .

idam tarhi prayojanam .

kṛbhvastīnām eva anuprayogaḥ yathā syāt pacādīnām mā bhūt iti .

etat api na asti prayojanam .

arthābhāvāt ca anyasya .

arthābhāvāt ca anyasya siddham .

kṛbhvastayaḥ kriyāsāmānyavācinaḥ .

kriyāviśeṣavācinaḥ pacādayaḥ .

na ca sāmānyavācinoḥ eva viśeṣavācinoḥ eva va prayogaḥ bhavati .

tatra viśeṣavācinaḥ utpattiḥ .

sāmānyavācinaḥ anuprayokṣyante .

liṭparārtham vā .

liṭparārtham tarhi kṛñaḥ anuprayogavacanam kriyate .

liṭparasya eva anuprayogaḥ yathā syāt .

anyaparasya mā bhūt iti .

kimparasya punaḥ prāpnoti .

laṭparasya .

na laṭparasya anuprayogeṇa bhūtakālaḥ viśeṣitaḥ syāt .

niṣṭhāparasya tarhi .

naniṣṭhāparasya anuprayogeṇa puruṣopagrahau viśeiṣitau syātām .

luṅparasya tarhi .

na luṅparasya anuprayogeṇa anadyatanaḥ bhūtakālaḥ viśeṣitaḥ syāt .

laṅparasya tarhi .

na laṅparasya anuprayogeṇa anadyatanaḥ parokṣaḥ kālaḥ viśeṣitaḥ syāt .

ayam tarhi bhūte parokṣe anadyatane laṅ vidhīyate .

haśaśvatoḥ laṅ ca iti .

tatparasya mā bhūt iti .

atat api na asti prayojanam .

ekasyāḥ ākṛteḥ caritaḥ prayogaḥ dvitīyasyāḥ tṛtīyasyāḥ ca na bhavati .

tat yathā goṣu svāmi aśveṣu ca iti .

na ca bhavati goṣu ca aśvānām ca svāmī iti .

arthasamāpteḥ vā anuprayogaḥ na syāt .

arthasamāpteḥ tarhi anuprayogaḥ na syāt .

āmantena parisamāptaḥ arthaḥ iti kṛtvā anuprayogaḥ na syāt .

etat api na asti prayojanam .

idānīm eva uktam āmantam avyaktapadārthakam .

tena aparisamāptaḥ arthaḥ iti kṛtvā anuprayogaḥ bhaviṣyati iti .

viparyāsanivṛttyartham vā .

viparyāsanivṛttyartham tarhi kṛñaḥ anuprayogavacanam kriyate .

īhām cakre .

cakre īhām iti mā bhūt .

vyavahitnivṛttyartham ca .

vyavahitnivṛttyartham ca kṛñaḥ anuprayogavacanam kriyate .

anv eva ca anuprayogaḥ yathā syāt .

īhām cakre .

vyavahitasya mā bhūt .

īhām devadattaḥ cakre iti .