kimpradhānaḥ ayam samāsaḥ .
uttarapadārthapradhānaḥ .
yadi uttarapadārthapradhānaḥ abrāhmaṇam ānaya iti ukte brāhmaṇamātrasya ānayanam prāpnoti .
anyapadārthapradhānaḥ tarhi bhaviṣyati .
yadi anyapadārthapradhānaḥ , avarṣā hemantaḥ iti hemantasya yat liṅgam vacanam ca tat samāsasya api prāpnoti .
pūrvapadārthapradhānaḥ tarhi bhaviṣyati .
yadi pūrvapadārthapradhānaḥ avyayasañjñā prāpnoti : avyayam hi asya pūrvapadam iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
pāṭhena avyayasañjñā kriyate .
na ca nañsamāsaḥ tatra paṭhyate .
yadi api nañsamāsaḥ na paṭhyate nañ tu paṭhyate .
pāṭhena api avyayasañjñāyām satyām abhideheyavat liṅgavacanāni bhavanti .
yaḥ ca iha arthaḥ abhidhīyate na tasya liṅgasaṅkhyābhyām yogaḥ asti .
na idam vācanikam aliṅgatā asaṅkhyatā va .
kim tarhi .
svābhāvikam etat .
tat yathā: samānam īhamānānām adhīyānānām ca ke cit arthaiḥ yujyante apare na .
na ca idānīm kaḥ cit arthavān iti kṛtvā sarvaiḥ arthavadbhiḥ śakyam bhavitum kaḥ cit anarthakaḥ iti kṛtvā sarvaiḥ anarthakaiḥ .
tatra kim asmābhiḥ śakyam kartum .
yat nañaḥ prāk samāsāt liṅgasaṅkhyābhyām yogaḥ na asti samāse ca bhavati svābhāvikam etat .
atha vā āśrayataḥ liṅgavacanāni bhaviṣyanti .
guṅavacanānām hi śabdānām āśrayataḥ liṅgavacanāni bhavanti .
tat yathā : śuklam vastram , śuklā śāṭī śuklaḥ kambalaḥ , śuklau kambalau śuklāḥ kambalāḥ iti .
yat asau dravyam śritaḥ bhavati guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat guṇasya api bhavati .
evam iha api yat asau dravyam śritaḥ bhavati samāsaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat samāsasya api bhaviṣyati .
atha vā punaḥ astu uttarapadārthapradhānaḥ .
nanu ca uktam abrāhmaṇam ānaya iti ukte brāhmaṇamātrasya ānayanam prāpnoti iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ : atha iha rājapuruṣam ānaya iti ukte puruṣamātrasya ānayanam kasmāt na bhavati .
asti atra viśeṣaḥ .
rājā viśeṣakaḥ prayujyate .
tena viśiṣṭasya ānayanam bhavati .
iha api tarhi nañ viśeṣakaḥ prayujyate .
tena nañviśiṣṭasya ānayanam bhaviṣyati .
kaḥ punaḥ asau .
nivṛttapadārthakaḥ .
yadā punaḥ asya padārthaḥ nivartate kim svābhāvikī nivṛttiḥ āhosvit vācanikī .
kim ca ataḥ .
yadi svābhāvikī kim nañ prayujyamānaḥ karoti .
atha vācanikī tat vaktavyam : nañ prayujyamānaḥ padārtham nivartayati iti .
evam tarhi svābhāvikī nivṛttiḥ .
nanu ca uktam kim nañ prayujyamānaḥ karoti iti .
nañ prayujyamānaḥ padārtham nivartayati katham .
kīlapratikīlavat .
tat yathā kīlaḥ āhanyamānaḥ pratikīlam nirhanti .
yadi etat nañaḥ māhātmyam syāt na jātu cit rājānaḥ hastyaśvam bibhṛyuḥ .
na iti eva rājānaḥ brūyuḥ .
evam tarhi svābhāvikī nivṛttiḥ .
nanu ca uktam kim nañ prayujyamānaḥ karoti iti .
nañnimittā tu upalabdhiḥ .
tat yathā samandhakāre dravyāṇām samavasthitānām pradīpnimittam darśanam na ca teṣām pradīpaḥ nirvartakaḥ bhavati .
