samānādhikaraṇādhikāre pradhānopasarjanānām param param vipratiṣedhena .
samānādhikaraṇādhikāre pradhānopasarjanānām param param bhavati vipratiṣedhena .
pradhānānām pradhānam upasarjanānām upasarjanam .
pradhānānām tāvat pradhānam .
vṛdārakanāgakuñjaraiḥ pūjyamānam iti asya avakāśaḥ govṛndārakaḥ aśvavṛndārakaḥ .
poṭāyuvatīnām avakāśaḥ ibhyayuvatiḥ āḍhyayuvatiḥ .
iha ubhayam prāpnoti .
nāgayuvatiḥ vṛndārakayuvatiḥ .
pradhānānām param bhavati vipratiṣedhena .
upasarjanānām param upasarjanam .
sanmahatparamotkṛṣṭāḥ iti asya avakāśaḥ sadgavaḥ sadaśvaḥ .
kṛtyatulyākhyā ajātyā iti asya avakāśaḥ tulyaśvetaḥ tulyakṛṣṇaḥ .
iha ubhayam prāpnoti : tulyasat tulyamahān .
upasarjanānām param upasarjanam bhavati vipratiṣedhena .
samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ .
samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena .
samānādhikaraṇasamāsasya avakāśaḥ vīraḥ puruṣaḥ vīrapuruṣaḥ .
bahuvrīheḥ avakāśaḥ kaṇṭhekālaḥ .
iha ubhayam prāpnoti : vīrapuruṣakaḥ grāmaḥ .
bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena .
kadā cit karmadhārayaḥ sarvadhanādyarthaḥ .
kadā cit karmadhārayaḥ bhavati bahuvrīheḥ .
kim prayojanam .
sarvadhanādyarthaḥ .
sarvadhanī sarvabījī sarvakeśī naṭaḥ gaurakharavat vanam gauramṛgavat vanam kṛṣṇasarpavān valmīkaḥ lohitaśālimān grāmaḥ .
kim prayojanam .
karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam yathā syāt .
kim ca kāraṇam na syāt .
bahuvrīhiṇā uktatvāt matvarthasya .
yadi uktatvam hetuḥ karmadhārayeṇa api uktatvāt na prāpnoti .
na khalu api sañjñāśrayaḥ matvarthīyaḥ .
kim tarhi .
arthāśrayaḥ .
saḥ yathā eva bahuvrīhiṇā uktatvāt na bhavati evam karmadhārayeṇa api uktatvāt na bhaviṣyati .
evam tarhi idam syāt : sarvāṇi dhanāni sarvadhanāni sarvadhanāni asya saniti sarvadhanī .
na evam śakyam .
nityam evam sati karmadhārayaḥ syāt .
tatra yat uktam kadā cit karmadhārayaḥ iti etat ayuktam .
evam tarhi bhavati vai kim cit ācāryāḥ kāryavat buddhim kṛtvā paṭhanti kāryāḥ śabdāḥ iti .
tadvat idam paṭhitam samānādhikaraṇasamādāt bahuvrīhiḥ kartavyaḥ kadā cit karmadhārayaḥ sarvadhanādyarthaḥ iti .
yad ucyate samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena iti na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
antaraṅgaḥ karmadhārayaḥ .
kā antaraṅgatā .
svapadārthe karmadhārayaḥ anyapadārthe bahuvrīhiḥ .
astu .
vibhāṣā karmadhārayaḥ .
yadā na karmadhārayaḥ tadā bahuvrīhiḥ bhaviṣyati .
evam api yadi atra kadā cit karmadhārayaḥ bhavati karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam prāpnoti .
sarvaḥ ca ayam evamarthaḥ yatnaḥ karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam mā bhūt iti .
evam tarhi na idam tasya yogasya udāharaṇam vipratiṣedhe param iti .
kim tarhi .
iṣṭiḥ iyam paṭhitā .
samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ iṣṭaḥ kadā cit karmadhārayaḥ sarvadhanādyarthaḥ iti .
yadi iṣṭiḥ paṭhitā na arthaḥ anena .
iha hi sarve manuṣyāḥ alpena yatnena mahataḥ arthān ākāṅkṣanti .
ekena māṣeṇa śatasahasram .
ekena kuddālakena khārīsahasram .
tatra karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam astu bahuvrīhiṇā iti bahuvrīhiṇā bhaviṣyati laghutvāt .
katham sarvadhanī sarvabījī sarvakeśī naṭaḥ iti .
iniprakaraṇe sarvādeḥ inim vakṣyāmi .
tat ca avaśyam vaktavyam ṭhanaḥ bādhanārtham .
katham gaurakharavat vanam gauramṛgavat vanam kṛṣṇasarpavān valmīkaḥ lohitaśālimān grāmaḥ .
asti atra viśeṣaḥ .
jātyā atra abhisambandhaḥ kriyate .
kṛṣṇasarpaḥ nāma sarpajātiḥ sā asmin valmīke asti .
yadā hi antareṇa jātim tadvatām abhisambandhaḥ kriyate kṛṣṇasarpaḥ valmīkaḥ iti evam tadā bhaviṣyati .
pūrvapadātiśaye ātiśāyikāt bahuvrīhiḥ sūkṣmavastratarādyarthaḥ .
pūrvapadātiśaye ātiśāyikāt bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena .
kim prayojanam .
sūkṣmavastratarādyarthaḥ .
