Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.4.105, 107-108.1
yuṣmady-upapade samāna-adhikaraṇe sthāniny api madhyamaḥ
asmady uttamaḥ
śeṣe prathamaḥ
Aṣṭādhyāyī 1.4.105, 107-108
Vṛtti Patañjali

kimartham idam ucyate .

yuṣmadasmaccheṣavacanam niyamārtham .

niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ .

atha etasmin niyamārthe vijñāyamāne kim ayam upapadaniyamaḥ yuṣmadi madhyamaḥ eva asmadi uttamaḥ eva āhosvit puruṣaniyamaḥ yuṣmadi eva madhyamaḥ asmadi eva uttamaḥ iti .

kim ca ataḥ .

yadi puruṣaniyamaḥ śeṣagrahaṇam kartavyam śeṣe prathamaḥ iti .

kim kāraṇam .

madhyamottamau niyatau yuṣmadasmadī aniyate .

tatra prathamaḥ api prāpnoti .

tatra śeṣagrahaṇam kartavyam prathamaniyamārtham .

śeṣe eva prathamaḥ bhavati na anyatra iti .

atha api upapadaniyamaḥ evam api śeṣagrahaṇam kartavyam śeṣe prathamaḥ iti .

yuṣmadasmadī niyate madhyamottamau aniyatau tau śeṣe api prāpnutaḥ .

tatra śeṣagrahaṇam kartavyam śeṣaniyamārtham .

śeṣe prathamaḥ eva bhavati na anyaḥ iti .

upapadaniyame śeṣagrahaṇam śakyam akartum .

katham .

yuṣmadasmadī niyate madhyamottamau aniyatau tau śeṣe api prāpnutaḥ .

tataḥ vakṣyāmi prathamaḥ bhavati iti .

tat niyamārtham bhaviṣyati .

yatra prathamaḥ ca anyaḥ ca prāpnoti tatra prathamaḥ bhavati iti .

tatra yuṣmadasmadanyeṣu prathamapratiṣedhaḥ śeṣatvāt .

tatra yuṣmadasmadanyeṣu prathamasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

tvam ca devadattaḥ ca pacathaḥ .

aham ca devadattaḥ ca pacāvaḥ .

kim kāraṇam .

śeṣatvāt .

śeṣe prathamaḥ iti prathamaḥ prāpnoti .

siddham tu yuṣmadasmadoḥ pratiṣedhāt .

siddham etat .

katham .

yuṣmadasmadoḥ pratiṣedhāt .

śeṣe prathamḥ yuṣmadasmadoḥ na iti vaktavyam .

yuṣmadi madhyamāt asmadi uttamaḥ pratiṣedhena .

yuṣmadi madhyamāt asmadi uttamaḥ iti etat bhavati vipratiṣedhena .

yuṣmadi madhyamaḥ iti asya avakāśaḥ tvam pacasi .

asmadi uttamaḥ iti asya avakāśaḥ aham pacāmi .

iha ubhayam prāpnoti tvam ca aham ca pacāvaḥ .

asmadi uttamaḥ iti etat bhavati virpratiṣedhena .

saḥ tarhi vipratiṣedhaḥ vaktvayaḥ .

na vaktavyaḥ .

tyadādīnām yat yat param tat tat śiṣyate iti evam asmadaḥ śeṣaḥ bhaviṣyati .

tatra asmadi uttamaḥ iti eva siddham .

anekaśeṣabhāvārtham tu .

anekaśeṣabhāvārtham tu saḥ vipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

yadā ca ekaśeṣaḥ na .

kadā ca ekaśeṣaḥ na .

sahavivakṣāyām ekaśeṣaḥ .

yadā na sahavivakṣā tada ekaśeṣaḥ na asti .

na vā yuṣmadasmadoḥ anekaśeṣabhāvāt tadadhikaraṇānām api anekaśeṣabhāvāt avipratiṣedhaḥ .

na vā arthaḥ vipratiṣedhena .

kim kāraṇam .

yuṣmadasmadoḥ anekaśeṣabhāvāt tadadhikaraṇānām api yuṣmadasmadadhikaraṇānām api ekaśeṣena na bhavitavyam .

tvam ca aham ca pacasi pacāmi ca iti .

