Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.2.19
upapadam atiṅ
Aṣṭādhyāyī 2.2.19
Vṛtti Patañjali

atiṅ iti kimartham .

kārakaḥ vrajati .

hārakaḥ vrajati .

atiṅ iti śakyam akartum .

kasmāt na bhavati .

kārakaḥ vrajati .

hārakaḥ vrajati iti .

sup supā iti vartate .

ataḥ uttaram paṭhati .

upapadam atiṅ iti tadarthapratiṣedhaḥ .

upapadam atiṅ iti tadarthasya ayam pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

kasya .

tiṅarthasya .

kaḥ punaḥ tiṅarthaḥ .

kriyā .

kriyāpratiṣedhaḥ vā .

atha vā vyaktam eva idam paṭhitavyam upapadam akriyayā iti .

atha akriyayā iti kim pratyudāhriyate .

kārakaḥ gataḥ hārakaḥ gataḥ .

na etat kriyāvāci .

kim tarhi. dravyavāci .

idam tarhi kārakasya gatiḥ kārakasya vrajyā .

etat api dravyvāci .

katham .

kṛdabhihitaḥ bhāvaḥ dravyavat bhavati iti .

evam tarhi siddhe sati yat atiṅ iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ anayoḥ yogayoḥ nivṛttam sup supā iti .

kim etasya jñāpane prayojanam .

gatikārakopapadānām kṛdbhiḥ samāsaḥ bhavati iti eṣā paribhāṣā na kartavyā bhavati .

yadi etat jñāpyate kena idānīm samāsaḥ bhaviṣyati .

samarthena .

yadi evam dhātūpasargayoḥ api samāsaḥ prāpnoti .

pūrvam dhātuḥ upasargeṇa yujyate paścāt sādhanena iti .

na etat asti .

pūrvam dhātuḥ sādhanena yujyate paścāt upasargeṇa .

sādhanam hi kriyām nirvartayati .

tām upasargaḥ viśinaṣṭi .

abhinirvṛttasya ca arthasya upasargeṇa viśeṣaḥ śakyaḥ vaktum .

ṣaṣṭhīsamāsāt upasargasamāsaḥ vipratiṣedhena .

ṣaṣṭhīsamāsāt upasargasamāsaḥ vipratiṣedhena .

ṣaṣṭhīsamāsasya avakāśaḥ rājñaḥ puruṣaḥ rājapuruṣaḥ .

upapadasamāsasya avakāśaḥ stamberamaḥ karṇejapaḥ .

iha ubhayam prāpnoti .

kumbhakāraḥ nagarakāraḥ .

upapadasamāsaḥ bhavati vipratiṣedhena .

na vā ṣaṣṭhīsamāsābhāvād upapadasamāsaḥ .

na vā arthaḥ vipratiṣedhena .

kim kāraṇam .

na vā ṣaṣṭhīsamāsābhāvād upapadasamāsaḥ bhaviṣyati .

katham .

gatikārakopadānām kṛdbhiḥ saha samāsavanacam prāk subutpatteḥ iti vacanāt .

atha vā vibhāṣā ṣaṣṭhīsamāsaḥ .

yadā na ṣaṣṭhīsamāsaḥ tadā upapadasamāsaḥ bhaviṣyati .

anena eva yathā syāt tena mā bhūt iti .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ tena vā syāt anena vā .

upapadasamāsaḥ nityasamāsaḥ ṣaṣṭhīsamāsaḥ punaḥ vibhāṣā .

nanu ca nityam yaḥ samāsaḥ saḥ nityasamāsaḥ .

yasya vigrahaḥ na asti .

na iti āha .

nityādhikāre yaḥ samāsaḥ saḥ nityasamāsaḥ .

na evam śakyam .

avyayībhāvasya hi anityasamāsatā prasajyeta .

tasmāt nityaḥ samāsaḥ nityasamāsaḥ .

yasya vigrahaḥ na asti .