Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.2.27.2
ūkālo 'j-jhrasva-dīrgha-plutaḥ
Aṣṭādhyāyī 1.2.27
Vṛtti Patañjali

hrasvādiṣu samasaṅkhyāprasiddhiḥ nirdeśavaiṣamyāt .

hrasvādiṣu samasaṅkhyatvasya aprasiddhiḥ .

kim kāraṇam .

nirdeśavaiṣamyāt .

tisraḥ sañjñāḥ ekā sañjñī .

vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti .

siddham tu samasṅkhyatvāt .

siddham etat .

katham .

samasaṅkhyatvāt .

katham samasaṅkhyatvam .

trayāṇām hi vikāranirdeśaḥ .

trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ .

katham punaḥ jñāyate trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ iti .

tisṛṇām sañjñānām karaṇasāmarthyāt .

yadi api tāvat tisṛṇām sañjñānām karaṇasāmarthyāt jñāyate trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ iti kutaḥ tu etat : etena ānupūrvyeṇa sanniviṣṭānām sañjñāḥ bhaviṣyanti iti .

ādau mātrikaḥ tataḥ dvimātraḥ tataḥ trimātraḥ iti .

na punaḥ mātrikaḥ madhye vā ante vā syāt tathā dvimātraḥ ādau vā ante vā syāt tathā trimātraḥ ādau vā madhye vā syāt .

ayam tāvat trimātraḥ aśakyaḥ ādau vā madhye vā kartum .

kutaḥ .

plutāśrayaḥ hi prakṛtibhāvaḥ prasajyeta .

mātrikadvimātrikayoḥ api ghyantam pūrvam nipatati iti mātrikasya pūrvanipātaḥ bhaviṣyati .

yat tāvat ucyate ayam tāvat trimātraḥ aśakyaḥ ādau vā madhye vā kartum .

plutāśrayaḥ hi prakṛtibhāvaḥ prasajyeta iti .

plutāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ plutasañjñā ca anena eva .

yadi ca trimātraḥ ādau vā madhye vā syāt plutasañjñā eva asya na syāt kutaḥ pratkṛtibhāvaḥ .

yat api ucyate mātrikadvimātrikayoḥ api ghyantam pūrvam nipatati iti mātrikasya pūrvanipātaḥ bhaviṣyati iti .

hrasvāśrayā hi ghisañjñā hrasvasañjñā ca anena eva. yadi ca mātrikaḥ madhye vā ante vā syāt hrasvasañjñā eva asya na syāt kutaḥ ghisañjñā kutaḥ pūrvanipātaḥ .

evam eṣā vyavasthā na prakalpate .

evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na mātrikaḥ ante bhavati iti yat ayam vibhāṣā pṛṣṭaprativacane heḥ iti mātrikasya plutam śāsti .

katham kṛtvā jñāpakam .

yaḥ ante saḥ plutasañjñakaḥ .

yadi ca mātrikaḥ ante syāt plutasañjñā asya syāt. tatra mātrākālasya mātrākālavacanam anarthakam syāt .

madhye tarhi syāt iti .

atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na mātrikaḥ madhye bhavati iti yat ayam ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca it dīrghatvam śāsti .

katham kṛtvā jñāpakam .

yaḥ madhye saḥ dīrghasañjñakaḥ .

yadi ca mātrikaḥ madhye syāt dīrghasañjñā asya syāt .

tatra mātrākālasya mātrākālavacanam anarthakam syāt .

dvimātraḥ tarhi ante syāt .

atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na dvimātraḥ ante bhavati iti yat ayam om abhyādāne iti dvimātrikasya plutam śāsti .

katham kṛtvā jñāpakam .

yaḥ ante saḥ plutasañjñakaḥ .

yadi ca dvimātrikaḥ ante syāt plutasañjñā asya syāt .

tatra dvimātrakālasya dvimātrakālavacanam anarthakam syāt .

