Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.1.34-35
annena vyañjanam
bhakṣyeṇa miśrīkaranam
Aṣṭādhyāyī 2.1.34-35
Vṛtti Patañjali

annena vyañjanam bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam iti asamarthasamāsaḥ .

annena vyañjanam bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam iti asamarthasamāsaḥ ayam draṣṭavyaḥ .

kim kāraṇam .

kārakāṇām kriyayā sāmarthyāt .

kārakāṇām kriyayā sāmarthyam bhavati na teṣām anyonyena .

tat yathā niśrayaṇyā dvābhyām kāṣṭhābhyām sāmarthyam na teṣām anyonyena .

evam tarhi āha ayam annena vyañjanam bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam iti na ca asti sāmarthyam .

tatra vacanāt samāsaḥ bhaviṣyati .

vacanaprāmāṇyāt iti cet nānākārakāṇām pratiṣedhaḥ .

vacanaprāmāṇyāt iti cet nānākārakāṇām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

tiṣṭhatu dadhnā odanaḥ bhujyate devadattena .

siddham tu samānādhikaraṇādhikāre ktaḥ tṛtīyāpūrvapadaḥ uttarapadalopaḥ ca

ṣiddham etat .

katham .

samānādhikaraṇādhikāre vaktavyam ktaḥ tṛtīyāpūrvapadaḥ samasyatesupā uttarapadasya ca lopaḥ bhavati iti .

dadhnā upasiktaḥ dadhyupasiktaḥ dadhyupasiktaḥ odanaḥ dadhyodanaḥ guḍena saṃsṛṣṭāḥ guḍasaṃsṛṣṭāḥ , guḍasaṃsṛṣṭāḥ dhānāḥ guḍadhānāḥ .

ṣaṣṭhīsamāsaḥ ca yuktapūrṇāntaḥ .

ṣaṣṭhīsamāsaḥ ca yuktapūrṇāntaḥ samasyate uttarapadasya ca lopaḥ vaktavyaḥ .

aśvānām yuktaḥ aśvayuktaḥ aśvayuktaḥ rathaḥ aśvarathaḥ .

dadhnaḥ pūrṇaḥ dadipūrṇaḥ dadhipūrṇaḥ ghaṭaḥ dadhighaṭaḥ .

tat tarhi bahu vaktavyam .

na vā asamāse adarśanāt .

na vā vaktavyam .

kim kāraṇam .

asamāse adarśanāt .

yat hi asamāse dṛśyate samāse ca na dṛśyate tat lopārambham prayojayati .

na ca asamāse upasiktaśabdaḥ saṃsṛṣṭaśabdaḥ pūrṇaśabdaḥ vā dṛśyate .

katham tarhi sāmarthyam gamyate .

yuktārthasampratyayāt ca sāmarthyam .

dadhnā yuktārthatā sampratīyate .

katham punaḥ jñāyate dadhnā yuktārthatā sampratīyate iti .

sampratyayāt ca tadarthādhyavasānam .

sampratyayāt ca tadarthaḥ adhyavasīyate .

avaśyam ca etat evam vijñeyam .

sampratīyamānārthalope hi anavasthā .

yaḥ hi manyate sampratīyamānārthānām śabdānām lopaḥ bhavati iti anavasthā tasya lopasya syāt .

dadhi iti ukte bahavaḥ arthāḥ gamyante mandakam uttarakam nilīnakam iti tadvācinām śabdānām lopaḥ vaktavyaḥ syāt .

tathā guḍaḥ iti ukte madhuraśabdasya śṛṅgaveram iti ukte ca kaṭuśabdasya .

antareṇa khalu api śabdaprayogam bahavaḥ arthāḥ gamyante akṣinikocaiḥ pāṇivihāraiḥ ca .

tadvācinām śabdānām lopaḥ vaktavyaḥ syāt .