kim punaḥ ayam pūrvāntaḥ āhosvit parādiḥ āhosvit abhaktaḥ .

katham ca ayam pūrvāntaḥ syāt katham vā parādiḥ katham vā abhaktaḥ .

yadi antaḥ iti vartate tataḥ pūrvāntaḥ .

atha ādiḥ iti vartate tataḥ parādiḥ .

atha ubhayam nivṛttam tataḥ abhaktaḥ .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

abhakte dīrghalatvayagabhyastasvarahalādiśeṣavisarjanīyapratiṣedhaḥ pratyayāvyavasthā ca .

yadi abhaktaḥ dīrghatvam na prāpnoti : gīḥ , pūḥ .

rephavakārāntasya dhātoḥ iti dīrghatvam na prāpnoti .

kim punaḥ kāraṇam rephavakārābhyām dhātuḥ viśeṣyate na punaḥ padam viśeṣyate rephavakārāntasya padasya iti .

na evam śakyam .

iha api prasajyeta : agniḥ , vāyuḥ iti .

evam tarhi rephavakārābhyām padam viśeṣayiṣyāmaḥ dhātunā ikam : rephavakārāntasya padasya ikaḥ dhātoḥ iti .

evam api priyam grāmaṇi kulam asya priyagrāmaṇiḥ , priyasenāniḥ atra api prāpnoti .

tasmāt dhātuḥ eva viśeṣyate .

dhātau ca viśeṣyamāṇe iha dīrghatvam na prāpnoti : gīḥ , pūḥ .

dīrgha .

latva : latvam ca na sidhyati : nijegilyate .

graḥ yaṅi iti latvam na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

graḥ iti anantarayogā eṣā ṣaṣṭhī .

evam api svaḥ jegilyate iti atra api prāpnoti .

evam tarhi yaṅā ānantaryam viśeṣayiṣyāmaḥ .

atha vā graḥ iti pañcamī .

latva .

yaksvara : yaksvaraḥ ca na sidhyati .

gīryate svayam eva , puryate svayam eva .

acaḥ kartṛyaki iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti repheṇa vyavahitatvāt .

na eṣaḥ doṣaḥ .

svaravidhau vyañjanam avidyamānavat iti na asti vyavadhānam .

yaksvara .

abhyastasvara : abhyastasvaraḥ ca na sidhyati : ma hi sma te piparuḥ , ma hi sma te bibharuḥ .

abhyastānām ādiḥ udāttaḥ bhavati ajādau lasārvadhātuke iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti repheṇa vyavahitatvāt .

na eṣaḥ doṣaḥ .

svaravidhau vyañjamam avidyamānavat iti na asti vyavadhānam .

abhyastasvara .

halādiśeṣa : halādiśeṣaḥ ca na sidhyati : vavṛte vavṛdhe .

abhyāsasya iti halādiśeṣaḥ na prāpnoti .

halādiśeṣa .

visarjanīya : visarjanīyasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : nārkuṭaḥ , nārpatyaḥ .

kharavasānayoḥ visarjanīyaḥ iti visarjanīyaḥ prāpnoti .

visarjanīya .

pratyayāvyavasthā : pratyaye vyavasthā na prakalpate : kirataḥ , girataḥ .

rephaḥ api abhaktaḥ pratyayaḥ api .

tatra vyavasthā na prakalpate .

evam tarhi pūrvāntaḥ kariṣyate .

pūrvānte rvavadhāraṇam visarjanīyapratiṣedhaḥ yaksvaraḥ ca .

yadi pūrvāntaḥ roḥ avadhāraṇam kartavyam : roḥ supi .

roḥ eva supi na anyasya rephasya : sarpiṣṣu dhanuṣṣu .

iha mā bhūt : gīrṣu pūrṣu .

parādau api sati avadhāraṇam kartavyam caturṣu iti evam artham .

visarjanīyapratiṣedhaḥ : visarjanīyasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : nārkuṭaḥ , nārpatyaḥ .

kharavasānayoḥ visarjanīyaḥ iti visarjanīyaḥ prāpnoti .

parādau api visarjanīyasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ nārkalpiḥ iti evamartham .

kalpipadasaṅghātabhaktaḥ asau na utsahate avayavasya padāntatām vihantum iti kṛtvā visarjanīyaḥ prāpnoti .

yaksvaraḥ : yaksvaraḥ ca na sidhyati : gīryate svayam eva , puryate svayam eva .

acaḥ kartṛyaki iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

upadeśe iti vartate .

atha vā punaḥ astu parādiḥ .

parādau akāralopautvapukpratiṣedhaḥ caṅi upadhāhrasvatvam iṭaḥ avyavasthā abhyāsalopaḥ abhyastatādisvaraḥ dīrghatvam ca .

yadi parādiḥ akāralopaḥ pratiṣedhyaḥ : kartā hartā : ataḥ lopaḥ ārdhadhātuke iti akāralopaḥ prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

upadeśe iti vartate .

yadi upadeśe iti vartate dhinutaḥ , kṛṇutaḥ atra lopaḥ na prāpnoti .

na upadeśagrahaṇena prakṛtiḥ abhisambadhyate .

kim tarhi .

ārdhadhātukam abhisambadhyate .

ārdhadhātukopadeśe yat akārāntam iti .

akāralopa .

autva : autvam ca pratiṣedhyam : cakāra jahāra .

ātaḥ au ṇalaḥ iti autvam prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti evam na bhaviṣyati .

yaḥ tarhi nirdiśyate tasya kasmāt na bhavati .

rephena vyavahitatvāt .

autva .

pukpratiṣedhaḥ : puk ca pratiṣedhyaḥ : kārayati hārayati .

ātām puk iti puk prāpnoti .

pukpratiṣedhaḥ .

caṅi upadhāhrasvatvam ca na sidhyati : acīkarat ajīharat .

ṇau caṅi upadhāyāḥ hrasvaḥ iti hrasvatvam na prāpnoti .

caṅi upadhāhrasvatvam .

iṭaḥ avyavasthā : iṭaḥ ca vyavasthā na prakalpate : āstaritā niparitā .

iṭ api parādiḥ rephaḥ api .

tatra vyavasthā na prakalpate .

iṭaḥ avyavasthā .

abhyāsalopaḥ : abhyāsalopaḥ ca vaktavyaḥ : vavṛte vavṛdhe .

abhyāsasya iti halādiśeṣaḥ na prāpnoti .

abhyāsalopaḥ .

abhyastasvara : abhyastasvaraḥ ca na sidhyati : ma hi sma te piparuḥ , ma hi sma te bibharuḥ .

abhyastānām ādiḥ udāttaḥ bhavati ajādau lasārvadhātuke iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti .

abhyastasvara .

tādisvaraḥ : tādisvaraḥ ca na sidhyati : prakartā prakartum , prahartā prahartum .

tādau ca niti kṛti atau iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

uktam etat : kṛdupadeśe vā tādyartham iḍartham iti .

tādisvaraḥ .

dīrghatvam : dīrghatvam ca na sidhyati : gīḥ , pūḥ .

rephavakārāntasya dhātoḥ iti dīrghatvam na prāpnoti .