Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.26.6
hetumati ca
Aṣṭādhyāyī 3.1.26
Vṛtti Patañjali

ākhyānāt kṛtaḥ tat ācaṣṭe iti kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam .

ākhyānāt kṛdantāt tat ācaṣṭe iti etasmin arthe kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam bhavati iti vaktavyam .

kaṃsavadham ācaṣṭe kaṃsam ghātayati .

balibandham ācaṣṭe balim bandhayati .

ākhyānāt ca pratiṣedhaḥ .

ākhyānaśabdāt ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

ākhyānam ācaṣṭe .

kim punaḥ yāni etāni sañjñābhūtāni ākhyānāni tataḥ utpattyā bhavitavyam āhosvit kriyānvākhyānamātrāt .

kim ca ataḥ .

yadi sañjñābhūtebhyaḥ iha na prāpnoti .

rājāgamanam ācaṣṭe ṛajānam āgamayati .

atha kriyānvākhyānamātrāt na doṣaḥ bhavati .

yathā na doṣaḥ tathā astu .

dṛśyarthānām ca pravṛttau .

dṛśyarthānām ca pravṛttau kṛdantāt ṇic vaktayaḥ tat ācaṣṭe iti etasmin arthe kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam bhavati iti .

mṛgaramaṇam ācaṣṭe mṛgān ramayati iti .

dṛśyarthānām iti kimartham .

yadā hi grāme mṛgaramaṇam ācaṣṭe mṛgaramaṇam ācaṣṭe iti eva tadā bhavati iti .

āṅlopaḥ ca kālātyantasaṃyoge maryādāyām .

kālātyantasaṃyoge maryādayām kṛdantāt ṇic vaktayaḥ tat ācaṣṭe iti etasmin arthe āṅlopaḥ ca kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam bhavati iti .

ārātrimvivāsam ācaṣṭe rātrim vivāsayati iti .

citrīkaraṇe prāpi .

citrīkaraṇe prāpyarthe kṛdantāt ṇic vaktayaḥ kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam bhavati iti .

ujjayinyāḥ prasthitaḥ māhiṣmatyām suryodgamanam sambhāvayate sūryam udgamayati .

nakṣatrayoge jñi .

nakṣatrayoge jānātyarthe kṛdantāt ṇic vaktayaḥ kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivat ca kārakam bhavati iti .

puṣyayogam jānāti puṣyeṇa yojayati .

maghābhiḥ yojayati .

tat tarhi bahu vaktavyam .

na vā sāmānyakṛtatvāt hetutaḥ hi aviśiṣṭam .

na vā vaktavyam .

kim kāraṇam .

sāmānyakṛtatvāt .

sāmānyena eva atra ṇic bhaviṣyati .

hetumati iti .

kim kāraṇam .

hetutaḥ hi aviśiṣṭam .

hetutaḥ hi aviśiṣṭam bhavati .

tulyā hi hetutā devadatte ca āditye ca .

na sidhyati .

svatantraprayojakaḥ hetusañjñaḥ bhavati iti ucyate .

na ca asau ādityam prayojayati .

svatantraprayojakatvāt aprayojakaḥ iti cet muktasaṃśayena tulyam .

yam bhavān svatrantraprayojakam muktasaṃśayam nyāyyam manyate pācayati odanam devadattaḥ yajñadattena iti tena etat tulyam .

katham .

pravṛttiḥ hi ubhayatra anapekṣya .

pravṛttiḥ hi ubhayatra anapekṣya eva kim cit bhavati devadatte ca āditye ca .

na iha kaḥ cit paraḥ anugrahītavyaḥ iti pravartate .

sarve ime svabhūtyartham pravartante .

ye tāvat ete guruśuśrūṣavaḥ te api svabhūtyartham eva pravartante pāralaukikam ca naḥ bhaviṣyati iha ca naḥ prītaḥ guruḥ adhyāpayiṣyati iti .

tathā yat etat dāsakarmakaram nāma ete api svabhūtyartham eva pravartantebhaktam celam ca lapsyāmahe paribhāṣāḥ ca na naḥ bhaviṣyanti iti .

tathā ye ete śilpinaḥ nāme te api svabhūtyartham eva pravartante vetanam ca lapsyāmahe mitrāṇi ca naḥ bhaviṣyanti iti .

evam eteṣu sarveṣu svabhūtyartham pravartamāneṣu

kurvataḥ prayojakaḥ iti cet tulyam .

yadi kaḥ cit kurvataḥ prayojakaḥ nāma bhavati tena etat tulyam .

yadi tarhi sarve ime svabhūtyartham pravartantekaḥ prayojyārthaḥ .

yat abhiprāyeṣu sajjante .

īdṛśau vadhrau kuru .

īdṛśau paṭukau kuru .

ādityaḥ ca asya abhiprāye sajjate .

eṣaḥ tasya abhiprāyaḥ .

ujjayinyāḥ prasthitaḥ māhiṣmatyām suryodgamanam sambhāvayeya iti .

tam ca asya abhiprāyam ādityaḥ nirvartayati .

bhavet iha vartamānakālatā yuktā .

ujjayinyāḥ prasthitaḥ māhiṣmatyām suryodgamanam sambhāvayate sūryam udgamayati iti .

tatrasthasya hi tasya ādityaḥ udeti .

iha tu katham vartamānakālatām kaṃsam ghātayati balim bandhayati iti cirahate kaṃse cirabaddhe ca balau .

atra api yuktā .

katham .

ye tāvat ete śobhikāḥ nāma ete pratyakṣam kaṃsam ghātayanti pratyakṣam ca balim bandhayanti iti .

citreṣu katham .

citreṣu api udgūrṇāḥ nipatitāḥ ca prahārāḥ dṛśyante kaṃsakarṣaṇyaḥ ca .

granthikeṣu katham yatra śabdagaḍumātram lakṣyate .

te api hi teṣām utpattiprabhṛti ā vināśāt ṛddhīḥ vyācakṣāṇāḥ sataḥ buddhiviṣayān prakāśayanti .

ātaḥ ca sataḥ vyāmiśrāḥ hi dṛśyante .

ke cit kaṃsabhaktāḥ bhavanti ke cit vāsudevabhaktāḥ .

varṇānyatvam khalu api puṣyanti .

ke cit raktamukhāḥ bhavanti ke cit kālamukhāḥ .

traikālyam khalu api loke lakṣyate .

gaccha hanyate kaṃsaḥ .

gaccha ghāniṣyate kaṃsaḥ .

kim gatena hataḥ kaṃsaḥ iti .