kriyāpṛthaktve ca dravyapṛthaktvadarśanam anumānam uttaratra anekaśeṣabhāvasya .

kriyāpṛthaktve ca dravyapṛthaktvam dṛśyate .

tat yathā pacasi pacāmi ca tvam ca aham ca iti .

tat anumānam uttarayoḥ api kriyayoḥ ekaśeṣaḥ na bhavati iti .

evam ca kṛtvā saḥ pi adoṣaḥ bhavati yat uktam tatra yuṣmadasmadanyeṣu prathamapratiṣedhaḥ śeṣatvāt iti .

tatra api hi evam bhavitavyam tvam ca devadattaḥ ca pacasi pacati ca .

aham ca devadattaḥ ca pacāmi pacati ca iti .

yat tāvat ucyate na vā yuṣmadasmadoḥ anekaśeṣabhāvāt tadadhikaraṇānām api anekaśeṣabhāvāt avipratiṣedhaḥ iti .

dṛśyate hi yuṣmadasmadoḥ cānekaśeṣaḥ tadadhikaraṇānām ca ekaśeṣaḥ .

tat yathā tvam ca aham ca vṛttrahan ubhau samprayujyāvahai iti .

yat api ucyate kriyāpṛthaktve ca dravyapṛthaktvadarśanam anumānam uttaratra anekaśeṣabhāvasya iti .

kriyāpṛthaktve khalu api dravyaikaśeṣaḥ bhavati iti dṛśyate .

tat yathā akṣāḥ bhajyantām bhakṣyantām dīvyantām iti .

evam ca kṛtvā saḥ api doṣo bhavati yat uktam tatra yuṣmadasmadanyeṣu prathamapratiṣedhaḥ śeṣatvāt iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

parihṛtam etat siddham tu yuṣmadasmadoḥ pratiṣedhāt iti .

saḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

na vaktavyaḥ .

śeṣe prathamaḥ vidhīyate .

na hi śeṣaḥ ca anyaḥ ca śeṣagrahaṇena gṛhyate .

bhavet prathamaḥ na syān .

madhyamottamau api na prāpnutaḥ .

kim kāraṇam .

yuṣmadasmadoḥ upapadayoḥ madhyamottamau ucyete .

na ca yuṣmadasmadī anyaḥ ca yuṣmadasmadgrahaṇena gṛhyate .

yat atra yuṣmat yat ca asmat tattadāśrayau madhyamottamau bhaviṣyataḥ .

yathā eva tarhi yat atra yuṣmat yat ca smat tadāśrayau madhyamottamau bhavataḥ evam yaḥ atra śeṣaḥ tadāśrayaḥ prathamaḥ prāpnoti .

evam tarhi śeṣe upapade prathamaḥ vidhīyate .

upoccāri padam upapadam .

yat ca atra upoccāri na saḥ śeṣaḥ yaḥ ca śeṣaḥ na tat upoccāri .

bhavet prathamaḥ na syāt .

madhyamottamau api na prāpnutaḥ .

kim kāraṇam .

yuṣmadasmadoḥ upapadayoḥ madhyamottamau ucyete .

upoccāri padam upapadam .

yat ca atra upoccāri na te yuṣmadasmadī ye ca yuṣmadasmadī na tat upoccāri .

evam tarhi śeṣeṇa sāmānādhikaraṇye prathamaḥ vidhīyate .

na ca atra śeṣeṇa eva sāmānādhikaraṇyam .

bhavet prathamaḥ na syāt .

madhyamottamau api na prāpnutaḥ .

kim kāraṇam .

yuṣmadasmadbhyām sāmānādhikaraṇye madhyamottamau ucyete na ca atra yuṣmadasmadbhyām eva sāmānādhikaraṇyam .

evam tarhi tyadādīni sarvaiḥ nityam iti evam atra yuṣmadasmadoḥ śeṣaḥ bhaviṣyati .

tatra yuṣmadi madhyamaḥ asmadi uttamaḥ iti eva siddham .

na sidhyati .

sthānini api iti prathamaḥ prāpnoti .

tyadādīnām khalu api yat yat param tat tat śiṣyate iti yadā bhavataḥ śeṣaḥ tadā prathamaḥ prāpnoti