Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.2.64.5
sasūpāṇām ekaśeṣa eka-vibhaktau
Aṣṭādhyāyī 1.2.64
Vṛtti Patañjali

iha kasmāt na bhavati : ekaḥ ca ekaḥ ca , dvau ca dvau ca iti .

saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt anyapadārthatvāt ca anekaśeṣaḥ .

saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt ekaśeṣaḥ na bhaviṣyati .

na hi ekau iti anena arthaḥ gamyate .

anyapadārthatvāt ca saṅkhyāyāḥ ekaśeṣaḥ na bhaviṣyati .

ekaḥ ca ekaḥ ca iti asya dvau iti arthaḥ .

dvau ca dvau ca iti asya catvāraḥ iti arthaḥ .

na etau staḥ parihārau .

yat tāvat ucyate saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt iti .

arthāsampratyaye api ekaśeṣaḥ bhavati .

tat yathā .

gārgyaḥ ca gārgyāyaṇaḥ ca gārgyau .

na ca ucyate vṛddhayuvānau iti bhavati ca ekaśeṣaḥ .

yat api ucyate : anyapadārthatvāt ca iti .

anyapadārthe api ekaśeṣaḥ bhavati .

tat yathā : viṃśatiḥ ca viṃśatiḥ ca viṃśatī iti .

tayoḥ catvāriṃśat iti arthaḥ .

evam tarhi na imau pṛthak parihārau .

ekaparihāraḥ ayam : saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt anyapadārthatvāt ca iti .

yatra hi arthāsampratyayaḥ eva vā anyapadārthatā eva vā bhavati tatra ekaśeṣaḥ gārgyau viṃśatī iti yathā .

atha vā na ime ekaśeṣaśabdāḥ .

yadi tarhi na ime ekaśeṣaśabdāḥ samudāyaśabdāḥ tarhi bhavanti .

tatra kaḥ doṣaḥ .

ekavacanam prāpnoti .

ekārthāḥ hi samudāyāḥ bhavanti .

tat yathā yūtham , śatam , vanam iti .

santu tarhi ekaśeṣaśabdāḥ .

kiṅkṛtam sārūpyam .

anyonyakṛtam sārūpyam .

santi punaḥ ke cit anye api śabdāḥ yeṣām anyonyakṛtaḥ bhāvaḥ .

santi iti āha .

tad yathā mātā pitā bhrātā iti .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante .

iha punaḥ ekena api apāye na bhavati catvāraḥ iti .

anyat idānīm etat ucyate sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante iti .

yat tu bhavān asmān codayati santi punaḥ ke cit anye api śabdāḥ yeṣām anyonyakṛtḥ bhāvaḥ iti tatra ete asmābhiḥ upanyastāḥ .

tatra etat bhavān āha sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante iti .

etat ca vārttam .

ekaikaḥ na udyantum bhāram śaknoti yat katham tatra | ekaikaḥ kartā syāt sarve vā syuḥ katham yuktam || kāraṇam udyamanam cet na udyacchati ca antareṇa tat tulyam | tasmāt pṛthak pṛthak te kartāraḥ savyapekṣāḥ tu ||