Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.2.1.1
gāṅ-kuṭādibhyo 'ñṇinṅit
Aṣṭādhyāyī 1.2.1
Vṛtti Patañjali

ṅitkidvacane tayoḥ abhāvāt aprasiddhiḥ .

ṅitkidvacane tayoḥ abhāvāt , ṅakārakakārayoḥ abhāvāt , ṅittvakittvayoḥ aprasiddhiḥ .

satā hi abhisambandhaḥ śakyate kartum na ca atra ṅakārakakārau itau paśyāmaḥ .

tat yathā citraguḥ devadattaḥ iti : yasya tāḥ gāvaḥ santi saḥ eva tābhyām śabdābhyām śakyate abhisambandhum .

bhāvyete tarhi anena .

gāṅkuṭādibhyaḥ añṇit ṅit bhavati iti .

asaṃyogāt liṭ kit bhavati iti .

bhavati iti cet ādeśapratiṣedhaḥ .

bhavati iti cet ādeśasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

ṅakārakakārau itau ādeśau prāpnutaḥ .

katham punaḥ itsañjñaḥ nāma ādeśaḥ syāt .

kim hi vacanāt na bhavati .

evam tarhi ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ādeśāḥ ucyante na ca atra ṣaṣṭhīm paśyāmaḥ .

gāṅkuṭādibhyaḥ iti eṣā pañcamī añṇit iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti .

sañjñākaraṇam tarhi idam .

gāṅkuṭādibhyaḥ añṇit ṅitsañjñaḥ bhavati iti .

asaṃyogāt liṭ kitsañjñaḥ bhavati iti .

sañjñākaraṇe kṅidgrahaṇe asampratyayaḥ śabdabhedāt .

sañjñākaraṇe kṅidgrahaṇe asampratyayaḥ syāt .

kim kāraṇam .

śabdabhedāt .

anyaḥ hi śabdaḥ kṅiti iti anyaḥ kiti iti ṅiti iti ca .

tathā kidgrahaṇeṣu ṅidgrahaṇeṣu ca anayoḥ eva sampratyayaḥ syāt .

tadvadatideśaḥ tarhi ayam : gāṅkuṭādibhyaḥ añṇit ṅidvat bhavati iti .

asaṃyogāt liṭ kidvat bhavati iti .

saḥ tarhi vatinirdeśaḥ kartavyaḥ .

na hi antareṇa vatim atideśaḥ gamyate .

antareṇa api vatim atideśaḥ gamyate .

tat yathā : eṣaḥ brahmadattaḥ .

abrahmadattam brahmadattaḥ iti āha .

te manyāmahe brahmadattavat ayam bhavati iti .

evam iha api aṅitam ṅit iti āha .

ṅidvat iti gamyate .

akitam kit iti āha .

kidvat iti gamyate .

tadvadatideśe akidvidhiprasaṅgaḥ .

tadvadatideśe akidvidhiḥ api prāpnoti .

sṛjidṛśoḥ jhali am akiti : sisṛkṣati didṛkṣate : akillakṣaṇaḥ amāgamaḥ prāpnoti .

siddham tu prasajyapratiṣedhāt .

siddham etat .

katham .

prasajya ayam pratiṣedhaḥ kriyate : kiti na iti .

sarvatra sanantāt ātmanepadapratiṣedhaḥ .

sarveṣu pakṣeṣu sanantāt ātmanepadam prāpnoti .

uccukuṭiṣati nicukuṭiṣati : ṅiti iti ātmanepadam prāpnoti .

tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

siddham tu pūrvasya kāryātideśāt .

siddham etat .

katham .

pūrvasya yat kāryam tat atidiśyate .

kim vaktavyam etat .

na hi .

katham anucyamānam gaṃsyate .

saptamyarthe api vatiḥ bhavati .

tat yathā : mathurāyām iva mathurāvat pāṭaliputre iva pāṭaliputravat evam ṅiti iva ṅidvat .