ātiśāyikasya avakāśaḥ paṭutaraḥ paṭutamaḥ .
bahuvrīheḥ avakāśaḥ citraguḥ śabalaguḥ .
iha ubhayam prāpnoti sūkṣmavastrataraḥ tīkṣṇśṛṅgataraḥ .
bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena .
na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
virpatiṣedhe param iti ucyate .
pūrvaḥ ca bahuvrīhiḥ paraḥ ātiśāyikaḥ .
iṣṭavācī paraśabdaḥ .
vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati .
evam api ayuktaḥ .
antaraṅgaḥ ātiśāiyikaḥ .
kā antaraṅgatā .
ṅyāpprātipadikāt ātiśāyikaḥ subantānām bahuvrīhiḥ .
ātiśāyikaḥ api na antaraṅgaḥ .
katham .
samarthāt taddhitaḥ utpadyate sāmarthyam ca subantenta .
evam api antaraṅgaḥ .
katham .
svapadārthe ātiśāyikaḥ anyapadārthe bahuvrīhiḥ .
evam api na antaraṅgaḥ .
katham .
spardhāyām ātiśāyikaḥ bhavati .
na ca antareṇa pratiyoginam spardhā bhavati .
na eva vā atra ātiśāyikaḥ prāpnoti .
kim kāraṇam .
asāmarthyāt .
katham asāmarthyam. sāpekṣam asamartham bhavati iti .
yāvatā vastrāṇi tadvantam apekṣante tadvantam ca apekṣya vastrāṇām vastraiḥ yugapat spardhā bhavati .
nanu ca ayam ātiśāyikaḥ evamātmakaḥ satyām vyapekṣāyām vidhīyate .
satyam evamātmakaḥ yām ca na anatareṇa vyapekṣām pravṛttiḥ tasyam satyām bhavitavyam .
kām ca na antareṇa vyapekṣām ātiśāyikasya pravṛttiḥ .
yā hi pratiyoginam prati vyapekṣā .
yā hi tadvantam prati na tasyām bhavitavyam .
bahuvrīhiḥ api tarhi na prāpnoti .
kim kāraṇam .
asāmarthyāt eva .
katham asāmarthyam .
sāpekṣam asamartham bhavati iti .
yāvatā vastrāṇi vastrāntarāṇi apekṣante tadvatā ca abhisambandhaḥ .
evam tarhi na idam tasya yogasya udāharaṇam vipratiṣedhe param iti .
kim tarhi .
iṣṭiḥ iyam paṭhitā .
pūrvapadātiśaye ātiśāyikāt bahuvrīhiḥ iṣṭaḥ : sūkṣmavastratarādyarthaḥ iti .
yadi iṣṭiḥ iyam paṭhitā na arthaḥ anena .
katham yā eṣā yuktiḥ uktā : yāvatā vastrāṇi vastrāntarāṇi apekṣante tadvatā ca abhisambandhaḥ iti .
yadā hi antareṇa vastrāṇām vastraiḥ yugapat spardhām tadvatā ca abhisambandhaḥ kriyate niṣpratidvandvaḥ tadā bahuvrīhiḥ .
bahuvrīheḥ ātiśāyikaḥ .
na tarhi idānīm idam bhavati : sūkṣmataravastraḥ iti .
bhavati .
yadā antareṇa tadvantam vastrāṇām vastraiḥ yugapat spardhā niṣpratidvandvaḥ tadā ātiśāyikaḥ .
katham punaḥ anyasya prakarṣeṇa anyasya prakarṣaḥ syāt .
na eva anyasya prakarṣeṇa anyasya prakarṣeṇa bhavitavyam .
yathā eva ayam dravyeṣu yatate vastrāṇi me syuḥ iti evam guṇeṣu api yatate sūkṣmatarāṇi me syuḥ iti .
na atra ātiśāyikaḥ prāpnoti .
kim kāraṇam .
guṇavacanāt iti ucyate .
na ca samāsaḥ guṇavacanaḥ .
samāsaḥ api guṇavacanaḥ .
katham .
ajahatsvārthā vṛttiḥ .
atha jahatsvārthāyām tu doṣaḥ eva .
jahatsvāṛthāyām api na doṣaḥ .
bhavati bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānam api .
tat yathā .
śuklavāsasam ānaya .
lohitoṣṇīṣāḥ ṛtvijaḥ pracaranti iti .
tatguṇaḥ ānīyate tadguṇāḥ ca pracaranti .
uttarapadārthātiśaye ātiśāyikaḥ bahuvrīheḥ bahvāḍhyatarādyarthaḥ .
uttarapadārthātiśaye ātiśāyikaḥ bahuvrīheḥ bhavati vipratiṣedhena .
kim prayojanam .
bahvāḍhyatarādyarthaḥ .
bahvāḍhyataraḥ bahusukumārataraḥ .
kaḥ punaḥ atra viśeṣaḥ bahuvrīheḥ vā ātiśāyikaḥ syāt ātiśāyikāntena vā bahuvrīhiḥ .
svarakapoḥ viśeṣaḥ .
yadi atra ātiśāyikāt bahuvrīhiḥ syāt bahvāḍyataraḥ evam svaraḥ prasajyeta bahvāḍhyataraḥ iti ca iṣyate .
bahvāḍhyakataraḥ iti ca prāpnoti bahvāḍhyatarakaḥ iti ca iṣyate .
samānādhikaraṇādhikāre śākapārthivādīnām upasaṅkhyānam uttarapadalopaḥ ca .
samānādhikaraṇādhikāre śākapārthivādīnām upasaṅkhyānam kartavyam uttarapadalopaḥ ca vaktavyaḥ .
śākabhojī pārthivaḥ śākapārthivaḥ .
kutapavāsaḥ sauśrutaḥ kutapasauśrutraḥ .
ajāpaṇyaḥ taulvaliḥ ajātaulvaliḥ .
yaṣṭipradhānaḥ maudgalyaḥ yaṣṭimaudgalyaḥ .