Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.1.36
caturthī tadartha-artha-bali-hita-sukha-rakṣitaiḥ
Aṣṭādhyāyī 2.1.36
Vṛtti Patañjali

kim caturthyantasya tadarthamātreṇa samāsaḥ bhavati .

evam bhavitum arhati .

caturthī tadarthamātreṇa cet sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt .

caturthī tadarthamātreṇa cet sarvaprasaṅgaḥ sarvasya caturthyantasya tadarthamātreṇa saha samāsaḥ prāpnoti .

anena api prāpnoti .

randhanāya sthālī avahananāya ulūkhalam iti .

kim kāraṇam .

aviśeṣāt .

na hi kaḥ cit viśeṣaḥ upādīyate evañjātīyakasya caturthyantasya tadarthena saha samāsaḥ bhavati iti .

anupādīyamane viśeṣe sarvaprasaṅgaḥ .

balirakṣitābhyām ca anarthakam vacanam .

balirakṣitābhyām ca samāsavacanam anarthakam .

yaḥ hi mahārājāya baliḥ mahārājārthaḥ saḥ bhavati .

tatra tadarthaḥ iti eva siddham .

yadi punaḥ vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate iti etat lakṣaṇam kriyeta .

vikṛtiḥ prakṛtyā iti cet aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam .

vikṛtiḥ prakṛtyā iti cet aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam kartavyam .

aśvaghāsaḥ śvaśrūsuram hastividhā iti .

arthena nityasamāsavacanam .

arthśabdena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ .

brāhmaṇārtham kṣatriyārtham .

kim vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate iti ataḥ arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ .

na iti āha sarvathā arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ vigrahaḥ mā bhūt iti .

sarvaliṅgatā ca .

sarvaliṅgatā ca vaktavyā .

brāhmaṇārtham payaḥ brāhmaṇārthaḥ sūpaḥ brāhmaṇārthā yavāgūḥ iti .

kim arthena nityasamāsaḥ ucyate iti ataḥ sarvaliṅgatā vaktavyā .

na iti āha .

sarvathā sarvaliṅgatā vaktavyā .

kim kāraṇam .

arthaśabdaḥ ayam puṃliṅgaḥ uttarapadārthapradhānaḥ ca tatpuruṣaḥ .

tena puṃliṅgasya eva samāsasya abhidhānam syāt strīnapuṃsakaliṅgasya na syāt .

tat tarhi bahu vaktavyam .

vikṛtiḥ prakṛtyā iti vaktavyam .

aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam kartavyam .

arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ .

sarvaliṅgatā ca vaktavyā .

na vaktavyam .

yat tāvat ucyate vikṛtiḥ prakṛtyā iti vaktavyam .

na vaktavyam .

ācāryapravṛttiḥ jñāyapati vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate iti yat ayam balirakiṣitagrahaṇam karoti .

katham kṛtvā jñāpakam .

yathājātīyakānām samāse balirakṣitagrahaṇena arthaḥ tathājātīyakānām samāsaḥ .

yadi ca vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate na tadarthamātreṇa tataḥ balirakiṣitagrahaṇam arthavat bhavati .

yat api ucyate aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam kartavyam iti .

na kartavyam .

aśvaghāsādayaḥ ṣaṣṭhīsamāsāḥ bhaviṣyanti .

yat hi yadartham bhavati ayam api tatra abhisambandhaḥ bhavati asya idam iti .

tat yathā guroḥ idam gurvartham iti .

nanu ca svarabhedaḥ bhavati .

caturthīsamāse sati pūrvapadaprakṛtisvaratvena bhavitavyam ṣaṣṭhīsamāse punaḥ antodāttatvena ṇa asti bhedaḥ .

caturthīsamāse api sati antodāttatvena eva bhavitavyam .

katham .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtisvarā bhavati na caturthīmātram iti yat ayam caturthī tadarthe arthe kte ca iti arthagrahaṇam ktagrahaṇam ca karoti .

katham kṛtvā jñāpakam .

yathājātīyakānām arthagrahaṇena ktagrahaṇena ca arthaḥ tathājātīyakānām prakṛtisvaratvam .

yadi ca vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā bhavati na caturthīmātram tataḥ arthagrahaṇam ktagrahaṇam ca arthavat bhavati .yat api ucyate arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ iti .

na vaktavyaḥ .

sarthappratyayaḥ kariṣyate .

kim kṛtam bhavati .

na ca eva hi kadā cit vigrahaḥ bhavati .

api ca sarvaliṅgatā siddhā bhavati .

yadi sarthappratayaḥ kriyate itsañjñā na prāpnoti .

atha api katham cit itsañjñā syāt evam api śryartham bhvartham iti aṅgasya iti iyaṅuvaṅau syātām .

evam tarhi bahuvrīhiḥ bhavaiṣyati .

kim kṛtam bhavati .

bhavati vai kaḥ cit asvapadavigrahaḥ bahuvrīhiḥ .

tat yathā śobhanam mukham asyāḥ sumukhī iti .

na evam śakyam .

iha hi mahadartham iti āttvakapau prasajyetām .

evam tarhi tadarthasya uttarapadasya arthaśabdaḥ ādeśaḥ kariṣyate .

kim kṛtam bhavati .

na ca eva kadā cit ādeśena vigrahaḥ bhavati .

api ca sarvaliṅgatā siddhā bhavati .

tat tarhi vaktavyam .

na vaktavyam .

yogavibhāgaḥ kariṣyate .

caturthī subantena saha samasyate .

tataḥ tadarthārtha .

tadarthasya uttarapadasya arthaśabdaḥ ādeśaḥ bhavati .

iha api tarhi samāsaḥ prāpnoti chātrāya rucitam chātrāya svaditam iti .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati tādarthye ya caturthī sā samasyate na caturthīmātram iti yat ayam hitasukhagrahaṇam karoti .

katham kṛtvā jñāpakam .

yathājātīyakānām samāse hitasukhagrahaṇena arthaḥ tathājātīyakānam samāsaḥ .

yadi ca tādarthye yā caturthī sā samasyate na caturthīmātram tataḥ hitasukhagrahaṇam arthavat bhavati .

iha api tarhi tadarthasya uttarapadasya arthaśabdaḥ ādeśaḥ prāpnoti .

yūpāya dāru yūpadāru rathadāru .

vāvacanam vidhāsyate .

iha api tarhi vibhāṣā prāprnoti .

brāhmaṇāṛtham kṣatriyārtham iti .

evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati prakṛtivikṛtyoḥ yaḥ samāsaḥ tatra tadarthasya uttarapadasya arthaśabdaḥ ādeśaḥ bhavati anyatra nityaḥ iti yat ayam balihitagrahaṇam karoti .

evam tarhi udakārthaḥ vīvadhaḥ .

sthānivadbhāvāt udabhāvaḥ prāpnoti .

tasmāt na evam śakyam .

na cet evam arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ sarvaliṅgatā ca .

na eṣaḥ doṣaḥ .

idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ .

atha iha brāhmaṇebhyaḥ iti kā eṣā caturthī .

tādarthye iti āha .

yadi tādarthye caturthī arthaśabdasya prayogeṇa na bhavitavyam uktārthānām aprayogaḥ iti .

samāsaḥ api tarhi na prāpnoti .

vacanāt samāsaḥ bhaviṣyati .

yat api ucyate sarvaliṅgatā ca vaktavyā iti .

na vaktavyā .

liṅgam aśiṣyam lokāśrayatvāt liṅgasya .