Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.3.1.1
anabhihite
Aṣṭādhyāyī 2.3.1
Vṛtti Patañjali

anabhihite iti ucyate .

kim idam anabhihitam nāma .

uktam nirdiṣṭam abhihitam iti anarthāntaram .

yāvat brūyāt anukte anirdiṣṭe iti tāvat anabhihite iti .

anabhihitavacanam anarthakam anyatra api vihitasya abhāvāt abhihite .

anabhihitavacanam anarthakam .

kim kāraṇam .

anyatra api vihitasya abhāvāt abhihite .

anyatra api abhihite vihitam na bhavati .

kva anyatra .

citraguḥ śabalaguḥ .

bahuvrīhiṇā uktatvāt matvarthasya matvarthīyaḥ na bhavati .

gargāḥ vatsāḥ vidāḥ urvāḥ .

yañañbhyām uktatvāt apatyārthasya nyāyyotpattiḥ na bhavati .

saptaparṇaḥ aṣṭāpadamiti .

samāsena uktatvāt vīpsāyāḥ dvirvacanam na bhavati .

yat tāvat ucyate citraguḥ śabalguḥ bahuvrīhiṇā uktatvāt matvarthasya matvarthīyaḥ na bhavati iti .

astinā sāmānādhikaraṇye matup vidhīyate .

na ca atra astinā sāmānādhikaraṇyam .

yat api ucyate gargāḥ vatsāḥ vidāḥ urvāḥ yañañbhyām uktatvāt apatyārthasya nyāyyotpattiḥ na bhavati iti .

samarthānām prathamāt vā iti vartate .

na ca etat samarthānām prathamam .

kiṃ tarhi .

dvitīyam arthamupasaṃkrāntam .

yat api ucyate saptaparṇaḥ aṣṭāpadam iti samāsena uktatvāt vīpsāyāḥ dvirvacanam na bhavati iti .

yat atra vīpsāyuktam na adaḥ prayujyate .

kim punaḥ tat .

parvaṇi parvaṇi sapta parṇāni asya .

paṅktau paṅktau aṣṭau padāni iti .

śnambahujakakṣu tarhi .

śnam : bhinatti chinatti .

śnamā uktatvāt kartṛtvasya kartari śap na bhavati .

bahuc : bahukṛtam , bahubhinnam iti .

bahucā uktatvāt īṣadasmāpteḥ kalpabādayaḥ na bhavanti iti .

akac : uccakaiḥ , nīcakaiḥ iti .

akacā uktatvāt kutsādīnām kādayaḥ na bhavanti .

nanu ca śnambahujakacaḥ apavādāḥ te apavādatvāt bādhakāḥ bhaviṣyanti .

śnambahujakakṣu nānādeśatvāt utsargāpratiṣedhaḥ .

samānadeśaiḥ apavādaiḥ utsargāṇām bādhanam bhavati .

nānādeśatvāt na prāpnoti .

kim punaḥ iha akartavyaḥ anabhihitādhikāraḥ kriyate āhosvit anyatra kartavyaḥ na kriyate .

iha akartavyaḥ kriyate .

eṣaḥ eva hi nyāyyaḥ pakṣaḥ yat abhihite vihitam na syāt .

anabhitaḥ tu vibhaktyarthaḥ tasmāt anabhihitavacanam .

anabhihitaḥ tu vibhaktyarthaḥ .

kaḥ punaḥ vibhaktyarthaḥ .

ekatvādayaḥ vibhaktyarthāḥ teṣu anabhihiteṣu karmādayaḥ bhihitāḥ vibhaktīnām utpattau nimittatvāya mā bhūvan iti .

tasmāt anabhihitavacanam .

tasmāt anabhihitādhikāraḥ kriyate .

avaśyam ca etat evam vijñeyam ekatvādayaḥ vibhaktyarthāḥ iti .

abhihite prathamābhāvaḥ .

yaḥ hi manyate karmādayaḥ vibhaktyarthāḥ teṣu abhihiteṣu sāmarthyāt me vibhaktīnām utpattiḥ na bhaviṣyati iti prathamā tasya na prāpnoti .

kva .

vṛkṣaḥ plakṣaḥ .kiṃ kāraṇam .

prātipadikena uktaḥ prātipadikārthaḥ iti .

na kva cit prātipadikena anuktaḥ prātipadikārthaḥ ucyate ca prathamā .

sā vacanāt bhaviṣyati .

tava eva tu khalu eṣaḥ doṣaḥ yasya te ekatvādayaḥ vibhaktyarthāḥ abhihite prathamābhāvaḥ iti .

prathamā te na prāpnoti .

kva .

pacati odanam devadattaḥ iti .