yadi punaḥ ayam nivṛttapadārthakaḥ kimartham brāhmaṇaśabdaḥ prayujyate .
evam yathā vijñayeta asya padārthaḥ nivartate iti .
na iti hi ukte sandehaḥ syāt kasya padārthaḥ nivartate iti .
tatra asandehārtham brāhmaṇaśabdaḥ prayujyate .
evam vā etat .
atha vā sarve ete śabdāḥ guṇasamudāyeṣu vartante brāhmaṇaḥ kṣatriyaḥ vaiśyaḥ śūdraḥ iti .
tapaḥ śrutam ca yoniḥ ca iti etad brāhmaṇakārakam .
tapaḥśtrutābhyām yaḥ hīnaḥ jātibrāhmaṇaḥ eva saḥ .
tathā gauraḥ śucyācāraḥ piṅgalaḥ kapilakeśaḥ iti etān api abhyantarān brāhmaṇye guṇān kurvanti .
samudāyeṣu ca vṛttāḥ śabdāḥ avayaveṣu api vartante. tad yathā .
pūrve pañcālāḥ uttare pañcālāḥ tailam bhuktam ghṛtaṃ bhuktam śuklaḥ nīlaḥ kapilaḥ kṛṣṇaḥ iti .
evam ayam samudāye brāhmaṇaśabdaḥ pravṛttaḥ avayaveṣu api vartate jātihīne guṇahīne ca .
guṇahīne tāvat. abrāhmaṇaḥ ayam yaḥ tiṣṭhan mūtrayati .
abrāhmaṇaḥ ayaṃ yaḥ gacchan bhakṣayati .
jātihīne sandehāt durupadeśāt ca brāhmaṇaśabdaḥ vartate .
sandehāt tāvat : gauram śucyācāraṃ piṅgalam kapilakeśam dṛṣṭvā adhyavasyati brāhmaṇaḥ ayam iti .
tataḥ paścāt upalabhate na ayaṃ brāhmaṇaḥ abrāhmaṇaḥ ayam iti .
tatra sandehāt ca brāhmaṇaśabdaḥ vartate jātikṛtā ca arthasya nivṛttiḥ .
durupadeśāt : durupadiṣṭam asya bhavati amuṣmin avakāśe brāhmaṇaḥ tam ānaya iti .
sa tatra gatvā yam paśyati tam adhyavasyati brāhmaṇaḥ ayam iti .
tataḥ paścāt upalabhate na ayaṃ brāhmaṇaḥ abrāhmaṇaḥ ayam iti .
tatra durupadeśāt ca brāhmaṇaśabdaḥ vartate jātikṛtā ca arthasya nivṛttiḥ .
ātaḥ ca sandehāt durupadeśāt vā .
na hi ayam kālam māṣarāśivarṇam āpaṇe āsīnam dṛṣṭvā adhyavasyati brāhmaṇaḥ ayam iti .
nirjñātam tasya bhavati .
idam khalu api bhūyaḥ uttarapadārthaprādhānye sati saṅgṛhītam bhavati .
kim .
anekam iti .
kim atra saṅgṛhītam .
ekavacanam .
katham punaḥ ekasya pratiṣedhena anekasya sampratyayaḥ syāt .
prasajya ayam kriyāguṇau tataḥ paścāt nivṛttim karoti .
tat yathā : āsaya śāyaya bhojaya anekam iti .
yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum yatra kriyāguṇau prasajyete yatra khalu na prasajyete tatra katham : anekaḥ tiṣṭhati iti .
bhavati ca evañjātīyakānām api ekasya pratiṣedhena bahūnām sampratyayaḥ .
tat yathā na naḥ ekam priyam na naḥ ekam sukham iti .
iha abrāhmaṇatvam abrāhmaṇatā paratvāt tvatalau prāpnutaḥ .
tatra kaḥ doṣaḥ .
svare hi doṣaḥ syāt .
abrāhmaṇatvam iti evam svaraḥ prasajyeta .
abrāhmaṇatvam iti ca iṣyate .
nañsamāse bhāvavacane uktam .
kim uktam .
tvatalbhyām nañsamāsaḥ pūrvapratiṣiddham svarsiddhyartham iti .