hrasvādiṣu samasaṅkhyāprasiddhiḥ nirdeśavaiṣamyāt .
hrasvādiṣu samasaṅkhyatvasya aprasiddhiḥ .
kim kāraṇam .
nirdeśavaiṣamyāt .
tisraḥ sañjñāḥ ekā sañjñī .
vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti .
siddham tu samasṅkhyatvāt .
siddham etat .
katham .
samasaṅkhyatvāt .
katham samasaṅkhyatvam .
trayāṇām hi vikāranirdeśaḥ .
trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ .
katham punaḥ jñāyate trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ iti .
tisṛṇām sañjñānām karaṇasāmarthyāt .
yadi api tāvat tisṛṇām sañjñānām karaṇasāmarthyāt jñāyate trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ iti kutaḥ tu etat : etena ānupūrvyeṇa sanniviṣṭānām sañjñāḥ bhaviṣyanti iti .
ādau mātrikaḥ tataḥ dvimātraḥ tataḥ trimātraḥ iti .
na punaḥ mātrikaḥ madhye vā ante vā syāt tathā dvimātraḥ ādau vā ante vā syāt tathā trimātraḥ ādau vā madhye vā syāt .
ayam tāvat trimātraḥ aśakyaḥ ādau vā madhye vā kartum .
kutaḥ .
plutāśrayaḥ hi prakṛtibhāvaḥ prasajyeta .
mātrikadvimātrikayoḥ api ghyantam pūrvam nipatati iti mātrikasya pūrvanipātaḥ bhaviṣyati .
yat tāvat ucyate ayam tāvat trimātraḥ aśakyaḥ ādau vā madhye vā kartum .
plutāśrayaḥ hi prakṛtibhāvaḥ prasajyeta iti .
plutāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ plutasañjñā ca anena eva .
yadi ca trimātraḥ ādau vā madhye vā syāt plutasañjñā eva asya na syāt kutaḥ pratkṛtibhāvaḥ .
yat api ucyate mātrikadvimātrikayoḥ api ghyantam pūrvam nipatati iti mātrikasya pūrvanipātaḥ bhaviṣyati iti .
hrasvāśrayā hi ghisañjñā hrasvasañjñā ca anena eva. yadi ca mātrikaḥ madhye vā ante vā syāt hrasvasañjñā eva asya na syāt kutaḥ ghisañjñā kutaḥ pūrvanipātaḥ .
evam eṣā vyavasthā na prakalpate .
evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na mātrikaḥ ante bhavati iti yat ayam vibhāṣā pṛṣṭaprativacane heḥ iti mātrikasya plutam śāsti .
katham kṛtvā jñāpakam .
yaḥ ante saḥ plutasañjñakaḥ .
yadi ca mātrikaḥ ante syāt plutasañjñā asya syāt. tatra mātrākālasya mātrākālavacanam anarthakam syāt .
madhye tarhi syāt iti .
atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na mātrikaḥ madhye bhavati iti yat ayam ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca it dīrghatvam śāsti .
katham kṛtvā jñāpakam .
yaḥ madhye saḥ dīrghasañjñakaḥ .
yadi ca mātrikaḥ madhye syāt dīrghasañjñā asya syāt .
tatra mātrākālasya mātrākālavacanam anarthakam syāt .
dvimātraḥ tarhi ante syāt .
atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na dvimātraḥ ante bhavati iti yat ayam om abhyādāne iti dvimātrikasya plutam śāsti .
katham kṛtvā jñāpakam .
yaḥ ante saḥ plutasañjñakaḥ .
yadi ca dvimātrikaḥ ante syāt plutasañjñā asya syāt .
tatra dvimātrakālasya dvimātrakālavacanam anarthakam syāt .
mātrikeṇa ca asya pūrvanipātaḥ bādhitaḥ iti kṛtvā kva anyatra utsahate bhavitum anyat ataḥ madhyāt .
evam eṣā vyavasthā prakḷptā .
bhavet vyavasthā prakḷptā .
dīrghaplutayoḥ tu pūrvasañjñāprasaṅgaḥ .
dīrghaplutayoḥ api pūrvasañjñā prāpnoti .
kā .
hrasvasañjñā .
kim kāraṇam .
aṇ savarṇān gṛhṇāti iti .
siddham tu taparanirdeśāt .
siddham etat .
katham .
taparanirdeśaḥ kartavyaḥ : udūkālaḥ iti .
yadi evam drutāyām taparakaraṇe madhyamavilambitayoḥ upasaṅkhyānam kālabhedāt .
drutādiṣu ca uktam .
kim utktam .
siddham tu .
avasthitāḥ varṇāḥ vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante iti .
saḥ tarhi taparanirdeśaḥ kartavyaḥ .
na kartavyaḥ .
iha kālagrahaṇam kriyate .
yāvat ca taparakaraṇam tāvat kālagrahaṇam .
pratyekam ca kālaśabdaḥ parisamāpyate : ukālaḥ ūkālaḥ ū3kālaḥ iti .
atha vā ekasañjñādhikāre ayam yogaḥ kartavyaḥ .
tatra ekā sañjñā bhavati yā parā anavakāśā ca iti evam hi dīrghaplutayoḥ pūrvasañjñā na bhaviṣyati .
atha vā svam rūpam śabdasya aśabdasañjñā iti ayam yogaḥ pratyākhyāyate .
tatra yat etat aśabdasañjñā iti etat yayā vibhaktyā nirdiśyamānam arthavat bhavati tayā nirdiṣṭam anuvartiṣyate : aṇudit savarṇasya ca apratyayaḥ aśabdasañjñāyām iti .
atha vā hrasvasañjñāvacanasāmarthyāt dīrghaplutayoḥ pūrvasañjñā na bhaviṣyati .
nanu ca idam prayojanam syāt : sañjñayā vidhāne niyamam vakṣyāmi iti .
hrasvasañjñayā yat ucyate tat acaḥ sthāne yathā syāt iti .
syāt etat prayojanam yadi kiñcitkarāṇi hrasvaśāsanāni syuḥ .
yataḥ tu khalu yāvat ajgrahaṇam tāvat hrasvagrahaṇam ataḥ akiñcitkarāṇi hrasvaśāsanāni .
idam tarhi prayojanam : ecaḥ ik hrasvādeśe iti vakṣyāmi iti .
anucyamāne hi etasmin hrasvapradeśeṣu ecaḥ ik bhavati iti vaktavyam syāt .
hrasvaḥ napuṃsake prātipadikasya ecaḥ ik bhavati iti .
ṇau caṅi upadhāyāḥ hrasvaḥ ecaḥ ik bhavati iti .
hrasvaḥ halādiḥ śeṣaḥ ecaḥ ik bhavati iti .
sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ .
kutaḥ etat .
laghvartham hi sañjñākaraṇam .
laghīyaḥ ca triḥ hrasvapradeśeṣu ecaḥ ik bhavati iti na punaḥ sañjñākaraṇam .
triḥ hrasvapradeśeṣu ecaḥ ik bhavati iti ṣaṭ grahaṇāni .
sañjñākaraṇe punaḥ aṣṭau .
hrasvasañjñā vaktavyā .
triḥ hrasvapradeśeṣu hrasvagrahaṇam kartavyam hrasvaḥ hrasvaḥ hrasvaḥ iti .
ecaḥ ik hrasvādeśe iti .
saḥ ayam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat garīyāṃsam yatnam ārabhate tasya etat prayojanam dīrghaplutayoḥ tu pūrvasañjñā mā bhūt iti .