kim kāraṇam .

tiṅā uktāḥ ekatvādayaḥ iti .

anabhihitādhikāram ca tvam karoṣi parigaṇanam ca .

na kva cit tiṅā ekatvādīnām anabhidhānam ucyate ca prathamā .

sā vacanāt bhaviṣyati .

nanu ca iha anabhidhānam vṛkṣaḥ plakṣaḥ iti .

atra api abhidhānam asti .

katham .

vakṣyati etat : astiḥ bhavantīparaḥ prathamapuruṣaḥ aprayujyamānaḥ api asti iti .

vṛkṣaḥ plakṣaḥ .

asti iti gamyate .

tava eva tu khalu eṣaḥ doṣaḥ yasya te karmādayaḥ vibhaktyārthāḥ abhihite prathamābhāvaḥ iti .

prathamā te prāpnoti .

kva .

kaṭam karoti bhīṣmam udāram śobhanam darśanīyam iti .

kaṭaśabdāt utpadyamānayā dvitīyayā abhihitam karma iti kṛtvā bhīṣādibhyaḥ dvitīyā na prāpnoti .

kā tarhi prāpnoti .

prathamā .

tat yathā .

kṛtaḥ kaṭaḥ bhīṣmaḥ udāraḥ śobhanaḥ darśanīyaḥ iti .

karoteḥ utpadyamānena ktena abhihitam karma iti kṛtvā bhīṣmādibhyaḥ dvitīyā na bhavati .

kā tarhi .

prathamā bhavati .

na eṣaḥ doṣaḥ .

na hi mama anabhihitādhikāraḥ asti na api parigaṇanam .

sāmarthyāt me vibhaktīnām utpattiḥ bhaviṣyati .

asti ca sāmarthyam .

kim .

karmaviśeṣaḥ vaktavyaḥ .

atha vā kaṭaḥ api karma bhīṣmādayaḥ api .

tatra karmaṇi iti eva siddham .

atha vā kaṭaḥ eva karma tat sāmānādhikaraṇyāt bhīṣmādibhyaḥ dvitīyā bhaviṣyati .

asti khalvapi viśeṣaḥ kaṭaṃ karoti bhīṣmamudāram śobhanam darśanīyam iti ca kṛtaḥ kaṭo bhīṣmaḥ udāraḥ śobhanaḥ darśanīyaḥ iti ca .

karoteḥ utpadyamānaḥ ktaḥ anavayavena sarvam karma abhidhatte .

kaṭaśabdāt punaḥ utpadyamānayā dvitīyayā yat kaṭastham karma tat śakyamabhidhātum na hi karmaviśeṣaḥ .

tava eva tu khalu eṣaḥ doṣaḥ yasya te ekatvādayaḥ vibhaktyarthāḥ abhihite prathamābhāvaḥ iti .

prathamā te na prāpnoti .

kva .

ekaḥ dvau bahavaḥ iti .

kim kāraṇam .

prātipadikena uktāḥ ekatvādayaḥ iti .

karmādiṣu api vai vibhaktyartheṣu avaśyam ekatvādayaḥ nimittatvena upādeyāḥ .

karmaṇaḥ evatve karmaṇaḥ dvitve karmaṇaḥ bahutve iti .

na ca ekatvādīnām ekatvādayaḥ santi .

atha santi mama api santi .

teṣu anabhihiteṣu prathamā bhaviṣyati .

atha vā ubhayavacanāḥ hyete .

dravyam ca āhuḥ guṇam ca .

yatsthaḥ asau guṇaḥ tasya anuktāḥ ekatvādayaḥ iti kṛtvā prathamā bhaviṣyati .

atha vā saṅkhyā nāma iyam parapradhānā .

saṃkhyeyam anayā viśeṣyam .

yadi ca atra prathamā na syāt saṅkhyeyam aviśeṣitam syāt .

atha vā vakṣyati tatra vacanagrahaṇasya prayojanam ukteṣu api ekatvādiṣu prathamā yathā syāt iti .

atha vā samayāt bhaviṣyati .

yadi sāmayakī na niyogataḥ anyāḥ kasmāt na bhavanti .

karmādīnām abhāvāt .

ṣaṣṭhī tarhi prāpnoti .

śeṣalakṣaṇā ṣaṣṭhī aśeṣatvāt na bhaviṣyati .

evam api vyatikaraḥ prāpnoti .

ekasmin api dvivacanabahuvacane prāpnutaḥ .

dvayoḥ api ekavavacanabahuvacane prāpnutaḥ .

bahuṣu api ekavacanadvivacane prāpnutaḥ .

arthataḥ vyavasthā bhaviṣyati .