Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.3.9.3
tasya lopaḥ
Aṣṭādhyāyī 1.3.9
Vṛtti Patañjali

atha yasya anubandhaḥ āsajyate kim saḥ tasya ekāntaḥ bhavati āhosvit anekāntaḥ .

ekāntaḥ tatra upalabdheḥ .

ekāntaḥ iti āha .

kutaḥ .

tatra upalabdheḥ .

tatrasthaḥ hi asau upalabhyate .

tat yathā vṛkṣasthā śākhā vṛkṣaikāntā upalabhyate .

tatra asarūpasarvādeśadāppratiṣedhe pṛthaktvanirdeśaḥ anākārāntatvāt .

tatra asarūpavidhau doṣaḥ bhavati .

karmaṇi aṇ ātaḥ anupasarge kaḥ iti .

kaṇviṣaye aṇ api prāpnoti .

sarvādeśe ca doṣaḥ bhavati .

divaḥ aut sarvādeśaḥ prāpnoti .

dāppratiṣedhe pṛthaktvanirdeśaḥ kartavyaḥ .

adābdaipau iti vaktavyam .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

anākārāntatvāt .

nanu ca āttve kṛte bhaviṣyati .

tat hi āttvam na prāpnoti .

kim kāraṇam .

anejantatvāt .

astu tarhi anekāntaḥ .

anekānte vṛttiviśeṣaḥ .

yadi anekāntaḥ vṛttiviśeṣaḥ na sidhyati .

kiti ṇiti iti kāryāṇi na sidhyanti .

kim hi saḥ tasya it bhavati yena itkṛtam syāt .

evam tarhi anantaraḥ .

anantaraḥ iti cet pūrvaparayoḥ itkṛtaprasaṅgaḥ .

anantaraḥ iti cet pūrvaparayoḥ itkṛtam prāpnoti .

vuñchaṇ .

siddham tu vyavasitapāṭhāt .

siddham etat .

katham .

vyavasitapāṭhaḥ kartavyaḥ .

vuñ chaṇ .

saḥ ca avaśyam vyavasitapāṭhaḥ kartavyaḥ .

itarathā hi ekānte api sandehaḥ .

akriyamāṇe vyavasitapāṭhe ekānte api sandehaḥ syāt .

tatra na jñāyate kim ayam pūrvasya bhavati āhosvit parasya iti .

sandehamātram etat bhavati .

sarvasandeheṣu ca idam upatiṣṭhate vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti .

pūrvasya iti vyākhyāsyamaḥ .

vṛttāt vā .

vṛttāt vā punaḥ siddham etat .

vṛddhimantam ādyudāttam dṛṣṭvā ñit iti vyavaseyam .

antodāttam dṛṣṭvā kit iti .

yuktam punaḥ yat vṛttinimittakaḥ anubandhaḥ syāt na anubandhanimittakena nāma vṛttena bhavitavyam .

vṛttinimittakaḥ eva anubandhaḥ .

vṛttijñaḥ hi ācāryaḥ anubandhān āsajati .

ubhayam idam anubandheṣu uktam ekāntāḥ anekāntāḥ iti .

kim atra nyāyyam .

ekāntāḥ iti nyāyyam .

kutaḥ etat .

atra hi hetuḥ vyapadiṣṭaḥ .

yat ca nāma sahetukam tat nyāyyam .

nanu ca uktam tatra asarūpasarvādeśadāppratiṣedhe pṛthaktvanirdeśaḥ anākārāntatvāt iti .

asarūpavidhau tāvat na doṣaḥ .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na anubandhakṛtam asārūpyam bhavati iti yat ayam dadātidadhātyoḥ vibhāṣā iti vibhāṣā śam śāsti .

yat api uktam sarvādeśe iti .

atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na anubandhakṛtam anekāltvam bhavati iti yat ayam śit sarvasya iti āha .

yat api uktam dāppratiṣedhe pṛthaktvanirdeśaḥ kartavyaḥ iti .

na kartavyaḥ .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na anubandhakṛtam anejantatvam bhavati iti yat ayam udīcām māṅaḥ vyatīhāre iti meṅaḥ sānubandhakasya āttvabhūtasya grahaṇam karoti .