Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.1.69.1
varṇo varṇena
Aṣṭādhyāyī 2.1.69
Vṛtti Patañjali

idam vicāryate : varṇena tṛtīyāsamāsaḥ vā syāt : kṛṣṇena sāraṅgaḥ kṛṣṇasāraṅgaḥ samānādhikaraṇena vā : kṛṣṇaḥ sāraṅgaḥ kṛṣṇasāraṅgaḥ iti .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

varṇena tṛtīyāsamāsaḥ etapratiṣedhe varṇagrahaṇam .

varṇena tṛtīyāsamāsaḥ etapratiṣedhe varṇagrahaṇam kartavyam .

tṛtīyā pūrvapadam prakṛtisvaram bhavati .

anete varṇaḥ iti vaktavyam .

atha dvitīyena varṇagrahaṇena etaviśeṣaṇena arthaḥ .

bāḍham arthaḥ yadi avarṇa etaśabdaḥ asti .

nanu ca ayam asti : ā* itaḥ etaḥ , kṛṣṇetaḥ , lohitetaḥ iti .

na arthaḥ evamarthena varṇagrahaṇena .

yadi tāvat ayam kartari ktaḥ tṛtīyā karmaṇi iti anena svareṇa bhavitavyam .

atha api kartari paratvāt kṛtsvareṇa bhavitavyam .

atha samānādhikaraṇaḥ .

samānādhikaraṇe dviḥ varṇagrahaṇam .

samānādhikaraṇe dviḥ varṇagrahaṇam kartavyam .

varṇaḥ varṇeṣu anete iti vaktavyam .

ekam varṇagrahaṇam kartavyam iha mā bhūt .

paramaśuklaḥ paramakṛṣṇaḥ iti .

dvitīyam varṇagrahaṇam kartavyam iha mā bhūt .

kṛṣṇatilāḥ iti .

ekam varṇagrahaṇam anakrthakam .

anyataratra kasmāt na bhavati .

lakṣaṇapratipadikoktayoḥ pratipadoktasya eva iti .

evam sati .

tāni etāni trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam .

yasya api tṛtīyāsamāsaḥ tasya api tāni eva trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam .

sāmānyena mama tṛtīyāsamāsaḥ bhaviṣyati tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena iti .

avaśyam varṇena pratipadam samāsaḥ vaktavyaḥ yatra tena na sidhyati tadartham .

kva ca tena na sidhyati .

śukababhruḥ haritababhruḥ iti .

tathā ca sati tāni eva trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam .

atha samānādhikaraṇaḥ sāmānyena siddhaḥ syāt .

bāḍham siddhaḥ .

katham .

viśeṣaṇam viśeṣyeṇa bahulam iti .

evam api dve varṇagrahaṇe kartavye svaravidhau eva pratipadoktasya abhāvāt .

tasmāt samānādhikaraṇaḥ iti eṣaḥ pakṣaḥ jyāyān .