Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.2.9
iko jhal
Aṣṭādhyāyī 1.2.9
Vṛtti Patañjali

kimartham ikaḥ parasya sanaḥ kittvam ucyate .

ikaḥ kittvam guṇaḥ mā bhūt .

ikaḥ kittvam ucyate guṇaḥ mā bhūt iti : cicīṣati tuṣṭūṣati .

na etat asti prayojanam .

dīrghārambhāt .

dīrghatvam atra bādhakam bhaviṣyati .

kṛte bhavet .

kṛte khalu dīrghatve guṇaḥ prāpnoti .

anarthakam tu .

anarthakam evam sati dīrghatvam syāt .

na anarthakam .

hrasvārtham .

hrasvānām dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na bhaviṣyati .

bhavet hrasvānām dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na syāt .

dīrghāṇām tu prasajyate .

dīrghāṇām tu khalu guṇaḥ prāpnoti .

nanu ca dīrghāṇām api dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na bhaviṣyati .

na dīrghāṇām dīrghāḥ prāpnuvanti .

kim kāraṇam .

na hi bhuktavān punaḥ bhuṅkte na ca kṛtaśmaśruḥ punaḥ śmaśrūni kārayati .

nanu ca punaḥ pravṛttiḥ api dṛṣṭā .

bhuktavān ca punaḥ bhuṅkte kṛtaśmaśruḥ ca punaḥ śmaśrūni kārayati .

sāmarthyāt hi punaḥ bhāvyam .

sāmarthyāt tatra punaḥ pravṛttiḥ bhavati bhojanaviśeṣāt śilpiviśeṣāt vā .

dīrghāṇām punaḥ dīrghatvavacane na kim cit prayojanam asti .

akṛtakāri khalu api śāstram agnivat .

tat yathā agniḥ yad adagdham tat dahati .

dīrghāṇām api dīrghavacane etat prayojanam guṇaḥ mā bhūt iti .

kṛtakāri khalu api śāstram parjanyavat .

tat yathā parjanyaḥ yāvat ūnam pūrṇam ca sarvam abhivarṣati .

yathā eva tarhi dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na bhavati evam ṝdittvam api na prāpnoti : cikīrṣati jihīrṣati iti.

ṝdittvam dīrghasaṃśrayam .

na akṛte dīrghe ṝdittvam prāpnoti .

kim kāraṇam .

ṝtaḥ iti ucyate .

bhavet hrasvānām na akṛte dīrghe ṝdittvam syāt dīrghāṇām tu khalu akṛte api dīrghatve ṝdittvam prāpnoti .

dīrghāṇām na akṛte dīrghe .

dīrghāṇām api na akṛte dīrghe ṝdittvam prāpnoti .

yadā dīrghatvena guṇaḥ bādhitaḥ tataḥ uttarakālam ṝdittvam bhavati .

ṇilopaḥ tu prayojanam .

idam tarhi prayojanam : ṇilopaḥ yathā syāt iti : jñīpsati .

kva astāḥ kva nipatitāḥ kva kittvam kva ṇilopaḥ .

kaḥ vā abhisambandhaḥ yat sati kittve ṇilopaḥ syāt asati na syāt .

eṣaḥ abhisambandhaḥ yat sati kittve sāvakāśam dīrghatvam paratvāt ṇilopaḥ bādhate .

asati punaḥ kittve anavakāśam dīrghatvam yathā eva guṇam bādhate evam ṇilopam api bādheta .

tatra ṇilopasya avakāśaḥ : kāraṇā hāraṇā .

dīrghatvasya avakāśaḥ : cicīṣati tuṣṭūṣati .

iha ubhayam prāpnoti : jñīpsati .

paratvāt ṇilopaḥ .

asati api kittve sāvakāśam dīrghatvam .

kaḥ avakāśaḥ .

isbhāvaḥ .

nimitsati pramitsati .

mīnātiminotyoḥ dīrghatve kṛte mīgrahaṇena grahaṇam yathā syāt .

yathā eva tarhi asati kittve sāvakāśam dīrghatvam paratvāt ṇilopaḥ bādhate evam guṇaḥ api bādheta .

tasmāt kittvam vaktavyam .

ikaḥ kittvam guṇaḥ mā bhūt dīrghārambhāt kṛte bhavet | anarthakam tu hrasvārtham dīrghāṇām tu prasajyate || sāmarthyāt hi punaḥ bhāvyam ṝdittvam dīrghasaṃśrayam dīrghāṇām na akṛte dīrghe ṇilopaḥ tu prayojanam .