Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.4.13.1
yasmāt pratyaya-vidhis tad-ādi pratyaye 'ṅgam
Aṣṭādhyāyī 1.4.13
Vṛtti Patañjali

yasmāt iti vyapadeśāya .

atha pratyayagrahaṇam kimartham .

yasmāt vidhiḥ tadādi pratyaye aṅgam iti iyati ucyamāne strī iyatī strīyati iti atra api prasajyeta .

pratyayagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati .

atha vidhigrahaṇam kimartham .

yasmāt pratyayaḥ tadādi pratyaye aṅgam iti iyati ucyamāne dadhi adhunā madhu adhunā atrāpi prasajyeta .

vidhigrahaṇeṇa punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati .

tat etat pratyayagrahaṇena vidhigrahaṇena ca samuditena kriyate sanniyogaḥ .

yasmāt yaḥ pratyayaḥ vidhīyate tadādi tasmin aṅgasañjñam bhavati iti .

atha tadādigrahaṇam kimartham .

aṅgasañjñāyām tadādivacanam syādinumartham .

aṅgasañjñāyām tadādigrahaṇam kriyate syādyartham numartham ca .

syādyartham tāvat .

kariṣyāvaḥ kariṣyāmaḥ .

numartham .

kuṇḍāni vanāni .

mitsuṭoḥ upasamkhyānam .

mitvataḥ suḍvataḥ ca pasamkhyānam kartavyam .

mitvataḥ .

bhinatti chinatti abhinat acchinat .

suḍvataḥ .

sañcarakastu sañcaskaruḥ .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

suṭaḥ bahiraṅgatvāt .

bahiraṅgaḥ suṭ .

antaraṅgaḥ guṇaḥ .

asiddham bahiraṅgam antaraṅge .

vakṣyati etat saṃyogādeḥ guṇavidhāne saṃyogopadhagrahaṇam kṛñartham .

yadi saṃyogopadhagrahaṇam kriyate na arthaḥ saṃyogādigrahaṇena .

iha api sasvaratuḥ sasvaruḥ iti saṃyogopadhasya iti eva siddham .

bhavet evamarthena na arthaḥ .

idam tu na sidhyati sañcakaratuḥ sañcaskaruḥ .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

iha tasya vā grahaṇam bhavati tadādeḥ vā na cedam tat na api tadādi .

siddham tu tadādyādivacanāt .

siddham etat .

katham .

tadādyādi aṅgasañjñam bhavati iti vaktavyam .

kim idam tadādyādi iti .

tasya ādiḥ tadādiḥ , tadādiḥ ādiḥ yasya tadidam tadādyādi iti .

saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ .

na kartavyaḥ .

uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ .

tat yathā : uṣṭramukham iva mukham asya uṣṭramukhaḥ , kharamukhaḥ , evam tadādyādi tadādi iti .

tadekadeśavijñānāt vā siddham .

tadekadeśavijñānāt vā siddham etat .

tadekadeśabhūtam tadgrahaṇena gṛhyate. tad yathā .

gaṅgā yamunā devadattā iti .

anekā nadī gaṅgām yamunām ca praviṣṭā gaṅgāyamunāgrahaṇena gṛhyate .

tathā devadattāsthaḥ garbhaḥ devadattāgrahaṇena gṛhyate .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

iha ke cit śabdāḥ aktaparimāṇānām arthānām vācakāḥ bhavanti ye ete saṅkhyāśabdāḥ parimāṇaśabdāḥ ca .

pañca sapta iti : ekena api apāye na bhavanti .

droṇaḥ khārī āḍhakam iti : naivā adhike bhavanti na ca nyūne .

ke cit yāvat eva tat bhavati tāvat eva āhuḥ ye ete jātiśabdāḥ guṇaśabdāḥ ca .

tailam ghṛtam iti : khāryām api bhavanti droṇe api .

śuklaḥ nīlaḥ kṛṣṇaḥ iti : himavati api bhavati vaṭakaṇikāmātre api dravye .

aṅgasañjñā ca api aktaparimāṇānām kriyate .

sā kena adhikasya syāt .

evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati tadekadeśabhūtam tadgrahaṇena gṛhyate iti yat ayam na idamadasoḥ akoḥ iti sakakārayoḥ pratiṣedham śāsti .

katham kṛtvā jñāpakam .

idamadasoḥ kāryam ucyamānam kaḥ prasaṅgo yat sakakārayoḥ syāt .

paśyati tu ācāryaḥ tadekadeśabhūtam tadgrahaṇena gṛhyate iti tataḥ sakakārayoḥ pratiṣedham śāsti .