ākhyānāt kṛtaḥ tat ācaṣṭe iti kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam .
ākhyānāt kṛdantāt tat ācaṣṭe iti etasmin arthe kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam bhavati iti vaktavyam .
kaṃsavadham ācaṣṭe kaṃsam ghātayati .
balibandham ācaṣṭe balim bandhayati .
ākhyānāt ca pratiṣedhaḥ .
ākhyānaśabdāt ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
ākhyānam ācaṣṭe .
kim punaḥ yāni etāni sañjñābhūtāni ākhyānāni tataḥ utpattyā bhavitavyam āhosvit kriyānvākhyānamātrāt .
kim ca ataḥ .
yadi sañjñābhūtebhyaḥ iha na prāpnoti .
rājāgamanam ācaṣṭe ṛajānam āgamayati .
atha kriyānvākhyānamātrāt na doṣaḥ bhavati .
yathā na doṣaḥ tathā astu .
dṛśyarthānām ca pravṛttau .
dṛśyarthānām ca pravṛttau kṛdantāt ṇic vaktayaḥ tat ācaṣṭe iti etasmin arthe kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam bhavati iti .
mṛgaramaṇam ācaṣṭe mṛgān ramayati iti .
dṛśyarthānām iti kimartham .
yadā hi grāme mṛgaramaṇam ācaṣṭe mṛgaramaṇam ācaṣṭe iti eva tadā bhavati iti .
āṅlopaḥ ca kālātyantasaṃyoge maryādāyām .
kālātyantasaṃyoge maryādayām kṛdantāt ṇic vaktayaḥ tat ācaṣṭe iti etasmin arthe āṅlopaḥ ca kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam bhavati iti .
ārātrimvivāsam ācaṣṭe rātrim vivāsayati iti .
citrīkaraṇe prāpi .
citrīkaraṇe prāpyarthe kṛdantāt ṇic vaktayaḥ kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam bhavati iti .
ujjayinyāḥ prasthitaḥ māhiṣmatyām suryodgamanam sambhāvayate sūryam udgamayati .
nakṣatrayoge jñi .
nakṣatrayoge jānātyarthe kṛdantāt ṇic vaktayaḥ kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam bhavati iti .
puṣyayogam jānāti puṣyeṇa yojayati .
maghābhiḥ yojayati .
tat tarhi bahu vaktavyam .
na vā sāmānyakṛtatvāt hetutaḥ hi aviśiṣṭam .
na vā vaktavyam .
kim kāraṇam .
sāmānyakṛtatvāt .
sāmānyena eva atra ṇic bhaviṣyati .
hetumati iti .
kim kāraṇam .
hetutaḥ hi aviśiṣṭam .
hetutaḥ hi aviśiṣṭam bhavati .
tulyā hi hetutā devadatte ca āditye ca .
na sidhyati .
svatantraprayojakaḥ hetusañjñaḥ bhavati iti ucyate .
na ca asau ādityam prayojayati .
svatantraprayojakatvāt aprayojakaḥ iti cet muktasaṃśayena tulyam .
yam bhavān svatrantraprayojakam muktasaṃśayam nyāyyam manyate pācayati odanam devadattaḥ yajñadattena iti tena etat tulyam .
katham .
pravṛttiḥ hi ubhayatra anapekṣya .
pravṛttiḥ hi ubhayatra anapekṣya eva kim cit bhavati devadatte ca āditye ca .
na iha kaḥ cit paraḥ anugrahītavyaḥ iti pravartate .
sarve ime svabhūtyartham pravartante .
ye tāvat ete guruśuśrūṣavaḥ te api svabhūtyartham eva pravartante pāralaukikam ca naḥ bhaviṣyati iha ca naḥ prītaḥ guruḥ adhyāpayiṣyati iti .
tathā yat etat dāsakarmakaram nāma ete api svabhūtyartham eva pravartantebhaktam celam ca lapsyāmahe paribhāṣāḥ ca na naḥ bhaviṣyanti iti .
tathā ye ete śilpinaḥ nāme te api svabhūtyartham eva pravartante vetanam ca lapsyāmahe mitrāṇi ca naḥ bhaviṣyanti iti .
evam eteṣu sarveṣu svabhūtyartham pravartamāneṣu
kurvataḥ prayojakaḥ iti cet tulyam .
yadi kaḥ cit kurvataḥ prayojakaḥ nāma bhavati tena etat tulyam .
yadi tarhi sarve ime svabhūtyartham pravartantekaḥ prayojyārthaḥ .
yat abhiprāyeṣu sajjante .
īdṛśau vadhrau kuru .
īdṛśau paṭukau kuru .
ādityaḥ ca asya abhiprāye sajjate .
eṣaḥ tasya abhiprāyaḥ .
ujjayinyāḥ prasthitaḥ māhiṣmatyām suryodgamanam sambhāvayeya iti .
tam ca asya abhiprāyam ādityaḥ nirvartayati .
bhavet iha vartamānakālatā yuktā .
ujjayinyāḥ prasthitaḥ māhiṣmatyām suryodgamanam sambhāvayate sūryam udgamayati iti .
tatrasthasya hi tasya ādityaḥ udeti .
iha tu katham vartamānakālatām kaṃsam ghātayati balim bandhayati iti cirahate kaṃse cirabaddhe ca balau .
atra api yuktā .
katham .
ye tāvat ete śobhikāḥ nāma ete pratyakṣam kaṃsam ghātayanti pratyakṣam ca balim bandhayanti iti .
citreṣu katham .
citreṣu api udgūrṇāḥ nipatitāḥ ca prahārāḥ dṛśyante kaṃsakarṣaṇyaḥ ca .
granthikeṣu katham yatra śabdagaḍumātram lakṣyate .
te api hi teṣām utpattiprabhṛti ā vināśāt ṛddhīḥ vyācakṣāṇāḥ sataḥ buddhiviṣayān prakāśayanti .
ātaḥ ca sataḥ vyāmiśrāḥ hi dṛśyante .
ke cit kaṃsabhaktāḥ bhavanti ke cit vāsudevabhaktāḥ .
varṇānyatvam khalu api puṣyanti .
ke cit raktamukhāḥ bhavanti ke cit kālamukhāḥ .
traikālyam khalu api loke lakṣyate .
gaccha hanyate kaṃsaḥ .
gaccha ghāniṣyate kaṃsaḥ .
kim gatena hataḥ kaṃsaḥ iti .