Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.3.60.2
śadeḥ śitaḥ
Aṣṭādhyāyī 1.3.60
Vṛtti Patañjali

upasargapūrvaniyame aḍvyavāye upasaṅkhyānam .

upasargapūrvasya niyame aḍvyavāye upasaṅkhyānam kartavyam .

nyaviśata vyakrīṇīta .

kim punaḥ kāraṇāt na sidhyati .

aṭā vyavahitatvāt .

nanu ca ayam aṭ dhātubhaktaḥ dhātugrahaṇena grahīṣyate .

na sidhyati .

aṅgasya hi aṭ ucyate vikaraṇāntam ca aṅgam .

saḥ asau saṅghātabhaktaḥ na śakyaḥ dhātugrahaṇena grahītum .

evam tarhi idam iha sampradhāryam : aṭ kriyatām vikaraṇaḥ iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt aṭ āgamaḥ .

nityāḥ vikaraṇāḥ .

kṛte api aṭi prāpnuvanti akṛte api prāpnuvanti .

aṭ api nityaḥ .

kṛteṣu api vikaraṇeṣu prāpnoti akṛteṣu api prāpnoti .

anityaḥ aṭ .

anyasya kṛteṣu vikaraṇeṣu prāpnoti anyasya akṛteṣu .

śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .

evam tarhi idam iha sampradhāryam .

aṭ kriyatām lādeśaḥ iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt aṭ āgamaḥ .

nityaḥ lādeśaḥ .

kṛte api aṭi prāpnoti akṛte api prāpnoti .

nityatvāt lādeśasya ātmanepade eva aḍāgamaḥ bhaviṣyati .

nityatvāt lādeśasya ātmanepade aṭ āgamaḥ iti cet aṭaḥ nityanimittatvāt ātmanepadābhāvaḥ .

nityatvāt lādeśasya ātmanepade eva aḍāgamaḥ iti cet evam ucyate .

aṭ api nityanimittaḥ .

kṛte api ladeśe prāpnoti akṛte api prāpnoti .

aṭaḥ nityanimittatvāt ātmanepadābhāvaḥ .

tasmāt upasaṅkhyānam .

tasmāt upasaṅkhyānam kartavyam .

na kartavyam .

antaraṅgaḥ tarhi lādeśaḥ .

na etat vivadāmahe antaraṅgaḥ na antaraṅgaḥ iti .

astu ayam nityaḥ antaraṅgaḥ ca .

atra khalu lādeśe kṛte trīṇi kāryāṇi yugapat prāpnuvanti : vikaraṇāḥ aṭ āgamaḥ niyamaḥ iti .

tat yadi sarvataḥ niyamaḥ labhyeta kṛtam syāt .

tat tu na labhyam .

atha api vikaraṇāt aṭ iti aṭ labhyeta evam api kṛtam syāt .

tat tu na labhyam .

kim kāraṇam .

āṅgāt pūrvam vikaraṇāḥ eṣitavyāḥ tarataḥ , taranti iti evamartham .

aḍāḍbhyām api anyat āṅgam pūrvam eṣitavyam upārcchati iti evamartham .

tatra hi āṭi kṛte sāṭkasya ṛcchibhāvaḥ prāpnoti .

nanu ca ṛcchibhāve kṛte śabdāntarasya akṛtaḥ āṭ iti kṛtvā punaḥ āṭ bhaviṣyati .

punaḥ ṛcchibhāvaḥ punaḥ āṭ iti cakrakam avyavasthā prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yat tāvat ucyate āṅgāt pūrvam vikaraṇāḥ eṣitavyāḥ tarataḥ taranti iti evamartham iti .

bhavet siddham yatra vikaraṇāḥ nityāḥ āṅgam anityam tatra āṅgāt pūrvam vikaraṇāḥ syuḥ .

yatra tu khalu ubhayam nityam paratvāt tatra āṅgam tāvat bhavati .

yat api ucyate aḍāḍbhyām api anyat āṅgam pūrvam eṣitavyam upārcchati iti evamartham iti .

astu atra āṭ .

āṭi kṛte sāṭkasya ṛcchibhāve kṛte śabdāntarasya akṛtaḥ āṭ iti kṛtvā punaḥ āṭ bhaviṣyati .

nanu ca uktam punaḥ ṛcchibhāvaḥ punaḥ āṭ iti cakrakam avyavasthā prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

cakrakeṣu iṣṭataḥ vyavasthā .

atha vā neḥ iti na eṣā pañcamī .

kā tarhi .

viśeṣaṇaṣaṣṭhī .

neḥ yaḥ viśiḥ .

kaḥ ca neḥ viśiḥ .

viśeṣyaḥ .

vyavahitaḥ ca api śakyate viśeṣayitum .

atha vā niḥ api padam viśiḥ api padam .padavidhiḥ ca samarthāmām .

vyavahite api sāmarthyam bhavati .