arthavati anekapadaprasaṅgaḥ .

arthavati prātipadikasañjñāyām anekasya api padasya prātipadikasañjñā prāpnoti : daśa dāḍimāni ṣaṭ apūpāḥ kuṇḍam ajājinam palalapiṇḍaḥ adhorukam etat kumāryāḥ sphaiyakṛtasya pitā pratiśīnaḥ iti .

samudāyaḥ anarthakaḥ .

samudāyaḥ anarthakaḥ iti cet avayavārthavattvāt samudāyārthavattvam yathā loke .

samudāyaḥ anarthakaḥ iti cet avayavaiḥ arthavadbhiḥ samudāyāḥ api arthavantaḥ bhavanti yathā loke .

tat yathā loke āḍhyam idam nagaram , gomat idam nagaram iti ucyate na ca tatra sarve āḍhyāḥ bhavanti sarve vā gomantaḥ .

yathā loke iti ucyate loke ca avayavāḥ eva arthavantaḥ na samudāyaḥ .

ātaḥ ca avayavāḥ eva arthavantaḥ na samudāyaḥ .

yasya hi tat dravyam bhavati saḥ tena kāryam karoti yasya ca gāvaḥ santi saḥ tāsām kṣīram ghṛtam ca upabhuṅkte .

anyaiḥ etat draṣṭum api aśakyam .

kā tarhi iyam vācoyuktiḥ : āḍhyam idam nagaram , gomat idam iti .

eṣā eṣā vācoyuktiḥ : iha tāvat āḍhyam idam nagaram iti akāraḥ matvarthīyaḥ : āḍhyāḥ asmin santi iti tat idam āḍhyam iti .

gomat idam iti matvantāt matvarthīyaḥ lupyate .

evam api

vākyapratiṣedhaḥ arthavattvāt .

vākyasya prātipadikasñjñāyāḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : devadatta gām abhyāja śuklām .

devadatta gām abhyāja kṛṣṇām iti .

kim kāraṇam .

arthavattvāt .

arthavat hi etat vākyam bhavati .

na vai padārthāt anyasya arthasya upalabdhiḥ bhavati vākye .

padārthāt anyasya anupalabdhiḥ iti cet padārthābhisambandhasya upalabdhiḥ .

padārthāt anyasya anupalabdhiḥ iti cet evam ucyate : padārthābhisambandhasya upalabdhiḥ bhavati vākye .

iha devadatta iti ukte kartā nirdiṣṭaḥ karma kriyāguṇau ca anirdiṣṭau .

gām iti ukte karma nirdiṣṭam kartā kriyāguṇau ca anirdiṣṭau .

abhyāja iti ukte kriyā nirdiṣṭā kartṛkarmaṇī guṇaḥ ca anirdiṣṭaḥ .

śuklām iti ukte guṇaḥ nirdiṣṭaḥ kartṛkarmaṇī kriyā ca anirdiṣṭā .

iha idānīm devadatta gām abhyāja śuklām iti ukte sarvam nirdiṣṭam bhavati : devadattaḥ eva kartā na anyaḥ .

gauḥ eva karma na anyat .

abhyājiḥ eva kriyā na anyā .

śuklām eva na kṛṣṇām iti .

eteṣām padānām sāmānye vartamānānām yadviśeṣe avasthānam saḥ vākyārthaḥ .

tasmāt pratiṣedhaḥ .

tasmāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

na vaktavyaḥ .

arthavatsamudāyānām samāsagrahaṇam niyamārtham .

arthavatsamudāyānām samāsagrahaṇam niyamārtham bhaviṣyati : samāsaḥ eva arthavatām samudāyāyānām prātipadikasañjñaḥ bhavati na anyaḥ iti .

yadi niyamaḥ kriyate prakṛtipratyayasamudāyasya prātipadikasañjñā na prāpnoti : bahupaṭavaḥ , uccakaiḥ iti .

kim punaḥ atra prātipadikasañjñayā prārthyate .

prātipadikāt iti svādyutpattiḥ yathā syāt .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yathā eva atra aprātipadikatvāt svādyutpattiḥ na bhavati evam luk api na bhaviṣyati .

tatra yā eva antarvartinī vibhaktiḥ tasyāḥ eva śravaṇam bhaviṣyati .

na evam śakyam .

svare hi doṣaḥ syāt .

bahupaṭavaḥ iti evam svaraḥ prasajyeta bahupaṭavaḥ iti ca iṣyate .

paṭhiṣyati hi ācāryaḥ : citaḥ saprakṛteḥ bahvakajartham iti .

tasyām punaḥ luptāyam yā anyā vibhaktiḥ utpadyate tasyāḥ prakṛtyanekadeśatvāt antodāttatvam na bhaviṣyati .

evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati prakṛtipratyayasamudāyasya prātipadikasañjñā iti yat ayam aprayayaḥ iti pratiṣedham śāsti .

saḥ ca tadantapratiṣedhaḥ .

saḥ tarhi jñāpakārthaḥ pratyayapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

nanu ca ayam prāptyarthaḥ api vaktavyaḥ .

na arthaḥ prāptyarthena .

kṛttaddhitagrahaṇam niyamārtham bhaviṣyati : kṛttaddhitāntasya eva pratyayāntasya prātipadikasañjñā bhaviṣyati na anyasya pratyayāntasya iti .

saḥ eṣaḥ ananyārthaḥ pratyayapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ prakṛtipratyayasamudāyasya vā prātipadikasañjñā vaktavyā .

ubhayam na vaktavyam .

tulyajātīyasya niyamaḥ .

kaḥ ca tulyajātīyaḥ .

yathājātīyakānām samāsaḥ .

kathañjātīyakānām samāsaḥ .

subantānām .

suptiṅsamudāyasya tarhi prātipadikasañjñā prāpnoti .

suptiṅsamudāyasya prātipadikasañjñā ārabhyate : jahi karmaṇā bahulam ābhīkṣṇye kartāram ca abhidadhāti iti .

tat niyamārtham bhaviṣyati : etasya eva suptiṅsamudāyasya prātipadikasañjñā bhavati na anyasya iti .

tiṅsamudāyasya tarhi prātipadikasañjñā prāpnoti .

tiṅsamudāyasya api prātipadikasañjñā ārabhyate : ākhyātam ākhyātena kriyāsātatye iti .

tat niyamārtham bhaviṣyati : etasya eva tiṅsamudāyasya prātipadikasañjñā bhavati na anyasya iti .