mātrikeṇa ca asya pūrvanipātaḥ bādhitaḥ iti kṛtvā kva anyatra utsahate bhavitum anyat ataḥ madhyāt .

evam eṣā vyavasthā prakḷptā .

bhavet vyavasthā prakḷptā .

dīrghaplutayoḥ tu pūrvasañjñāprasaṅgaḥ .

dīrghaplutayoḥ api pūrvasañjñā prāpnoti .

kā .

hrasvasañjñā .

kim kāraṇam .

aṇ savarṇān gṛhṇāti iti .

siddham tu taparanirdeśāt .

siddham etat .

katham .

taparanirdeśaḥ kartavyaḥ : udūkālaḥ iti .

yadi evam drutāyām taparakaraṇe madhyamavilambitayoḥ upasaṅkhyānam kālabhedāt .

drutādiṣu ca uktam .

kim utktam .

siddham tu .

avasthitāḥ varṇāḥ vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante iti .

saḥ tarhi taparanirdeśaḥ kartavyaḥ .

na kartavyaḥ .

iha kālagrahaṇam kriyate .

yāvat ca taparakaraṇam tāvat kālagrahaṇam .

pratyekam ca kālaśabdaḥ parisamāpyate : ukālaḥ ūkālaḥ ū3kālaḥ iti .

atha vā ekasañjñādhikāre ayam yogaḥ kartavyaḥ .

tatra ekā sañjñā bhavati yā parā anavakāśā ca iti evam hi dīrghaplutayoḥ pūrvasañjñā na bhaviṣyati .

atha vā svam rūpam śabdasya aśabdasañjñā iti ayam yogaḥ pratyākhyāyate .

tatra yat etat aśabdasañjñā iti etat yayā vibhaktyā nirdiśyamānam arthavat bhavati tayā nirdiṣṭam anuvartiṣyate : aṇudit savarṇasya ca apratyayaḥ aśabdasañjñāyām iti .

atha vā hrasvasañjñāvacanasāmarthyāt dīrghaplutayoḥ pūrvasañjñā na bhaviṣyati .

nanu ca idam prayojanam syāt : sañjñayā vidhāne niyamam vakṣyāmi iti .

hrasvasañjñayā yat ucyate tat acaḥ sthāne yathā syāt iti .

syāt etat prayojanam yadi kiñcitkarāṇi hrasvaśāsanāni syuḥ .

yataḥ tu khalu yāvat ajgrahaṇam tāvat hrasvagrahaṇam ataḥ akiñcitkarāṇi hrasvaśāsanāni .

idam tarhi prayojanam : ecaḥ ik hrasvādeśe iti vakṣyāmi iti .

anucyamāne hi etasmin hrasvapradeśeṣu ecaḥ ik bhavati iti vaktavyam syāt .

hrasvaḥ napuṃsake prātipadikasya ecaḥ ik bhavati iti .

ṇau caṅi upadhāyāḥ hrasvaḥ ecaḥ ik bhavati iti .

hrasvaḥ halādiḥ śeṣaḥ ecaḥ ik bhavati iti .

sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ .

kutaḥ etat .

laghvartham hi sañjñākaraṇam .

laghīyaḥ ca triḥ hrasvapradeśeṣu ecaḥ ik bhavati iti na punaḥ sañjñākaraṇam .

triḥ hrasvapradeśeṣu ecaḥ ik bhavati iti ṣaṭ grahaṇāni .

sañjñākaraṇe punaḥ aṣṭau .

hrasvasañjñā vaktavyā .

triḥ hrasvapradeśeṣu hrasvagrahaṇam kartavyam hrasvaḥ hrasvaḥ hrasvaḥ iti .

ecaḥ ik hrasvādeśe iti .

saḥ ayam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat garīyāṃsam yatnam ārabhate tasya etat prayojanam dīrghaplutayoḥ tu pūrvasañjñā mā bhūt iti .